খুদ্দসিক্খা-অভিনৰটীকা
গন্থারম্ভকথা
তিলোকতিলকং ৰন্দে, সদ্ধম্মামতনিম্মিতং;
সংসুট্ঠুকতসম্ভত্তিং, জিনং জনমনোরমং.
সারিপুত্তং মহাসামিং, নেকসত্থৰিসারদং;
মহাগুণং মহাপঞ্ঞং, নমো মে সিরসা গরুং.
খুদ্দসিক্খায টীকা যা, পুরাতনা সমীরিতা;
ন তায সক্কা সক্কচ্চং, অত্থো সব্বত্থ ঞাতৰে.
ততোনেকগুণানং যো, মঞ্জূসা রতনানৰ;
সুমঙ্গলসনামেন, তেন পঞ্ঞৰতা সতা.
অজ্ঝেসিতো যতিন্দেন, সদারঞ্ঞনিৰাসিনা;
সৰিনিচ্ছযমেতিস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণনং.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা
(ক) এত্থাহ – কিমত্থমাদিতোৰাযং গাথা নিক্খিত্তা, ননু যথাধিপ্পেতমেৰ পকরণমারভনীযন্তি? ৰুচ্চতে – সপ্পযোজনত্তা. সপ্পযোজনঞ্হি তংদস্সনং তায রতনত্তযপ্পণামাভিধেয্যকরণপ্পকারপ্পযোজনাভিধানসন্দস্সনতো. তানি চ পন সপ্পযোজনানি অনন্তরাযেন গন্থপরিসমাপনাদিপ্পযোজনানমভিনিপ্ফাদনতো. তথা হি সোতূনমত্তনো চ যথাধিপ্পেতত্থনিপ্ফাদনং রতনত্তযপ্পণামকরণপ্পযোজনং. ৰিদিতাভিধেয্যস্স গন্থস্স ৰিঞ্ঞূনমাদরণীযতা অভিধেয্যকথনপ্পযোজনং. সোতুজনসমুস্সাহজননং করণপ্পকারপ্পযোজনকথনপ্পযোজনং. ৰোহারসুখতা পন অভিধানকথনপ্পযোজনং.
তত্থ ৰন্দিত্ৰা রতনত্তযন্তি ইমিনা রতনত্তযপ্পণামো দস্সিতো, খুদ্দসিক্খন্তি ইমিনা খুদ্দভূতানং সিক্খানং ইধ পটিপাদেতব্বতাদীপনেন অভিধেয্যং, অভিধেয্যো চ নামেস সমুদিতেন সত্থেন ৰচনীযত্থোতি. অভিধানঞ্চ পন ইমিনাৰ দস্সিতং তেন অত্থানুগতসমঞ্ঞাপরিদীপনতো. সমাতিকন্তি ইমিনা করণপ্পকারো, খুদ্দসিক্খন্তি ইমিনা চ, তেন খুদ্দভূতানং সিক্খানং ইধ দস্সেতব্বভাৰপ্পকাসনতো. আদিতো উপসম্পন্ন সিক্খিতব্বন্তি ইমিনা পযোজনপযোজনং পন ইমিনাৰ সামত্থিযতো দস্সিতমেৰ, তাসং সিক্খিতব্বপ্পকাসনেন হি সিক্খনে সতি তম্মূলিকায দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থনিপ্ফত্তিযা সংসিজ্ঝনতো. পকরণপ্পযোজনানং সাধনসাধিযলক্খণো সম্বন্ধো তন্নিস্সযদস্সনেনেৰ দস্সিতোযেৰাতি অযমেত্থ সমুদাযত্থো.
অযং পনেত্থাৰযৰত্থো – রতনত্তযং ৰন্দিত্ৰা খুদ্দসিক্খং পৰক্খামীতি সম্বন্ধো. রতিজননট্ঠেন রতনানি, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘানমেতং অধিৰচনং. অথ ৰা চিত্তীকতাদিনা কারণেন রতনানি, বুদ্ধাদযোৰ রতনানি. তথা চ ৰুত্তং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; উদা. অট্ঠ. ৪৫; মহানি. অট্ঠ. ৫০);
তযো অৰযৰা অস্সাতি তযং, সমুদাযাপেক্খং একৰচনং, অৰযৰৰিনিমুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৰতো তীণি এৰ রতনানি ৰুচ্চন্তি. রতনানং তযং রতনত্তযং. ৰন্দিত্ৰাতি তীহি দ্ৰারেহি নমস্সিত্ৰা. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰন্দনা কাযেন ৰন্দতি, ৰচসা ৰন্দতি, মনসা ৰন্দতী’’তি (অ. নি. ৩.১৫৫) হি ৰুত্তং. তত্থ ৰিঞ্ঞত্তিং অনুপ্পাদেত্ৰা কেৰলং রতনত্তযগুণানুস্সরণৰসেন মনোদ্ৰারে বহুলপ্পৰত্তা কুসলচেতনা মনোদ্ৰারৰন্দনা. তং তং ৰিঞ্ঞত্তিং উপ্পাদেত্ৰা পন পৰত্তা কাযৰচীদ্ৰারৰন্দনা. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাৰসেন তিস্সো সিক্খা. সিক্খনঞ্চেত্থ যথাক্কমং সীলাদিধম্মানং সংৰরণৰসেন, একারম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমাধানৰসেন, আরম্মণজাননলক্খণপ্পটিৰেধমগ্গপাতুভাৰপাপনৰসেন চ আসেৰনং দট্ঠব্বং. অঞ্ঞত্থ বহুৰিধা সিক্খা, ইধ তু সঙ্খেপনযত্তা অপ্পকাদিঅনেকত্থসম্ভৰেপি খুদ্দ-সদ্দস্স অপ্পকত্থোৰেত্থ যুত্ততরোতি খুদ্দা অপ্পকা সিক্খাতি খুদ্দসিক্খা. ইধ পন খুদ্দসিক্খাপ্পকাসকো গন্থো তব্বোহারূপচারতো ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘খুদ্দসিক্খা’’তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘ৰরুণানগর’’ন্তি. তং খুদ্দসিক্খং. পৰক্খামীতি কথেস্সামি.
কীদিসন্তি আহ ‘‘আদিতো উপসম্পন্নসিক্খিতব্ব’’ন্তিআদি. আদি-সদ্দোযমত্থি অৰযৰৰচনো যথা ‘‘সব্বাদীনি সব্বনামানী’’তি. অত্থি অপাদানৰচনো যথা ‘‘পব্বতাদীনি খেত্তানী’’তি. তত্থাৰযৰৰাচী কম্মসাধনো ‘‘আদিযতীত্যাদী’’তি. ইতরো অপাদানসাধনো ‘‘আদিযতি এতস্মাত্যাদী’’তি. তত্থ যো অৰযৰৰচনো, তস্সেদং গহণং, তস্মা উপসম্পন্নক্খণম্পি অন্তো কত্ৰা আদিভূতা উপসম্পন্নক্খণতোযেৰ পট্ঠাযাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৰ-সদ্দো পনেত্থ সব্বৰাক্যানং অৰধারণফলত্তা লব্ভতি. তো-পচ্চযো অৰধিম্হিযেৰ, ন আধারে. তত্থ হি তোপচ্চযে আধারে ৰত্তমানে আদিম্হিযেৰ মজ্ঝঅন্তানং অৰযৰভূতে উপসম্পন্নক্খণেযেৰাতি অত্থো ভৰেয্য, তথা সতি অৰধারণনিচ্ছযো নিযমোতি অত্থন্তরত্তা আদিক্খণনিযমেন মজ্ঝাদযো নিৰত্তিযেয্যুং. অপাদানৰচনস্সাপি গহণে অৰধিভূতো উপসম্পন্নক্খণো নিৰত্তিযেয্য ‘‘পব্বতাদীনি খেত্তানী’’তি এত্থ আদিভূতপব্বতপরিচ্চাগেন খেত্তগ্গহণং ৰিযাতি দট্ঠব্বং. টীকাযং পন আধারত্থোপি ৰুত্তো, সো যথাৰুত্তদোসং নাতিগচ্ছতি. সব্বত্থ ‘‘টীকায’’ন্তি চ ৰুত্তে এত্থেৰ পুরাণটীকাযন্তি গহেতব্বং. আদিতোতি ইমিনা ইদং দীপেতি – অতিদুল্লভং খণসমৰাযং লভিত্ৰা আলসিযদোসেন অপ্পটিপজ্জন্তেহি চ অঞ্ঞাণদোসেন অঞ্ঞথা পটিপজ্জন্তেহি চ অহুত্ৰা আদিতো পট্ঠায নিরন্তরমেৰ তীসু সিক্খাসু সম্মাপটিপজ্জনৰসেন আদরো জনেতব্বোতি.
উপসম্পন্নেন উপসম্পন্নায চ সিক্খিতব্বং আসেৰিতব্বন্তি উপসম্পন্নসিক্খিতব্বং, একসেসনযেন উপসম্পন্নতাসামঞ্ঞেন ৰা উপসম্পন্নাযপি এত্থেৰাৰিরোধোতি উপসম্পন্নেন সিক্খিতব্বন্তি সমাসো. ননু অধিসীলাদযোৰ সিক্খিতব্বা, এৰং সতি কথং পকরণং সিক্খিতব্বত্তেন ৰুত্তন্তি? নাযং দোসো, সিক্খায সিক্খিতব্বত্তে সতি তদ্দীপকগন্থস্সাপি আসেৰিতব্বতা আপজ্জতীতি. সুখগ্গহণত্থং ৰত্তব্বৰিনিচ্ছযং সকলম্পি সঙ্গহেত্ৰা মাতিকায ঠপনতো সহ মাতিকাযাতি সমাতিকং. তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণোযং বহুব্বীহি তস্স খুদ্দসিক্খাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞপদত্থস্স যো গুণো মাতিকাসঙ্খাতং ৰিসেসনং, তস্স ইধ ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. সুখেনেৰ হি গহণং সিযা মাতিকানুসারেন তং তং ৰিনিচ্ছযং ওলোকেন্তানং সংসযাপগমতো.
মাতিকাৰণ্ণনা
(খ-জ) ইদানি ‘‘সমাতিক’’ন্তি ৰুত্তত্তা মাতিকাপদানি তাৰ উদ্দিসিতুং ‘‘পারাজিকা চ চত্তারো’’তিআদি আরদ্ধং. এত্থাহ – তীসু সিক্খাসু অধিসীলসিক্খাৰ কস্মা পঠমং ৰুত্তাতি? সব্বসিক্খানং মূলভূতত্তা. ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি ৰুত্তং. তত্রাপি মহাসাৰজ্জত্তা মূলচ্ছেজ্জৰসেন পৰত্তনতো সব্বপঠমং জানিতব্বাতি পারাজিকাৰ পঠমং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. মাতিকাপদানং পন অত্থো তস্স তস্স মাতিকাপদস্স নিদ্দেসৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি ন ইধ ৰিসুং দস্সযিস্সাম. অৰিঞ্ঞাযমানং পন তত্থ তত্থেৰ পকাসযিস্সাম.
ইদানি উদ্দিট্ঠপদানুক্কমেন নিদ্দেসং আরভন্তো ‘‘পারাজিকা চ চত্তারো’’তি পঠমং মাতিকাপদং উদ্ধরি. এৰমুপরিপি. ইদানি পারাজিকাযো উদ্দিসিত্ৰা উদ্দিট্ঠপদানুক্কমেন নিদ্দেসং আরভন্তো ‘‘গরুকা নৰা’’তি দুতিযং পদং উদ্ধরীতিআদিনা যথাযোগং ৰত্তব্বং. তত্থ সিক্খাপদং অতিক্কমিত্ৰা আপত্তিং আপন্না পুগ্গলা তায পরাজযন্তীতি পরাজিযা. তেযেৰ পারাজিকা উপসগ্গস্স ৰুদ্ধিং কত্ৰা য-কারস্স ক-কারকরণেন. তে পন গণনপরিচ্ছেদৰসেন চত্তারোতি অত্থো.
১. পারাজিকনিদ্দেসৰণ্ণনা
১-২. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘মগ্গত্তযে’’তিআদি আরদ্ধং. এৰমুপরিপি যথাযোগং যোজেতব্বং. তত্থ মগ্গত্তযেতি এত্থ মগ্গা চ নাম তিংস মগ্গা. মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতৰসেন হি তিস্সো ইত্থিযো. তত্থ তিরচ্ছানগতায অযং পরিচ্ছেদো –
‘‘অপদানং অহী মচ্ছা, দ্ৰিপদানঞ্চ কুক্কুটী;
চতুপ্পদানং মজ্জারী, ৰত্থু পারাজিকস্সিমা’’তি. (পারা. অট্ঠ. ১.৫৫);
তাসং ৰচ্চপস্সাৰমুখমগ্গৰসেন তযো তযো কত্ৰা নৰ মগ্গা, তথা উভতোব্যঞ্জনকানং, পুরিসানং পন ৰচ্চমুখমগ্গৰসেন দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ, তথা পণ্ডকানন্তি তিংস. তেসং তযে. কীদিসেতি আহ ‘‘সন্থতসন্থতে’’তি. সন্থতে অসন্থতেতি পদচ্ছেদো. ন সন্থতং অসন্থতং. তস্মিং অসন্থতে. ন-কারো এত্থ ‘‘অব্রাহ্মণো’’তিআদীসু ৰিয পযিরুদাসে, তং কিরিযাযুত্তস্স তাদিসস্স অঞ্ঞস্স ৰত্থুনো ৰিধানেন সন্থতস্স ৰত্থুনো পযিরুদাসনং পরিচ্চজনং পযিরুদাসোতি. ন পসজ্জপ্পটিসেধে, সন্থতং পসজ্জ পত্ৰা তস্স ‘‘ব্রাহ্মণো ন ভৰিস্সতী’’তিআদীসু ৰিয ন নিসেধোতি. ৰা-সদ্দো পনেত্থ ৰচনযুত্তিবলেনেৰ লব্ভতি, তস্স পলিৰেঠেত্ৰা, অন্তো ৰা পৰেসেত্ৰা ৰত্থাদিনা কেনচি পটিচ্ছন্নে ৰা অপ্পটিচ্ছন্নে ৰাতি অত্থো. তথাভূতে অল্লোকাসে পকতিৰাতেন অসম্ফুট্ঠে তিন্তপ্পদেসে. নিমিত্তন্তি অঙ্গজাতং. সন্তিআদি তব্বিসেসনং. সন্তি অত্তনিযং. সং-সদ্দো হি অত্তনি অত্তনিযে চ ৰত্ততি. সন্থতং অসন্থতন্তি যথাৰুত্তনযেন পটিচ্ছন্নং ৰা অপ্পটিচ্ছন্নং ৰা. উপাদিণ্ণন্তি অনট্ঠকাযপ্পসাদং. কিত্তকন্তি আহ ‘‘তিলমত্তম্পী’’তি. তিলস্স মত্তং সাকল্লং যস্স তং তিলমত্তং. ‘‘মত্তং সাকল্লং নিচ্ছযে’’তি হি নিঘণ্ডু. এত্থাপি অৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো, তিলবীজপ্পমাণম্পীতি ৰুত্তং হোতি. কিং তং? নিমিত্তং, পৰেসনং ৰা. অপি-সদ্দো সম্ভাৰনে, ‘‘তিলবীজমত্তম্পী’’তি সম্ভাৰীযতি, অধিকে কা নাম কথাতি ইদমেত্থ সম্ভাৰনং, এৰংভূতং সং অঙ্গজাতং যথাৰুত্তে মগ্গত্তযে তিলমত্তম্পি পৰেসন্তো ভিক্খু চুতো পরিভট্ঠো, পারাজিকো নাম হোতি সাসনতোতি ৰিঞ্ঞাযতি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগং পতি কামাচারত্তা. কীদিসোতি আহ ‘‘অনিক্খিত্তসিক্খো’’তি. নিক্খিত্তসিক্খো পন অভিক্খুকত্তা পরিচ্চত্তো. তত্থ নিক্খিত্তা ওহিতা পরিচ্চত্তা পচ্চক্খাতা সিক্খা এতেনাতি ৰিগ্গহো. যথালক্খণং ন নিক্খিত্তসিক্খো অনিক্খিত্তসিক্খো. তত্থ চিত্তখেত্তকালপ্পযোগপুগ্গলৰিজাননৰসেন সিক্খাপচ্চক্খানং ঞত্ৰা তদভাৰেন অপচ্চক্খানং ৰেদিতব্বং.
তত্থ উপসম্পন্নভাৰতো চৰিতুকামতাচিত্তং চিত্তং নাম. ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদীনি ‘‘গিহীতি মং ধারেহি, উপাসকো, আরামিকো, সামণেরোতি মং ধারেহী’’তি ‘‘অলং মে বুদ্ধেনা’’তিআদীনি ছ খেত্তপদানি খেত্তং নাম. ‘‘পচ্চক্খামী’’তিআদিনা ৰুত্তো ৰত্তমানকালোযেৰ কালো নাম. যায কাযচি ভাসায ৰসেন ৰাচসিকপ্পযোগোৰ পযোগো নাম. অনুম্মত্তাদিকো পচ্চক্খাতো চ মনুস্সজাতিকো সোৰ পুগ্গলো নাম. পচ্চক্খাতকস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰা ‘‘গিহিভাৰং পত্থযতী’’তি ৰা সোতুনো জাননং ৰিজাননং নামাতি ৰেদিতব্বং.
তত্থ নট্ঠকাযপ্পসাদং পন পিল়কং ৰা চম্মখিলং ৰা লোমং ৰা পৰেসন্তস্স দুক্কটং. অক্খিনাসকণ্ণচ্ছিদ্দৰত্থিকোসেসু, সত্থকাদীহি কতৰণে ৰা মেথুনরাগেন নিমিত্তং পৰেসন্তস্স থুল্লচ্চযং. অৰসেসসরীরেসু উপকচ্ছকাদীসু দুক্কটং. তিরচ্ছানগতানং হত্থিঅস্সগোগদ্রভওট্ঠমহিংসাদীনং নাসায থুল্লচ্চযং, ৰত্থিকোসে থুল্লচ্চযমেৰ. সব্বেসম্পি তিরচ্ছানগতানং অক্খিকণ্ণৰণেসু দুক্কটং. তথা অৰসেসসরীরে কাযসংসগ্গরাগেন, মেথুনরাগেন ৰা জীৰমানকপুরিসস্স ৰত্থিকোসং অপ্পৰেসন্তো নিমিত্তেন নিমিত্তং ছুপতি, দুক্কটং. বহি নিক্খন্তদন্তেসু ৰাযমন্তস্স পন থুল্লচ্চযন্তি অযমেত্থ সৰিনিচ্ছযো অত্থৰণ্ণনক্কমো.
