৪৩. ছন্দদাননিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৯৯. কম্মপ্পত্তেতি উপোসথাদিনো কম্মস্স পত্তে যুত্তে অনুরূপে. সঙ্ঘে সমাগতেতি চতুৰগ্গাদিকে সঙ্ঘে একত্থ সন্নিপতিতে. এত্থ চ ছন্দহারকেনাপি সদ্ধিং চতুৰগ্গাদিকো ৰেদিতব্বো.
৪০০. ছন্দদানাদিৰিধিং দস্সেতুং ‘‘এক’’ন্তিআদিমাহ. উপাগম্মাতি সন্তিং আপত্তিং পকাসেত্ৰা ততো পচ্ছা উপগন্ত্ৰা. ছন্দং দদেতি ৰক্খমানেসু তীসু একেনপি বহি উপোসথং কত্ৰা আগতো ছন্দং দদেয্য, কেনচি করণীযেন সন্নিপাতট্ঠানং গন্ত্ৰা কাযসামগ্গিং অদেন্তো পন পারিসুদ্ধিং দেন্তো ছন্দং দদেয্য.
৪০২. উভিন্নং দানে কিংপযোজনন্তি আহ ‘‘পারিসুদ্ধী’’তিআদি. পারিসুদ্ধিপ্পদানেন সঙ্ঘস্স অত্তনো চাপি উপোসথং সম্পাদেতীতি সম্বন্ধো. পরিসুদ্ধি এৰ পারিসুদ্ধি, তস্স পদানং, তেন. ননু চ পারিসুদ্ধিতাপদানমত্তমেৰ উপোসথকম্মং নামাতি পারিসুদ্ধিপ্পদানং অত্তনো উপোসথং সম্পাদেতু, কথং সঙ্ঘস্সাতি? ৰুচ্চতে – পারিসুদ্ধিদানস্স ধম্মকম্মতাসম্পাদনেন সঙ্ঘস্সাপি উপোসথং সম্পাদেতীতি.
এত্থ পন চতূসু একস্স ছন্দপারিসুদ্ধিং আহরিত্ৰা তযো পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, তীসু ৰা একস্স ছন্দপারিসুদ্ধিং আহরিত্ৰা দ্ৰে পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অধম্মেন ৰগ্গং উপোসথকম্মং. চত্তারো পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, তযো ৰা দ্ৰে ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অধম্মেন সমগ্গং. চতূসু একস্স আহরিত্ৰা তযো পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, তীসু ৰা একস্স আহরিত্ৰা দ্ৰে পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, ধম্মেন ৰগ্গং. সচে পন চত্তারো সন্নিপতিত্ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, তযো পারিসুদ্ধিউপোসথং, দ্ৰে অঞ্ঞমঞ্ঞং পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, ধম্মেন সমগ্গং. পৰারণকম্মেসুপি পঞ্চসু একস্স পৰারণং আহরিত্ৰা চত্তারো গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেন্তি, চতূসু তীসু ৰা একস্স আহরিত্ৰা তযো দ্ৰে ৰা সঙ্ঘঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেন্তি, অধম্মেন ৰগ্গং পৰারণকম্মন্তিআদি ৰুত্তনযমেৰ. সেসকম্মং ৰিবাধতীতি অৰসেসসঙ্ঘকিচ্চং ৰিবাধেতি অলদ্ধাধিপ্পাযত্তাতি অধিপ্পাযো.
৪০৩. দ্ৰযন্তি উপোসথকরণঞ্চেৰ অৰসেসকিচ্চঞ্চ. অত্তনো ন সাধেতীতি সম্বন্ধনীযং.
৪০৪. হরেয্যাতি পুব্বে ৰুত্তং সুদ্ধিকছন্দং ৰা ইমং ৰা ছন্দপারিসুদ্ধিং হরেয্য. পরম্পরা ন হারযেতি পরম্পরা ন আহরেয্য. কস্মাতি আহ ‘‘পরম্পরাহটা’’তিআদি. তেনাতি পঠমতো গহিতছন্দপারিসুদ্ধিকেন. পরম্পরাহটাতি যথা বিল়ালসঙ্খলিকায পঠমং ৰলযং দুতিযং পাপুণাতি, ততিযং ন পাপুণাতি, এৰং দুতিযস্স আগচ্ছতি, ততিযস্স ন আগচ্ছতি. ‘‘পরিম্পরাহটা ছন্দ-পারিসুদ্ধি ন গচ্ছতী’’তি ৰা পাঠো.
৪০৫. সব্বূপচারন্তি ‘‘একংসং চীৰরং কত্ৰা’’ তিআদি সব্বং উপচারং.
৪০৬. সো আগতো আরোচেত্ৰা সঙ্ঘং পৰারেয্যাতি যোজনা. অথাতি অনন্তরত্থে. আগতোতি পৰারণং গহেত্ৰা আগতো ভিক্খু. আরোচেত্ৰাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচেত্ৰা. এৰন্তি ৰক্খমানক্কমেন.
৪০৭-৮. গহেত্ৰা হারকোতি সম্বন্ধো. নাহটাতি আহটাৰ ন হোতীতি অত্থো. হারকো সঙ্ঘং পত্ৰা তথা হেয্য, আহটা হোতীতি যোজনা. তথা হেয্যাতি ৰিব্ভন্তাদিকো ভৰেয্য.
৪০৯. সঙ্ঘং পত্তো পমত্তো ৰা সুত্তো ৰা নারোচযেয্য অনাপত্তি চাতি সম্বন্ধো. চ-সদ্দো ছন্দপারিসুদ্ধিহরণং সম্পিণ্ডেতীতি.
ছন্দদাননিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৪. উপোসথনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪১০. দুৰে উপোসথাতি সুলভপ্পৰত্তিৰসেন ৰুত্তং. তযো পন দিৰসৰসেনেৰ উপোসথা চাতুদ্দসিকো পন্নরসিকো সামগ্গিকোতি. তত্থ হেমন্তগিম্হৰস্সানানং তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ চাতুদ্দসিকা, সেসা পন্নরসিকাতি এৰং একসংৰচ্ছরে চতুৰীসতিউপোসথা. ইদং তাৰ লোকস্স পকতিচারিত্তং. ‘‘আগন্তুকেহি আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ১৭৮) পন তথারূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৰট্টতি.
৪১১. সুত্তুদ্দেসো সঙ্ঘস্সেৰাতি যোজনা. অধিট্ঠানঞ্চ তং উপোসথো চাতি কম্মধারযো. সেসানন্তি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা. ‘‘দুৰে’’তিআদিনা চ চাতুদ্দসো পন্নরসো সামগ্গীতি দিৰসৰসেন, সুত্তুদ্দেসো অধিট্ঠানং পারিসুদ্ধীতি করণপ্পকারেন, সঙ্ঘুপোসথো গণুপোসথো পুগ্গলুপোসথোতি পুগ্গলৰসেন চাতি নৰ উপোসথা দীপিতা হোন্তি.
৪১২. পুব্বকিচ্চেতি –
‘‘ছন্দপারিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৰাদো;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৰুচ্চতী’’তি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮) –
এৰং অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তে পুব্বকরণানন্তরং কত্তব্বে পুব্বকিচ্চে.
