৫০. ৰিপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৭১-২. নামরূপং পরিগ্গয্হাতি এত্থ (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৬২ আদযো) নামরূপপরিগ্গহং কাতুকামেন তাৰ ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অৰসেসেসু যং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ৰিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি চ তংসম্পযুত্তে চ ফস্সাদযো ধম্মে লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সব্বমেতং আরম্মণাভিমুখং নমনতো নমনট্ঠেন নাম’’ন্তি ৰৰত্থপেতব্বং. ততো তস্স পচ্চযং পরিযেসন্তো ‘‘হদযৰত্থুং নিস্সায ৰত্ততী’’তি পস্সতি, পুন ৰত্থুস্স পচ্চযভূতানি চ উপাদারূপানি চ পস্সিত্ৰা ‘‘ইদং সব্বং রুপ্পনতো ৰিকারাপত্তিতো রূপ’’ন্তি পরিগ্গণ্হাতি. পুন তদুভযং ‘‘নমনলক্খণং নামং, রুপ্পনলক্খণং রূপ’’ন্তি এৰং সঙ্খেপতো নামরূপং ৰৰত্থপেতি. ইদং সব্বং সমথযানিকৰসেন ৰুত্তং. ৰিপস্সনাযানিকো পন চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন ভূতুপাদাযরূপানি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সব্বমেতং রুপ্পনতো রূপ’’ন্তি পস্সতি. ততো এৰং পরিচ্ছিন্নরূপস্স চক্খাদীনি নিস্সায পৰত্তমানা অরূপধম্মাপি আপাথমাগচ্ছন্তি. ততো সব্বেপি তে অরূপধম্মে নমনলক্খণেন একতো কত্ৰা ‘‘এতং নাম’’ন্তি পস্সতি. সো ‘‘ইদং নামং, ইদং রূপ’’ন্তি দ্ৰেধা ৰৰত্থপেতি. এৰং ৰৰত্থপেত্ৰা ‘‘নামরূপতো উদ্ধং অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা পোসো ৰা দেৰো ৰা ব্রহ্মা ৰা নত্থী’’তি পস্সতি.
যথাহি অঙ্গসম্ভারা, হোতি সদ্দো রথো ইতি;
এৰং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি সত্তোতি সম্মুতি. (সং. নি. ১.১৭১);
এৰমেৰ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সতি সত্তো, পুগ্গলোতি ৰা ৰোহারমত্তো হোতীতি এৰমাদিনা নযেন নামরূপানং যাথাৰদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিভূতেন ঞাণেন নামরূপং পরিগ্গয্হাতি অত্থো.
ততো তস্স চ পচ্চযন্তি পুন তস্স নামরূপস্স পচ্চযং পরিগ্গয্হাতি অত্থো. ৰুত্তনযেন নামরূপং পরিগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘কো নু খো ইমস্স হেতূ’’তি পরিযেসন্তো অহেতুৰাদৰিসমহেতুৰাদেসু দোসং দিস্ৰা রোগং দিস্ৰা তস্স নিদানসমুট্ঠানং পরিযেসন্তো ৰেজ্জো ৰিয তস্স হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ পরিযেসন্তো অৰিজ্জা তণ্হা উপাদানং কম্মন্তি ইমে চত্তারো ধম্মে নামরূপস্স উপ্পাদপচ্চযত্তা ‘‘হেতূ’’তি চ আহারং উপত্থম্ভনস্স পচ্চযত্তা ‘‘পচ্চযো’’তি চ পস্সতি. ‘‘ইমস্স কাযস্স অৰিজ্জাদযো তযো ধম্মা মাতা ৰিয দারকস্স উপনিস্সযা হোন্তি, কম্মং পিতা ৰিয পুত্তস্স জনকং, আহারো ধাতি ৰিয দারকস্স সন্ধারকো’’তি এৰং রূপকাযস্স পচ্চযপরিগ্গহং কত্ৰা পুন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) নযেন নামকাযস্সপি হেতুপচ্চযং পরিগ্গণ্হাতি.