ইদানি পৰেসনং নাম ন কেৰলং অত্তুপক্কমেনেৰ, পরূপক্কমেনাপি হোতি, তত্রাপি সাদিযন্তোৰ চুতো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অথ ৰাতি অযং নিপাতো, নিপাতসমুদাযো ৰা পক্খন্তরারম্ভে. পৰেসনঞ্চ ঠিতঞ্চ উদ্ধারো চ পৰিট্ঠঞ্চ পৰেসন…পে… পৰিট্ঠানি, ইতরীতরযোগদ্ৰন্দো. ইতরীতরযোগো নাম অঞ্ঞমঞ্ঞত্থোপাদানতাতি পৰেসনাদীনি ঠিতাদিঅত্থানিপি হোন্তীতি পৰিট্ঠ-সদ্দোপি পৰেসনাদিঅত্থো হোতি, ততোযেৰেত্থ তস্মা বহুৰচনসম্ভৰো. অঞ্ঞথা দ্ৰন্দে অৰযৰত্থপধানত্তা একত্থৰাচকাপি পৰিট্ঠ-সদ্দা কথং বহুৰচনপ্পসঙ্গো. সমাহারে ৰা দ্ৰন্দো. খণোতি কালৰিসেসো. সো চ যোগৰন্তানং খণন্তরৰিনিমুত্তো নত্থীতি পৰেসন…পে…পৰিট্ঠানিযেৰ খণোতি কম্মধারযো, অভেদে ভেদপরিকপ্পনায ৰা পৰেসন…পে… পৰিট্ঠানং খণোতি ছট্ঠীতপ্পুরিসো. তস্স সাদকো, তস্মিং ৰা সাদকো পৰেসন…পে… সাদকো. খণ-সদ্দো পনেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো দ্ৰন্দসমাসত্তা, পৰেসনকালং ঠিতকালং উদ্ধারকালং পৰিট্ঠকালং, তস্মিং ৰা সাদিযন্তোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৰং সেৰনচিত্তপচ্চুপট্ঠানেন সাদকো ভিক্খু চুতোতি যোজেতব্বং. তত্থ যথাৰুত্তপ্পদেসস্স অন্তোকরণং পৰেসনং নাম. যাৰ উদ্ধরণারম্ভা নিৰত্তং ঠিতং নাম. অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ১.৫৮) পন মাতুগামস্স সুক্কৰিস্সট্ঠিং পত্ৰা সব্বথা ৰাযমতো ওরমিত্ৰা ঠিতকালং সন্ধায ‘‘সুক্কৰিস্সট্ঠিসমযে’’তি ৰুত্তং. যাৰ অগ্গা নীহরণং উদ্ধারো নাম. যাৰ পৰেসনারহট্ঠানা অন্তোকতং পৰিট্ঠং নাম.
পঠমং.
৩-৪. ইদানি দুতিযং দস্সেতুং ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ অদিন্নং থেয্যচিত্তেন আদিযেয্য…পে… সঙ্কেতং ৰীতিনামযে, পারাজিকো ভৰেতি সম্বন্ধো. অদিন্নন্তি মনুস্সসামিকেহি কাযৰাচাহি ন দিন্নং. থেয্যচিত্তেনাতি থেনোতি চোরো, তস্স ভাৰো থেয্যং ন-কারস্স য-কারং কত্ৰা দ্ৰিত্তেন. ভৰন্তি এতস্মা অভিধানবুদ্ধীতি ভাৰো, সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তং জাতিগুণাদি. ইধ পন অৰহরণচিত্তসঙ্খাতং দব্বং থেয্যং. থেয্যঞ্চ তং চিত্তঞ্চাতি থেয্যচিত্তং, তেন. আদিযেয্যাতি আরামাদিং অভিযুঞ্জিত্ৰা গণ্হেয্য. হরেয্যাতি হরন্তো গণ্হেয্য. অৰহরেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৰুচ্চমানো ‘‘ন মযা গহিত’’ন্তিআদীনি ৰদন্তো গণ্হেয্য. ইরিযাপথং কোপেয্যাতি ভণ্ডহারকস্স গমনাদিইরিযাপথং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হেয্য. কোপং কত্ৰা গণ্হাতীতি হি এতস্মিং অত্থে ‘‘কোপী’’তি নামধাতু. ঠানা চাৰেয্যাতি ঠপিতট্ঠানতো চাৰেয্য. সঙ্কেতং ৰীতিনামযেতি পরিকপ্পিতট্ঠানং ৰা সুঙ্কঘাতং ৰা অতিক্কামেয্য.
এত্থ চ আরামাদিঅভিযুঞ্জনে, সামিকস্স ৰিমতুপ্পাদনধুরনিক্খেপে, ভণ্ডহারকস্স সীসভারামসনফন্দাপনখন্ধোরোপনে, উপনিক্খিত্তে ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি চোদিযমানস্স ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণনৰিমতুপ্পাদনধুরনিক্খেপে, থলট্ঠস্স থেয্যচিত্তেনামসনফন্দাপনঠানাচাৰনে চাতি চতূসু পচ্চেকং যথাক্কমং দুক্কটথুল্লচ্চযপারাজিকাযো ৰেদিতব্বা. ‘‘সহভণ্ডহারকং নেস্সামী’’তি পঠমদুতিযপাদসঙ্কামনে, পরিকপ্পিতসুঙ্কঘাতট্ঠানতো পঠমদুতিযপাদাতিক্কামে চাতি দ্ৰীসু পচ্চেকং কমেন থুল্লচ্চযপারাজিকাযো ৰেদিতব্বা. অযমেত্থ সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকমিস্সকত্তা নানাভণ্ডৰসেন যোজনা. একভণ্ডৰসেন পন সস্সামিকস্স দাসস্স ৰা তিরচ্ছানগতস্স ৰা যথাৰুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহরণাদিৰসেন যোজনা দট্ঠব্বা.
অপিচ ইমানি ছ পদানি ৰণ্ণযন্তেন নানাভণ্ডএকভণ্ডসাহত্থিকপুব্বপ্পযোগথেয্যাৰহারসঙ্খাতে পঞ্চপঞ্চকে সমোধানেত্ৰা পঞ্চৰীসতি অৰহারা দস্সেতব্বা ছপ্পদন্তোগধত্তা সব্বেসম্পি অৰহারানং. তে পন অৰহারা যেন কেনচি অভিযোগাদিআকারনানত্তমত্তেন ভিন্নাতি তংৰসেন পঞ্চপঞ্চকং নাম জাতং. এৰং সংৰণ্ণিতঞ্হি ইদং অদিন্নাদানপারাজিকং সুৰণ্ণিতং নাম হোতীতি দট্ঠব্বং. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে পঞ্চকানি ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদীনং পঞ্চন্নং পদানং ৰসেন লব্ভন্তি. যং পনেতং ‘‘সঙ্কেতং ৰীতিনামযে’’তি ছট্ঠং পদং, তং ততিযপঞ্চমেসু পঞ্চকেসু নিস্সগ্গিযপরিকপ্পাৰহারৰসেন যোজেতব্বং.
তত্থ সাহত্থিক-সদ্দেন উপচারতো তংসহচরিতপঞ্চকং গহেত্ৰা ‘‘সাহত্থিকঞ্চ তং পঞ্চকঞ্চা’’তি ৰা ‘‘সাহত্থিকাদি পঞ্চক’’ন্তি মজ্ঝেপদলোপৰসেন ৰা সাহত্থিকপঞ্চকং. এৰমুপরিপি. তং পন সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুরনিক্খেপো চাতি. তত্থ সকো হত্থো সহত্থো, সহত্থেন নিব্বত্তো সাহত্থিকো. এৰং আণত্তিকো. সুঙ্কঘাতপরিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৰা বহি নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, সো এৰ নিস্সগ্গিযো. কালং অনিযমেত্ৰা আণত্তস্স ভণ্ডগ্গহণতো চ পরস্স তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকং তেলং অৰস্সং পিৰনকানং উপাহনাদীনং নিক্খিত্তানং তেলপাতনতো চ পুরেতরমেৰ পারাজিকসঙ্খাতং অত্থং সাধেতীতি অত্থসাধকো. সো পন আণাপনপ্পযোগো, উপাহনাদীনং নিক্খেপপ্পযোগো চ. আরামাভিযোগে চ উপনিক্খিত্তভণ্ডে চ তাৰকালিকভণ্ডদেয্যানমদানে চ ধুরস্স নিক্খেপো ধুরনিক্খেপো.
পুব্বপ্পযোগপঞ্চকং নাম পুব্বপ্পযোগো সহপ্পযোগো সংৰিধাৰহারো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তত্থ আণাপনং ভণ্ডগ্গহণতো পুব্বত্তা পুব্বপ্পযোগো নাম. ঠানাচাৰনখিলসঙ্কামনপ্পযোগেন সহ ৰত্তমানো সহপ্পযোগো. সংৰিধায সম্মন্তযিত্ৰা গতেসু একেনাপি ভণ্ডে ঠানা চাৰিতে সব্বেসং অৰহারো সংৰিধাৰহারো. সঙ্কেতকম্মন্তি পুব্বণ্হাদিকালপরিচ্ছেদৰসেন সঞ্জাননকরণং. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিখণনাদিকরণং.
থেয্যাৰহারপঞ্চকং পন সযমেৰ দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. ননু চ ছপ্পদন্তোগধত্তা ‘‘সব্বেসম্পি অৰহারান’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি ‘‘অথ ৰা’’তি পক্খন্তরৰসেন ৰিসুং ৰিয ইদং পঞ্চকং কস্মা ৰুত্তন্তি? ননু অৰোচুম্হা ‘‘যেন কেনচি অভিযোগাদিআকারনানত্তমত্তেন ভিন্না’’তি, এতাদিসস্স ভেদস্স সম্ভৰতো পক্খন্তরৰসেনাপি যুজ্জতীতি এৰং ৰুত্তং. ইমস্স পঞ্চকস্স ৰিসুং উদ্ধরিত্ৰা ৰচনং পন পসিদ্ধিৰসেনাতি দট্ঠব্বং, কুস-সদ্দেন কুসসঙ্কামনমধিপ্পেতং অভেদোপচারেন. থেয্যঞ্চ বলঞ্চ কুসো চ ছন্নঞ্চ পরিকপ্পো চ থেয্যা…পে… পরিকপ্পং, দীঘো সন্ধিৰসেন. তেন অৰহারকো পারাজিকো ভৰেতি সম্বন্ধো. যো পন পটিচ্ছন্নেন অৰহারকো, সো অত্থতো পটিচ্ছন্নস্স অৰহারকো হোতীতি দ্ৰন্দসমাসন্তোগধত্তেপিচস্স ৰিরোধাভাৰোভাৰসাধনো চাযং ছন্ন-সদ্দো দট্ঠব্বো. তত্থ সন্ধিচ্ছেদনাদীনি কত্ৰা ৰা তুলাকূটমানকূটকহাপণকূটাদীহি ৰঞ্চেত্ৰা ৰা গণ্হন্তো থেয্যাৰহারকো. বলক্কারেন পরসন্তকং গণ্হন্তো বলাৰহারকো. কুসং সঙ্কামেত্ৰা গণ্হন্তো কুসাৰহারকো. তিণপণ্ণাদীহি যং কিঞ্চি পটিচ্ছাদেত্ৰা পচ্ছা কস্স পটিচ্ছন্নস্স অৰহারকো পটিচ্ছন্নাৰহারকো. সাটকাদিভণ্ডৰসেন, গব্ভদ্ৰারাদিওকাসৰসেন ৰা পরিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তো পরিকপ্পাৰহারকো. এত্থ পন পরিকপ্পিতভণ্ডগ্গহণে পরিকপ্পিতপরিচ্ছেদাতিক্কমে চ পারাজিকং ৰেদিতব্বং.
ইদানি পনেত্থ ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘ভণ্ডকালগ্ঘদেসেহী’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ অদিন্নাদানে ভণ্ডঞ্চ কালো চ অগ্ঘো চ দেসো চ তেহি চ পরিভোগেন চ ৰিনিচ্ছযো কাতব্বোতি অত্থো. তত্থ অৰহটভণ্ডস্স সস্সামিকস্সামিকভাৰং সস্সামিকেপি সামিকানং সালযনিরালযভাৰঞ্চ উপপরিক্খিত্ৰা সালযকালে চে অৰহটং, ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৰা কাতব্বো ৰিনিচ্ছযো ভণ্ডেন ৰিনিচ্ছযো. নিরালযকালে চে অৰহটং, পারাজিকং নত্থি, সামিকেসু পুন আহরাপেন্তেসু দাতব্বং. তদেৰ হি ভণ্ডং কদাচি মহগ্ঘং, কদাচি অপ্পগ্ঘং, তস্মা যস্মিং কালে ভণ্ডং অৰহটং, তস্মিংযেৰ কালে যো তস্স অগ্ঘো, তেন কাতব্বো ৰিনিচ্ছযো কালেন ৰিনিচ্ছযো. নৰভণ্ডস্স যো অগ্ঘো, সো পচ্ছা পরিহাযতি, তস্মা সব্বদা পকতিঅগ্ঘৰসেন অকত্ৰা কাতব্বো ৰিনিচ্ছযো অগ্ঘেন ৰিনিচ্ছযো. ভণ্ডুট্ঠানদেসে ভণ্ডং অপ্পগ্ঘং হোতি, অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘং, তস্মা যস্মিং দেসে ভণ্ডং অৰহটং, তস্মিংযেৰ দেসে অগ্ঘেন কাতব্বো ৰিনিচ্ছযো দেসেন ৰিনিচ্ছযো. পরিভোগেন সাটকাদিনো ভণ্ডস্স অগ্ঘো পরিহাযতি, তস্মা তস্স পরিভোগৰসেন পরিহীনাপরিহীনভাৰং উপপরিক্খিত্ৰা কাতব্বো ৰিনিচ্ছযো পরিভোগেন ৰিনিচ্ছযো.
দুতিযং.
৫-৭. ইদানি ততিযং দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৰিগ্গহ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মনুস্সৰিগ্গহং কললতো পট্ঠায জীৰমানকমনুস্সজাতিকানং সরীরং. চিচ্চ পাণোতি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৰ ‘‘ৰধামি ন’’ন্তি ৰধকচেতনায চেতেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা. জীৰিতা ৰা ৰিযোজযেতি যো ভিক্খু জাতিউণ্ণংসুনা সমুদ্ধটতেলবিন্দুমত্তং কললরূপকালে তাপনাদীহি ৰা ততো ৰা উদ্ধমপি তদনুরূপেন উপক্কমেন রূপজীৰিতিন্দ্রিযোপক্কমে সতি তদাযত্তৰুত্তিনো অরূপজীৰিতস্সাপি ৰোরোপনসম্ভৰতো উভযজীৰিতা ৰোরোপেয্য. ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পে. মরণচেতনোতি মরণে চেতনা যস্স সো মরণাধিপ্পাযো. সত্থহারকন্তি জীৰিতং হরতীতি হারকং, সত্থঞ্চ তং হারকঞ্চাতি সত্থহারকং, তং. অস্স মনুস্সৰিগ্গহস্স. উপনিক্খিপেতি সমীপে নিক্খিপেয্য ৰা. এতেন থাৰরপ্পযোগং দস্সেতি. গাহেয্য মরণূপাযন্তি ‘‘সত্থং ৰা আহর, ৰিসং ৰা খাদা’’তিআদিনা নযেন মরণত্থায উপাযং গাহাপেয্য ৰা. এতেন আণত্তিপ্পযোগো দস্সিতো. ৰদেয্য মরণে গুণন্তি কাযৰাচাদূতলেখাহি ‘‘যো এৰং মরতি, সো ধনং ৰা লভতী’’তিআদিনা নযেন মরণে গুণং পকাসেয্য ৰা. উভযত্থ অধিকারৰসেন ৰা-সদ্দো আহরিতব্বো. সো ভিক্খু চুতোতি সম্বন্ধো, সাসনতোতি ৰিঞ্ঞাযতি.
ইদানি পনস্স ছব্বিধে পযোগেদস্সেতুং ‘‘পযোগা’’তিআদিমাহ. তত্থ সাহত্থি…পে… ইদ্ধিৰিজ্জামযা পযোগাতি ইমে ছ পযোগাতি সম্বন্ধো. ক-কারলোপেন পনেত্থ ‘‘সাহত্থী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা অনেকত্থে অনেকতদ্ধিতসম্ভৰেন সহত্থস্সাযং পযোগো সাহত্থীতি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. সাহত্থি চ নিস্সগ্গো চ আণত্তি চ থাৰরো চাতি দ্ৰন্দো. ইদ্ধি চ ৰিজ্জা চ, তাসমিমেতি ইদ্ধিৰিজ্জামযা, ইদ্ধিমযো ৰিজ্জামযোতি ৰুত্তং হোতি. পযোগাতি ইমে ছপ্পযোগা নাম হোন্তীতি অত্থো. তত্থ সযং মারেন্তস্স কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা পহরণং সাহত্থিকো পযোগো. দূরে ঠিতং মারেতুকামস্স কাযাদীহি উসুসত্তিআদীনং নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো. ‘‘অসুকং নাম মারেহী’’তিআদিনা আণাপেন্তস্স আণাপনং আণত্তি, ওপাতখণনং অপস্সেনসংৰিধানং অসিআদীনং উপনিক্খিপনাদি থাৰরো. মারণত্থং কম্মৰিপাকজায ইদ্ধিযা পযোজনং ইদ্ধিমযো. কম্মৰিপাকজিদ্ধি চ নামেসা রাজাদীনং রাজিদ্ধিআদযো. তত্থ পিতুরঞ্ঞো সীহল়িন্দস্স দাঠাকোটনেন চূল়সুমনকুটুম্বিযমারণে রাজিদ্ধি দট্ঠব্বা, তদত্থমেৰ অথব্বণাদিৰিজ্জায পরিজপ্পনং ৰিজ্জামযো পযোগো.
এৰং ছপ্পযোগে দস্সেত্ৰা তেসু আণত্তিপ্পযোগস্স নিযামকে দস্সেতুং ‘‘কালা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথাৰুত্তং আণত্তিং নিযমেন্তি সঙ্কেতৰিসঙ্কেততাৰসেন পরিচ্ছিন্দন্তীতি আণত্তিনিযামকা. তে পন কালো চ ৰত্থু চ আৰুধঞ্চ ইরিযাপথো চাতি চত্তারো, তথা কিরিযাৰিসেসো ওকাসোতি গণনপরিচ্ছেদৰসেন ছ হোন্তীতি অত্থো. তত্থ কালো পুব্বণ্হাদি যোব্বনাদি চ. ৰত্থু মারেতব্বো সত্তো. আৰুধং অসিআদি. ইরিযাপথো মারেতব্বস্স গমনাদি. কিরিযাৰিসেসো ৰিজ্ঝনাদি. ওকাসো গামাদি. যো হি ‘‘অজ্জ, স্ৰে’’তি অনিযমেত্ৰা ‘‘পুব্বণ্হে মারেহী’’তি ৰুত্তো যদা কদাচি পুব্বণ্হে মারেতি, নত্থি ৰিসঙ্কেতো. যো পন ‘‘পুব্বণ্হে’’তি ৰুত্তো মজ্ঝন্হাদীসু মারেতি, ৰিসঙ্কেতো হোতি, আণাপকস্স অনাপত্তি. এৰং কালস্স সঙ্কেতৰিসঙ্কেততাৰসেন নিযামকতা ৰেদিতব্বা. ইমিনাৰ নযেন ৰত্থুআদীসুপি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি.