পুব্বকরণেতি –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকরণন্তি ৰুচ্চতী’’তি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮) –
এৰং অট্ঠকথাচরিযেহেৰ ৰুত্তে সব্বপঠমং কত্তব্বে পুব্বকরণে. পত্তকল্লেতি উপোসথাদীনং চতুন্নং অঙ্গানং সম্ভৰেন পত্তো কালো ইমস্সাতি পত্তকালং, পত্তকালমেৰ পত্তকল্লং. কিং তং? উপোসথাদিকম্মং. তং পন চতূহি অঙ্গেহি সঙ্গহিতং. যথাহু অট্ঠকথাচরিযা –
‘‘উপোসথো যাৰতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা,
সভাগাপত্তিযো চ ন ৰিজ্জন্তি;
ৰজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি,
পত্তকল্লন্তি ৰুচ্চতী’’তি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮);
সমানিতেতি সম্মা আনীতে পৰত্তিতেতি অত্থো. সোতি সুত্তুদ্দেসো. পঞ্চধাতি নিদানুদ্দেসো পারাজিকুদ্দেসো সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসো অনিযতুদ্দেসো ৰিত্থারুদ্দেসোতি এৰং পঞ্চধা.
৪১৩. ৰিনান্তরাযন্তি রাজন্তরাযো চোরন্তরাযো অগ্যন্তরাযো উদকন্তরাযো মনুস্সন্তরাযো অমনুস্সন্তরাযো ৰাল়ন্তরাযো সরীসপন্তরাযো জীৰিতন্তরাযো ব্রহ্মচরিযন্তরাযোতি (মহাৰ. ১৫০) ৰুত্তেসু দসসু যং কিঞ্চি অন্তরাযং ৰিনা. সঙ্খেপেনাতি ৰিনা ৰিত্থারং. ‘‘এত্থ দ্ৰীসু তীসু ৰা উদ্দেসেসু ৰিসদেসু থেরোৰ ইস্সরো’’তি ৰুত্তত্তা অৰত্তন্তেপি ৰট্টতীতি যোজনা. এত্থাতি পঞ্চসু উদ্দেসেসু. অৰত্তন্তেতি থেরস্স ৰিত্থারেন অৰত্তমানে অপ্পগুণে. ৰট্টতীতি সংখিত্তেন উদ্দিসিতুম্পি ৰট্টতি. ইমিনাৰ যস্স কস্সচি উদ্দেসকস্স অৰত্তন্তেপি ৰট্টতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. দ্ৰীসু ৰত্তমানেসু ইস্সরত্তে অধিকে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘তীসূ’’তি ৰুত্তং. ‘‘থেরোৰ ইস্সরো’’তিআদিনা ইদং পরিদীপেতি – দ্ৰে অখণ্ডা সুৰিসদা ৰাচুগ্গতা, থেরাধেয্যং পাতিমোক্খং, সচে পন এত্তকম্পি ৰিসদং কাতুং ন সক্কোতি, ব্যত্তস্স ভিক্খুনো আযত্তং হোতি, তস্মা সযং উদ্দিসিতব্বং, অঞ্ঞা ৰা অজ্ঝেসিতব্বোতি.
৪১৪. উদ্দিসন্তে সমা ৰা অথ থোকিকা ৰা যদি আগচ্ছেয্যুন্তি সম্বন্ধনীযং. উদ্দিসন্তে আৰাসিকেহি পাতিমোক্খে উদ্দিস্সমানে. সমা ৰা থোকিকা ৰাতি আৰাসিকেহি সমা ৰা থোকিকা ৰা আগন্তুকা ভিক্খূ. অৰসেসকং সোতব্বন্তি ইমিনা এত্তাৰতাপি উপোসথো কতোযেৰ নামাতি দীপেতি.
৪১৫. উদ্দিট্ঠমত্তেতি উদ্দিট্ঠংযেৰ উদ্দিট্ঠমত্তং. মত্ত-সদ্দো অৰধারণে. সকলায একচ্চায ৰা উট্ঠিতায সমা ৰা থোকিকা ৰা যদি আগচ্ছেয্যুন্তি যোজনা. সকলাযাতি সব্বায পরিসায. এসং সন্তিকে পারিসুদ্ধিং করেয্যুন্তি এসং আৰাসিকানং সমীপে তে আগন্তুকা ভিক্খূ পারিসুদ্ধিউপোসথং করেয্যুন্তি অত্থো. অথ বহুকা চে, সব্বৰিকপ্পেসু পুব্বকিচ্চং কত্ৰাতি যোজনীযং. ৰিকপ্পীযন্তি পরিকপ্পীযন্তীতি ৰিকপ্পা, অৰসেসসৰনপারিসুদ্ধিউপোসথৰিধানা সব্বে চ তে ৰিকপ্পা চেতি সব্বৰিকপ্পা. তেসু. পুনুদ্দিসেতি পুন পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্য.
৪১৬. ইতরানন্তি আগন্তুকানং. ইতরোতি চাতুদ্দসো. এত্থ পন যেসং পন্নরসো, তে অতীতং উপোসথং চাতুদ্দসিকং অকংসূতি ৰেদিতব্বা. অযমেত্থাধিপ্পাযো – তাদিসে পচ্চযে সতি চাতুদ্দসিকস্স কতত্তা তেসং যথাৰুত্তততিযসত্তমপক্খসঙ্খাতচাতুদ্দসিকে সম্পত্তে তেরসীচাতুদ্দসীকত্তব্বত্তা অনুপোসথত্তা পন তত্থ উপোসথো ন কতোতি চাতুদ্দসোযেৰ পন্নরসো জাতো. সমানেতরেতি সমা ঊনা ইতরেতি পদচ্ছেদো. ইতরেতি আগন্তুকা. পুরিমানং অনুৰত্তন্তূতি আৰাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো পন্নরসো’’তি পুব্বকিচ্চে কযিরমানে পুরিমানং আৰাসিকানং অনুৰত্তন্তূতি অত্থো. সচেধিকাতি যদি আগন্তুকা বহুকা হোন্তি. পুরিমাতি আৰাসিকা. তেসং অনুৰত্তন্তূতি তেসং আগন্তুকানং ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে কযিরমানে অনুৰত্তন্তু. সেসেপীতি আগন্তুকানং পন্নরসৰারেপি. অযং নযোতি ‘‘আগন্তুকানং পন্নরসো ইতরানং সচেতরো’’তিআদিকো অযমেৰ নযো. এত্থ পন যেসং পন্নরসো, তে তিরোরট্ঠতো ৰা আগতা অতীতং ৰা উপোসথং চাতুদ্দসিকং অকংসূতি ৰেদিতব্বো.
৪১৭. অতীতুপোসথস্স চাতুদ্দসিযং কতত্তা চাতুদ্দসিযং পন্নরসুপোসথো কতোতি পন্নরসী আৰাসিকানং পাটিপদো জাতোতি আহ ‘‘আৰাসিকানং পাটিপদো’’তি. ইতরানন্তি আগন্তুকানং. উপোসথোতি পন্নরসো উপোসথো. সমথোকানন্তি অত্তনা সমানং ৰা থোকানং ৰা আগন্তুকানং. মূলট্ঠাতি আৰাসিকা. কামতো দেন্তূতি অত্তনো ইচ্ছায দেন্তু.
৪১৮. নো চে দেন্তীতি যদি আৰাসিকা কাযসামগ্গিং ন দেন্তি, তেসং পন আৰাসিকানং হিয্যো উপোসথস্স কতত্তা অজ্জ উপোসথকরণং নত্থি. বহূসু অনিচ্ছায কাযসামগ্গিং দদেয্যাতি যোজনা. বহূসূতি আগন্তুকেসু বহুকেসু. বহি ৰা ৰজেতি আৰাসিকভিক্খুপরিসা নিস্সীমং ৰা ৰজেয্যাতি অত্থো.
৪১৯. সাৰেয্য সুত্তন্তি পাতিমোক্খসঙ্খাতং সুত্তং ৰাযমিত্ৰা সাৰেয্য.
