খুদ্দসিক্খা-পুরাণটীকা

গন্থারম্ভকথা

যো চিরং দীঘমদ্ধানং, ৰিদিত্ৰা দুক্খিতং জনং;

তথাপি নাৰবুজ্ঝন্তমনুকম্পায চোদিতো.

বোধায পণিধিং কত্ৰা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং;

তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ সাধুকং.

পুব্বাচরিযপাদেসু, ঠপেত্ৰা সীসমত্তনো;

থেরেন ধম্মসিরিনা, থিরসীলেন যা কতা.

‘‘আদিতো উপসম্পন্নসিক্খিতব্ব’’ন্তিআদিনা;

খুদ্দসিক্খা সমাসেন, তস্সা অত্থৰিনিচ্ছযং.

লিখিস্সামি হিতত্থায, আদিকম্মিকভিক্খুনং;

তত্থ যুত্তং গহেতব্বমযুত্তং তুজ্ঝিতব্বকন্তি;

গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা

(ক) এত্থাহ – কতমা খুদ্দসিক্খা, কথং সিক্খিতব্বা, কস্মা সিক্খিতব্বা, কে সিক্খন্তি, কে সিক্খিতসিক্খাতি? ৰুচ্চতে – অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাৰসেন তিস্সো সিক্খা, গন্থৰসেনেত্থ সঙ্খিপিত্ৰা ৰুত্তত্তা তদ্দীপনো গন্থো ‘‘খুদ্দসিক্খা’’তি ৰুচ্চতি, অথ ৰা ‘‘খুদ্দং অনেলকং মধুপটল’’ন্তিআদীনি ৰিয সিক্খাকামানং মধুরতায খুদ্দা চ তা সিক্খা চাতি খুদ্দসিক্খা, অথ ৰা ‘‘খুদ্দপুত্তম্হি সমণ পোস ম’’ন্তিআদীসু ৰিয বহুৰিধত্তাপি খুদ্দা চ তা সিক্খিতব্বতো সিক্খা চাতি খুদ্দসিক্খা. অধিসীলসিক্খা পনেত্থ চারিত্তৰারিত্তৰসেন দুৰিধম্পি সীলং যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানেন তপ্পটিপক্খে কিলেসে তদঙ্গপ্পহানৰসেন পজহন্তেন সিক্খিতব্বা, অধিচিত্তসিক্খা পন যথাৰুত্তেসু আরম্মণেসু অভিযোগকরণৰসেন ঝানপ্পটিপক্খানং নীৰরণগণানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং কুরুমানেন সিক্খিতব্বা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা পন যথানুরূপং সমুচ্ছেদৰসেন সানুসযে কিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তেন সিক্খিতব্বা.

কস্মা সিক্খিতব্বাতি এত্থ –

জাতিআদীহি দুক্খেহি, অনেকেহি উপদ্দুতং;

খন্ধলোকং জহিত্ৰান, পত্তুং খেমং পুরং সিৰং.

কল্যাণপুথুজ্জনেন সহ সত্ত সেক্খা সিক্খন্তি. অরহন্তো সিক্খিতসিক্খা.

যে ৰীতমোহা মুনিপুঙ্গৰস্স;

সিস্সেসু অগ্গা মুনিনা পসত্থা;

তে তীসু সিক্খাসু সমত্তসিক্খা;

ততো পরে কেন সমত্তসিক্খাতি.

আদিতোতি এত্থ আদিম্হিযেৰাতি অত্থো, আদিতো পট্ঠাযাতি ৰা. উপসম্পন্নেন চ উপসম্পন্নায চ সিক্খিতব্বং উপসম্পন্নসিক্খিতব্বং. সহ মাতিকায সমাতিকং. পুব্বে ৰুত্তপ্পকারং খুদ্দসিক্খং পৰক্খামি আদরেন, পকারেন ৰা ৰক্খামি রতনত্তযং ৰন্দিত্ৰাতি অত্থো. অপিচ থেরো আদিতোতি ৰচনেন সদ্ধাপব্বজিতানং কুলপুত্তানং আলসিযদোসেন অপ্পটিপজ্জন্তানং অঞ্ঞাণদোসেন অঞ্ঞথা পটিপজ্জন্তানং সংৰেগং জনেতি. কথং? অতিদুল্লভং খণসমৰাযং পটিলভিত্ৰা তঙ্খণং ন কুসীতেন ৰা নিরত্থককথাপসুতেন ৰা ৰীতিনামেতব্বং, কিং কাতব্বং? আদিতো পট্ঠায নিরন্তরমেৰ তীসু সিক্খাসু আদরো জনেতব্বোতি. এত্থাহ – কিং তং রতনত্তযং নাম, যং ৰন্দিত্ৰা থেরো খুদ্দসিক্খং পৰক্খতীতি? ৰুচ্চতে – বুদ্ধরতনং ধম্মরতনং সঙ্ঘরতনন্তি ইমানি তীণি রতনানি. তানি হি রতিজননট্ঠেন ‘‘রতনানী’’তি ৰুচ্চন্তি. অপিচ –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (দী. নী. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০; উদা. অট্ঠ. ৪৫) –