এৰং পরিগ্গণ্হন্তো ‘‘অতীতানাগতাপি ধম্মা এৰমেৰ পৰত্তন্তী’’তি সন্নিট্ঠানং করোতি. তস্স যা সা পুব্বন্তং আরব্ভ ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো, কথং নু খো, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তি পঞ্চৰিধা ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা, যাপি অপরন্তং আরব্ভ ‘‘ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি পঞ্চৰিধা ৰুত্তা, যাপি এতরহি ৰা পন পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আরব্ভ ‘‘অজ্ঝত্তং কথংকথী হোতি, অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৰিস্সতী’’তি ছব্বিধা ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা, তা সব্বাপি পহীযন্তি. এৰং পচ্চযপরিগ্গহণেন তীসু অদ্ধাসু কঙ্খং ৰিতরিত্ৰা ঠিতং ঞাণং ‘‘কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধী’’তিপি ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তিপি ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তিপি ৰুচ্চতি.
এত্থ পন তিস্সো লোকিযপরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা’’তি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞানাম. ‘‘রূপং অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা তেসংযেৰ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাপঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা নাম. তেসু এৰং পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৰসেন পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনা পহানপরিঞ্ঞা নাম. তত্থ সঙ্খারপরিগ্গহতো পট্ঠায যাৰ পচ্চযপরিগ্গহা ঞাতপরিঞ্ঞায ভূমি. কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৰ উদযব্বযানুপস্সনা তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি. ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহানপরিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৰিরজ্জন্তো রাগং, নিরোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.৫২) এৰং পজহন্তো নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং হোতি. ইতি ইমাসু পরিঞ্ঞাসু সঙ্খারপরিচ্ছেদস্স চেৰ পচ্চযপরিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপরিঞ্ঞা অধিগতা হোতি.
পুন ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চং, উদযব্বযপ্পটিপীল়িতত্তা দুক্খং, অৰসৰত্তিত্তা অনত্তা. যা কাচি ৰেদনা, যা কাচি সঞ্ঞা, যে কেচি সঙ্খারা, যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চং, উদযব্বযপ্পটিপীল়িতত্তা দুক্খং, অৰসৰত্তিত্তা অনত্তা’’তি এৰমাদিনা নযেন কলাপসম্মসনং করোতি. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তিলক্খণং আরোপেত্ৰান সঙ্খারে সম্মসন্তো’’তি.
এৰং সঙ্খারেসু অনিচ্চদুক্খঅনত্তৰসেন কলাপসম্মসনং কত্ৰা পুন সঙ্খারানং উদযব্বযমেৰ পস্সতি. কথং? ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা (পটি. ম. ১.৫০) রূপসমুদযো, তণ্হাকম্মআহারসমুদযা রূপসমুদযো’তি এৰং রূপক্খন্ধস্স পচ্চযসমুদযদস্সনট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতী’’তি এৰং পঞ্চহাকারেহি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো, তণ্হাকম্মআহারনিরোধা রূপনিরোধো’তি এৰং রূপক্খন্ধস্স পচ্চযনিরোধদস্সনট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতী’’তি এৰং পঞ্চহাকারেহি ৰযং পস্সতি. তথা ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো, তণ্হাকম্মফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তি ৰেদনাক্খন্ধস্স, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ‘‘অৰিজ্জানিরোধা ৰেদনানিরোধো, তণ্হাকম্মফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’তি ৰেদনাক্খন্ধস্স, ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. এৰং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি. অযং পন ৰিসেসো – ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে নামরূপসমুদযা, নামরূপনিরোধাতি যোজেতব্বং. এৰং একেকস্মিং খন্ধে পচ্চযসমুদযৰসেন চ নিব্বত্তিলক্খণৰসেন চ পচ্চযনিরোধৰসেন চ ৰিপরিণামলক্খণৰসেন চ উদযব্বযদস্সনেন দস দস কত্ৰা পঞ্ঞাস লক্খণানি ৰুত্তানি. তেসং ৰসেন এৰং রূপস্স উদযো রূপস্স ৰযোতি পচ্চযতো চেৰ লক্খণতো চ ৰিত্থারেন মনসিকারং করোতি.