ততিযং.
৮-৯. ইদানি চতুত্থং দস্সেতুং ‘‘ঝানাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অত্তনি নোসন্তং অত্তুপনাযিকঞ্চ পচ্চুপ্পন্নভৰস্সিতঞ্চ অঞ্ঞাপদেসরহিতঞ্চ ঝানাদিভেদং কোট্ঠাসং কত্ৰা ৰা একেকং কত্ৰা ৰা কাযেন ৰা ৰাচায ৰা ৰিঞ্ঞত্তিপথে দীপেন্তো নাধিমানিকো ঞাতে চুতো ভৰেতি সম্বন্ধো. তত্থ অত্তনি সকসন্তানে নোসন্তং অনুপ্পন্নত্তাযেৰ অৰিজ্জমানং, এত্থ নোসন্তোতি অত্থে তপ্পুরিসো. ঝানাদিভেদন্তি ঝানং আদি যস্স ‘‘ৰিমোক্খসমাধি সমাপত্তি ঞাণদস্সন মগ্গভাৰনা ফলসচ্ছি কিরিযাকিলেসপ্পহানৰিনীৰরণতাচিত্তস্স সুঞ্ঞাগারে অভিরতী’’তি (পারা. ১৯৮) ৰুত্তস্স সো ঝানাদি, সোৰ ভেদো ৰিসেসোতি সমাসো. তং ঝানাদিভেদং উত্তরিমনুস্সধম্মং. অত্তুপনাযিকন্তি ‘‘অযং মযি অত্থী’’তি আরোচনৰসেন অত্তনি উপনীযতি, ‘‘অহং ৰা এত্থ সন্দিস্সামী’’তি অত্তা উপনীযতি এত্থ ধম্মেতি ৰা অত্তুপনাযিকো, ঝানাদিভেদো, তং. পচ্চুপ্পন্নভৰস্সিতন্তি পচ্চুপ্পন্নভৰো নাম ইদানি ৰত্তমানো অত্তভাৰো, তন্নিস্সিতোতি সমাসো, সো চ ঝানাদিভেদোযেৰ, তং.
অঞ্ঞাপদেসরহিতন্তি ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জী’’তিআদিনা (পারা. ২২০) নযেন অঞ্ঞস্স অপদেসো, তেন রহিতো চত্তোতি তপ্পুরিসসমাসো, সো রহিতো তেনাতি ৰা বহুব্বীহি, ঝানাদিভেদোৰ, তং. কোট্ঠাসং কত্ৰা ৰাতি ‘‘পঠমং ঝানং দুতিযং ঝানং সমাপজ্জিং, পঠমং ঝানং ততিযং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা নযেন কোট্ঠাসং কত্ৰা ৰা. একেকং কত্ৰা ৰাতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা নযেন একেকং কত্ৰা ৰা. এত্থ চ একন্তি ঠিতে ৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তং. এত্থ পন কত্ৰাতি করণকিরিযায একেকৰসেন ভিন্নস্স ঝানাদিনো অত্থস্স সম্বন্ধনিচ্ছা ৰিচ্ছাতি ৰেদিতব্বা. টীকাযং পন ‘‘কোট্ঠাসং ৰাতি এত্থ ‘ঝানলাভী, ৰিমোক্খলাভী, সমাধিলাভী, সমাপত্তিলাভীম্হী’তি এৰমাদিনা নযেন কোট্ঠাসতো ৰাতি অত্থো’’তি চ ‘‘একেকং ৰাতি ‘পঠমস্স ঝানস্স লাভী, দুতিযস্স ঝানস্স লাভীম্হী’তি এৰমাদিনা নযেন একেকং ৰাতি অত্থো’’তি চ ৰুত্তং. সো পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ অৰুত্তক্কমোতি ৰেদিতব্বো. কাযেন ৰাতি হত্থমুদ্দাদিৰসেন কাযেন ৰা. ৰাচাতি এত্থ য-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘অলজ্জিতা’’তিআদীসু ৰিয. ৰিঞ্ঞত্তিপথেতি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীনং গহণযোগ্যে পদেসে ঠত্ৰাতি অজ্ঝাহরিতব্বং. দীপেন্তোতি ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেন অযং ধম্মো মযি অত্থী’’তি পকাসেন্তো. নাধিমানিকোতি অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতাসঙ্খাতো অধিকো মানো, সো নত্থি এতস্সাতি নাধিমানিকো, ভিক্খু. ঞাতেতি ৰিঞ্ঞুনা মনুস্সজাতিকেন সিক্খাপচ্চক্খানে ৰুত্তনযেন ৰিঞ্ঞাতে সতি চুতো ভৰে সাসনতোতি ৰিঞ্ঞাযতি. অঞ্ঞাপদেসেন দীপযতো পন থুল্লচ্চযং. এত্থ চ –
দুক্কটং পঠমস্সেৰ, সামন্তমিতি ৰণ্ণিতং;
সেসানং পন তিণ্ণম্পি, থুল্লচ্চযমুদীরিতন্তি.
চতুত্থং.
১০. ইদানি চতুন্নম্পি চেতেসমসংৰাসতং অভব্বতঞ্চ দীপেতুং ‘‘পারাজিকেতে’’তিআদি আরদ্ধং. এতে চত্তারো পারাজিকা পুগ্গলা যথা পুরে পুব্বে গিহিকালে, অনুপসম্পন্নকালে চ ৰিয অসংৰাসাতি সম্বন্ধো. সহ ৰসন্তি যস্মা সব্বেপি লজ্জিনো এতেসু কম্মাদীসু ন একোপি ততো বহিদ্ধা সন্দিস্সতীতি এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতাতি ইমে তযো সংৰাসা নাম. তত্থ অপলোকনাদিকং চতুব্বিধম্পি সঙ্ঘকম্মং সীমাপরিচ্ছিন্নেহি পকতত্তেহি ভিক্খূহি একতো কত্তব্বতা এককম্মং নাম. তথা পঞ্চৰিধোপি পাতিমোক্খুদ্দেসো একতো উদ্দিসিতব্বত্তা একুদ্দেসো নাম. পঞ্ঞত্তং পন সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জীপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৰতো সমসিক্খতা নাম. নত্থি তে সংৰাসা এতেসন্তি অসংৰাসা. ‘‘অভব্বা’’তিআদীসু ভিক্খুভাৰাযাতি তুমত্থে সম্পদানৰচনং, তস্মা যথা সীসচ্ছিন্নো জীৰিতুং অভব্বো, এৰং চত্তারোমে পুগ্গলা ভিক্খুভাৰায ভিক্খূ ভৰিতুং অভব্বাতি অত্থো.
১১. ইদানি পরিযাযাণত্তীহি সম্ভৰন্তে দস্সেতুং ‘‘পরিযাযো চা’’তিআদিমাহ. পরিযাযো চ আণত্তি চ ততিযে মনুস্সৰিগ্গহে লব্ভতীতি সম্বন্ধো. তত্থ কাযাদীহি যথাৰুত্তেহি ‘‘যো এৰং মরতি, সো ধনং ৰা লভতী’’তি এৰমাদিৰিঞ্ঞাপকো ব্যঞ্জনভূতো কাযৰচীপযোগো পরিযাযো. ইমিনা ইদং দীপেতি – যথা অদিন্নাদানে ‘‘আদিযেয্যা’’তি (পারা. ৯২) ৰুত্তত্তা পারিযাযকথায মুচ্চতি, ন ইধ এৰং. ‘‘সংৰণ্ণেয্যা’’তি (পারা. ১৭২) পরিযাযকযাযপি ন মুচ্চতীতি. ‘‘দুতিযে পনা’’তিআদীসু অত্থো পাকটোযেৰ. এৰমুপরিপি পাকটমুপেক্খিস্সাম.
১২. ইদানি মেথুনধম্মাদীনং অঙ্গানি দস্সেতুং ‘‘সেৰেতূ’’তিআদিমাহ. সেৰেতুকামতাচিত্তন্তি মেথুনং সেৰেতুং কামেতীতি সেৰেতুকামো, তস্স ভাৰো নাম তণ্হা, তায সেৰেতুকামতায সম্পযুত্তং চিত্তন্তি তপ্পুরিসো. মেথুনধম্মস্সাতি মিথুনানং ইত্থিপুরিসানং ইদন্তি মেথুনং, তমেৰ ধম্মোতি মেথুনধম্মো. ইধ পন উপচারৰসেন পারাজিকাপত্তি মেথুনধম্মো নাম. অথ ৰা মেথুনেন জাতো ধম্মো পারাজিকাপত্তি মেথুনধম্মো, তস্স মেথুনধম্মস্স মেথুনধম্মপারাজিকাপত্তিযা. অঙ্গদ্ৰযন্তি অঙ্গানং কারণানং দ্ৰযং. বুধাতি ৰিনযধরা ৰিঞ্ঞুনো.
১৩. মনুস্সসন্তি মনুস্সানং সং মনুস্সসং, তদাযত্তৰত্থুকা চ. এতেন পেততিরচ্ছানগতাযত্তং নিৰত্তেতি. তথাসঞ্ঞীতি তথা তাদিসা সঞ্ঞা তথাসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি তথাসঞ্ঞী. পরাযত্তসঞ্ঞিতা চাতি অত্থো. ভাৰপ্পধানা ইমে নিদ্দেসা, ভাৰপচ্চযলোপো ৰা ‘‘বুদ্ধে রতন’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৬.৩) ৰিয. এৰমুপরিপি ঈদিসেসু. থেয্যচিত্তন্তি থেনভাৰসঙ্খাতং চিত্তঞ্চ. ৰত্থুনো গরুতাতি ভণ্ডস্স পাদঅতিরেকপাদারহভাৰেন গরুতা চ. ঊনপঞ্চমাসকে ৰা অতিরেকমাসকে ৰা থুল্লচ্চযং. মাসকে ৰা ঊনমাসকে ৰা দুক্কটং. অৰহারোতি পঞ্চৰীসতিযা অৰহারানং অঞ্ঞতরেন অৰহরণঞ্চাতি ইমে পঞ্চ অদিন্নাদানহেতুযো অদিন্নাদানপারাজিকাপত্তিযা অঙ্গানি.
১৪. পাণো মানুস্সকোতি মনুস্সজাতিসম্বন্ধো পাণো চ, পাণোতি হি ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো পন জীৰিতিন্দ্রিযং ৰুচ্চতি. পাণসঞ্ঞিতাতি পাণোতি সঞ্ঞিতা চ, ঘাতনং ঘাতো, সো এৰ চেতনা ঘাতচেতনা, ‘‘ৰধামি ন’’ন্তি এৰং পৰত্তা সা চ, তংসমুট্ঠিতো সাহত্থিকাদীনং ছন্নমঞ্ঞতরো পযোগো চ, তেন পযোগেন মরণঞ্চাতি এতে যথাৰুত্তা পঞ্চ ৰধহেতুযো পাণঘাতাপজ্জিতব্বআপত্তিযা অঙ্গানীতি অত্থো.
১৫. অত্তনি অসন্ততাতি উত্তরিমনুস্সধম্মস্স সন্তানে অৰিজ্জমানতা চ. পাপমিচ্ছতাযারোচনাতি যা সা ‘‘ইধেকচ্চো দুস্সীলো সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮৫১) নযেন ৰুত্তা পাপইচ্ছতায সমন্নাগতা, তায উত্তরিমনুস্সধম্মস্স আরোচনা চ. তস্সাতি যস্স আরোচেতি, তস্স. মনুস্সজাতিতাতি মনুস্সানং জাতি যস্স, তস্স ভাৰো মনুস্সজাতিতা, সা চ, নঞ্ঞাপদেসোতি ন অঞ্ঞাপদেসো অঞ্ঞাপদেসাভাৰো চ, তদেৰ জাননন্তি তঙ্খণংযেৰ ৰিজাননঞ্চাতি ইমানি পঞ্চ এত্থ অসন্তদীপনে অস্মিং সন্তানে অৰিজ্জমানউত্তরিমনুস্সধম্মপ্পকাসননিমিত্তে পারাজিকে অঙ্গানি হেতুযোতি অত্থো.
১৬. এৰং তেসমসংৰাসতাভব্বতাদীনি দস্সেত্ৰা ইদানি ন তে চত্তারোৰ, অথ খো সন্তঞ্ঞেপীতি তে সব্বেপি সমোধানেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অসাধারণা’’তিআদিমাহ. তত্থ অসাধারণাতি পারাজিকা ধম্মা অধিপ্পেতা. তেনেৰ চেত্থ পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. তস্মা ভিক্খুনীনং ভিক্খূহি অসাধারণা পারাজিকা ধম্মা চত্তারো চাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপচারৰসেন তু উব্ভজাণুমণ্ডলিকাদিকা পারাজিকাপন্না পরিগ্গয্হন্তি. তাসু যা অৰস্সুতা অৰস্সুতস্স মনুস্সপুরিসস্স অক্খকানং অধো জাণুমণ্ডলানং কপ্পরানঞ্চ উপরি কাযসংসগ্গং সাদিযতি, অযং উব্ভজাণুমণ্ডলিকা. যা পন অঞ্ঞিস্সা ভিক্খুনিযা পারাজিকং পটিচ্ছাদেতি, সা ৰজ্জপ্পটিচ্ছাদিকা. যা উক্খিত্তকং ভিক্খুং তস্সা দিট্ঠিযা গহণৰসেন অনুৰত্ততি, সা উক্খিত্তানুৰত্তিকা. কাযসংসগ্গরাগেন তিন্তস্স হত্থগ্গহণং সঙ্ঘাটিকণ্ণগ্গহণং কাযসংসগ্গত্থায পুরিসস্স হত্থপাসে ঠানং ঠত্ৰা সল্লপনং সঙ্কেতগমনং পুরিসস্সাগমনসাদিযনং পটিচ্ছন্নোকাসৰৰিসনং হত্থপাসে ঠত্ৰা কাযোপসংহরণন্তি ইমানি অট্ঠ ৰত্থূনি যস্সা অৰস্সুতায, সা অট্ঠৰত্থুকা নাম.
অভব্বকা একাদস চাতি এত্থ পণ্ডকো থেয্যসংৰাসকো তিত্থিযপক্কন্তকো তিরচ্ছানগতো মাতুঘাতকো পিতুঘাতকো অরহন্তঘাতকো ভিক্খুনিদূসকো সঙ্ঘভেদকো লোহিতুপ্পাদকো উভতোব্যঞ্জনকোতি ইমে অভব্বা একাদস চ. তেসু পণ্ডকোতি ওপক্কমিকনপুংসকপণ্ডকা চ পণ্ডকভাৰপক্খে পক্খপণ্ডকো চ ইধ অধিপ্পেতা. আসিত্তউসূযপণ্ডকানং পন পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ ন ৰারিতা. থেয্যসংৰাসকো পন লিঙ্গত্থেনকাদিৰসেন তিৰিধো. তত্থ সযং পব্বজিতত্তা লিঙ্গমত্তং থেনেতীতি লিঙ্গত্থেনকো. ভিক্খুৰস্সগণনাদিকং সংৰাসং থেনেতীতি সংৰাসত্থেনকো. সিক্খং পচ্চক্খায এৰং পটিপজ্জন্তেপি এসেৰ নযো. যথাৰুত্তমুভযং থেনেতীতি উভযত্থেনকো. ঠপেত্ৰা পন ইমং তিৰিধং –
রাজদুব্ভিক্খকন্তার-রোগৰেরিভযেন ৰা;
চীৰরাহরণত্থং ৰা, লিঙ্গং আদিযতীধ যো.
সংৰাসং নাধিৰাসেতি, যাৰ সো সুদ্ধমানসো;
থেয্যসংৰাসকো নাম, তাৰ এস ন ৰুচ্চতীতি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১১০; কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা);
তিত্থিযপক্কন্তকাদযো তু তংতংৰচনত্থানুসারেন ৰেদিতব্বা. তিরচ্ছানগতো পন ঠপেত্ৰা মনুস্সজাতিকং অৰসেসো সব্বো ৰেদিতব্বো. ইমে একাদস পুগ্গলা ভিক্খুভাৰায অভব্বত্তা পারাজিকাপন্নসদিসতায ‘‘পারাজিকা’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰিব্ভন্তা ভিক্খুনীতি গিহিনিৰাসননিৰত্থা ভিক্খুনী চ. সা হি এত্তাৰতা পারাজিকা. মুদুকা পিট্ঠি যস্স, সো চ. সো হি অনভিরতিযা পীল়িতো যদা অত্তনো অঙ্গজাতং অত্তনো ৰচ্চমুখমগ্গেসু পৰেসেতি, তদা পারাজিকো হোতি.
১৭-১৮. লম্বমানমঙ্গজাতমেতস্সাতি লম্বী. সো যথাৰুত্তেসু পৰেসিতো পারাজিকো. মুখেন গণ্হন্তো অঙ্গজাতং পরস্স চাতি যো অনভিরতিযা পীল়িতো পরস্স সুত্তস্স ৰা মতস্স ৰা অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হাতি, সো পরস্স অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হন্তো চ. তত্থেৰাভিনিসীদন্তোতি যো অনভিরতিযা পীল়িতো তত্থেৰ পরস্স অঙ্গজাতে ৰচ্চমগ্গেন অভিনিসীদতি, সো চাতি এতে দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিযা অভাৰেপি মগ্গে মগ্গপ্পৰেসনহেতু মেথুনস্স অনুলোমিকা চত্তারো চ. ইধাগতা চত্তারোতি ইধ খুদ্দসিক্খাযং যথাৰুত্তা মেথুনধম্মা পারাজিকাদযো চত্তারো চাতি সমোধানা পিণ্ডীকরণৰসেন চতুৰীসতি পারাজিকা ভৰন্তীতি সেসো. এত্থ চ গাথাবন্ধৰসেন রস্সং কত্ৰা ‘‘পরাজিকা’’তি ৰুত্তং. এত্থাহ – মাতুঘাতকাদযো ততিযং পারাজিকং আপন্না, ভিক্খুনিদূসকো, মুদুপিট্ঠিকাদযো চত্তারো চ পঠমপারাজিকং আপন্না এৰাতি কুতো চতুৰীসতীতি? ৰুচ্চতে – মাতুঘাতকাদযো হি চত্তারো ইধ অনুপসম্পন্না এৰ অধিপ্পেতা. মুদুপিট্ঠিকাদযো চত্তারো কিঞ্চাপি পঠমপারাজিকেন সঙ্গহিতা, যস্মা পন একেন পরিযাযেন মেথুনধম্মং অপ্পটিসেৰিনো হোন্তি, তস্মা ৰিসুং ৰুত্তাতি.
পারাজিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯. ৰুট্ঠানস্স গরুকত্তা গরুকাতি সঙ্ঘাদিসেসা ৰুচ্চন্তি. নৰাতি তেসং গণনপরিচ্ছেদো. ননু ‘‘নৰা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ‘‘তেরসা’’তি ৰত্তব্বন্তি? নাযং দোসো, চিরেনাপজ্জিতব্বে চত্তারো যাৰততিযকে ঠপেত্ৰা ৰীতিক্কমক্খণেযেৰ আপজ্জিতব্বা পঠমাপত্তিকা ৰুচ্চন্তীতি. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘মোচেতুকামতা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ সুক্কস্সাতি আসযধাতুনানত্ততো নীলাদিৰসেন দসৰিধে সুক্কে যস্স কস্সচি সুক্কস্স. মোচেতুকামতাতি মোচেতুকামতায, য-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ইমিনা পন ৰচনেন মোচনস্সাদ মুচ্চনস্সাদ মুত্তস্সাদমেথুনস্সাদ ফস্সস্সাদ কণ্ডুৰনস্সাদ দস্সনস্সাদ নিসজ্জনস্সাদ ৰাচস্সাদ গেহসিতপেম ৰনভঙ্গিয সঙ্খাতেসু একাদসস্সাদেসু একংযেৰ মোচনস্সাদং দস্সেতি.
তত্থ মোচনায অস্সাদো সুখৰেদনা মোচনস্সাদো. মুচ্চনে অত্তনো ধম্মতায মুচ্চনে অস্সাদো মুচ্চনস্সাদো. এৰং সব্বত্থ সত্তমীতপ্পুরিসেন অত্থো দট্ঠব্বো. ইমেহি পন নৰহি পদেহি সম্পযুত্তঅস্সাদসীসেন রাগো ৰুত্তো. গেহনিস্সিতেসু মাতাদীসু পেমং গেহে সিতং পেমন্তি গেহসিতপেমং, ইমিনা সরূপেনেৰ রাগো ৰুত্তো. সন্থৰকরণত্থায ইত্থিযা পেসিতপুপ্ফাদি ৰনভঙ্গিযং, ইমিনা চ ৰত্থুৰসেন রাগো ৰুত্তো. মেথুনস্সাদোপি ইত্থিযা গহণপ্পযোগেন ৰেদিতব্বো. সব্বত্থেৰ চ পন চেতনানিমিত্তুপক্কমমোচনে সতি ৰিসঙ্কেতাভাৰো ৰেদিতব্বো. উপক্কম্ম হত্থাদিনা নিমিত্তে উপক্কমিত্ৰা. অঞ্ঞত্র সুপিনন্তেনাতি সুপিনোযেৰ সুপিনন্তো ‘‘কম্মমেৰ কম্মন্তো’’তিআদীসু ৰিয অন্ত-সদ্দস্স তব্ভাৰৰুত্তিত্তা. তং সুপিনন্তং ৰিনা ৰিমোচযং সুক্কং ৰিমোচেন্তো সমণো যো কোচি ভিক্খু গরুকং গরুকাপত্তিসঙ্খাতং সঙ্ঘাদিসেসং ফুসে ফুসেয্য, আপজ্জেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ অজ্ঝত্তরূপবহিদ্ধারূপউভযরূপআকাসেকটিকম্পনসঙ্খাতেসু চতূসু উপাযেসু সতি রাগূপত্থম্ভাদীসু চ কালেসু যেন কেনচি অঙ্গজাতে কম্মঞ্ঞতং পত্তে ‘‘আরোগ্যত্থাযা’’তিআদীসু যেন কেনচি অধিপ্পাযেন অধিপ্পাযৰত্থুভূতং যং কিঞ্চি সুক্কং মোচনস্সাদচেতনায এৰ নিমিত্তে উপক্কম্ম মোচেন্তো সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জতীতি সব্বথা অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো.
পঠমো.
২০. কাযসংসগ্গরাগৰাতি কাযে সংসগ্গো, তস্মিং রাগো, সো অস্স অত্থীতি ৰন্তু, কাযসংসগ্গরাগসমঙ্গীতি অত্থো. সমণো ইত্থিসঞ্ঞীতি সম্বন্ধো. উপক্কম্মাতি কাযেন ৰাযমিত্ৰা. মনুস্সিত্থিং সম্ফুসন্তোতি অন্তমসো লোমেনপি পরামসন্তো গরুকং ফুসেতি যোজনা. মনুস্সভূতা অমতা ইত্থী মনুস্সিত্থী. তত্থ ‘‘কাযসংসগ্গরাগৰা’’তি ইমিনা মাতুপেমাদিং, ইত্থিযা গহিতমোক্খাধিপ্পাযঞ্চ পটিক্খিপতি. ইত্থিযা ৰেমতিকস্স, পণ্ডকপুরিসতিরচ্ছানগতসঞ্ঞিস্স চ থুল্লচ্চযং. ইত্থিযা পন কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধামসনে, কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযামসনে চ যক্খীপেতীপণ্ডকানং কাযেন কাযামসনে চ পুরিসতিরচ্ছানগতিত্থীনং কাযেন কাযামসনেপি দুক্কটং, তথাযক্খীআদীনং কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধাদীসু চ. মতিত্থিযা পন থুল্লচ্চযং. ইত্থিযা পন ফুসিযমানো সেৰনাধিপ্পাযোপি সচে কাযেন ন ৰাযমতি, অনাপত্তি.
দুতিযো.
২১. তথাতি ইত্থিসঞ্ঞী. সুণন্তিন্তি ৰিঞ্ঞত্তিপথে ঠত্ৰা অত্তনো ৰচনং সুণন্তিঞ্চ. ৰিঞ্ঞুঞ্চাতি দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লসল্লক্খণসমত্থঞ্চ মনুস্সিত্থিং. মগ্গং ৰাতি ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গানং ৰসেন মগ্গং ৰা মেথুনং ৰা আরব্ভাতি সম্বন্ধো. দুট্ঠুল্লৰাচারাগেনাতি দুট্ঠা চ সা অসদ্ধম্মপ্পটিসংযুত্ততায থূলা চ লামকজনসাধারণতাযাতি দুট্ঠুল্লা. সাৰ পুন ৰাচা দুট্ঠুল্লৰাচা. তস্সং অস্সাদসম্পযুত্তো রাগোতি সমাসো, তেন. ওভাসিত্ৰাতি ৰণ্ণাৰণ্ণযাচনাদিৰসেন অসদ্ধম্মৰচনং ৰত্ৰা. অসুণন্তিযা পন দূতেন ৰা পণ্ণেন ৰা আরোচিতে অনাপত্তি. তত্থ দ্ৰিন্নং মগ্গানং ৰসেন ৰণ্ণাৰণ্ণেহি, মেথুনযাচনাদীহি ৰা ‘‘সিখরণীসি, সম্ভিন্নাসি, উভতোব্যঞ্জনকাসী’’তি ইমেসু তীসু অঞ্ঞতরেন অক্কোসৰচনেন ৰা ওভাসন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসো, অধক্খকউব্ভজাণুমণ্ডলং আদিস্স ৰণ্ণাদিভণনে থুল্লচ্চযং, তথা যক্খীপেতীপণ্ডকানং ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গে আদিস্স ৰণ্ণাদিভণনে মেথুনযাচনাদীসুপি. তেসং পন অধক্খকাদিকে দুক্কটং, তথা মনুস্সিত্থীনং উব্ভক্খকে অধোজাণুমণ্ডলে কাযপ্পটিবদ্ধে চ.
ততিযো.
২২. অত্তকামুপট্ঠানন্তি মেথুনধম্মসঙ্খাতেন কামেন উপট্ঠানং কামুপট্ঠানং. অত্তনো অত্থায কামুপট্ঠানং অত্তকামুপট্ঠানং. অথ ৰা কামীযতীতি কামং, অত্তনো কামং অত্তকামং, সযং মেথুনরাগৰসেন পত্থিতন্তি অত্থো. অত্তকামঞ্চ তং উপট্ঠানঞ্চাতি অত্তকামুপট্ঠানং. তস্স ৰণ্ণো গুণো, তং. ৰত্ৰাতি ‘‘যদিদং কামুপট্ঠানং নাম, এতদগ্গং উপট্ঠানান’’ন্তি কামুপট্ঠানে ৰণ্ণং অন্তমসো হত্থমুদ্দাযপি ইত্থীতি সঞ্ঞী পকাসেত্ৰাতি অত্থো. ৰাচাতি ৰাচায যকারলোপৰসেন. মেথুনযুত্তেনাতি মেথুনযুত্তায, লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন তায ‘‘অরহসি ত্ৰং ময্হং মেথুনং ধম্মং দাতু’’ন্তিআদিকায মেথুনধম্মপ্পটিসংযুত্তায ৰাচায মেথুনযাচনে মেথুনরাগিনোতি সম্বন্ধো. মেথুনেরাগো, সো অস্স অত্থীতি মেথুনরাগী, তস্স. গরু হোতীতি গরুকাপত্তি হোতীতি অত্থো. ম-কারো পদসন্ধিকরো. এত্থ পন পণ্ডকে পণ্ডকসঞ্ঞিনো থুল্লচ্চযং, তস্মিংযেৰ ইত্থিসঞ্ঞিনো দুক্কটং.
চতুত্থো.
২৩. ইত্থিযা ৰা পুরিসস্স ৰা সন্দেসং পটিগ্গহেত্ৰাতি সম্বন্ধো. ইত্থিযা ৰাতি ‘‘দস ইত্থিযো মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা’’তিআদিনা (পারা. ৩০৩) চ ‘‘দস ভরিযাযো ধনক্কীতা ছন্দৰাসিনী’’তিআদিনা (পারা. ৩০৩) চ ৰুত্তায ৰীসতিৰিধায ইত্থিযা ৰা পুরিসস্স ৰা তংসম্বন্ধৰসেন তেসং মাতাদীনং ৰা. সন্দেসন্তি ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা উভিন্নং মাতাদীহি ৰা ‘‘এহি, ভন্তে, ইত্থন্নামং ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা এৰং ভণাহী’’তি ৰুত্তং জাযম্পতিভাৰসন্নিস্সিতং সন্দেসৰচনং. পটিগ্গহেত্ৰাতি ‘‘সাধূ’’তি কাযেন ৰা ৰাচায ৰা সম্পটিচ্ছিত্ৰা. ৰীমংসিত্ৰাতি যত্থ পেসিতো, তেসং অধিপ্পাযং উপপরিক্খিত্ৰা ৰা উপপরিক্খাপেত্ৰা ৰা. হরং পচ্চাতি ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছতু ৰা, মা ৰা, যেহি পেসিতো, তেসং পচ্চাহরন্তো ৰা হরাপেন্তো ৰা, জাযম্পতিভাৰো হোতু ৰা, মা ৰা, অকারণমেতং. ইমায তিৰঙ্গসম্পত্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো চ, দ্ৰীহি অঙ্গেহি পণ্ডকে চ অঙ্গত্তযেনাপি থুল্লচ্চযং, একেন দুক্কটং. কেচি পন ‘‘হরং পচ্ছা’’তি ৰিপাঠং পরিকপ্পেত্ৰা ‘‘পচ্ছা হর’’ন্তি যোজেন্তি, তং ন সুন্দরং পচ্চাতি উপসগ্গত্তা. পদস্স উপরি অত্থে সজ্জেন্তো পকাসেন্তো গচ্ছতীতি হি উপসগ্গো নাম, তস্মা ‘‘পতি আ’’তি উপসগ্গানং ‘‘হর’’ন্তিমস্স পদস্স উপরি ভৰিতব্বন্তি.
পঞ্চমো.
২৪. সংযাচিতপরিক্খারন্তি সং অত্তনা যাচিতো ৰাসিআদিকো পরিক্খারো যস্সা, তং. অদেসিতৰত্থুকন্তি উত্তিদুতিযকম্মেন অদেসিতং ৰত্থু কুটিকরণপ্পদেসো যস্সাতি ৰিগ্গহো, তং. পমাণাতিক্কন্তন্তি ইদানি মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স তিস্সো ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থি নাম, তায ‘‘দীঘসো দ্ৰাদস ৰিদত্থিযো সুগতস্স ৰিদত্থিযা তিরিযং সত্তন্তরা’’তি (পারা. ৩৪৮) এৰং ৰুত্তপ্পমাণং একতোভাগেনাপি অতিক্কন্তা পমাণাতিক্কন্তাতি তং তিরিযং চতুহত্থসঙ্খাতহেট্ঠিমপ্পমাণে সতি দীঘতো ৰুত্তপ্পমাণতো কেসগ্গমত্তম্পি ৰড্ঢেতুং ন ৰট্টতি. ততো ঊনকে, দীঘতো চ ৰড্ঢিতে অযং কুটিসঙ্খং ন গচ্ছতীতি. ‘‘ময্হং ৰাসাগারং এত’’ন্তি এৰং অত্তা উদ্দেসো এতিস্সাতি অত্তুদ্দেসা. কুটিন্তি উল্লিত্তাদিকং কুটিং কত্ৰাতি সম্বন্ধো. তত্থ উল্লিত্তা নাম অন্তো উদ্ধংমুখং লিত্তা. অৰলিত্তা নাম বহি অধোমুখং লিত্তা. উভযথা উল্লিত্তাৰলিত্তা. কত্ৰাতি অন্তোভূতকারিতত্থৰসেন কারাপেত্ৰা ৰা.
তত্থাযং ৰত্থুদেসনক্কমো – তেন কুটিকারকেন ভিক্খুনা কুটিৰত্থুং সোধেত্ৰা সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ৰুড্ঢানং ভিক্খূনং পাদে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পণামেত্ৰা পদভাজনে (পারা. ৩৪৯) ৰুত্তনযেন সঙ্ঘং তিক্খত্তুং যাচিত্ৰা সব্বে ৰা সঙ্ঘপরিযাপন্না, সঙ্ঘেন ৰা সম্মতা দ্ৰে তযো ভিক্খূ তত্থ নেতব্বা. তেহি চ কিপিল্লিকাদীহি সোল়সহি উপদ্দৰেহি ৰিরহিতত্তা অনারম্ভং অনুপদ্দৰং দ্ৰীহি চতূহি ৰা বলিবদ্দেহি যুত্তেন সকটেন একচক্কং নিব্বোদকপতনট্ঠানে একং বহি কত্ৰা আৰিঞ্ছিতুং সক্কুণেয্যতায ‘‘সপরিক্কমন’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা সচেপি সঙ্ঘপ্পহোনকা হোন্তি, তত্থেৰ, নো চে, সঙ্ঘমজ্ঝং গন্ত্ৰা তেন ভিক্খুনা যাচিতেহি পদভাজনে (পারা. ৫০, ৫১) ৰুত্তায ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায ৰত্থু দেসেতব্বন্তি. অদেসিতৰত্থুকং পমাণাতিক্কন্তং কুটিং করিস্সামীতি সব্বপ্পযোগে দুক্কটং, ইদানি দ্ৰীহি পিণ্ডেহি নিট্ঠানং গমিস্সতীতি পঠমপিণ্ডদানে থুল্লচ্চযং, দুতিযদানেন লেপে সঙ্ঘটিতে সচে অদেসিতৰত্থুকা এৰ ৰা হোতি, পমাণাতিক্কন্তা এৰ ৰা, একো সঙ্ঘাদিসেসো, সারম্ভঅপরিক্কমনতায দ্ৰে চ দুক্কটানীতি সচে উভযৰিপন্না, দ্ৰে চ সঙ্ঘাদিসেসা দ্ৰে চ দুক্কটানীতি সব্বং ঞেয্যং.
ছট্ঠো.
২৫. মহল্লকন্তি সস্সামিকভাৰেন সংযাচিতকুটিতো মহন্তভাৰেন, ৰত্থুং দেসাপেত্ৰা পমাণাতিক্কমেনাপি কাতব্বভাৰেন চ মহন্ততায মহত্তং লাতি আদদাতীতি মহল্লকো. মহত্তলক ইতি ঠিতে ত্তস্স লোপো লস্স চ দ্ৰিত্তং, তং. ৰসনং অত্থো পযোজনং ৰসনত্থো, তায. এত্থ পন অদেসিতৰত্থুভাৰে একো সঙ্ঘাদিসেসো. সেসং অনন্তরসদিসমেৰ. ইধ চ তত্থ চ লেণগুহাতিণকুটিপণ্ণচ্ছদনগেহেসু অঞ্ঞতরং কারেন্তস্স চ কুটিম্পি অঞ্ঞস্স ৰাসত্থায ৰাসাগারং ৰা ঠপেত্ৰা উপোসথাগারাদীসু অঞ্ঞতরত্থায করোন্তস্স চ অনাপত্তি.
সত্তমো.
২৬. অমূলকেন অন্তিমেন ৰত্থুনাতি সম্বন্ধো. অমূলকেনাতি দস্সনসঙ্খাতস্স, সৰনসঙ্খাতস্স, দিট্ঠসুতমুতৰসেন পৰত্তপরিসঙ্কাসঙ্খাতস্স চ মূলস্স অভাৰেন নত্থি মূলমেতস্সাতি অমূলকং, তেন. তং পন সো আপন্নো ৰা হোতু, নো ৰা, এতং ইধ অপ্পমাণং. তত্থ ভিক্খুঞ্চ মাতুগামঞ্চ তথারূপে ঠানে দিস্ৰা পরিসঙ্কতি, অযং দিট্ঠপরিসঙ্কা. অন্ধকারে ৰা পটিচ্ছন্নে ৰা ভিক্খুস্স চ মাতুগামস্স চ ৰচনং সুত্ৰা অঞ্ঞস্স অত্থিভাৰং অজানন্তো পরিসঙ্কতি, অযং সুতপরিসঙ্কা. ধুত্তানং ইত্থীহি সদ্ধিং পচ্চন্তৰিহারেসু পুপ্ফগন্ধসুরাদীহি অনুভৰিত্ৰা গতট্ঠানং দিস্ৰা ‘‘কেন নু খো ইদং কত’’ন্তি ৰীমংসন্তো তত্থ কেনচি ভিক্খুনা গন্ধাদীহি পূজা কতা হোতি, ভেসজ্জত্থায অরিট্ঠং ৰা পীতং, সো তস্স গন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘‘অযং সো ভৰিস্সতী’’তি পরিসঙ্কতি. অযং মুতপরিসঙ্কা নাম. অন্তিমেন চাতি ততো পরং ৰজ্জাভাৰেন অন্তে ভৰত্তা অন্তিমেনেৰ. ৰত্থুনাতি ভিক্খুনো অনুরূপেসু একূনৰীসতিযা পারাজিকেসু ধম্মেসু অঞ্ঞতরেন পারাজিকেন ধম্মেন. চ-কারো পনেত্থ অৰধারণে, তেন সঙ্ঘাদিসেসাদিং নিৰত্তেতি. অথ ৰা চ-কারো অট্ঠানপ্পযুত্তো.