৪২০. সম্মজ্জিতুং …পে… উদকাসনং পঞ্ঞপেতুঞ্চ মহাথেরেন পেসিতো কল্লো ন করেয্য তথাতি সম্বন্ধো. কল্লোতি অগিলানো. তথাতি দুক্কটং অতিদিসতি. আসনেসু অসতি অন্তমসো সাখাভঙ্গম্পি কপ্পিযং কারাপেত্ৰা পঞ্ঞপেতব্বং. তেলে অসতি কপল্লে অগ্গিপি জালেতব্বো.
৪২১-৩. পট্ঠপেত্ৰা দকাসনন্তি পরিভোজনীযপানীযোদকঞ্চ আসনঞ্চ সন্নিহিতং কত্ৰা. গণঞত্তিন্তি ইদানি ৰক্খমানং গণেন ঠপেতব্বং ঞত্তিং. তেতি অঞ্ঞে দুৰে ভিক্খূ. সমত্তপুব্বারম্ভেনাতি সমত্তো নিট্ঠিতো পুব্বেসু উত্তরাসঙ্গএকংসকরণাদীসু আরম্ভো যস্সাতি তিপদবহুব্বীহি. নৰেন তে এৰমীরিযাতি সম্বন্ধো. তেতি ইতরে দ্ৰে.
৪২৪. কত্তব্বং কত্ৰা পুব্বকিচ্চাদিকং সম্পাদেত্ৰা নৰো এৰং ঈরিযোতি যোজনা.
৪২৭. যত্থাতি যস্মিং ৰিহারে একেকস্স পারিসুদ্ধিং হরিত্ৰানাতি সম্বন্ধো. একেকস্সাতি এত্থ ৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তং. কিরিযায গুণেন দব্বেন ৰা ভিন্নে অত্থে ব্যাপিতুং ইচ্ছা ৰিচ্ছা. এত্থ পন ছন্দপারিসুদ্ধিহরণসঙ্খাতায কিরিযায চতূসু চ তীসু চ দ্ৰীসু চ ভিন্নমেকেকং ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতুং ইচ্ছাতি ৰিচ্ছা. ইতরীতরেতি এত্থাপি করণকিরিযাৰসেন ৰেদিতব্বং. তযো দ্ৰে একো ৰা তং তং সঙ্ঘুপোসথং গণুপোসথং পুগ্গলুপোসথং ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অযমেত্থাধিপ্পাযো – চতূসু একস্স আহরিত্ৰা তযো পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, তীসু ৰা একস্স আহরিত্ৰা দ্ৰে সঙ্ঘুপোসথং করোন্তি, অধম্মেন ৰগ্গং উপোসথকম্মং. অথ পন একস্স আহরিত্ৰা তযো সঙ্ঘুপোসথং করোন্তি, একস্স আহরিত্ৰা দ্ৰে পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, অধম্মেন ৰগ্গং নাম হোতি. যদি পন চত্তারোপি সন্নিপতিত্ৰা পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তি, তযো ৰা দ্ৰে ৰা সঙ্ঘুপোসথং করোন্তি, অধম্মেন সমগ্গং নাম হোতীতি. তব্বিপরিযাযেন ধম্মেন সমগ্গং ৰেদিতব্বং.
৪২৮. ৰগ্গে সমগ্গে ৰা ‘‘ৰগ্গো’’তি সঞ্ঞিনো ৰিমতিস্স ৰা করোতো দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. ৰগ্গেতি ৰগ্গসঙ্ঘে. ৰিমতিস্সাতি ‘‘ৰগ্গো নু খো, সমগ্গো’’তি এৰং ৰেমতিকস্স. ইমিনাৰ কুক্কুচ্চপকতৰারোপি উপলক্খিতো. করোতোতি উপোসথং করোন্তস্স. ভেদাধিপ্পাযেন করোতোতি যোজনা. এত্থ পন পাপস্স বলৰতায থুল্লচ্চযং ৰুত্তং. সঞ্ঞিনোতি সঞ্ঞাসীসেন চিত্তং ৰুত্তং, চিত্তৰতোতি অত্থো.
৪২৯-৩০. ‘‘উক্খিত্তস্সা’’তিআদিনা ৰজ্জনীযপুগ্গলে দস্সেতি. উক্খিত্তস্সাতি কত্তুঅত্থে সামিৰচনং. নিসিন্নসদ্দস্স কম্মসাধনত্তা উক্খিত্তাদীহি কত্তূহি ভৰিতব্বন্তি. ‘‘সেসান’’ন্তি ৰিসেসনস্স ভিক্খূনং ব্যভিচারেন সাত্থকতা. অভব্বস্স পণ্ডকাদিএকাদসৰিধস্স অভব্বস্স. নিসিন্নপরিসাযঞ্চ পাতিমোক্খং ন উদ্দিসেতি সম্বন্ধো. সভাগাপত্তিকো তথা ন উদ্দিসেতি যোজেতব্বং. ৰিকালভোজনাদিৰত্থুতো সমানো ভাগো কোট্ঠাসো এতিস্সাতি সভাগা, সা আপত্তি অস্সাতি বহুব্বীহি.
ছন্দেন পরিৰুত্থেনাতি এত্থ চতুব্বিধং পারিৰাসিযং পরিসপারিৰাসিযং রত্তিপারিৰাসিযং ছন্দপারিৰাসিযং অজ্ঝাসযপারিৰাসিযন্তি. তত্থ ভিক্খূ কেনচিদেৰ করণীযেন সন্নিপতিতা হোন্তি, অথ মেঘুট্ঠানাদিনা কেনচিদেৰ করণীযেন অনোকাসো, অথ ‘‘অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি ছন্দং অৰিস্সজ্জিত্ৰাৰ উট্ঠহন্তি, ইদং পরিসপারিৰাসিযং নাম কিঞ্চাপি পরিসপারিৰাসিযং, ছন্দস্স পন অৰিস্সট্ঠত্তা কম্মং কাতুং ৰট্টতি.
‘‘যাৰ পন সব্বে সন্নিপতন্তি, তাৰ ধম্মং সুণিস্সামা’’তি একং অজ্ঝেসন্তি, তস্মিং ধম্মকথং কথেন্তেযেৰ অরুণো উগ্গচ্ছতি, সচে চাতুদ্দসিকং কাতুং নিসিন্না, পন্নরসোতি কাতুং ৰট্টতি, সচে পন্নরসিকং কাতুং নিসিন্না, পাটিপদে অনুপোসথে উপোসথং কাতুং ন ৰট্টতি, অঞ্ঞং পন সঙ্ঘকিচ্চং কাতুং ৰট্টতি, ইদং রত্তিপারিৰাসিযং নাম.
এৰং পন নিসিন্নে কোচি নক্খত্তপাঠকো ভিক্খু ‘‘অজ্জ নক্খত্তং দারুণং, ইমং কম্মং মা করোথা’’তি ৰদতি, তে তস্স ৰচনেন ছন্দং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তত্থেৰ নিসিন্না হোন্তি, অথঞ্ঞো আগন্ত্ৰা ‘‘নক্খত্তং পটিমানেন্তং, অত্থো বালং উপচ্চগা’’তি (জা. ১.১.৪৯) ৰত্ৰা ‘‘কিং নক্খত্তেন, করোথা’’তি ৰদতি, ইদং ছন্দপারিৰাসিযঞ্চেৰ অজ্ঝাসযপারিৰাসিযঞ্চ. একস্মিং পারিৰাসিযে পুন ছন্দপারিসুদ্ধিং আনেত্ৰা কম্মং কাতুং ৰট্টতি.