তস্সেৰং করোতো ‘‘ইতি কির ইমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি ঞাণং ৰিসদং হোতি. ‘‘এৰং কির ইমে ধম্মা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চং নৰাৰ হুত্ৰা সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. ন কেৰলঞ্চ নিচ্চং নৰা, সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দু ৰিয, উদকবুব্বুল়ো ৰিয, উদকে দণ্ডরাজি ৰিয, আরগ্গে সাসপো ৰিয, ৰিজ্জুপ্পাদো ৰিয চ পরিত্তট্ঠাযিনো. মাযামরীচিসুপিনঅলাতচক্কগন্ধব্বনগরফেণপিণ্ডকদলিআদযো ৰিয নিস্সারা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. এত্তাৰতা চানেন ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৰযং উপেতীতি ইমিনা আকারেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনং নাম পঠমং তরুণৰিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি, যস্সাধিগমা আরদ্ধৰিপস্সকোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি.
অথস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স কুলপুত্তস্স ওভাসো ঞাণং পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তীতি দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. এত্থ ওভাসো নাম ৰিপস্সনাক্খণে ঞাণস্স বলৰত্তা লোহিতং পসীদতি, তেন ছৰিতো ওভাসো নিব্বত্ততি, তং দিস্ৰা অযং যোগী ‘‘মগ্গো মযা পত্তো’’তি তমেৰ ওভাসং অস্সাদেতি. ঞাণন্তি ৰিপস্সনাঞাণমেৰেতং, সঙ্খারে সম্মসন্তস্স সূরং পসন্নং হুত্ৰা পৰত্তমানং দিস্ৰা পুব্বে ৰিয ‘‘মগ্গো’’তি অস্সাদেতি. পীতীতি ৰিপস্সনাপীতি এৰ. তস্স হি তস্মিং খণে পঞ্চৰিধা পীতি উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধীতি ৰিপস্সনাপস্সদ্ধি. তস্মিং সমযে নেৰ কাযচিত্তানং দরথো গারৰতা কক্খল়তা অকম্মঞ্ঞতা গেলঞ্ঞতা ৰঙ্কতা হোতি. সুখং ৰিপস্সনাসুখমেৰ. তস্স কির তস্মিং সমযে সকলসরীরং ঠপিতৰট্টি ৰিয অভিসন্দযমানং অতিপণীতং সুখং উপ্পজ্জতি.
অধিমোক্খো নাম ৰিপস্সনাক্খণে পৰত্তা সদ্ধা. তস্মিং খণে চিত্তচেতসিকানং অতিৰিয পসাদভূতা বলৰতী সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো নাম ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং. তস্মিঞ্হি খণে অসিথিলমনচ্চারদ্ধং সুপগ্গহিতং ৰীরিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানন্তি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি. তস্মিঞ্হি খণে সুপট্ঠিতা সতি উপ্পজ্জতি. উপেক্খাতি দুৰিধা ৰিপস্সনাৰজ্জনৰসেন. তস্মিং খণে সব্বসঙ্খারগ্গহণে মজ্ঝত্তভূতৰিপস্সনুপেক্খাসঙ্খাতং ঞাণং বলৰন্তং হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে আৰজ্জনুপেক্খা চ, সাৰ তং তং ঠানং আৰজ্জেন্তস্স সূরা তিখিণা হুত্ৰা ৰহতি. নিকন্তি ৰিপস্সনানিকন্তি. ওভাসাদীসু আলযং কুরুমানা সুখুমা সন্তাকারা নিকন্তি উপ্পজ্জতি. এত্থ ওভাসাদযো কিলেসৰত্থুভূততায ‘‘উপক্কিলেসা’’তি ৰুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৰ কিলেসৰত্থু চ. পণ্ডিতো পন ভিক্খু ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ৰিক্খেপং অগচ্ছন্তো ‘‘ওভাসাদযো ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৰিনিমুত্তং পন ৰীথিপ্পটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৰৰত্থপেতি. তস্সেৰং ‘‘অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গো’’তি ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণং ‘‘মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধী’’তি ৰুচ্চতি.