চোদেন্তো ৰা চোদাপেন্তোৰাচাতি যোজেতব্বো. চাৰেতুন্তি ব্রহ্মচরিযা চাৰনত্থায. এতেন একং চাৰনাধিপ্পাযং গহেত্ৰা অৰসেসে অক্কোসাধিপ্পাযৰুট্ঠাপনাধিপ্পাযাদিকে সত্তাধিপ্পাযে পটিক্খিপতি. সুণমানন্তি ইদং ‘‘চোদেন্তো’’তিআদীনং কম্মপদং, ইমিনা পরম্মুখা চোদনং পটিক্খিপতি. পরম্মুখা পন সত্তহি আপত্তিক্খন্ধেহি ৰদন্তস্স দুক্কটং. চোদেন্তোতি ‘‘ৰত্থুসন্দস্সনা আপত্তিসন্দস্সনা সংৰাসপ্পটিক্খেপো সামীচিপ্পটিক্খেপো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬) সঙ্খেপতো ৰুত্তানং চতুন্নং চোদনানং ৰসেন সযং চোদেন্তো ৰা. চোদাপেন্তো ৰাতি পরেন যেন কেনচি চোদাপেন্তো ৰা. তস্মা যো ভিক্খুস্স সমীপে ঠত্ৰা ‘‘ত্ৰং মেথুনং ধম্মং সেৰি, অস্সমণোসী’’তিআদিনা ৰত্থুসন্দস্সনৰসেন ৰা ‘‘ত্ৰং মেথুনধম্মাপত্তিং আপন্নোসী’’তিআদিনা আপত্তিসন্দস্সনৰসেন ৰা ‘‘অস্সমণোসি, নত্থি তযা সদ্ধিং উপোসথো ৰা পৰারণা ৰা সঙ্ঘকম্মং ৰা, অস্সমণোসী’’তিআদিনা সংৰাসপ্পটিক্খেপৰসেন ৰা অভিৰাদনাদিসংৰাসে পটিক্খিত্তে অস্সমণোতি কস্মাতি পুট্ঠস্স ‘‘অস্সমণোসী’’তিআদিৰচনেহি সামীচিপ্পটিক্খেপৰসেন ৰা অন্তমসো হত্থমুদ্দায এৰ ৰাপি এতমত্থং দীপযতো ‘‘করোতু মে আযস্মা ওকাসং, অহং তং ৰত্তুকামো’’তি এৰং ওকাসে অকারিতে ৰাচায সঙ্ঘাদিসেসো চেৰ দুক্কটঞ্চ, ওকাসং কারেত্ৰা চোদেন্তস্স পন সঙ্ঘাদিসেসোৰ দট্ঠব্বো.
অট্ঠমো.
২৭. অঞ্ঞস্সাতি খত্তিযাদিজাতিকস্স পরস্স. কিরিযন্তি মেথুনৰীতিক্কমসঙ্খাতং কিরিযং. তেনাতি অঞ্ঞস্স ৰীতিক্কমসঙ্খাতস্স মেথুনৰীতিক্কমসন্দস্সনেন করণভূতেন. লেসেনাতি যস্স জাতিআদযো ততো অঞ্ঞম্পি ৰত্থুং লিস্সতি উদ্দিট্ঠে ৰিত্থারং সিলিস্সতি ৰোহারমত্তেনেৰাতি জাতিআদযোৰ ‘‘লেসা’’তি ৰুচ্চন্তি, তেন জাতিলেসনামলেসাদিনা লেসেন. অঞ্ঞন্তি যো ৰীতিক্কমন্তো দিট্ঠো, ততো অপরম্পি ভিক্খুং চাৰেতুং অন্তিমেন ৰত্থুনা চোদযন্তি সম্বন্ধো. কথং? কোচি খত্তিযজাতিযো ৰীতিক্কমন্তো দিট্ঠো, ততো অঞ্ঞং অত্তনো ৰেরিং খত্তিযজাতিকং ভিক্খুং পস্সিত্ৰা তং খত্তিযং জাতিলেসং গহেত্ৰা ‘‘খত্তিযো মযা দিট্ঠো ৰীতিক্কমন্তো, ত্ৰং খত্তিযো পারাজিকং ধম্মং আপন্নোসী’’তি চোদেতি চোদাপেতি ৰা. এৰং নামলেসাদযোপি ৰেদিতব্বা. সেসা ৰিনিচ্ছযকথা অট্ঠমে ৰুত্তসদিসাযেৰ.
নৰমো.
২৮. এত্তাৰতা ‘‘গরুকা নৰা’’তি উদ্দিট্ঠে ৰিত্থারতো দস্সেত্ৰা ইদানি তেসু আপন্নেসু পটিপজ্জিতব্বাকারং দস্সেতুং ‘‘ছাদেতি জানমাপন্ন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যো ভিক্খু অত্তনা আপন্নং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং আপত্তিৰসেন ৰা ৰত্থুৰসেন ৰা জানং জানন্তো যাৰতা যত্তকানি অহানি ছাদেতি পটিচ্ছাদেতি, তাৰতা তত্তকানি অহানি তস্স পরিৰাসো হোতীতি এৰং পদসন্ধিৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ পটিচ্ছন্নপরিৰাসো সুদ্ধন্তপরিৰাসো সমোধানপরিৰাসোতি তিৰিধো পরিৰাসো. তেসং পন অতিসঙ্খেপনযেন মুখমত্তেপি দস্সিতে ৰিত্থারৰিনিচ্ছযপৰেসোপাযসম্ভৰো সিযাতি মুখমত্তং দস্সযিস্সাম.
তত্থ পটিচ্ছন্নপরিৰাসো নাম যথাপটিচ্ছন্নায আপত্তিযা দাতব্বো, তস্মা পটিচ্ছন্নদিৰসে চ আপত্তিযো চ সল্লক্খেত্ৰা সচে একাহপ্পটিচ্ছন্না হোতি, ‘‘অহং, ভন্তে, সম্বহুলা আপত্তিযো আপজ্জিং একাহপ্পটিচ্ছন্নাযো’’তিআদিনা খন্ধকে (চূল়ৰ. ৯৮-৯৯) আগতনযেন যাচাপেত্ৰা ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো, অযং ইত্থন্নামো ভিক্খু সম্বহুলা আপত্তিযো আপজ্জি একাহপ্পটিচ্ছন্নাযো’’তিআদিনা খন্ধকে আগতনযেনেৰ কম্মৰাচং ৰত্ৰা পরিৰাসো দাতব্বো. একং আপজ্জিত্ৰা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৰিনযকম্মং করোন্তস্সাপি ৰুট্ঠাতীতি ‘‘সম্বহুলা’’তি ৰুত্তং. নানাৰত্থুকাসুপি এসেৰ নযো. অথ দ্ৰীহাদিপ্পটিচ্ছন্না হোন্তি, পক্খঅতিরেকপক্খমাসঅতিরেকমাসসংৰচ্ছরঅতিরেকসংৰচ্ছরপ্পটিচ্ছন্না ৰা, ‘‘দ্ৰীহপ্পটিচ্ছন্নাযো ৰা’’তিআদিনা ৰত্ৰা যো যো আপন্নো হোতি, তস্স তস্স নামঞ্চ গহেত্ৰা যোজনা কাতব্বা.
কম্মৰাচাপরিযোসানে চ সচে অপ্পভিক্খুকো আৰাসো হোতি, সক্কা রত্তিচ্ছেদং অনাপজ্জন্তেন ৰসিতুং, তত্থেৰ ‘‘পরিৰাসং সমাদিযামি, ৰত্তং সমাদিযামী’তি ৰত্তং সমাদায তত্থেৰ সঙ্ঘস্স ‘‘অহং, ভন্তে, সম্বহুলা সঙ্ঘাদিসেসা আপত্তিযো আপজ্জিং একাহপ্পটিচ্ছন্নাযো’’তিআদিনা আরোচেত্ৰা পুন আগতাগতানং ভিক্খূনং আরোচেন্তেন পকতত্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে সহৰাসো, তেন চ ৰিনাৰাসো, আগন্তুকাদীনং উপচারগতানং অনারোচনাতি এতেসু একেনাপি রত্তিচ্ছেদঞ্চ ৰত্তভেদঞ্চ অকত্ৰা পরিৰত্থব্বং.
সচে ন সক্কা হোতি পরিৰাসং সোধেতুং, নিক্খিত্তৰত্তেন ৰসিতুকামো হোতি, তত্থেৰ সঙ্ঘমজ্ঝে ৰা একস্স পুগ্গলস্স ৰা সন্তিকে ‘‘পরিৰাসং নিক্খিপামি, ৰত্তং নিক্খিপামী’’তি পরিৰাসো নিক্খিপিতব্বো. নিক্খিত্তকালতো পট্ঠায পকতত্তট্ঠানে তিট্ঠতি. অথানেন পচ্চূসসমযে একেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পরিক্খিত্তস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপতো, অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানতো দ্ৰে লেড্ডুপাতে অতিক্কমিত্ৰা মহামগ্গতো ওক্কম্ম পটিচ্ছন্নট্ঠানে নিসীদিত্ৰা অন্তোঅরুণেযেৰ ৰত্তং সমাদিযিত্ৰা আরোচেতব্বং. সচে বহি ঠিতানম্পি সদ্দং সুণাতি, পস্সতি ৰা, দূরং গন্ত্ৰাপি আরোচেতব্বং, অনারোচেন্তে রত্তিচ্ছেদো চেৰ ৰত্তভেদদুক্কটঞ্চ. সচে অজানন্তস্সেৰ উপচারসীমং পৰিসিত্ৰা গচ্ছন্তি, রত্তিচ্ছেদোৰ হোতি, ন ৰত্তভেদো. অরুণে উট্ঠিতে তস্স সন্তিকে ৰত্তং নিক্খিপিত্ৰা ৰিহারং গন্তব্বং. এৰং যাৰ রত্তিযো পূরেন্তি, তাৰ পরিৰত্থব্বং. অযং তাৰ পটিচ্ছন্নপরিৰাসো.
সুদ্ধন্তো দুৰিধো চূল়সুদ্ধন্তো মহাসুদ্ধন্তোতি. তত্থ যো ‘‘উপসম্পদতো পট্ঠায যত্তকং নাম কালং অহং সুদ্ধো’’তি জানাতি, তত্তকং অপনেত্ৰা ততো অৰসেসে রত্তিপরিচ্ছেদে একতো কত্ৰা দাতব্বপরিৰাসো চূল়সুদ্ধন্তো. যো পন সব্বসো রত্তিপরিযন্তং ন জানাতি নস্সরতি, তত্থ চ ৰেমতিকো, তস্স দাতব্বো মহাসুদ্ধন্তো. আপত্তিপরিযন্তং জানাতু ৰা, মা ৰা, অকারণমেতং.
সমোধানপরিৰাসো নাম তিৰিধো ওধানসমোধানো অগ্ঘসমোধানো মিস্সকসমোধানোতি. তত্থ যো নিট্ঠিতপরিৰাসোপি ৰা নিট্ঠিতমানত্তোপি ৰা অনিক্খিত্তৰত্তো অঞ্ঞং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পুরিমাপত্তিযা সমা ৰা ঊনতরা ৰা রত্তিযো পটিচ্ছাদেতি, তস্স মূলায পটিকস্সনেন তে পরিৰুত্থদিৰসে চ মানত্তচিণ্ণদিৰসে চ ওধুনিত্ৰা মক্খেত্ৰা পুরিমায আপত্তিযা মূলদিৰসপরিচ্ছেদে পচ্ছা আপন্নং আপত্তিং সমোদহিত্ৰা পুন আদিতো পট্ঠায দাতব্বপরিৰাসো ওধানসমোধানো নাম. সচে কস্সচি একাপত্তি একাহপ্পটিচ্ছন্না, দ্ৰীহপ্পটিচ্ছন্না, এৰং যাৰ দসাহপ্পটিচ্ছন্না, তাসং অগ্ঘেন সমোধায তাসং দসাহপ্পটিচ্ছন্নৰসেন অৰসেসানং একাহপ্পটিচ্ছন্নাদীনম্পি দাতব্বপরিৰাসো অগ্ঘসমোধানো নাম. যো পন নানাৰত্থুকা আপত্তিযো একতো কত্ৰা দাতব্বপরিৰাসো মিস্সকসমোধানো নাম. দানৰিধি পন সব্বত্থ খন্ধকে (চূল়ৰ. ১৩৪ আদযো) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
এৰং পরিৰুত্থপরিৰাসো ভিক্খু মানত্তং ভিক্খূনং মাননভাৰং ছ রত্তিযো অখণ্ডং কত্ৰা চরেয্য করেয্য, সম্পাদেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ সঙ্ঘেন গণেন পুগ্গলেন কতং তেন ভিক্খুনা সঙ্ঘমজ্ঝে ৰত্তং সমাদাপেত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, সম্বহুলা আপত্তিযো আপজ্জি’’ন্তিআদিনা খন্ধকে ৰুত্তনযেন যাচাপেত্ৰা তত্থেৰ ৰুত্তনযেন মানত্তদানাদযোপি ৰেদিতব্বা. ইমিনাপি ৰত্তং নিক্খিপিতুকামেন চে ৰত্তং নিক্খিপিত্ৰা চতূহি পঞ্চহি সদ্ধিং পরিৰাসে ৰুত্তপ্পকারং পদেসং গন্ত্ৰা পুরিমনযেনেৰ হেট্ঠা ৰুত্তং সহৰাসাদিং অন্তমসো চতূহি ঊনত্তা ঊনে গণে চরণদোসঞ্চ ৰজ্জেত্ৰা পটিপজ্জিতব্বং. অপ্পটিচ্ছন্নাপত্তিকস্স পন পরিৰাসং অদত্ৰা মানত্তমেৰ দাতব্বং. এৰং চিণ্ণং কতং পরিনিট্ঠাপিতং মানত্তং যেন, তং ভিক্খুং. ৰীসতি সঙ্ঘো গণো অস্সাতি ৰীসতীগণো দীঘং কত্ৰা, সো সঙ্ঘো অব্ভেয্য সম্পটিচ্ছেয্য, অব্ভানকম্মৰসেন ওসারেয্যাতি ৰুত্তং হোতি, অৰ্হেয্যাতি ৰা অত্থো. এত্থাপি সমাদানআরোচনযাচনানি, কম্মৰাচা চ খন্ধকে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.
২৯. এৰং তেসু পটিপজ্জিতব্বাকারং দস্সেত্ৰা ইদানি ছাদনস্স অঙ্গানি দস্সেতুং ‘‘আপত্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ ন উক্খিত্তো অনুক্খিত্তো, নত্থি অন্তরাযো অস্সাতি অনন্তরাযো. সকত্থে ত্তপচ্চযৰসেন ৰা, পহুনো ভাৰো পহুত্তং, তং অস্সত্থীতি সদ্ধাদিৰসেন ৰা পহুত্তো. অনুক্খিত্তো চ অনন্তরাযো চ পহুত্তো চাতি দ্ৰন্দো, তেসং ভাৰো অনুক্খিত্তাদিগুণো অনুক্খিত্ত…পে… পহুত্ততা. আপত্তি চ অনুক্খিত্ত…পে… পহুত্ততা চ আপত্তি…পে… পহুত্ততাযো. ম-কারো পদসন্ধিজো. তথা তেন পকারেন আপত্তিআদীসু চতূসু আপত্তাদিপকারেন সঞ্ঞী তথসঞ্ঞী রস্সৰসেন. তস্স ভাৰো তথসঞ্ঞিতা, যথাৰুত্তআপত্তাদিসঞ্ঞিতাতি ৰুত্তং হোতি. চ-কারো ৰুত্তসমুচ্চযত্থো. কমনং পত্থনং কামো, ছাদেতুং কামো ছাদেতুকামো. ইতি যথাৰুত্তা নৰ, অথ ছাদনা চাতি এৰং দস চ তানি অঙ্গানি চাতি, তেহি. অরুণুগ্গমম্হি অরুণসঙ্খাতস্স পঠমবালসূরিযরংসিনো উগ্গমনে সতি ছন্না হোতি, আপত্তীতি সেসো.
তত্থাযমধিপ্পাযো – যো ভিক্খু রাজচোরঅগ্গিউদকমনুস্সঅমনুস্সৰাল়সরীসপজীৰিতব্রহ্মচরিযন্তরাযানং দসন্নমেকস্সাপি নত্থিতায অনন্তরাযিকো সমানো অনন্তরাযিকসঞ্ঞী হুত্ৰা ভিক্খুনো সন্তিকং গন্তুঞ্চেৰ আরোচেতুঞ্চ সক্কুণেয্যতায পহু সমানো পহুসঞ্ঞী হুত্ৰা তিৰিধউক্খেপনীযকম্মাকরণেন অনুক্খিত্তো সমানো অনুক্খিত্তসঞ্ঞী হুত্ৰা গরুকাপত্তীতি সঞ্ঞী গরুকংযেৰ আপত্তিং ছাদেতুকামো হুত্ৰা ছাদেতি, তস্সাযং আপত্তি চ ছন্না হোতীতি. সচে পনেত্থ অনাপত্তিসঞ্ঞী ৰা হোতি অঞ্ঞাপত্তিক্খন্ধসঞ্ঞী ৰা ৰেমতিকো ৰা, অচ্ছন্না হোন্তি. আরোচেন্তেন পন ‘‘মম একাপত্তিং আপন্নভাৰং জানাহী’’তিআদিনা নযেন আরোচেতব্বং. সচে পন ৰত্থুসভাগাপত্তিকস্স আরোচেতি, তাৰ তপ্পচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি.
সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. চীৰরনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩০. ‘‘খোমঞ্চ কোসেয্যঞ্চা’’তিআদিনা নপুংসকৰিগ্গহেন দ্ৰন্দে কতে খোম…পে… ভঙ্গানি. তত্থ খোমন্তি গচ্ছজাতি. উপচারতো পন খোমেন খোমসুত্তেন ৰাযিতন্তি তদ্ধিতেন উপচারেন ৰা খোমং খোমপটচীৰরং, তথা অৰসেসানি. সাণং সাণৰাকসুত্তেহি ৰাযিতং চীৰরং. ভঙ্গং খোমসুত্তাদীনি সব্বানি একচ্চানি ৰা ৰোমিস্সেত্ৰা ৰাযিতচীৰরং. ৰাকমযমেৰ ৰাতি কেচি. কম্বলন্তি মনুস্সলোমং ৰাল়লোমঞ্চ ঠপেত্ৰা সেসলোমেহি ৰাযিতং. এতানীতি খোমাদীনি যথাৰুত্তানি. সহ অনুলোমেহীতি সানুলোমানি. জাতিতো কপ্পিযানি ছ চীৰরানি ভৰন্তি.