৪৩১. আপন্নঞ্চ ৰেমতিকঞ্চ অদেসযিত্ৰা ৰা নাৰিকত্ৰা ৰা উপোসথং কাতুং ন চ কপ্পতীতি সম্বন্ধো. নাৰিকত্ৰাতি গরুকাপত্তিং অনাৰিকত্ৰা. ন চাতি নেৰ.
৪৩২. অট্ঠিতোপোসথাতি অট্ঠিতো অৰিস্সট্ঠো উপোসথো যস্মিন্তি বহুব্বীহি. তদহূতি তস্মিং উপোসথদিৰসে. অন্তরাযং ৰা সঙ্ঘং ৰা ৰিনা অধিট্ঠাতুং সীমমেৰ ৰা ন ৰজেতি যোজনা. অধিট্ঠাতুন্তি ইমিনা গণুপোসথম্পি উপলক্খেতি. সীমন্তি ইমিনা নদিম্পি.
উপোসথনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৫. পৰারণানিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৩৩. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপ্পৰারণা’’ত্যাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাতব্বা পৰারণা. তত্থ তিণ্ণং চতুন্নঞ্চ গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞপ্পৰারণা, দ্ৰিন্নং পন অট্ঠপেত্ৰাৰ. অধিট্ঠানন্তি অধিট্ঠানপ্পৰারণা, যুপচ্চযন্তানং ভাৰে নিযতনপুংসকত্তা ‘‘অধিট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. সেসা পঞ্চাদীহি কাতব্বা অৰসেসা সঙ্ঘপ্পৰারণা সঙ্ঘৰসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৰা কাতব্বা. এতেন নৰসু সঙ্ঘপ্পৰারণাদযো তিস্সো দস্সিতা. নৰ হি পৰারণা চাতুদ্দসী পন্নরসী সামগ্গীতি দিৰসৰসেন, তেৰাচী দ্ৰেৰাচী একৰাচীতি কত্তব্বাকারৰসেন, সঙ্ঘে পৰারণা, গণে পৰারণা, পুগ্গলে পৰারণাতি কারকৰসেন চ. তত্থ পুরিমৰস্সংৰুত্থানং পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা ৰা তেসংযেৰ সচে ভণ্ডনকারকেহি উপদ্দুতা পৰারণং পচ্চুক্কড্ঢন্তি, অথ কত্তিকমাসস্স কাল়পক্খচাতুদ্দসো ৰা পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা ৰা পচ্ছিমৰস্সংৰুত্থানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৰ ৰা পৰারণাদিৰসা হোন্তি. ইদং পন পকতিচারিত্তং. তথারূপপ্পচ্চযে সতি দ্ৰিন্নং কত্তিকপুণ্ণমানং পুরিমেসু চাতুদ্দসেসুপি পৰারণং কাতুং ৰট্টতি. ভিন্নস্স পন সঙ্ঘস্স সামগ্গিযং যো কোচি দিৰসো পৰারণাদিৰসো হোতি. ইমা দিৰসৰসেন তিস্সো পৰারণা. কত্তব্বাকারৰসেন পন ৰক্খমাননযেন ৰিঞ্ঞাতব্বা.
৪৩৪. ‘‘পুব্বকিচ্চে’’তিআদীসু –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
পৰারণায এতানি, পুব্বকরণন্তি ৰুচ্চতি.
‘‘ছন্দপ্পৰারণা উতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৰাদো;
পৰারণায এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৰুচ্চতি.
‘‘পৰারণা যাৰতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা,
সভাগাপত্তিযো চ ন ৰিজ্জন্তি;
ৰজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি,
পত্তকল্লন্তি ৰুচ্চতী’’তি. –
এৰং অট্ঠকথাযং ৰুত্তা পুব্বকিচ্চাদযো ৰেদিতব্বা. ঞত্তিন্তি ইদানি ৰক্খমানং সামঞ্ঞং সঙ্ঘঞত্তিং. এৰং পন ঞত্তিযা ঠপিতায কারণে সতি তেৰাচিকদ্ৰেৰাচিকএকৰাচিকসমানৰস্সিকৰসেনপি পৰারেতুং ৰট্টতি. অযমেৰ পন ঞত্তি ‘‘সঙ্ঘো পৰারেয্যা’’তি এত্থ ‘‘সঙ্ঘো তেৰাচিকং পৰারেয্য, সঙ্ঘো দ্ৰেৰাচিকং পৰারেয্য, সঙ্ঘো একৰাচিকং পৰারেয্য, সঙ্ঘো সমানৰস্সিকং পৰারেয্যা’’তিপি ঠপেতুং ৰট্টতি. চাতুদ্দসিযং পন সামগ্গিযঞ্চ ‘‘চাতুদ্দসী সামগ্গী’’তি ৰত্তব্বং.
৪৩৭. থেরেসু উক্কুটিকং নিসজ্জ পৰারেন্তেসু নৰো যাৰ সযং পৰারেতি, তাৰ উক্কুটিকো এৰ অচ্ছতূতি যোজনা. অচ্ছতূতি নিসীদেয্য.
৪৪০-২. ধম্মসাকচ্ছা চ কলহো চাতি দ্ৰন্দো. রত্তিযা খেপিতভাৰতো তেৰাচিকায ওকাসে অসতি দসৰিধে ৰা অন্তরাযে সতি ‘‘সুণাতু মে…পে… সমানৰস্সিকং পৰারেয্যা’’তি অনুরূপতো ঞত্তিং ৰত্ৰা যথাঠপিতঞত্তিযা অনুরূপেন পৰারেয্যাতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. অনুরূপতোতি ‘‘সুণাতু মে…পে… দানং দেন্তেহি রত্তি খেপিতা, সচে…পে… রত্তি ৰিভাযিস্সতি, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্ল’’ন্তিআদিনা তেন খেপিতরত্তিযা অনুরূপেন. ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো, অযং রাজন্তরাযো, সচে সঙ্ঘো তেৰাচিকং…পে… সঙ্ঘো ভৰিস্সতি, অথাযং রাজন্তরাযো ভৰিস্সতি, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্ল’’ন্তিআদিনা রাজন্তরাযাদীনং অনুরূপেন ৰাতি অত্থো. ‘‘অথাযং ব্রহ্মচরিযন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি পন পেয্যালৰসেন অন্তে ৰুত্তং ব্রহ্মচরিযন্তরাযং গহেত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘দ্ৰেৰাচিক’’ন্তিআদিকং পন ৰিসুং ৰিসুং ৰত্তব্বম্পি লঙ্ঘনক্কমেন সম্পিণ্ডেত্ৰা ৰুত্তং. ৰচনসমযে পন ‘‘দ্ৰেৰাচিকং পৰারেয্য’’ইচ্চাদিনা ৰত্তব্বং. আগচ্ছেয্যুং যদি সমাআদিকা চাতি ‘‘আগচ্ছেয্যুং যদি সমা’’ইচ্চাদযো উপোসথে ৰুত্তা গাথাযো চ. এত্থাতি এতিস্সং পৰারণাযং. অযমেৰ চ আহরণক্কমো –
আগচ্ছেয্যুং যদি সমা, পৰারেন্তেৰ থোকিকা;
পৰারিতা তে সুপ্পৰারিতা, অঞ্ঞেহি চ পৰারিযং;
পৰারিতেসু সকলা-যেকচ্চাযুট্ঠিতায ৰা.
পৰারেয্যুঞ্চ তে তেসং, সন্তিকে বহুকা সচে;
কত্ৰা সব্বৰিকপ্পেসু, পুব্বকিচ্চং পুনুদ্দিসেতি.