ইতো পট্ঠায অট্ঠৰিধস্স ঞাণস্স ৰসেন সিখাপ্পত্তং ৰিপস্সনাঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম হোতি. উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণন্তি ইমানি অট্ঠ ঞাণানি নাম. এতানি নিব্বত্তেতুকামেন যস্মা উপক্কিলেসেহি অভিভূতং হুত্ৰা লক্খণপ্পটিৰেধং কাতুং অসমত্থং হোতি চিত্তং, তস্মা পুনপি উদযব্বযমেৰ পস্সিতব্বং. উদযব্বযং পস্সন্তস্স অনিচ্চলক্খণং যথাভূতং উপট্ঠাতি, উদযব্বযপ্পটিপীল়িতত্তা দুক্খলক্খণঞ্চ ‘‘দুক্খমেৰ চ সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৰেতি চা’’তি (সং. নি. ১.১৭১) পস্সতো অনত্তলক্খণঞ্চ.
এত্থ চ অনিচ্চং অনিচ্চলক্খণং, দুক্খং দুক্খলক্খণং, অনত্তা অনত্তলক্খণন্তি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. এত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা হুত্ৰা অভাৰতো ৰা. অঞ্ঞথত্তং নাম জরা, উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং, হুত্ৰা অভাৰসঙ্খাতো ৰা একো আকারৰিকারো. ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো তদেৰ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হং পটিপীল়িতত্তা. অভিণ্হপ্পটিপীল়নাকারো দুক্খলক্খণং. ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি ৰচনতো তদেৰ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৰসৰত্তনতো. অৰসৰত্তনাকারো অনত্তলক্খণং. ইমানিপি তীণি লক্খণানি উদযব্বযং পস্সন্তস্সেৰ আরম্মণানি হোন্তি.
পুনপি সো রূপারূপধম্মেসু এৰ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা ৰিপস্সতি, তস্স সঙ্খারা লহুং লহুং আপাথং গচ্ছন্তি. ততো উপ্পাদং ৰা ঠিতিং ৰা আরম্মণং অকত্ৰা তেসং খযৰযনিরোধে এৰ পস্সতো সতি সন্তিট্ঠতীতি ইদং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং নাম. ইমস্স উপ্পাদতো পট্ঠায অস্স যোগিনো ‘‘যথা ইমে সঙ্খারা পঞ্চক্খন্ধা ভিজ্জন্তি, এৰং অতীতেপি সঙ্খারা ভিজ্জিংসু, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সন্তী’’তি নিরোধমেৰ পস্সতো সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং আসেৰন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সব্বে সঙ্খারা জলিতঅঙ্গারকাসুআদযো ৰিয মহাভযং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. এতং ভযতুপট্ঠানঞাণং নাম. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৰন্তস্স সব্বে ভৰাদযো আদিত্তঅঙ্গারা ৰিয, সমুস্সিতখগ্গা ৰিয পচ্চত্থিকা অপ্পটিসরণা সাদীনৰা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. ইদং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নাম. তস্স এৰং সঙ্খারে আদীনৰতো পস্সন্তস্স ভৰাদীসু সঙ্খারানং আদীনৰত্তা সব্বসঙ্খারেসু উক্কণ্ঠনা অনভিরতি উপ্পজ্জতি. ইদং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নাম. সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুঞ্চিতুকামতা নিস্সরিতুকামতাৰ হোতি. ইদং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নাম. পুন তস্মা সঙ্খারগতা মুঞ্চিতুং পুন তে এৰ সঙ্খারে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা তীরণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নাম, যো এৰং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো তেসু অনত্তলক্খণস্স সুদিট্ঠত্তা ‘‘অত্তা’’তি ৰা ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৰা অগ্গণ্হন্তো সঙ্খারেসু ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ পহায সঙ্খারেসু উদাসিনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা ন গণ্হাতি, সব্বসঙ্খারেসু উদাসিনো মজ্ঝত্তো তীসু ভৰেসু উপেক্খকো, তস্স তং ঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং নাম. তং পনেতং সব্বসঙ্খারপ্পৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিব্বাননিন্নং নিব্বানপক্খন্দং হোতি, নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, পুনপ্পুনং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা তিৰিধানুপস্সনাৰসেন সঙ্খারারম্মণমেৰ হুত্ৰা পৰত্ততি.