৩১. ইদানি ‘‘দুকূল’’ন্তিআদিনা তেসং অনুলোমানি দস্সেতি. তত্থ দুকূলন্তি দুকূলসঙ্খাতেন কেনচি ৰাকৰিসেসেন ৰাযিতং চীৰরং. চেৰাতি সমুচ্চযে, সো উপরি আকড্ঢিতব্বো. পট্টুণ্ণন্তি পট্টুণ্ণেসু জাতং পট্টুণ্ণং. দেসৰাচিনো বহুৰচনন্তাতি বহুৰচনেন ৰিগ্গহো. তথা সোমারা চ চীনা চ, তেসু জাতং সোমারচীনজং. ইমানি তীণি পাণকেহি কতসুত্তমযানি. এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা জাতং ইদ্ধিজং, তং পন খোমাদীনং অঞ্ঞতরং. দেৰদিন্নন্তি দেৰেহি দিন্নং কপ্পরুক্খে নিব্বত্তং চীৰরং. তদেতং দুকূলাদি তস্স তস্স যথাৰুত্তস্স খোমাদিনো অনুলোমিকং হোতি. তত্থ লোমানি অনুগতং অনুলোমং, যথা সেসলোমানি অনুগতং লোমং তদনুকূলত্তা ‘‘অনুলোম’’ন্তি ৰুচ্চতি, তথা তংজাতিযকং যেসং কেসঞ্চি অনুকূলং সব্বম্পি রুল়্হীৰসেন ‘‘অনুলোম’’ন্তি ৰুচ্চতি. তমেৰ অনুলোমিকং, অনুকূলন্তি অত্থো. কথং? দুকূলং সাণস্স অনুলোমং, পট্টুণ্ণাদীনি তীণি কোসেয্যস্স অনুলোমানি, ইদ্ধিজং দেৰদিন্নঞ্চ খোমাদীনমনুলোমন্তি.
৩২-৩. এৰং সানুলোমানি চীৰরানি দস্সেত্ৰা ইদানি অধিট্ঠানাদিকং দস্সেতুং ‘‘তিচীৰর’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অৰুত্তেপি অৰস্সং ৰত্তব্বতায সব্বত্থ চ-সদ্দো অজ্ঝাহরিতব্বো, তিচীৰরঞ্চ…পে… কণ্ডুচ্ছাদিঞ্চ অধিট্ঠেয্য ন ৰিকপ্পেয্যাতি সম্বন্ধো. তত্থ তিণ্ণং চীৰরানং সমাহারো তিচীৰরং. পরিক্খারঞ্চ তং চোল়ঞ্চাতি পরিক্খারচোল়ং. ৰস্সস্স যোগ্গা ৰস্সিকা, সাৰ সাটিকা ৰস্সিকসাটিকা. পুঞ্ছতি অনেনাতি পুঞ্ছনং, মুখস্স পুঞ্ছনং মুখপুঞ্ছনং. নিসীদন্তি এত্থাতি নিসীদনং, মুখপুঞ্ছনঞ্চ নিসীদনঞ্চ মুখপুঞ্ছননিসীদনং. সযনসুখাদিং পটিচ্চ অত্থরীযতীতি পচ্চত্থরণং, তদেৰ পচ্চত্থরণকং. কণ্ডুং ছাদেতীতি কণ্ডুচ্ছাদি. অধিট্ঠহেতি ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নৰন্নং নামং গহেত্ৰা অধিট্ঠেয্য. ন ৰিকপ্পেয্যাতি তস্স তস্স নামং গহেত্ৰা ন ৰিকপ্পেয্য, তস্স তস্স পন নামং অগ্গহেত্ৰা ‘‘ইমং চীৰরং তুয্হং ৰিকপ্পেমী’’তি ৰিকপ্পেয্যাতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি ইমেসু নৰসু চীৰরেসু. তিচীৰরন্তি তিচীৰরনামেন অধিট্ঠিতং. তথা হি অধিট্ঠানতো পুব্বে ৰিসুং তিচীৰরং নাম নত্থি সঙ্ঘাটিআদিপ্পহোনকস্স পচ্চত্থরণাদিৰসেনাপি অধিট্ঠাতুং অনুঞ্ঞাতত্তা. তং ৰিনা একাহং একদিৰসম্পি. ন ৰসেয্যাতি অলদ্ধসম্মুতিকো ভিক্খু অৰিপ্পৰাসসীমতো অঞ্ঞত্থ ৰাসং ন করেয্যাতি অত্থো. এৰং সতি তিচীৰরঞ্চ নিস্সজ্জিতব্বং হোতি, পাচিত্তিযঞ্চ আপত্তিং আপজ্জতীতি দীপেতি. নিসীদনং ৰিনা চাতুমাসং ন ৰসেয্যাতি সম্বন্ধো. চতুন্নং মাসানং সমাহারো চতুমাসং, তমেৰ চাতুমাসং. তং অচ্চন্তসংযোগৰসেন.
৩৪. ইদানি ‘‘ইম’’ন্তিআদিনা ‘‘অধিট্ঠেয্যা’’তি ৰুত্তমধিট্ঠানং দস্সেতি. সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠহেতি সম্বন্ধো. তত্থ অধিট্ঠহেতি হত্থপাসে ঠিতং এৰং অধিট্ঠেয্য. অহত্থপাসন্তি হত্থস্স পাসো সমীপো হত্থপাসো, অড্ঢতেয্যহত্থব্ভন্তরো. দ্ৰাদসহত্থব্ভন্তরোতিপি ৰদন্তি. নত্থি হত্থপাসো এতিস্সাতি অহত্থপাসা, তং এতন্তি অধিট্ঠহেতি সম্বন্ধো. কিং ৰুত্তং হোতি? অন্তোগব্ভে ৰা উপরিপাসাদে ৰা তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তনযোগ্গে পদেসে ৰা ঠিতং চীৰরং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ততো দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বন্তিপি ৰদন্তি. সেসেসুপীতি উত্তরাসঙ্গাদিকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিপরিযন্তেসুপি অৰসেসচীৰরেসু. অযং নযোতি অযমেৰ নযো. যথা সঙ্ঘাটিযা, এৰং ‘‘ইমং উত্তরাসঙ্গং অধিট্ঠামী’’তিআদি ৰুত্তনযোৰাতি ৰুত্তং হোতি. অধিট্ঠহন্তেন পন হত্থেন গহেত্ৰা কাযৰিকারং করোন্তেন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি চিত্তেন আভোগং কত্ৰা কাযেন ৰা অধিট্ঠাতব্বং, ৰচীভেদমত্তং কত্ৰা ৰাচায ৰা. পরিক্খারচোল়ং নাম পাটেক্কং নিধানমুখন্তি তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ম্পি অধিট্ঠাতুং ৰট্টতীতি.
৩৫. ইদানি এৰং অধিট্ঠহতো অঞ্ঞং লদ্ধা অধিট্ঠাতুকামেন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অধিট্ঠহন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্ঘাটি পভুতি আদি যস্স তং সঙ্ঘাটিপ্পভুতি. এতং ‘‘অধিট্ঠহন্তো’’তি এত্থাপি ‘‘অধিট্ঠেয্যা’’তি এত্থাপি কম্মপদং, ‘‘পুব্বচীৰর’’ন্তি এত্থ পন ৰিসেসনং হুত্ৰা তিট্ঠতি. পচ্চুদ্ধরিত্ৰাতি পরিচ্চজিত্ৰা. পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতৰত্থেহি সঙ্ঘাটিআদীনি করোতি, নিট্ঠিতে রজনে চ কপ্পে চ ইমং পরিক্খারচোল়ং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পুন অধিট্ঠাতব্বানি. পত্তাধিট্ঠহনেতি পত্তস্স অধিট্ঠানে. তথাতি চ যথা চীৰরে, তথা পত্তেপি অধিট্ঠানাদিকং সব্বন্তি অত্থো. এত্থ পন ‘‘ইমং পত্তং, এতং পত্ত’’ন্তি ৰা ৰিসেসো.
৩৬. ইদানি পচ্চুদ্ধারৰিধিং দস্সেতুং ‘‘এত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইমং ৰ ইতি ৰা-সদ্দো রস্সং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠো, সো ইতি-সদ্দতো পরং যোজেতব্বো, তস্মা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰা সংসেতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. সংসেতি ৰদেয্য. এৰন্তি যথা নামেন সঙ্ঘাটি পচ্চুদ্ধরিতব্বা, তথা উত্তরাসঙ্গাদীনীতি অত্থো. ৰিদূতি পচ্চুদ্ধরেতিমস্স কত্তুপদং, পঞ্ঞৰাতি অত্থো. সব্বত্থাপি দূরাসন্নতাদী ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.
৩৭-৮. ইদানি সঙ্ঘাটিআদীনং ছন্নং পমাণপরিচ্ছেদং দস্সেতি ‘‘সঙ্ঘাটী’’তিআদিনা. পচ্ছিমো অন্তো পচ্ছিমন্তো, তেন, পচ্ছিমকোটিযাতি অত্থো. দীঘসোতি দীঘতো. মুট্ঠিযা সহিতং পঞ্চকং যস্সা সা মুট্ঠিপঞ্চকা, লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন পন মুট্ঠিপঞ্চকো. মুট্ঠি-সদ্দেনেত্থ উপচারৰসেন কতমুট্ঠিকো হত্থোৰ ৰুত্তো. সুগতস্স চীৰরতো ঊনাতি সমাসো. অপীতি ৰুত্তসমুচ্চযে, তেন যথাৰুত্তপচ্ছিমপ্পমাণা চ অযঞ্চ উত্তমপ্পমাণাতি অত্থো. ‘‘পচ্ছিমন্তেনা’’তি ইদং মুট্ঠিত্তিকঞ্চ তিরিযন্তি এত্থাপি অনুৰত্তেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো. চ-সদ্দো ‘‘উত্তমন্তেন সুগতচীৰরূনাপি ৰট্টতী’’তি ইদং সমুচ্চিনোতি. তত্থ ইদানি মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স তিস্সো ৰিদত্থিযো একা সুগতৰিদত্থি, তায ৰিদত্থিযা নৰ ৰিদত্থিযো দীঘতো সুগতচীৰরপ্পমাণং, তিরিযং ছ ৰিদত্থিযো, তং পন ৰড্ঢকিহত্থেন দীঘতো তেরস হত্থা একা চ ৰিদত্থি, তিরিযতো নৰ হত্থা হোন্তি. তংৰসেন উভযত্থ ঊনতা ৰিঞ্ঞাতব্বা.
উত্তরাসঙ্গোপি তত্তকোৰাতি দস্সেতুং ‘‘তথা একংসিকস্সপী’’তি আহ. একো অংসো একংসো, তত্থ কাতব্বন্তি তদ্ধিতে একংসিকং. ‘‘অন্তরৰাসকো’’চ্চাদিনা নিৰাসনং দস্সেতি. তত্থ অন্তরং মজ্ঝপদেসো, অন্তরে মজ্ঝে কটিপ্পদেসে ৰাসো ৰত্থং অন্তরৰাসো, সোযেৰ অন্তরৰাসকো. চাপীতি সমুদাযো, একো ৰা সমুচ্চযো. অড্ঢেন ততিযো ভাগো অড্ঢতেয্যো. এত্থ দ্ৰিন্নং হত্থকোট্ঠাসানং সম্পুণ্ণানং ততিযকোট্ঠাসসংসিজ্ঝনে করণভূতা অড্ঢ-সদ্দনিদ্দিট্ঠা যা ৰিদত্থি, সাৰ ততিযোতি নিদ্দিট্ঠোতি উপড্ঢহত্থসঙ্খাতো ততিযো ভাগো অড্ঢতেয্যো. সো চ নানন্তরেন দ্ৰিহত্থততিযতা লব্ভতীতি দ্ৰে হত্থা, একা চ ৰিদত্থি অড্ঢতেয্যো. তংসন্নিযোগেন পনেত্থ অন্তরৰাসকোৰ অড্ঢতেয্যোতি ৰেদিতব্বো. দ্ৰে হত্থা যস্সাতি বাহিরত্থসমাসো. পারুপনেনাপি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতুন্তি ‘‘দ্ৰিহত্থো’’তি ৰুত্তং. ৰা-সদ্দো অড্ঢতেয্যং ৰিকপ্পেতি. তিরিযস্স অন্তোতি ছট্ঠীতপ্পুরিসো, তিরিযমেৰ অন্তোতি ৰা কম্মধারযো ‘‘গামন্তো’’তিআদীসু ৰিয.
৩৯. ‘‘নিসীদনস্সা’’তিআদিনা নিসীদনচীৰরং দস্সেতি. এত্থ নিসীদনং নাম সমে ভূমিভাগে এল়কলোমানি উপরূপরি সন্থরিত্ৰা কঞ্জিকাদীহি সিঞ্চিত্ৰা কতো দ্ৰীসু ঠানেসু ফালিতত্তা তীহি দসাহি যুত্তো পরিক্খারৰিসেসো. ৰিদত্থী দ্ৰেতি দ্ৰে ৰিদত্থী. ৰিসালতো পুথুলতো.
৪০. ‘‘কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদী’’তিআদিনা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং দস্সেতি. তত্থ কণ্ডূতি হি ন অত্থতো নানং, তগ্গহণেন পনেত্থ পিল়কস্সাৰথুল্লকচ্ছাবাধং গয্হতি. কণ্ডুং যথাৰুত্তং পিল়কাদিং পটিচ্ছাদেতীতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি. পটিচ্ছদনং ৰা পটিচ্ছাদো, যথাৰুত্তকণ্ডুযা পটিচ্ছাদো কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদো, সো অস্স অত্থীতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদী, তস্স. তিরিযন্তি তিরিযতো.
৪১. ‘‘ৰস্সিকা’’তিআদিনা ৰস্সিকসাটিকং দস্সেতি, তং সুৰিঞ্ঞেয্যং.
৪২. এৰং পমাণৰন্তানং পমাণং দস্সেত্ৰা ৰুত্তপ্পমাণাতিক্কমে দোসং, কেসঞ্চি পমাণাভাৰগণনাভাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘‘এত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ এত্থাতি ৰুত্তপ্পমাণৰন্তেসু চীৰরেসু. তদুত্তরি ততো ৰুত্তপ্পমাণতো উত্তরি নিপাতেন উত্তরি-সদ্দেন তপ্পুরিসো. করোন্তস্স সম্পাদেন্তস্স. ছেদনপাচিত্তীতি ছেদনেন সহিতা পাচিত্তি, অতিরেকং ছিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তপ্পমাণতো পন অতিরেকঞ্চ ঊনকঞ্চ ‘‘পরিক্খারচোল়’’ন্তি অধিট্ঠাতব্বং. যেন মুখং পুঞ্ছন্তি, তং মুখসম্বন্ধীতি মুখস্স চোল়ন্তি সমাসে দ্ৰন্দো. আকঙ্খিতং ইচ্ছিতং পমাণন্তি কম্মধারযো. তমেতেসমত্থীতি আকঙ্খিতপ্পমাণিকা. এত্থ চ তিচীৰরাদীসু অৰুত্তেপি গণনৰিভাগে পচ্চত্থরণমুখপুঞ্ছনপরিক্খারচোল়ে ঠপেত্ৰা আদিতো পট্ঠায ছক্কমেকেকমেৰ ৰট্টতি. মুখপুঞ্ছনচোল়ানি পচ্চত্থরণানি চ বহূনিপীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং.
৪৩. গণনাতি এত্থ নপুংসকস্স ইত্থিৰচনেন যোগাভাৰা ‘‘ন দীপিতা’’তি লিঙ্গং ৰিপরিণামেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, অট্ঠকথাযং ন পকাসিতাতি অত্থো. তিণ্ণং পনেতেসং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেনেৰ ৰুত্তং, ৰিকপ্পনূপগপচ্ছিমেন পচ্ছিমপ্পমাণং অত্থিযেৰ. ইদানি যস্মা তত্থ তং সব্বং ন দীপিতং, তস্মা ৰিকপ্পনূপগথৰিকাদি সব্বং একং ‘‘পরিক্খারচোল়’’ন্তি, বহূনি একতো কত্ৰা ‘‘পরিক্খারচোল়ানী’’তিপি ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. ইমিনা পরিক্খারচোল়ং নাম পাটেক্কং নিধানমুখন্তি দস্সেতি. থৰিকাদিং থৰিকা আদি যস্স পরিস্সাৰনাদিনোতি সমাসো. ৰিকপ্পস্স উপগং ৰিকপ্পিযং, তঞ্চ উপরি ৰক্খতি.
৪৪. ইদানি তিণ্ণং চীৰরানং পটিভাগং দস্সেতুং ‘‘অহতা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অহতেন নৰেন অধোতেন কপ্পং সদিসং অহতকপ্পং, একৰারধোতং. অহতঞ্চ অহতকপ্পঞ্চ অহতাহতকপ্পানি, ৰত্থানি, তেসং. দ্ৰে গুণা পটলানি যস্স সাতি দুগুণা. ‘‘গুণো পটলরাসীসূ’’তি হি অভিধানপ্পদীপিকা. দুগুণা দুপট্টা, উত্তরস্মিং দেহভাগে আসঞ্জীযতীতি উক্করাসঙ্গো. একচ্চং একপট্টং অস্স অত্থীতি একচ্চী, একপট্টোতি অত্থো. নিপাতো ৰা একচ্চীতি. তথাতি সমুচ্চযে, অন্তরৰাসকো চাতি ৰুত্তং হোতি. উপমাযং ৰা, যথা উত্তরাসঙ্গো একচ্চিযো, এৰং অন্তরৰাসকোতি অত্থো.
৪৫. ‘‘উতূ’’তি অনেকউতু গহিতাতি উতুতো দীঘকালতো উদ্ধটা উতুদ্ধটা, তেসং পিলোতিকানন্তি অত্থো. সেসাতি উত্তরাসঙ্গঅন্তরৰাসকা. পংসু ৰিয কুচ্ছিতং উলতি পৰত্ততীতি পংসুকূলং, রথিকাসুসানসঙ্কারকূটাদীনং যত্থ কত্থচি ঠিতং চোল়খণ্ডং, তস্মিং. যা যা রুচীতি অব্যযীভাৰে যথারুচি, যাৰদত্থং সতপট্টম্পি ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো.
৪৬. ইদানি তীসু ছিন্দিত্ৰা কাতুং অপ্পহোন্তেসু কাতব্বৰিধিং দস্সেতুং ‘‘তীসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ তিচীৰরসমুদাযতো একদেসভূতানং দ্ৰিন্নমেকস্স চ সঙ্খাগুণেন নিদ্ধারিযমানত্তা তীসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. একৰচনস্স বহ্ৰত্থেন যোগাভাৰতো দ্ৰিচীৰরসঙ্খাতবহ্ৰত্থৰসেন ৰচনং ৰিপরিণামেত্ৰা যানি পহোন্তি, তানি দ্ৰে ৰাপি ছিন্দিতব্বানি, যং পহোতি, তং একং ৰা ছিন্দিতব্বন্তি যোজেতব্বং. পহোন্তীতি পচ্ছিমচীৰরপ্পমাণছিন্নকানি পহোন্তি. অপীতি সম্ভাৰনে, তীসু কা কথাতি অত্থো. অন্ৰাধিন্তি আগন্তুকপত্তং. অনু পচ্ছা আধীযতীতি অন্ৰাধি, যং চীৰরস্সোপরি সঙ্ঘাটিআকারেন আরোপেতব্বং. অনাদিণ্ণন্তি অনারোপিতং অন্ৰাধিকং. ন ধারেয্যাতি ইমিনা যদি ধারেয্য, দুক্কটন্তি দীপেতি.