‘‘আৰাসিকানং পন্নরসো’’তিআদিকা গাথাযো পন এত্থাপি সমানা.
৪৪৩. ঞত্তিং ৰত্ৰাতি ৰক্খমানগণঞত্তিং ৰত্ৰা.
৪৪৪. সমুদীরিযাতি অঞ্ঞে দ্ৰে তযো ৰা ৰক্খমানক্কমেন ৰত্তব্বা.
৪৪৬-৮. কত্তব্বং কত্ৰাতি যোজেতব্বং. কত্তব্বন্তি পুব্বকিচ্চাদিকং. নৰেনপি ‘‘অহং ভন্তে…পে… পটিকরিস্সামী’’তি থেরো ঈরিযোতি যোজেতব্বং. এৰন্তি ইদানি ৰক্খমানং পরামসতি.
৪৪৯. ‘‘যস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰ.
৪৫০. গাথাযোতি ‘‘ৰগ্গে সমগ্গে ৰগ্গোতি, সঞ্ঞিনো’’তিআদিকা হেট্ঠা ৰুত্তগাথাযো ৰা. অযং পনেত্থ ৰিসেসো – করোতোতি এত্থ পৰারণং করোতোতি অত্থো গহেতব্বো. ততিয গাথায ‘‘পাতিমোক্খং ন উদ্দিসে’’তি অপনেত্ৰা ‘‘নো করেয্য পৰারণ’’ন্তি পদং পক্খিপিতব্বং. চতুত্থগাথায ‘‘অনুপোসথে’’তিআদিগাথাবন্ধং অপনেত্ৰা ‘‘নেৰ পৰারণে কাতুং, সা কপ্পতি পৰারণা’’তি পক্খিপিতব্বং. পঞ্চমগাথায ‘‘অট্ঠিতোপোসথাৰাসা’’তি অপনেত্ৰা ‘‘পৰারণাঠিতাৰাসা’’তি পক্খিপিতব্বং.
৪৫১. সঙ্ঘম্হি পৰারিতেৰাতি পুরিমৰস্সূপগতে সঙ্ঘম্হি পৰারিতে এৰ. পারিসুদ্ধিউপোসথং করেয্যাতি ন একস্মিং উপোসথগ্গে দ্ৰে ঞত্তিযো ঠপেতব্বাতি অধিপ্পাযো. পচ্ছিমিকায উপগন্ত্ৰা অপরিনিট্ঠিতৰস্সো অৰুত্থো. অনুপাগতোতি ৰস্সং অনুপাগতো. অযমেত্থাধিপ্পাযো – পুরিমিকায ৰস্সং উপগতা পঞ্চ ৰা অতিরেকা ৰা পচ্ছিমিকায উপগতা তেহি সমা ৰা ঊনতরা ৰা পুরিমিকায ৰা উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতরা চেৰ হোন্তি, সঙ্ঘপ্পৰারণায গণং পূরেন্তি সঙ্ঘপ্পৰারণাৰসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৰা, অথ চ উভোপি একতো হুত্ৰা সঙ্ঘং ন পূরেন্তি, গণং পন পূরেন্তি, গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেতব্বং, পচ্ছা তেসং সন্তিকে পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. যদি পন পুরিমিকায একো, পচ্ছিমিকায একো, একেন একস্স সন্তিকে পৰারেতব্বং, একেন পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুরিমেহি ৰস্সূপগতেহি পচ্ছা ৰস্সূপগতা একেনপি অধিকা সঙ্ঘং পূরেন্তি, পঠমং পাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৰা পচ্ছা তেসং সন্তিকে পৰারেতব্বন্তি. গণেপি এসেৰ নযো. এৰমুপরিপি যথাযোগং চিন্তনীযং.
৪৫২. চাতুমাসিনিযাতি অপরকত্তিকপুণ্ণমাযং. সঙ্ঘেনাতি পঠমং ৰস্সূপগতেন সঙ্ঘেন. ৰুত্থা ৰস্সা যেহি তে ৰুত্থৰস্সা, পচ্ছিমৰস্সূপগতা. সচে অপ্পতরা সিযুন্তি ইমিনা যদি অধিকতরা ৰা সমসমা ৰা হোন্তি, পৰারণাঞত্তিং ঠপেত্ৰা পচ্ছিমৰস্সূপগতেহি পঠমং পৰারিতে পচ্ছা ইতরেহি পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বোতি দীপেতীতি.
পৰারণানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৬. সংৰরনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৫৩. সংৰরণং চক্খুদ্ৰারাদীনং সতিকৰাটেন পিদহনং সংৰরো. তত্থ কিঞ্চাপি চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো নত্থি, ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি উপ্পজ্জতি, নেৰ ভৰঙ্গসমযে আৰজ্জনাদীনং অঞ্ঞতরসমযে, জৰনক্খণে পন উপ্পজ্জতীতি তদা সংৰরো হোতি, এৰং হোন্তে পন সো চক্খুদ্ৰারাদীনং সংৰরোতি ৰুচ্চতি. চক্খুসোতাদিভেদেহীতি চক্খু চ সোতঞ্চ, তানি আদি যেসং, তেৰ ভেদা চাতি সমাসো, তেহি দ্ৰারেহি. অভিজ্ঝাদিপ্পৰত্তিযা অচ্চন্তোপকারকত্তা করণত্থে চেত্থ ততিযা. এতেন চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনসঙ্খাতানি দ্ৰারানি ৰুত্তানি. রূপসদ্দাদিগোচরেতি রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মসঙ্খাতে ৰিসযে. অভিজ্ঝাদোমনস্সাদিপ্পৰত্তিন্তি এত্থ পরসম্পত্তিং অভিমুখং ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, বলৰতণ্হা. আদি-সদ্দেন মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অনেকে অকুসলা ধম্মা সঙ্গহিতা.
৪৫৪. সকং চিত্তং কিট্ঠাদিং দুপ্পসুং ৰিয নিগ্গণ্হেয্যাতি সম্বন্ধো. কিট্ঠন্তি কিট্ঠট্ঠানে উপ্পন্নং সস্সং গহিতং. কিট্ঠং অদতীতি কিট্ঠাদি, তং. সম্পজানোতি সাত্থকসপ্পাযগোচরঅসম্মোহসঙ্খাতেন চতুসম্পজঞ্ঞেন সম্মা পজানো. ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরসীলং কথিতং.
সংৰরনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৭. সুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৫৫. দেসনা সংৰরো এট্ঠি পচ্চৰেক্খণন্তি ভেদতো সুদ্ধি চতুব্বিধাতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্চৰেক্খণং ভেদতো’’তি ৰত্তব্বে নিগ্গহিতলোপো দট্ঠব্বো, দেসনাসুদ্ধি সংৰরসুদ্ধি পরিযেট্ঠিসুদ্ধি পচ্চৰেক্খণসুদ্ধীতি চতুব্বিধাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ সুজ্ঝতীতি সুদ্ধি, যথাধম্মং দেসনায সুদ্ধি দেসনাসুদ্ধি. ৰুট্ঠানস্সাপি চেত্থ দেসনায এৰ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. মূলাপত্তীনং পন অভিক্খুতাপটিঞ্ঞাৰ দেসনাতি হেট্ঠা ৰুত্তা, সাৰস্স পারাজিকাপন্নস্স ৰিসুদ্ধি নাম হোতি. অযঞ্হি যস্মা পারাজিকং আপন্নো, তস্মা ভিক্খুভাৰে ঠত্ৰা অভব্বো ঝানাদীনি অধিগন্তুং. ভিক্খুভাৰো হিস্স সগ্গন্তরাযো চেৰ হোতি, মগ্গন্তরাযো চ. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সামঞ্ঞং দুপ্পরামট্ঠং, নিরযাযূপকড্ঢতী’’তি. (ধ. প. ৩১১);
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘সিথিলো হি পরিব্বজো, ভিয্যো আকিরতে রজ’’ন্তি. (ধ. প. ৩১৩);
ইচ্চস্স ভিক্খুভাৰো ৰিসুদ্ধি নাম ন হোতি. যস্মা পন গিহিআদিকো হুত্ৰা দানসরণসীলসংৰরাদীহি সগ্গমগ্গং ৰা ঝানৰিমোক্খমগ্গং ৰা আরাধেতুং ভব্বো হোতি, তস্মাস্স গিহিআদিভাৰো ৰিসুদ্ধি নাম হোতি. অধিট্ঠানৰিসিট্ঠেন সংৰরেন ৰিসুদ্ধি সংৰরৰিসুদ্ধি. ধম্মেন সমেন পচ্চযানং এট্ঠিযা সুদ্ধি এট্ঠিসুদ্ধি. চতূসু পচ্চযেসু পচ্চৰেক্খণেন সুদ্ধি পচ্চৰেক্খণসুদ্ধি. ‘‘চতুব্বিধা পাতী’’তিআদীসু পাতিমোক্খসংৰরসম্মতন্তি ‘‘পাতিমোক্খসংৰরো’’তি সম্মতং সীলং.
৪৫৬. চিত্তাধিট্ঠানসংৰরা সুজ্ঝতীতি ইন্দ্রিযসংৰরো সংৰরসুদ্ধীতি ৰুত্তোতি যোজনা.
৪৫৭. অনেসনং পহায ধম্মেন উপ্পাদেন্তস্স এট্ঠিযা সুদ্ধত্তা আজীৰনিস্সিতং এট্ঠিসুদ্ধীতি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. উপ্পাদেন্তস্সাতি পচ্চযে উপ্পাদেন্তস্স.
৪৫৮. পচ্চৰেক্খণসুজ্ঝনাতি হেতুম্হি পঞ্চমীতি.
সুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৮. সন্তোসনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৫৯. পংসুকূলং পিণ্ডিযালোপো রুক্খমূলং পূতিমুত্তভেসজ্জন্তি ইমে চত্তারো পচ্চযা অপ্পগ্ঘনকতায অপ্পা চেৰ কস্সচিপি আলযাভাৰেন অনৰজ্জা চ গতগতট্ঠানে লব্ভমানতায সুলভা চাতি ৰুচ্চন্তি, তেনাহ ‘‘অপ্পেনা’’তিআদি. মত্তঞ্ঞূতি পরিযেসনপ্পটিগ্গহণপরিভোগৰিস্সজ্জনেসু চতূসু মত্তঞ্ঞুতাৰসেন পমাণঞ্ঞূ.
৪৬০. কথং সন্তুট্ঠোতি আহ ‘‘অতীত’’ন্তিআদি. পচ্চুপ্পন্নেন যাপেন্তোতি যথালাভযথাবলযথাসারুপ্পৰসেন পচ্চুপ্পন্নেন যথাৰুত্তচতুব্বিধপচ্চযেন যাপেন্তোতি.
সন্তোসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৯. চতুরারক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৬১-২. বুদ্ধানুস্সতি …পে… মরণস্সতীতি ইমা চতুরারক্খা নামাতি সেসো. আরকত্তাদিনাতি আরকভাৰো আরকত্তং, তং আদি যস্স ‘‘অরীনং হতত্তা’’তিআদিকস্স তং আরকত্তাদি. তেন তেন মগ্গেন সৰাসনানং অরানং হতত্তা আরকা সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতোতি আ-কারস্স রস্সত্তং, ক-কারস্স হ-কারং সানুনাসিকং কত্ৰা ‘‘অরহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ‘‘আরকা’’তি চ ৰুত্তে সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স অনুপ্পযোজিতব্বত্তা ‘‘কিলেসেহী’’তি লব্ভতি.
সম্মাতি অৰিপরীতং. সামন্তি সযমেৰ, অপরনেয্যো হুত্ৰাতি অত্থো. ‘‘সম্বুদ্ধো’’তি হি এত্থ সং-সদ্দো ‘‘সয’’ন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকো দট্ঠব্বো. বুদ্ধতোতি ভাৰপ্পধানোযং নিদ্দেসো, বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ‘‘অরহং’’ ইতি ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’ ইতি ৰা ভগৰতো নৰভেদে গুণে যা পুনপ্পুনং অনুস্সতি, সা বুদ্ধানুস্সতীতি যোজনা. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ইতী’’তি ৰত্তব্বে অ-কারো সন্ধিৰসেন আগতো. ইতি-সদ্দো পনেত্থ আদিঅত্থো, ইচ্চাদীতি অত্থো. নৰভেদেতি ‘‘অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথী’’তি একতো গহেত্ৰা. এত্থ পন উপচারো উপ্পজ্জতি, ন অপ্পনা, তথা মরণস্সতিযং. ইতরেসু পন উভযম্পি উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. বুদ্ধানুস্সতি.
৪৬৩-৪. ‘‘সীমট্ঠা’’তিআদিনা মেত্তাভাৰনং দস্সেতি. সীমট্ঠসঙ্ঘেতি সীমাযং তিট্ঠতীতি সীমট্ঠো, সোৰ সঙ্ঘো. গোচরগামম্হি ইস্সরে জনেতি সম্বন্ধো. তত্থ মানুসে উপাদায সব্বসত্তেসূতি যোজেতব্বং. তত্থাতি তস্মিং গামে. সুখিতা হোন্তু অৰেরাতি পদচ্ছেদো. আদিনাতি ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তু, অনীঘা হোন্তু, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি ইমিনা. পরিচ্ছিজ্জ পরিচ্ছিজ্জাতি ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে সব্বে ভিক্খূ’’তিআদিনা এৰম্পি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. মেত্তাভাৰনা.
৪৬৫-৬. ইদানি অসুভং নিদ্দিসন্তো সব্বপঠমং সাধেতব্বং সত্তৰিধমুগ্গহকোসল্লং ‘‘ৰণ্ণে’’চ্চাদিনা দস্সেতি. সত্তৰিধঞ্হি তং নযতো আগতং ৰাচাসজ্ঝাযমনসাসজ্ঝাযেহি সদ্ধিং. তত্থ পঠমং ৰাচায সজ্ঝাযন্তেন চত্তারি তচপঞ্চকাদীনি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনুলোমপ্পটিলোমৰসেন কাতব্বং. যথা পন ৰচসা, তথেৰ মনসাপি সজ্ঝাযো কাতব্বো. ৰচসা সজ্ঝাযো হি মনসা সজ্ঝাযস্স পচ্চযো. সো পন লক্খণপ্পটিৰেধস্স পচ্চযো. তত্থ ৰণ্ণো নাম কেসাদীনং ৰণ্ণো. সণ্ঠানং তেসংযেৰ সণ্ঠানং. ওকাসো তেসংযেৰ পতিট্ঠোকাসো. দিসা নাভিতো উদ্ধং উপরিমদিসা, অধো হেট্ঠিমা. পরিচ্ছেদো নাম ‘‘অযং কোট্ঠাসো হেট্ঠা চ উপরি চ তিরিযঞ্চ ইমিনা নাম পরিচ্ছিন্নো’’তি এৰং সভাগপরিচ্ছেদো চেৰ ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৰং অমিস্সকতাৰসেন ৰিসভাগপরিচ্ছেদো চ. কেসাদিকোট্ঠাসে ৰৰত্থপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ৰৰত্থপেত্ৰাতি ৰুত্তনযেন ৰৰত্থপেত্ৰা.