ইমিস্সা গাথায ৰসেন রতনত্থো ৰেদিতব্বো.

মাতিকাৰণ্ণনা

(খ-জ) ইদানি ‘‘সমাতিক’’ন্তি ৰুত্তত্তা মাতিকং তাৰ দস্সেতুং ‘‘পারাজিকা চ চত্তারো’’তিআদি আরদ্ধং. সব্বসিক্খানং পন মূলভূতত্তা অধিসীলসিক্খাৰ পঠমং ৰুত্তা. ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তি (সুং. নি. ১.১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি ৰুত্তং. তত্রাপি মহাসাৰজ্জত্তা, মূলচ্ছেজ্জৰসেন পৰত্তনতো চ সব্বপঠমং জানিতব্বাতি পারাজিকাৰ পঠমং ৰুত্তাতি. ইদানি যথানিক্খিত্তানি মাতিকাপদানি পটিপাটিযা ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘পারাজিকা চ চত্তারো’’তি পঠমপদং উদ্ধটং, তস্সাযমত্থো – পারাজিকাতি পরাজিতা পরাজযমাপন্না, সিক্খাপদং অতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা, তায ৰা পরাজযমাপাদিতানমেতং অধিৰচনং, তে পন চত্তারোতি ৰুত্তং হোতি.

১. পারাজিকনিদ্দেসৰণ্ণনা

১-২. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘মগ্গত্তযে’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতানং ৰসেন তিস্সো ইত্থিযো, তযো উভতোব্যঞ্জনকা, তযো পণ্ডকা, তযো পুরিসাতি পারাজিকৰত্থুভূতানং নিমিত্তানং নিস্সযা দ্ৰাদসমত্তা হোন্তি, তেসং ৰচ্চমগ্গপ্পস্সাৰমগ্গমুখমগ্গৰসেন তযো মগ্গা. তত্থ মনুস্সিত্থিযা তযো, অমনুস্সিত্থিযা তযো, তিরচ্ছানগতিত্থিযা তযোতি নৰ, তথা মনুস্সউভতোব্যঞ্জনকাদীনং. মনুস্সপণ্ডকাদীনং পন ৰচ্চমগ্গমুখমগ্গৰসেন দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ, তথা মনুস্সপুরিসাদীনন্তি সব্বেসং ৰসেন তিংস মগ্গা হোন্তি. তে সব্বে পরিগ্গহেত্ৰা ইধ ‘‘মগ্গত্তযে’’তি ৰুত্তং, তস্মিং মগ্গত্তযেতি অত্থো. অনিক্খিত্তসিক্খোতি ভিক্খুভাৰতো চৰিতুকামতাচিত্তেন যথালক্খণং অপচ্চক্খাতসিক্খোতি অত্থো. সন্থতসন্থতেতি ৰত্থাদীসু যেন কেনচি সন্থতে ৰা অসন্থতে ৰা. অল্লোকাসেতি মগ্গত্তযস্স পকতিৰাতেন অসম্ফুট্ঠপ্পদেসে. নিমিত্তন্তি অঙ্গজাতং. সংসন্থতং ৰা অসন্থতং ৰাতি অত্তনো অঙ্গজাতং ৰত্থাদীনং অঞ্ঞতরেন পটিচ্ছন্নং ৰা অপ্পটিচ্ছন্নং ৰা. উপাদিণ্ণন্তি অনট্ঠকাযপ্পসাদং. ৰুত্তপ্পকারে মগ্গত্তযে পৰেসন্তো চুতো পারাজিকোতি সম্বন্ধো. নট্ঠকাযপ্পসাদং পন পীল়কং ৰা চম্মখিলং ৰা লোমং ৰা পৰেসন্তস্স দুক্কটং, মনুস্সানং পন জীৰমানকসরীরে অক্খিনাসাকণ্ণচ্ছিদ্দৰত্থিকোসেসু সত্থকাদীহি কতৰণে ৰা মেথুনরাগেন তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতং পৰেসন্তস্স থুল্লচ্চযং, অৰসেসসরীরেসু উপকচ্ছকাদীসু চ দুক্কটং. তিরচ্ছানগতানং হত্থিঅস্সগোণগদ্রভওট্ঠমহিংসাদীনং নাসায থুল্লচ্চযং, তথা তেসং ৰত্থিকোসেসু. সব্বেসম্পি তিরচ্ছানগতানং অক্খিকণ্ণৰণেসু দুক্কটং, তথা তেসং অৰসেসসরীরেসুপি.