৪৭-৮. ইদানি ‘‘তিচীৰরং ন ৰসেয্য ৰিনেকাহ’’ন্তি ৰুত্তানং তিণ্ণং অৰিপ্পৰাসলক্খণং দস্সেতুং ‘‘গামে’’তিআদিনা উদোসিতসিক্খাপদে (পারা. ৪৭১ আদযো) ৰুত্তপরিহারমাহ. তত্থ গামে ৰা…পে… ৰিহারে ৰা তিচীৰরং নিক্খিপিত্ৰাতি সম্বন্ধো. তত্থ ‘‘পটো দড্ঢো’’তিআদীসু ৰিয অৰযৰেপি সমুদাযৰোহারৰসেন তীসু একম্পি ‘‘তিচীৰর’’ন্তি ৰুত্তং. ভিক্খুসম্মুতিযঞ্ঞত্রাতি সঙ্ঘেন গিলানস্স ভিক্খুনো দীযমানং চীৰরেন ৰিপ্পৰাসসম্মুতিং ৰিনা. ৰিপ্পৰত্থুন্তি একূপচারনানূপচারগামাদিতো বহি, অথ ৰা নিৰেসনাদীনং, তত্থ চ গব্ভোৰরকানং চীৰরস্স ৰা হত্থপাসং অতিক্কম্ম চীৰরেন ৰিপ্পযুত্তো হুত্ৰা ৰসিতুং. এত্থ চ গামাদীনং একূপচারনানূপচারতা এককুলনানাকুলসন্তকস্স গামাদিনো পরিক্খেপস্স, পরিক্খেপোকাসস্স চ ৰসেন সত্থঅব্ভোকাসানং সত্তব্ভন্তরৰসেন চ ৰেদিতব্বা. তত্থ একো অব্ভন্তরো অট্ঠৰীসতিহত্থো হোতি. এত্থ চ নিৰেসনাদীনি গামতো বহি সন্নিৰিট্ঠানীতি দট্ঠব্বং ৰিসুং গামস্স গহিতত্তা, তথা উদোসিতাদীহি অঞ্ঞং নিৰেসনং.
তত্থ উদোসিতো নাম যানাদীনং ভণ্ডানং সালা. পাসাদো দীঘপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. নাৰা চ অট্টো চ মাল়ো চ আরামো চ নাৰা…পে… আরামং, তস্মিং. অট্টো নাম পটিরাজাদীনং পটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়ো এককূটসঙ্গহিতো চতুরস্সপাসাদো. আরামো পুপ্ফারামো ৰা ফলারামো ৰা. সত্থো চ খেত্তঞ্চ খলঞ্চাতি দ্ৰন্দো. সত্থো নাম জঙ্ঘসত্থো ৰা সকটসত্থো ৰা. খলং ৰুচ্চতি ধঞ্ঞকরণং. দুমো নাম দুমমূলং ছাযায ফুট্ঠোকাসো উপচারৰসেন. অব্ভোকাসো পন অগামকে অরঞ্ঞেৰ অধিপ্পেতো.
৪৯. ইদানি ‘‘এতং…পে… সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদিনা নৰন্নমেৰ পচ্চুদ্ধারো ৰুত্তো, ন পন তেসং কালপরিচ্ছেদোতি তং দস্সেতুং ‘‘রোগা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ দেৰদত্তো দত্তোতি নামেকদেসেনাপি নামৰোহারতো ৰস্সিকসাটিকাৰ ‘‘সাটিকা’’তি পকরণৰসেন গম্মমানত্থত্তা ৰুত্তা. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকা চ রোগৰস্সানপরিযন্তা. রোগা চ ৰস্সানা চ মাসা রোগৰস্সানা, তে তদতিক্কমেন পচ্চুদ্ধরিতব্বতায পরিযন্তা যাসন্তি ৰিগ্গহো.
কিং ৰুত্তং হোতি? ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমে কত্তিকপুণ্ণমায এৰ পচ্চুদ্ধরিতব্বা. তথা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকা আবাধেসু ৰূপসন্তেসূতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা’’তি হি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰুত্তং. এত্থ পন কেচি আচরিযা ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰাতি ৰস্সিকসাটিকভাৰতো অপনেত্ৰা’’তি ৰদিংসু, তং ন যুজ্জতি. পচ্চুদ্ধারৰিনযকম্মৰিসযেযেৰ পচ্চুদ্ধার-সদ্দস্স দিট্ঠত্তা, ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) পাল়িৰচনতো চ. ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতু’’ন্তি চ চতুন্নং মাসানং অধিট্ঠানেন সহ অচ্চন্তসংযোগো দস্সিতোতি ন তেন অধিট্ঠানভেদো ৰিঞ্ঞাযতি. তেনেৰ কুরুন্দট্ঠকথাযম্পি ‘‘ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰচনতো কত্তিকপুণ্ণমায এৰ পচ্চুদ্ধরিত্ৰা হেমন্তে ৰিকপ্পেতব্বাতি ৰুত্তং. তস্মা ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি আবাধৰূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৰিজহতী’’তি (কঙ্কা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি পচ্চুদ্ধারৰসেনাপি অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি এৰমত্থো গহেতব্বো. এৰঞ্হি সতি সব্বট্ঠকথাযো সমেন্তি, যুত্তি চ অৰিরুদ্ধা হোন্তীতি. ততো পরন্তি পচ্চুদ্ধারতো উপরি. ৰিকপ্পেয্যাতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেয্য. ৰস্সিকসাটিকং কত্তিকপুণ্ণমাযং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা হেমন্তস্স পঠমদিৰসে ৰিকপ্পেয্য, এৰং অসতি দুক্কটন্তি অধিপ্পাযো. সেসাতি অপরে সত্ত চীৰরানি সেসা. নত্থি পরিযন্তং ৰুত্তসদিসো কালপরিচ্ছেদো এতেসন্তি অপরিযন্তিকা.
৫০. ইদানি পচ্চত্থরণাদিকং চীৰরচতুক্কং সদসাদিকং ৰট্টতি, নাপরন্তি দস্সেতুং ‘‘পচ্চত্থরণা’’তিআদিমাহ. তত্থ পরিক্খারো চ মুখপুঞ্ছনঞ্চাতি দ্ৰন্দো. পরিক্খারমুখপুঞ্ছনমেৰ চোল়কন্তি কম্মধারযো. দ্ৰন্দসমাসন্তে সুয্যমানত্তা পন চোল়ক-সদ্দো পরিক্খার-সদ্দতো চ পরং দট্ঠব্বো ‘‘পরিক্খারচোল়ক’’ন্তি. তং পন সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসেপি অৰট্ঠানতো ঠপেত্ৰা পঞ্চ চীৰরানি পরিক্খারচোল়নামেনাধিট্ঠিতানি অৰসেসং দট্ঠব্বং. পচ্চত্থরণঞ্চ পরিক্খারমুখপুঞ্ছনচোল়কঞ্চ পচ্চত্থরণ…পে… চোল়কঞ্চ নিসীদনঞ্চাতি এতং চীৰরচতুক্কং সদসম্পি অরত্তম্পি অনাদিণ্ণকপ্পম্পি লব্ভন্তি সম্বন্ধো. সদসন্তি সহ যাহি কাহিচি দসাহীতি সদসং. সদসকে লব্ভমানে অদসম্পি লব্ভতেৰাতি সদসম্পি অদসম্পি পুপ্ফদসম্পীতি এত্থ অত্থো. পি-সদ্দো ৰুত্তাৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থো. অরত্তন্তি নীলপীতাদিরজনেন অরঞ্জিতম্পি. পি-সদ্দেন রঞ্জিতনীলপীতাদিকম্পি অনাদিণ্ণকপ্পম্পীতি. আদিণ্ণো কপ্পো যস্স নত্থীতি তং অনাদিণ্ণকপ্পম্পি. পি-সদ্দেন আদিণ্ণকপ্পম্পি.
ননু চ ‘‘ন ভিক্খৰে সব্বনীলকানি চীৰরানি ধারেতব্বানী’’তিআদিনা (মহাৰ. ৩৭২) সব্বনীলকসব্বপীতকসব্বলোহিতকচীৰরানি সামঞ্ঞেন পটিক্খিত্তানীতি কথমিদং চীৰরচতুক্কং সদসাদিকং ৰট্টতি, কথঞ্চ অনাদিণ্ণকপ্পম্পি ৰট্টতীতি? ৰুচ্চতে – ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু কুসচীরং নিৰাসেত্ৰা’’তিআদিনা উপ্পন্নৰত্থূসু (মহাৰ. ৩৭১) ‘‘ন ভিক্খৰে কুসচীরং…পে… তিত্থিযদ্ধজো ধারেতব্বো. যো ধারেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদিনা (মহাৰ. ৩৭১) উপ্পন্নৰত্থুৰসেনেৰ নিৰাসনপারুপনসঙ্খাতধারণস্স পটিক্খিত্তত্তা চ তত্থেৰ অট্ঠকথাযঞ্চ (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭২) ‘‘সব্বনীলকাদীনি রজনং ধোৰিত্ৰা পুন রজিত্ৰা ধারেতব্বানি, ন সক্কা চে হোন্তি ধোৰিতুং, পচ্চত্থরণানি ৰা কাতব্বানি, দুপট্টচীৰরস্স ৰা মজ্ঝে দাতব্বানি, অচ্ছিন্নদসদীঘদসানি দসা ছিন্দিত্ৰা ধারেতব্বানি, কঞ্চুকং লভিত্ৰা ফালেত্ৰা রজিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, ৰেঠনেপি এসেৰ নযো’’তি নিৰাসনপারুপনৰসেনেৰ ধারণপরিভোগানং ৰুত্তত্তা চ দুব্বণ্ণকরণসিক্খাপদে (পাচি. অট্ঠ. ৩৬৮) ‘‘যং নিৰাসেতুং ৰা পারুপিতুং ৰা সক্কা হোতি, তদেৰ চীৰরন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি পঞ্চন্নংযেৰ কপ্পবিন্দুনো অনুঞ্ঞাতত্তা চ তিচীৰরকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিৰস্সিকসাটিকসঙ্খাতানি পঞ্চ চীৰরানি কাযপরিহারিযানেৰ অদসানি অসব্বনীলকাদীনি কপ্পিযরজনরজিতানি আদিণ্ণকপ্পানিযেৰ হোন্তি, ন নিযমেন নিৰত্তিতানি পরানি চত্তারীতি চীৰরচতুক্কমেৰ সদসাদিকং অনাদিণ্ণকপ্পম্পি ৰট্টতীতি.
৫১. সেসচীৰরপঞ্চকং অদসংযেৰ রজিতংযেৰ আদিণ্ণকপ্পংৰ কপ্পতীতি যোজনা. রজিতন্তি কপ্পিযরজনেন রজিতং. নিসীদনস্স যথাৰুত্তেনত্থেন সব্বত্থ অদসত্থং নিসেধেতুং ‘‘সদসংৰ নিসীদন’’ন্তি ৰুত্তং. সতি হি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনং সাত্থকং হোতি.
৫২. ইদানি অনধিট্ঠিতে অনিস্সট্ঠে চ কা পৰত্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘অনধিট্ঠিত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনধিট্ঠিতন্তি তিচীৰরাদিৰসেন অনধিট্ঠিতং. অনিস্সট্ঠন্তি যস্স কস্সচি দানলক্খণেন অদিন্নং. ৰিকপ্পেত্ৰা পরিভুঞ্জযেতি ৰক্খমাননযেন একবহুভাৰং, সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিভুঞ্জেয্য. ৰক্খমাননযেন পন ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ন ৰুত্তং.
ইদানি ‘‘ৰিকপ্পেত্ৰা’’তি ৰুত্তং কীদিসং তং হেট্ঠিমন্তেন ৰিকপ্পিযন্তি আহ ‘‘হত্থা’’তিআদি. তত্থ হত্থো দীঘেন যস্স তং হত্থদীঘং. ততোতি তস্মা হত্থতো. উপড্ঢো হত্থস্স দুতিযো ভাগো ৰিদত্থিসঙ্খাতো ৰিত্থারেন যস্স তং উপড্ঢৰিত্থারং.
৫৩. ইদানি যথাৰুত্তৰিধানং তেচীৰরিকস্সেৰ ৰসেন, অপরো পন অঞ্ঞথা পটিপজ্জতীতি তং দস্সেতুং ‘‘তিচীৰরস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ নামেনাধিট্ঠিতানি তীণি চীৰরানি এতস্সাতি তিচীৰরো. তস্স ৰিনযতেচীৰরিকস্সাতি অত্থো, ন পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠিতচীৰরস্স. ৰিনযতেচীৰরিকস্স পন উদোসিতসিক্খাপদে ৰুত্তপরিহারো নত্থি. পরিক্খারচোল়িযোতি পরিক্খারচোল়মস্স অত্থীতি ণিকেন য-কারো. সব্বন্তি সকলং নৰৰিধম্পি চীৰরং. তথা ৰত্ৰাতি একবহুভাৰং, সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰঞ্চ ঞত্ৰা ‘‘ইমং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা ৰত্ৰা. অধিট্ঠতীতি অধিট্ঠাতি.
৫৪. অধিট্ঠিতচীৰরং পন পরিভুঞ্জতো কথং অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি তং দস্সেন্তো ‘‘অচ্ছেদা’’তিআদিমাহ. তত্থ অচ্ছেদো চ ৰিস্সজ্জনঞ্চ গাহো চ ৰিব্ভমো চাতি দ্ৰন্দো. অচ্ছেদো নাম চোরাদীহি অচ্ছিন্দিত্ৰা গহণং. ৰিস্সজ্জনং পরেসং দানং. গাহো ৰিস্সাসেন গহণং. ৰিব্ভমো সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৰূপগমনং. তদাপি তস্স অঞ্ঞস্স দানে ৰিয চীৰরস্স নিরালযভাৰেন পন পরিচ্চাগোতি. টীকাযং পন ভাদিসো ভিক্খুযেৰাতি অধিট্ঠানং ন ৰিজহতীতি অত্থং ৰিকপ্পেত্ৰা ভিক্খুনিযা গিহিভাৰূপগমনং ৰুত্তং, তং ন গহেতব্বং, কারণং পনেত্থ অম্হাকং গরূহিযেৰ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ‘‘ভিক্খুনিযা ‘হীনাযাৰত্তনেনা’তি ৰিসেসেত্ৰা অৰুত্তত্তা ভিক্খুনিযা হি গিহিভাৰূপগমনে অধিট্ঠানৰিজহনং ৰিসুং ৰত্তব্বং নত্থি তস্সা ৰিব্ভমনেনেৰ অস্সমণীভাৰতো’’তি ৰুত্তং. ননু চ ভিক্খুনো অপ্পচ্চক্খাতসিক্খস্স গিহিভাৰূপগমনেন অধিট্ঠানৰিজহনেন নিরালযভাৰো কারণভাৰেন ৰুত্তো, এৰং সতি পরিৰত্তলিঙ্গস্স নত্থি নিরালযভাৰোতি কথমস্স অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি? সচ্চমেতং, তথাপি বুদ্ধমতঞ্ঞূহি অট্ঠকথাচরিযেহি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ১.৬৯) ‘‘যং পনস্স ভিক্খুভাৰে অধিট্ঠিতং তিচীৰরঞ্চ পত্তো চ, তং অধিট্ঠানং ৰিজহতি, পুন অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তা নত্থেত্থ দোসোতি.
মারণলিঙ্গসিক্খাতি উত্তরপদলোপেন উপচারেন ৰা লিঙ্গপরিৰত্তনং সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চ ‘‘লিঙ্গসিক্খা’’তি চ ৰুত্তং. ইতি এতে অট্ঠ সব্বেসু নৰসু চীৰরেসু অধিট্ঠানস্স ৰিযোগো ৰিপ্পৰাসো, তস্স কারণা হোন্তীতি পাঠসেসো. তিচীৰরস্স পন ন কেৰলং ইমেযেৰ অট্ঠ, ৰিনিৰিদ্ধছিদ্দঞ্চ অধিট্ঠানৰিযোগকারণন্তি লিঙ্গৰচনঞ্চ পরিৰত্তেত্ৰা যোজেতব্বং. তত্থ অব্ভন্তরে একস্সপি তন্তুনো অভাৰেন ৰিনিৰিদ্ধং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতছিদ্দংকনিট্ঠঙ্গুলিনখপিট্ঠিপ্পমাণং ৰিনিৰিদ্ধছিদ্দং. তত্থ সঙ্ঘাটিযা চ উত্তরাসঙ্গস্স চ দীঘন্ততো ৰিদত্থিপ্পমাণস্স, তিরিযন্ততো অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণস্স, অন্তরৰাসকস্স পন দীঘন্ততো ৰিদত্থিপ্পমাণস্সেৰ তিরিযন্ততো চতুরঙ্গুলপ্পমাণস্স পদেসস্স ওরতো ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি, সূচিকম্মং কত্ৰা পুন অধিট্ঠাতব্বং. সূচিকম্মং করোন্তেন চ ছিন্দিত্ৰা দুব্বলট্ঠানাপনযনেন ছিদ্দং অদস্সেত্ৰা কাতব্বং.
৫৫. ইদানি অকপ্পিযানি দস্সেতুং ‘‘কুসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কুসা চ ৰাকা চ ফলকানি চ, তেসং চীরানি কুস…পে… চীরানি. তত্থ কুসেন গন্থেত্ৰা কতং কুসচীরং. তথা ৰাকেন গন্থেত্ৰা কতং ৰাকচীরং, তাপসানং ৰক্কলং. ফলকসণ্ঠানানি ফলকানি সিব্বিত্ৰা কতং ফলকচীরং. কেসৰালজন্তি কেসেহি চ ৰালেহি চ জাতং ৰাযিতং কম্বলন্তি সম্বন্ধো. উলূকপক্খাজিনক্খিপেতি উলূকানং কোসিযসকুণানং পক্খং পক্খেন কতং নিৰাসনঞ্চ অজিনক্খিপং সলোমং সখুরং অজিনমিগানং চম্মঞ্চ ধারযতো থুল্লচ্চযন্তি সম্বন্ধো.
৫৬. কদলেরকক্কদুস্সেসূতি কদলিযো চ এরকো চ অক্কো চ, তেসং দুস্সানি ৰত্থানি, তেসু চেৰ মকচিৰাকেহি কতে পোত্থকে চাপি দুক্কটং. নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং. কদলিদুস্সাদিসদ্দেন তংধারণমধিপ্পেতং, তস্মা তংধারণনিমিত্তং দুক্কটং হোতীতি অত্থো. এৰং সব্বত্থ. ‘‘নীলকো চা’’তিআদিনা দ্ৰন্দো. সব্বা নীলক…পে… কণ্হকাতি কম্মধারযো. নীলাদিৰণ্ণযোগেন ৰত্থং নীলাদি. নীলকং উমাপুপ্ফৰণ্ণং. মঞ্জেট্ঠং মঞ্জেট্ঠিকৰণ্ণং. পীতং কণিকারপুপ্ফৰণ্ণং. লোহিতং জযসুমনপুপ্ফৰণ্ণং. কণ্হকং অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণং. সব্ব-সদ্দো পনেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো.