এৰং ৰৰত্থপেন্তেন যথাৰুত্তং সত্তৰিধং উগ্গহকোসল্লং সম্পাদেত্ৰা অট্ঠারসৰিধং মনসিকারকোসল্লং সম্পাদেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পনাতো তযো চ সুত্তন্তাতি ইমে চত্তারোপি নযতোৰাগতে নাতিসীঘাদীসু পক্খিপিত্ৰা দসৰিধতা ৰেদিতব্বা. অনুপুব্বতোতি সজ্ঝাযকরণতো পট্ঠায অনুপটিপাটিযা. নাতিসীঘং নাতিসণিকং কত্ৰাতি কিরিযাৰিসেসনং. ৰিক্খেপং পটিবাহযন্তি কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চেতসো ৰিক্খেপং পটিবাহন্তো. পণ্ণত্তিং সমতিক্কম্মাতি যাযং ‘‘কেসা লোমা’’তি পণ্ণত্তি, তং অতিক্কমিত্ৰা, ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি চিত্তং ঠপেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. অনুপুব্বতো মুঞ্চন্তস্সাতি যো যো কোট্ঠাসো ন উপট্ঠাতি, তং তং অনুক্কমেন মুঞ্চতো, তস্স ‘‘ভাৰনা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
৪৬৭. এৰং উভযকোসল্লং সম্পাদেত্ৰা সব্বকোট্ঠাসে ৰণ্ণাদিৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা ৰণ্ণাদিৰসেনেৰ পঞ্চধা পটিক্কূলতা ৰৰত্থপেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ৰণ্ণা’’তিআদিমাহ. ৰণ্ণ…পে… ওকাসেহি কোট্ঠাসে পটিক্কূলাতি ভাৰনা অসুভন্তি যোজনা. তত্র কেসা তাৰ পকতিৰণ্ণেন কাল়কা অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণা, সণ্ঠানতো দীঘৰট্টতুলাদণ্ডসণ্ঠানা, দিসতো উপরিমদিসায জাতা, ওকাসতো উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূল়িকাহি, পুরতো নল়াটন্তেন, পচ্ছতো গল়ৰাটকেন পরিচ্ছিন্না, সীসকটাহৰেঠনঅল্লচম্মং কেসানং ওকাসো. পরিচ্ছেদতো কেসা সীসৰেঠনচম্মে ৰীহগ্গমত্তং পৰিসিত্ৰা পতিট্ঠিতেন হেট্ঠা অত্তনো মূলতলেন, উপরি আকাসেন, তিরিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পরিচ্ছিন্না. দ্ৰে কেসা একতো নত্থীতি অযং সভাগপরিচ্ছেদো. ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৰং অৰসেসএকতিং সকোট্ঠাসেহি অমিস্সীকতা কেসা নাম পাটিযেক্কো একো কোট্ঠাসোতি অযং ৰিসভাগপরিচ্ছেদো. ইদং কেসানং ৰণ্ণাদিতো নিচ্ছযনং. ইদং পন নেসং ৰণ্ণাদিৰসেন পঞ্চধা পটিক্কূলতো নিচ্ছযনং – কেসা নামেতে ৰণ্ণতোপি পটিক্কূলা আসযতোপি সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি ওকাসতোপি পটিক্কূলাতি এৰং সেসকোট্ঠাসানম্পি যথাযোগং ৰেদিতব্বং.
উদ্ধুমাতাদিৰত্থূসূতি উদ্ধুমাতকৰিনীলকৰিপুব্বকৰিচ্ছিদ্দকৰিক্খাযিতকৰিক্খিত্তকহতৰি- ক্খিত্তকলোহিতকপুল়ৰকঅট্ঠিকসঙ্খাতেসু দসেসু অৰিঞ্ঞাণকঅসুভৰত্থূসু অসুভাকারং গহেত্ৰা পৰত্তা ভাৰনা ৰা অসুভন্তি সম্বন্ধো. অসুভভাৰনা.
৪৬৮. ‘‘মরণং মে ভৰিস্সতী’’তি ৰা ‘‘জীৰিতং মে উপরুজ্ঝতী’’তি ৰা ‘‘মরণং মরণ’’ন্তি ৰা যোনিসো ভাৰযিত্ৰানাতি যোজনা. জীৰিতন্তি রূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ অরূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ. যোনিসোতি উপাযেন. এৰং পৰত্তযতোযেৰ হি একচ্চস্স নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তি, মরণারম্মণা সতি সণ্ঠাতি, উপচারপ্পত্তমেৰ কম্মট্ঠানং হোতি.
৪৬৯-৪৭০. যস্স পন এত্তাৰতা ন হোতি, তেন ৰধকপচ্চূপট্ঠানাদীহি অট্ঠহাকারেহি মরণং অনুস্সরিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ৰধকস্সেৰা’’তিআদিমাহ. ৰধকস্স ইৰ উপট্ঠানাতি ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দিস্সামী’’তি অসিং গহেত্ৰা গীৰায সঞ্চারযমানস্স ৰধকস্স ৰিয মরণস্স উপট্ঠানতো. সম্পত্তীনং ৰিপত্তিতোতি ভোগসম্পত্তিযা জীৰিতসম্পত্তিযা চ ৰিনাসমরণসঙ্খাতৰিপত্তিতো. উপসংহরতোতি যসমহত্ততো পুঞ্ঞমহত্ততো থামমহত্ততো ইদ্ধিমহত্ততো পঞ্ঞামহত্ততো পচ্চেকবুদ্ধতো সম্মাসম্বুদ্ধতোতি ইমেহি সত্তহাকারেহি অত্তনো উপসংহরণতো. কাযবহুসাধারণাতি অসীতিযা কিমিকুলানং, অনেকসতানং রোগানং, বাহিরানঞ্চ অহিৰিচ্ছিকাদীনং মরণস্স পচ্চযানং সাধারণতো. আযুদুব্বলতোতি অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধত্তইরিযাপথূপনিবদ্ধত্তাদিনা আযুনো দুব্বলতো. কালৰৰত্থানস্স অভাৰতোতি ‘‘ইমস্মিংযেৰ কালে মরিতব্বং, ন অঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৰং কালৰৰত্থানস্স অভাৰতো. অদ্ধানস্স পরিচ্ছেদাতি ‘‘মনুস্সানং জীৰিতস্স পরিচ্ছেদো নাম এতরহি পরিত্তো, অদ্ধা যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং জীৰতী’’তি এৰং অদ্ধানস্স কালস্স পরিচ্ছেদতো.
এত্থ পন কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা ৰিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্তুকামেন বুদ্ধপুত্তেন যং কাতব্বং, তং আদিকম্মিকস্স কুলপুত্তস্স ৰসেন আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপেনোপদিস্সাম. চতুব্বিধং তাৰ সীলং সোধেতব্বং. তত্থ তিৰিধা ৰিসুজ্ঝনা অনাপজ্জনং, আপন্নৰুট্ঠানং, কিলেসেহি চ অপ্পটিপীল়নং. এৰং ৰিসুদ্ধসীলস্স হি ভাৰনা সম্পজ্জতি. যম্পিদং চেতিযঙ্গণৰত্তাদীনং ৰসেন আভিসমাচারিকসীলং ৰুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পরিপূরেতব্বং. ততো –
‘‘আৰাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১) –
এৰং ৰুত্তেসু দসসু পলিবোধেসু যো পলিবোধো, যো উপচ্ছিন্দিতব্বো. এৰং উপচ্ছিন্নপলিবোধেন –
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭) –
এৰং ৰুত্তলক্খণং আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তং দুৰিধং হোতি সব্বত্থককম্মট্ঠানঞ্চ পারিহারিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা, মরণস্সতি চ, ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তিপি একে. এতং পন তযং সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি কত্ৰা, অধিপ্পেতস্স চ যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. অট্ঠতিংসারম্মণেসু পন যং যস্স চরিতানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পরিহরিতব্বত্তা যথাৰুত্তেনেৰ নযেন ‘‘পারিহারিযকম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, ততো –
‘‘মহাৰাসং নৰাৰাসং, জরাৰাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৰ চ.