ইদানি পৰেসনং নাম ন কেৰলং অত্তুপক্কমেনেৰ হোতি, ভিক্খুপচ্চত্থিকাদীনং পন ৰসেন পরূপক্কমেনাপি হোতি, তত্থাপি সেৰনচিত্তে সতি পারাজিকো হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যো ভিক্খু পৰেসনপৰিট্ঠঠিতউদ্ধারণক্খণেসু সাদিযতি, তস্মিং খণে সেৰনচিত্তং উপট্ঠপেতি, সোপি পারাজিকো হোতি. যো পন ভিক্খু সব্বসো অসাদিযন্তো আসীৰিসমুখং অঙ্গারকাসুঞ্চ পৰিট্ঠং ৰিয মঞ্ঞতি, সো নিপ্পরাধো হোতি. এত্থ ঠিতং নাম সুক্কৰিস্সট্ঠিসমযপ্পৰত্তি.

পঠমং.

৩-৪. ইদানি দুতিযং দস্সেতুং ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদিমাহ. ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদীনং পদানং ‘‘অদিন্নং থেয্যচিত্তেন ভৰে পারাজিকো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. আদিযেয্যাতি আরামাদিং অভিযুঞ্জিত্ৰা যো ভিক্খু গণ্হেয্য, সো ভৰে পারাজিকোতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি. হরেয্যাতি ৰেতনেন ৰা মিত্তভাৰেন ৰা অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হরন্তো পুন থেয্যচিত্তে উপ্পন্নে ‘‘সীসে ভারং থেয্যচিত্তো আমসতী’’তিআদিনা গণ্হেয্যাতি অত্থো. অৰহরেয্যাতি ‘‘উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘দেহি মে ভণ্ড’ন্তি ৰুচ্চমানো ‘নাহং গণ্হামী’’তিআদিনা অৰহরেয্য. ইরিযাপথং কোপেয্যাতি ‘‘সহভণ্ডহারকং নেস্সামী’’তি তেনেৰ পুরিসেন তং নেতুং তস্স গমনপথং ৰারেত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন তং সন্তজ্জেত্ৰা নেতি, এৰং নেন্তস্স তস্স পুরিসস্স পঠমপাদে থুল্লচ্চযং, দুতিযপাদুদ্ধারে পারাজিকং. ‘‘থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতী’’তিআদিনা ঠানা চাৰেয্য. পরিকপ্পিতট্ঠানং ৰা সুঙ্কঘাতং ৰা অতিক্কামেন্তো সঙ্কেতং ৰীতিনামেয্য. যং কিঞ্চি পরপরিগ্গহিতং সস্সামিকং ভণ্ডং তেহি সামিকেহি কাযেন ৰা ৰাচায ৰা ন দিন্নন্তি অদিন্নং.