এৰং তিট্ঠমানঞ্চ এতং অনিমিত্তো অপ্পণিহিতো সুঞ্ঞতোতি তিণ্ণং ৰিমোক্খানং ৰসেন ৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা তিট্ঠতি. তিস্সো হি অনুপস্সনা তীণি ৰিমোক্খমুখানীতি ৰুচ্চন্তি. এত্থ চ অনিচ্চতো মনসি করোন্তো (পটি. ম. ১.২২৩-২২৪) অধিমোক্খবহুলো অনিমিত্তং ৰিমোক্খং পটিলভতি. দুক্খতো মনসি করোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো অপ্পণিহিতং ৰিমোক্খং পটিলভতি. অনত্ততো মনসি করোন্তো ৰেদবহুলো সুঞ্ঞতৰিমোক্খং পটিলভতি. এত্থ চ অনিমিত্তো ৰিমোক্খোতি অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো. সো হি অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো, কিলেসেহি চ ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খো. এতেনেৰ নযেন অপ্পণিহিতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অপ্পণিহিতো, সুঞ্ঞতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো সুঞ্ঞতোতি ৰেদিতব্বো. অধিগতসঙ্খারুপেক্খস্স কুলপুত্তস্স ৰিপস্সনা সিখাপ্পত্তা হোতি. ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাতি এতদেৰ. এতং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স তিক্খতরা সঙ্খারুপেক্খা উপ্পজ্জতি.
তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খারুপেক্খা সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা সম্মসিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. ভৰঙ্গা ৰুট্ঠায সঙ্খারুপেক্খায আগতনযেনেৰ অনিচ্চাদিআকারেন মনসি করিত্ৰা উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, তদেৰ মনসি করোতো পঠমং জৰনচিত্তং উপ্পজ্জতি, যং ‘‘পরিকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি. তদনন্তরং তথেৰ দুতিযং জৰনচিত্তং উপ্পজ্জতি, যং ‘‘উপচার’’ন্তি ৰুচ্চতি. তদনন্তরম্পি তথেৰ উপ্পজ্জতি জৰনচিত্তং, যং ‘‘অনুলোম’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদং তেসং পাটিযেক্কং নামং. অৰিসেসেন পন তিৰিধমেতং আসেৰনন্তিপি পরিকম্মন্তিপি উপচারন্তিপি অনুলোমন্তিপি ৰুচ্চতি. ইদং পন অনুলোমঞাণং সঙ্খারারম্মণায ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায পরিযোসানং হোতি. নিপ্পরিযাযেন পন গোত্রভুঞাণমেৰ ৰিপস্সনাপরিযোসানন্তি ৰুচ্চতি. ততো পরং নিরোধং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং পুথুজ্জনগোত্তং অতিক্কমমানং নিব্বানারম্মণে পঠমসমন্নাহারভূতং অপুনরাৰট্টকং গোত্রভুঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদং পন ঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিঞ্চ ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিঞ্চ ন ভজতি, অন্তরা অব্বোহারিকমেৰ হোতি, ৰিপস্সনাসোতে পতিতত্তা পন ৰিপস্সনাতি ৰা সঙ্খ্যং গচ্ছতি. নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা গোত্রভুঞাণে নিরুদ্ধে তেন দিন্নসঞ্ঞায নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা দিট্ঠিসংযোজনং সীলব্বতপরামাসসংযোজনং ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনন্তি তীণি সংযোজনানি সমুচ্ছেদৰসেন ৰিদ্ধংসেন্তো সোতাপত্তিমগ্গো উপ্পজ্জতি. তদনন্তরং তস্সেৰ ৰিপাকভূতানি দ্ৰে তীণি ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি অনন্তরৰিপাকত্তা লোকুত্তরানং. ফলপরিযোসানে পনস্স চিত্তং ভৰঙ্গং ওতরতি.