‘‘নগরং দারুনা খেত্তং, ৰিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠারসেতানি ঠানানি, ইতি ৰিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আরকা পরিৰজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৫২) –
ৰুত্তঅট্ঠারসসেনাসনদোসৰজ্জিতং ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং. তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেনেৰ উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মৰিনযধরা মাতিকাধরা. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি ‘ইদং ভন্তে কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি. তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১) ৰুত্তপঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সেনাসনং উপগম্ম তত্থ ৰসন্তেন ‘‘দীঘানি কেসলোমনখানি ছিন্দিতব্বানি, জিণ্ণচীৰরেসু অগ্গল়অনুৰাতপরিভণ্ডদানাদিনা দল়্হীকম্মং ৰা তন্তচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৰা কাতব্বং, কিলিট্ঠানি রজিতব্বানি, সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো, মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানী’’তি এৰং ৰুত্তউপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং ৰিনোদেত্ৰা রতনত্তযগুণানুস্সরণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৰা আচরিযুগ্গহতো একপদম্পি অসম্মুয্হন্তেন মনসি কাতব্বন্তি.
চতুরারক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫০. ৰিপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৭১-২. নামরূপন্তি চিত্তচেতসিকসঙ্খাতং নামঞ্চ অট্ঠৰীসতিৰিধং রূপঞ্চ. ‘‘নমনলক্খণং নামং, রুপ্পনলক্খণং রূপং, নামরূপতো ন অঞ্ঞো অত্তাদিকো কোচি অত্থী’’তি এৰং ঝানলাভী চে, ঝানতো ৰুট্ঠায ঝানগতং ৰা ৰিপস্সনাযানিকো চে, পকিণ্ণকভূতং নামরূপং পরিগ্গহেত্ৰা. পাতিমোক্খসংৰরাদি সীলৰিসুদ্ধি, চতুরারক্খৰসেন দীপিতা সোপচারসমাধিসঙ্খাতা চিত্তৰিসুদ্ধি চ ৰুত্তাৰ নামাতি ইমিনা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি কথিতা. ততো তস্স পচ্চযঞ্চ পরিগ্গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. তস্স পচ্চযন্তি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে নামরূপদ্ৰযমেৰ অৰিজ্জাতণ্হাউপাদানকম্মেহি উপ্পজ্জতি, ন ইস্সরাদিকারণেনা’’তিআদিনা তস্স কারণং, ইমিনা কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি দস্সিতা.
হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চাতি সব্বেপি নামরূপসঙ্খারা উপ্পজ্জিত্ৰা অভাৰাপজ্জনতো অনিচ্চা. উদযব্বযপীল়না দুক্খাতি উপ্পাদনিরোধৰসেন পীল়নতো দুক্খা. অৰসৰত্তিত্তা অনত্তাতি অত্তনো ৰসে অৰত্তনতো অনত্তাতি এৰং সঙ্খারেহি সদ্ধিং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা. পুনপ্পুনং সম্মসন্তোতি যথাৰুত্তনযেন সম্মসন্তো সমথযানিকো ৰিপস্সনাযানিকো চ যোগাৰচরো. ইমিনা মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি চ দস্সিতা. সঙ্খারানমেৰ হি উদযব্বযাদিনানুপস্সনতো উদযব্বযভঙ্গভযআদীনৰনিব্বিদামুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাস- ঙ্খারুপেক্খাঞাণসঙ্খাতস্স অট্ঠৰিধস্স ঞাণস্স ৰসেন সিখাপ্পত্তং ৰিপস্সনাঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম. অনুপুব্বেন সব্বসংযোজনক্খযং পাপুণেয্যাতি ইমিনা ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি দস্সিতা. সব্বসংযোজনক্খযন্তি ওরম্ভাগিযানং পঞ্চন্নং সংযোজনানং হেট্ঠা মগ্গত্তযেন খেপিতত্তা, ইতরেসং উদ্ধম্ভাগিযানং সংযোজনানং খেপিতত্তা চ সব্বেসং সংযোজনানং খযন্তে জাতং অরহত্তমগ্গং.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
৪৭৩. যস্মা কারণা যা সিক্খনা, অযং ভিক্খুকিচ্চং, অতো তস্মা কারণাতি অত্থো.
৪৭৪. নিচ্চসো লোকৰিচারিনোতি নিচ্চং লোকে ৰিচরতো. মালুতস্সেৰ পরিস্সমো ন সম্ভোতীতি যোজনা. মালুতস্সেৰাতি ৰাতস্স ইৰ. ন সম্ভোতীতি ন হোতি.
৪৭৫-৬. তম্বপণ্ণি এৰ তম্বপণ্ণিযো, কেতু ৰিয কেতু, তম্বপণ্ণিযে কেতূতি তপ্পুরিসো. তেন রচিতা ধম্মৰিনযঞ্ঞুপসংসিতা অযং খুদ্দসিক্খা পরিমাণতো গাথানং পঞ্চমত্তেহি সতেহি এত্তাৰতা নিট্ঠানমুপাগতাতি সম্বন্ধো.
নিগমনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
কারাপিতেতিরুচিরে পৰরে ৰিহারে;
মানাধিকারিপুরিনা গরুনা গুণেন;
ৰস্সং ৰসং দমিল়সো ৰিধহং অকাসিং;
আকঙ্খটীক জিনসাসনসম্পৰুদ্ধিং.
পুঞ্ঞেন সত্থরচনাজনিতেন তেন;
সম্বুদ্ধসাসনৰরোদযকারণেন;
লোকামিসেসু পন মে সমযং অলগ্গো;
সম্বুদ্ধসাসনৰরোদযমাচরেয্যং.
অত্থেসু অক্খরপদেসু ৰিনিচ্ছযেসু;
পুব্বাপরেসু লিখিতং খলিতং যদত্থি;
ওহায খন্তুমরহন্তি ৰদন্তু সন্তা;
দিট্ঠাপরাধমথ ৰা কিমুলালনেন.
যেনন্ততন্তরতনাকরমন্থনেন;
মন্থাচলোল্লসিতঞাণৰরেন লদ্ধা;
সারামতাতিসুখিতা সুখযন্তি চঞ্ঞে;
তে মে জযন্তি গরৰো গরৰো গুণেহি.
পরত্থসম্পাদনতো, পুঞ্ঞেনাধিগতেনহং;
পরত্থসম্পাদনকো, ভৰেয্যং জাতিজাতিযং.
সিস্সো আহ –
পরমপ্পিচ্ছতানেকসন্তোসোপসমেসিনং;
সুচিসল্লেখৰুত্তীনং, সদারঞ্ঞনিৰাসিনং.
সাসনুজ্জোতকারীনং, আচেরত্তমুপাগতং;
উদুম্বরগিরিখ্যাতযতীনং যতিপুঙ্গৰং.