ইদানি ন ইমিনাৰ আকারেন অৰহারকো পারাজিকো হোতি, অঞ্ঞথাপি হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. থেয্যাৰহারকো চ বলাৰহারকো চ কুসাৰহারকো চ পটিচ্ছন্নাৰহারকো চ পরিকপ্পাৰহারকো চ ভৰে পারাজিকোতি সম্বন্ধো. তত্থ থেয্যাৰহারো নাম সন্ধিচ্ছেদাদীহি ৰা কংসকূটমানকূটতুলাকূটাদীহি ৰা ৰঞ্চেত্ৰা গহণং. পসয্হাৰহারো বলাৰহারো. কুসসঙ্কমনং কত্ৰা পরকোট্ঠাসগ্গহণং কুসাৰহারো. পরভণ্ডং পংসুআদিনা পটিচ্ছাদেত্ৰা সামিকেসু অপস্সিত্ৰা গতেসু পচ্চাগন্ত্ৰা গহণং পটিচ্ছন্নাৰহারো. পরিকপ্পাৰহারো পন দুৰিধো ভণ্ডোকাসৰসেন. তত্থ ‘‘সাটকো চে, গণ্হিস্সামি, সুত্তঞ্চে, ন গণ্হিস্সামী’’তি ভণ্ডং পরিকপ্পেত্ৰা অন্ধকারে পসিব্বকং গণ্হাতি. তত্থ চে সাটকো হোতি, উদ্ধারেযেৰ পারাজিকং. সচে সুত্তং হোতি, রক্খতি, পুন ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰাপি ‘‘যং লদ্ধং, তং গহেতব্ব’’ন্তি উগ্গণ্হন্তো উদ্ধারেযেৰ পারাজিকং, অযং ভণ্ডপরিকপ্পো. ওকাসপরিকপ্পো গব্ভদ্ৰারপ্পমুখৰিহারাদীনং ৰসেন পরিচ্ছেদং করোতি ‘‘সচে মং এত্থন্তরে পস্সন্তি, দস্সামি, নো চে পস্সন্তি, গণ্হিত্ৰা গচ্ছামী’’তি, তস্স তং পরিকপ্পিতপরিচ্ছেদং অতিক্কমন্তস্স পদৰারেন পারাজিকং ৰেদিতব্বং, অযং ওকাসপরিকপ্পো.

ইদানি ইমস্মিং অদিন্নাদানে ৰিনিচ্ছযনযং দস্সেতুং ‘‘ভণ্ডকালগ্ঘদেসেহী’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থাতি অদিন্নাদানে. নিচ্ছযোতি ৰিনিচ্ছযো কাতব্বোতি অত্থো. তত্থ কেনচি ভিক্খুনা ‘‘মযা ইদং নাম ভণ্ডং থেয্যচিত্তেন গহিত’’ন্তি ৰুত্তে ৰিনযধরেন সহসাৰ তং আপত্তিং অনারোপেত্ৰা তস্স ভণ্ডস্স সামিকঅস্সামিকভাৰং উপপরিক্খিত্ৰা যদি সস্সামিকং, তস্স ভণ্ডস্স অগ্ঘৰসেন আপত্তিযা কারেতব্বো. সচে নিরালযকালে গহিতং, পারাজিকেন ন কারেতব্বো, অযং ভণ্ডৰসেন ৰিনিচ্ছযো.

কালোতি অৰহারকালো. তদেৰ হি ভণ্ডং কদাচি মহগ্ঘং হোতি, কদাচি অপ্পগ্ঘং, তস্মা যস্মিং কালে অৰহটং, তস্মিং কালে যো তস্স অগ্ঘো, তেন অগ্ঘেন আপত্তিযা কারেতব্বো, অযং কালৰসেন ৰিনিচ্ছযো.

অগ্ঘোতি ভণ্ডগ্ঘো. নৰভণ্ডস্স হি যো অগ্ঘো, সো পচ্ছা পরিহাযতি, তস্মা সব্বদা ভণ্ডং পকতিঅগ্ঘৰসেনেৰ ন কারেতব্বং, অযং অগ্ঘৰসেন ৰিনিচ্ছযো. দেসোতি অৰহারদেসো. ভণ্ডুট্ঠানদেসে হি ভণ্ডং অপ্পগ্ঘং হোতি, অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘং, তস্মা যস্মিং দেসে ভণ্ডং অৰহটং, তস্মিংযেৰ দেসে অগ্ঘেন কারেতব্বো, অযং দেসৰসেন ৰিনিচ্ছযো.

পরিভোগেনপি সাটকাদিকস্স ভণ্ডস্স অগ্ঘো পরিহাযতি, তস্মা তস্স পরিভোগৰসেন পরিহীনাপরিহীনভাৰো উপপরিক্খিতব্বো, অযং পরিভোগৰসেন ৰিনিচ্ছযো.

দুতিযং.