৫৭. মহা…পে… রত্তেতি মহারঙ্গো চ মহানামরঙ্গো চ, তেহি রত্তে. এত্থাপি পুন সুয্যমানং সব্বসদ্দমনুৰত্তিযং, ‘‘সব্বমহারঙ্গরত্তে’’তিআদিনা অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা চ অসব্বনীলকাদি কপ্পিযরজনরজিতং পরিভুঞ্জন্তস্স নত্থি দোসোতি দীপেতি. তত্থ মহারঙ্গো সতপদিপিট্ঠিৰণ্ণো. মহানামরঙ্গো সম্ভিন্নৰণ্ণো, সো পন পণ্ডুপলাসৰণ্ণো হোতি, পদুমৰণ্ণোতিপি ৰদন্তি. তিরীটকেতি তং নামক রুক্খতচে. অচ্ছিন্নদীঘদসকেতি সব্বসো অচ্ছিন্নত্তা অচ্ছিন্না চ মজ্ঝে ছিন্নত্তা দীঘা চ সা দসা চ ৰত্থকোটি যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসো. ফলপুপ্ফদসেতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বিত্ৰা কতা ফলসদিসা দসা ‘‘ফলা’’তি ৰুচ্চন্তি, কেতকাদি পুপ্ফসদিসানি ‘‘পুপ্ফানী’’তি চ, ফলা চ পুপ্ফা চ দসা যস্স, ফলসদিসে দসে, পুপ্ফসদিসে দসে চাতি অত্থো. ৰেঠনেতি সীসৰেঠনে. তথাতি ইমিনা সব্বনীলকাদীসু দুক্কটং অতিদিসতি. সব্বন্তি কুসচীরাদিকং সকলং. অচ্ছিন্নং চীৰরং যস্স সো লভতীতি সম্বন্ধো.
চীৰরনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. রজননিদ্দেসৰণ্ণনা
৫৮. মূলঞ্চ খন্ধো চ তচো চ পত্তঞ্চ ফলঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, তেসং পভেদোতি ছট্ঠীতপ্পুরিসো. অথ ৰা পভেদ-সদ্দস্স কম্মসাধনত্তে তানিযেৰ পভেদোতি কম্মধারযো, ততো. রজন্তি এতেহীতি রজনানি, মূলাদীনি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ছ রজনানি মূলরজন’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ৩৪৪) ভগৰতা অনুঞ্ঞাতত্তা ৰুত্তং ‘‘রজনা ছপ্পকারানি, অনুঞ্ঞাতানি সত্থুনা’’তি.
৫৯. মূলেতি মূলরজনে হলিদ্দিং ৰিৰজ্জিয সব্বং লব্ভন্তি সম্বন্ধো. এৰং সব্বত্থ. মঞ্জেট্ঠি চ তুঙ্গহারকো চাতি দ্ৰন্দো. অল্লি-সদ্দেন নীলি-সদ্দেন চ তেসং গচ্ছজাতীনং পত্তানি গহিতানি উপচারেন, তথা লোদ্দ-সদ্দেন কণ্ডুল-সদ্দেন চ তচো, কুসুম্ভ-সদ্দেন কিং সুক-সদ্দেন চ পুপ্ফানি. তেনেৰ চ তানি নপুংসকানি. তুঙ্গহারকো নাম একো কণ্টকরুক্খো, তস্স হরিতালৰণ্ণং খন্ধরজনং হোতি. অল্লিপত্তেন একৰারং গিহিপরিভুত্তং রজিতুং ৰট্টতি. ফলরজনে সব্বম্পি ৰট্টতি.
রজননিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
৬০. অযোপত্তো নাম অযসা কাল়লোহেন নিব্বত্তো পত্তো. জাতিযা উক্কট্ঠাদীনং সামঞ্ঞৰসেন. পমাণতোতি পরিচ্ছেদতো. তযো পত্তাতি পাঠসেসো.
৬১. ‘‘মগধেসূ’’তি ৰত্তব্বে মগধেতি ৰচনৰিপল্লাসেন ৰা ‘‘পচ্চাসা সতী’’তিআদীসু ৰিয সু-সদ্দলোপেন ৰা ৰুত্তং. নাল়িদ্ৰযতণ্ডুলসাধিতন্তি এত্থ মগধাপেক্খোপি নাল়ি-সদ্দো দ্ৰয-সদ্দেন সমাসো হোতি গম্মকত্তাতি নাল়িযা দ্ৰযং নাল়িদ্ৰযং. তত্থ মগধনাল়ি নাম অড্ঢতেরসপলা হোতি. এত্থ চ অড্ঢতেরসপলানি মাসানন্তি ৰদন্তি. নাল়িদ্ৰযেন পমিতা তণ্ডুলা সুকোট্টিতপরিসুদ্ধা অনুপহতপুরাণসালিতণ্ডুলা নাল়িদ্ৰযতণ্ডুলা, তেহি সাধিতং পচিতন্তি অত্থো. ওদনন্তি সম্মা সম্পাদিতং অৰস্সাৰিতোদনং. সূপন্তি ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং নাতিঘনং নাতিতনুকং হত্থহারিযং সব্বসম্ভারসঙ্খতং মুগ্গসুপং. ব্যঞ্জনঞ্চ তদূপিযন্তি তস্স ওদনস্স উপিযং অনুরূপং যাৰ চরিমালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনঞ্চ উক্কট্ঠো গণ্হাতীতি সম্বন্ধো.
৬২. তস্সাতি যথাৰুত্তওদনাদিনো. উপড্ঢোতি উপড্ঢং নাল়িকোদনাদি অস্স অত্থীতি উপড্ঢো. এৰ-কারেন অতিরেকং নিৰত্তেতি. ততোতি যথাৰুত্তনাল়িকোদনাদিতো. উক্কট্ঠতো উক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ অপত্তোতি যোজনা. ওমকতো ওমকো ওমকোমকো. ইমিনা পুন পত্তদ্ৰযদস্সনেন পমাণতো তযোপি পত্তা ৰিভাগতো নৰ হোন্তীতি দীপেতি. তত্থ যস্মিং মগধনাল়িদ্ৰযতণ্ডুলোদনাদিকং সব্বম্পি ৰড্ঢনপক্খে ঠিতং পক্খিত্তং সচে পত্তস্স মুখৰট্টিযা হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৰা হীরেন ৰা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৰা হীরস্স ৰা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং ন সম্পাপুণাতি অন্তোগতমেৰ, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো. ‘‘একং নাল়িকোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং ৰুত্তনযেনেৰ হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, অযং মজ্ঝিমো নাম পত্তো’’তিআদিনা মজ্ঝিমমজ্ঝিমোমকমজ্ঝিমুক্কট্ঠা চ ‘‘যত্থ উপড্ঢনাল়িকোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, অযং ওমকো নাম পত্তো’’তিআদিনা ওমকওমকোমকওমকুক্কট্ঠা চ পত্তা উক্কট্ঠে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. তেসু দ্ৰে অপত্তা ভাজনপরিভোগেন পরিভুঞ্জিতব্বা, নাধিট্ঠানূপগা, ন ৰিকপ্পনূপগা.
৬৩. কপ্পো সকো অতিরেকপত্তো দসাহপরমং ধারেয্যাতি যোজনা. তত্থ কপ্পোতি কপ্পিযো. সকোতি অত্তনো সন্তকো. কপ্পিযত্তা পন অত্তসন্তকত্তা চ সত্তন্নম্পি অধিট্ঠানৰিকপ্পনূপগতা ৰেদিতব্বা. তত্থ অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি, মত্তিকাপত্তো দ্ৰীহি পাকেহি পক্কো অধিট্ঠানূপগো চ ৰিকপ্পনূপগো চ, তথা উভোপি কাকণিকমত্তস্সাপি মূলস্স অনৰসেসেত্ৰা দিন্নে, সব্বসো অত্তসন্তকত্তে ৰিঞ্ঞাতে চ অধিট্ঠানৰিকপ্পনূপগাতি দট্ঠব্বং. অতিরেকপত্তোতি অনধিট্ঠিতাৰিকপ্পিততায অতিরেকপত্তো. অধিট্ঠানপচ্চুদ্ধারা পনেত্থ চীৰরে ৰুত্তাৰ. ৰিকপ্পেন্তেন পন পত্তানং একবহুভাৰং, সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰঞ্চ ঞত্ৰা ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৰা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৰা ৰত্ৰা ‘‘তুয্হং ৰিকপ্পেমী’’তি ৰত্তব্বং. সম্মুখাদিভেদো পনেত্থ চীৰরে ৰক্খমাননযেন ৰেদিতব্বো. দসাহপরমন্তি দস অহানি পরমো পরিচ্ছেদো অস্সাতি দহাহপরমো, কালো, তং. অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. ধারেয্যোতি পরিভোগৰসেন ধারেতব্বো. তস্মিংকালে অতিনামিতে পত্তো নিস্সগ্গিযো হোতীতি যোজনা. অতিনামিতেতি অতিক্কামিতে নিস্সগ্গিযো হোতি, একাদসে অরুণুগ্গমনে সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা পদভাজনীযে (পারা. ৬০২) ৰুত্তনযেন পত্তো নিস্সজ্জিতব্বো হোতি, তথা সতি পাচিত্তিযাপত্তি চস্স হোতীতি অধিপ্পাযো.
৬৪. ‘‘অচ্ছেদা’’তিআদি চীৰরে ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰ. অযং পন ৰিসেসো – মরণুদ্ধটাতি উদ্ধরণং উদ্ধল়ং, পচ্চুদ্ধারো. মরণঞ্চ উদ্ধটঞ্চ মরণুদ্ধটা, তস্মা. ছিদ্দেনাতি যেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি চেৰ পৰিসতি চ, তেন মুখৰট্টিতো হেট্ঠা দ্ৰঙ্গুলছিদ্দেন. পত্তাধিট্ঠানমুজ্ঝতীতি পত্তো অধিট্ঠানং উজ্ঝতি ৰিস্সজ্জতি.
৬৫. ইদানি ‘‘পত্ত’’ন্তিআদিনা অঞ্ঞথা পরিহরণে দুক্কটং দস্সেতি. তত্থ সোদকং পত্তং ন পটিসামেয্যাতি যোজনা. ন পটিসামেয্যাতি গুত্তট্ঠানে ন নিক্খিপেয্য, ‘‘সোদকং পত্তং উণ্হে ন চ ওতপে’’তিআদিনা চ যোজনীযং. ন চ ওতপেতি নেৰ ঈসকং তাপেয্য. ন নিদহেতি নিরুদকং কত্ৰাপি ভুসং ন নিদহেয্য, ৰোদকং কত্ৰা ঈসকং তাপেয্যাতিপি ব্যতিরেকত্থো. ভূম্যা ন ঠপেতি খরায ভূমিযা ন ঠপেয্য. যত্থ পন ৰণ্ণো ন দুস্সতি, এৰরূপায মত্তিকায পরিভণ্ডকতায ভূমিযা ৰা তথারূপায এৰ ৰালিকায ৰা নিক্কুজ্জিত্ৰা উক্কুজ্জিত্ৰা ঠপেতুং ৰট্টতি. নো চ লগ্গযেতি ভিত্তিখিলাদীসু ন ওলম্বেয্য.
৬৬. ‘‘মিড্ঢন্তে ৰা’’তিআদিনা ৰত্ৰা পত্তং ঠপেতুং ন চ কপ্পতীতি যোজেতব্বং. মিড্ঢন্তেতি আল়িন্দকমিড্ঢিকাদীনং মিড্ঢীনং অন্তে. সচে পন পরিৰত্তেত্ৰা তত্থেৰ পতিট্ঠাতি, এৰরূপায ৰিত্থিণ্ণায মিড্ঢিযা ঠপেতুং ৰট্টতি. পরিভণ্ডন্তে ৰাতি বাহিরপস্সে কতায তনুকায মিড্ঢিকায অন্তে ৰা. এত্থ ৰা-সদ্দো সমুচ্চযে, সো চ পচ্চেকং যোজেতব্বো. অঙ্কে পন অংসবদ্ধকেন অংসকূটে লগ্গেত্ৰা ঠপেতুঞ্চ ৰট্টতি. ছত্তেপি ভণ্ডকেন সদ্ধিং বন্ধিত্ৰা ৰা অট্টং কত্ৰা ৰা ঠপেতুং ৰট্টতি. মঞ্চেপি অঞ্ঞেন সদ্ধিং বন্ধিত্ৰা ঠপেতুং, অটনিযং বন্ধিত্ৰা ওলম্বেতুং ৰট্টতি.
৬৭. পত্তেন উচ্ছিট্ঠোদকঞ্চ চলকট্ঠিকঞ্চ ন নীহরেয্যাতি সম্বন্ধো. উচ্ছিট্ঠোদকন্তি মুখৰিক্খালনোদকং. চলকানি চ চব্বেত্ৰা অপৰিদ্ধামিসানি অট্ঠিকানি মচ্ছমংসঅট্ঠিকানি চ চলকট্ঠিকং. পত্তং পটিগ্গহং কত্ৰা হত্থং ধোৰিতুম্পি হত্থধোতাদি উদকম্পি পত্তে আকিরিত্ৰা নীহরিতুম্পি অনুচ্ছিট্ঠং সুদ্ধপত্তং উচ্ছিট্ঠহত্থেন গণ্হিতুম্পি ন ৰট্টতি. মচ্ছমংসফলাফলাদীনি খাদন্তো যং তত্থ অট্ঠিং ৰা চলকং ৰা ছড্ডেতুকামো হোতি, তং পত্তে ঠপেতুং ন লভতি. মুখতো নীহটং পন যং কিঞ্চি পুন অখাদিতুকামো পত্তে ঠপেতুং ন লভতি. সিঙ্গিৰেরাদীনি ডংসিত্ৰা পুন ঠপেতুং লভতি. পত্তহত্থোতি পত্তো হত্থে যস্সাতি ৰিগ্গহো. ‘‘পত্তহত্থো, কৰাট’’ন্তি চ উপলক্খণমেতং. যত্থ কত্থচি সরীরাৰযৰে পন পত্তস্মিং সতি যেন কেনচি সরীরাৰযৰেন কৰাটং পণামেতুং, ঘটিকং ৰা উক্খিপিতুং, সূচিং ৰা কুঞ্চিকায অৰাপুরিতুং ন লভতি. অংসকূটে পন পত্তং লগ্গেত্ৰা যথাসুখং অৰাপুরিতুং লভতি.
৬৮. ভূমিযা ভূমিসম্বন্ধী আধারকো, তস্মিং দন্তৰল্লিৰেত্তাদীহি কতে ৰলযাধারকে চ একদারুনা কতে দারুআধারকে চ বহূহি দণ্ডেহি কতে দণ্ডাধারকে চ যত্থ ঠপিতো পত্তো যথা পরিৰত্তিত্ৰা ন পরিপততি, তথা সুট্ঠু সজ্জিতে তস্মিং পত্তস্সুপরি পত্তোতি এৰরূপে দুৰে পত্তে ঠপেয্যাতি পদত্থযোজনা. ভমকোটিসদিসো পন দারুআধারকো তীহি দণ্ডকেহি বদ্ধো দণ্ডাধারকো চ একস্সপি পত্তস্স অনোকাসো, তত্থ ঠপেত্ৰাপি হত্থেন গহেত্ৰা নিসীদিতব্বং. ভূমিযন্তি কটসারকাদিনা অত্থতায ভূমিযা পন নিক্কুজ্জিত্ৰা ৰা পটিকুজ্জিত্ৰা ৰা একং পত্তং ঠপেয্যাতি যোজনা.
৬৯. ইদানি অকপ্পিযপত্তে দস্সেতি ‘‘দারূ’’তিআদিনা. তত্থ সুৰণ্ণমেৰ সোৰণ্ণং. দারু চ রূপিযঞ্চ সোৰণ্ণঞ্চ মণি চ ৰেল়ুরিযঞ্চ দারু…পে… ৰেল়ুরিযানি, তেহি নিব্বত্তা দারু…পে… মযা. দীঘো পন ‘‘ৰেল়ুরিযামযা’’তি গাথাবন্ধসুখত্থং কতো. এৰমুপরিপি তাদিসং ৰিঞ্ঞেয্যং. তত্থ ইন্দনীলাদি মণি নাম. কংসো চ কাচো চ তিপু চ সীসঞ্চ ফলিকা চ তম্বলোহো চাতি দ্ৰন্দো, তেহি জাতা কংস…পে… জা. তত্থ কংস-সদ্দেন ৰট্টলোহোপি সঙ্গহিতো. সেতং তিপু, কণ্হং সীসং.
৭০. ছৰসীসমযোতি ছৰস্স মতমনুস্সস্স সীসং সীসকপালং, তেন নিব্বত্তো ছৰসীসমযো. ঘটি চ তুম্বঞ্চ, তেসং কটাহো, তেহি জাতাতি ঘটিতুম্বকটাহজা. তত্থ ঘটীতি ঘটোযেৰ. তুম্বং অলাবু. ইতি ইমে সব্বে পত্তা অকপ্পিযা ৰুত্তা, দুক্কটৰত্থুকা চ ৰুত্তাতি যোজনা. তত্থ রূপিযাদীসু চতূসু সচে গিহী ভত্তগ্গেসু সুৰণ্ণতট্টকাদীসু ব্যঞ্জনং কত্ৰা উপনামেন্তি, আমসিতুং ন ৰট্টতি. কংসকাচফলিকজানি পন তট্টকাদীনি ভাজনানি পুগ্গলিকপরিভোগেনেৰ ন ৰট্টন্তি, সঙ্ঘিকপরিভোগেন ৰা গিহিৰিকটানি ৰা ৰট্টন্তি. ঘটিতুম্বকটাহজা পন লভিত্ৰা পরিহরিতুং ন ৰট্টন্তি, তাৰকালিকং পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টন্তি.
পত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. থালকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭১-২. দারু …পে… ৰেল়ুরিযামযা অকপ্পিযা, ফলিকাকাচকংসজা থালকা গিহিসন্তকা সঙ্ঘিকা চ কপ্পিযা, তুম্বঘটিজা তাৰকালিকা কপ্পিযাতি সম্বন্ধো. কপ্পন্তি পরিকপ্পন্তি অৰিরোধিভাৰেনেৰাতি কপ্পা, তথা কপ্পিযা. ন কপ্পা অকপ্পা. সঙ্ঘস্স ইমে সঙ্ঘিকা. তাৰ-সদ্দো অৰধিম্হি. তাৰ ভোজনাৰধিভূতো কালো এতাসন্তি তাৰকালিকা, ভুঞ্জিত্ৰা ছড্ডেতব্বা, ন পরিহরিতব্বাতি অধিপ্পাযো.
থালকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.