ততো ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পচ্চৰেক্খণত্থায মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি. সো হি ‘‘ইমিনা ৰতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৰসিট্ঠা’’তি উপরিমগ্গত্তযৰজ্ঝে কিলেসে পচ্চৰেক্খতি, অৰসানে ‘‘অযং মে ধম্মো আরম্মণতো পটিৰিদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অরিযসাৰকস্স পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি হোন্তি. তথা সকদাগামিঅনাগামীনং. অরহতো পন অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং নাম নত্থি. এৰং সব্বানিপি একূনৰীসতি হোন্তি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোৰ চেসো. পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণঞ্হি সেক্খানং হোতি ৰা, ন ৰা. এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো তস্মিংযেৰ ৰা আসনে নিসিন্নো অপরেন ৰা সমযেন কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰং করোন্তো দুতিযমগ্গং পাপুণাতি, তদনন্তরং ৰুত্তনযেন ফলঞ্চ. ততো ৰুত্তনযেন কামরাগব্যাপাদানং অনৰসেসপ্পহানং করোন্তো ততিযমগ্গং পাপুণাতি, ৰুত্তনযেন ফলঞ্চ. ততো তস্মিংযেৰ ৰা আসনে নিসিন্নো অপরেন ৰা সমযেন রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানং করোন্তো চতুত্থমগ্গং পাপুণাতি, ৰুত্তনযেন ফলঞ্চ. এত্তাৰতা চেস অরহা নাম অট্ঠমো অরিযপুগ্গলো হোতি মহাখীণাসৰো. ইতি ইমেসু চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.
এত্তাৰতা পাতিমোক্খসংৰরসীলাদীনং ৰুত্তত্তা সীলৰিসুদ্ধি চ মেত্তাসুভাদীনং ৰুত্তত্তা চিত্তৰিসুদ্ধি চ নামরূপপরিগ্গহাদীনং ৰসেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিমগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযো চাতি সত্ত ৰিসুদ্ধিযো ৰুত্তা হোন্তি. ইদং ৰুত্তপ্পকারং পটিপদাক্কমং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পাপুণেয্যানুপুব্বেন, সব্বসংযোজনক্খয’’ন্তি. এত্থ সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো কামরাগো পটিঘো রূপরাগো অরুপরাগো মানো উদ্ধচ্চং অৰিজ্জাতি ইমে দস ধম্মা সব্বসংযোজনা নাম. এতেসু সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসা সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা, কামরাগপটিঘা দুতিযমগ্গেন তনুভূতা হুত্ৰা ততিযেন সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তি, সেসানি পঞ্চ চতুত্থেনাতি. এৰং অনুপুব্বেন সব্বসংযোজনক্খযসঙ্খাতং অরহত্তং পাপুণাতীতি ৰেদিতব্বং.
ৰিপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
৪৭৩-৫. অধিসীলঅধিচিত্তানং অধিপঞ্ঞায চ সিক্খনা উত্তরি ভিক্খুকিচ্চং নাম নত্থি যস্মা, অতো অযং খুদ্দসিক্খা সমুদাহটা.
কেনাতি চে? যস্স থেরস্স লোকৰিচারিনো লোকে ৰিচরন্তস্স মহতো কিত্তিসদ্দস্স পরিস্সমো ন সম্ভোতি ন হোতি, কিং ৰিয? মালুতস্সেৰ নিচ্চসো, যথা নিচ্চং ৰিচরন্তস্স মালুতস্স পরিস্সমো নত্থি, এৰং ৰিচরন্তস্স কিত্তিসদ্দস্স পরিস্সমো নত্থি, তেন ধম্মসিরিকেন সমুদাহটাতি সম্বন্ধো.
এত্তাৰতা চ –
নিট্ঠিতো খুদ্দসিক্খায, সমাসেন ৰিনিচ্ছযো;
ৰিত্থারো পন এতিস্সা, সব্বম্পি পিটকত্তযং.
তস্মা ৰিত্থারকামেন, সকলে পিটকত্তযে;
কত্তব্বো সাদরো এত্থ, ইতরেন ৰিসেসতোতি.
খুদ্দসিক্খাৰিনিচ্ছযো.
খুদ্দসিক্খা-পুরাণটীকা নিট্ঠিতা.
নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স