৫. ইদানি ততিযং দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৰিগ্গহ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মনুস্সৰিগ্গহন্তি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নং কললরূপং আদিং কত্ৰা পকতিযা ৰীসতিৰস্সসতাযুকস্স সত্তস্স যাৰ মরণকালা এত্থন্তরে অনুপুব্বেন ৰুদ্ধিপ্পত্তো অত্তভাৰো, এসো মনুস্সৰিগ্গহো নাম, এৰরূপং মনুস্সৰিগ্গহন্তি অত্থো. চিচ্চাতি ৰধকচেতনাৰসেন সঞ্চেতেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা অভিৰিতরিত্ৰা ৰীতিক্কমোতি অত্থো. জীৰিতা ৰা ৰিযোজযেতি ৰুত্তপ্পকারং মনুস্সৰিগ্গহং কললকালেপি তাপনমদ্দনেহি ৰা ভেসজ্জসম্পদানেন ৰা ততো ৰা উদ্ধম্পি তদনুরূপেন উপক্কমেন সন্ততিৰিকোপনৰসেন যো জীৰিতা ৰিযোজেয্য, সো চুতো ভৰেতি সম্বন্ধো. কিঞ্চ ভিয্যো – ‘‘সত্থহারকং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ হরতীতি হারকং, কিং হরতি? জীৰিতং, হরিতব্বন্তি ৰা হারকং, উপনিক্খিপিতব্বন্তি অত্থো, সত্থঞ্চ তং হারকঞ্চাতি সত্থহারকং. অস্সাতি মনুস্সৰিগ্গহস্স. যথা মনুস্সৰিগ্গহো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে তং অসিআদিসত্থং পটিলভতি, তথা সযং মরণচেতনো মরণাধিপ্পাযো হুত্ৰা উপনিক্খিপেয্য. সোপি চুতো ভৰেতি অত্থো. এতেন থাৰরপ্পযোগং দস্সেতি.

৬-৭. ইদানি ‘‘মরণৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্যা’’তিআদিৰিধিং দস্সেতুং ‘‘গাহেয্য মরণূপাযং, ৰদেয্য মরণে গুণ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘সত্থং ৰা আহর, ৰিসং ৰা খাদ, রজ্জুযা ৰা উব্বন্ধিত্ৰা কালং করোহী’’তিআদিনা নযেন মরণত্থায উপাযং গাহেয্য. মরণসংৰণ্ণনা পনেত্থ বহুৰিধা ‘‘কাযেন সংৰণ্ণেতি, ৰাচায কাযৰাচায দূতেন লেখায ৰা সংৰণ্ণেতী’’তি ৰুত্তত্তা. তত্থ কাযেন সংৰণ্ণেতি নাম কাযেন ৰিঞ্ঞাপেতি. ‘‘যো পপাতে পপতনাদীনি কত্ৰা মরতি, সো ধনং ৰা লভতি, যসং ৰা লভতি, সগ্গং ৰা গচ্ছতী’’তিআদিনা নযেন সংৰণ্ণেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. তস্স ৰচনং সুত্ৰা কোচি ‘‘মরিস্সামী’’তি দুক্খং ৰেদনং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. মরতি চে, পারাজিকং. এৰং সেসেসুপি. দূতেন সংৰণ্ণনাযং পন দূতস্স সাসনং আরোচাপেতি ‘‘এৰং আরোচেহী’’তি, ‘‘যো এৰং মরতি, সো ধনং ৰা লভতী’’তি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ. লেখায সংৰণ্ণেতি নাম গিরিপব্বতপুরাণাদিলেখং লিখতি, ‘‘যো এৰং মরতী’’তিআদি ৰুত্তনযমেৰ. এত্থাপি যো মরণূপাযং ৰা গাহেয্য, মরণে ৰা গুণং ৰদেয্য, সো চুতো ভৰেতি সম্বন্ধো.

ইদানি পন ইমস্স মনুস্সৰিগ্গহস্স ছব্বিধে পযোগে দস্সেতুং ‘‘পযোগা’’তিআদি আরদ্ধং. সাহত্থিকনিস্সগ্গিকআণত্তিকথাৰরইদ্ধিমযৰিজ্জামযানং ৰসেন তস্স মনুস্সৰিগ্গহস্স ছপ্পযোগাতি অধিপ্পাযো. তত্থ সাহত্থিকোতি সযং মারেন্তস্স কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা পহরণং. নিস্সগ্গিকোতি দূরে ঠিতং মারেতুকামস্স কাযাদীহি উসুসত্তিযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনং. আণত্তিকোতি ‘‘অসুকং নাম মারেহী’’তি অঞ্ঞং আণাপেন্তস্স আণাপনং. থাৰরোতি ওপাতক্খণনং, অপস্সেনসংৰিধানং, অসিআদীনং উপনিক্খিপনং, তল়াকাদীসু ৰিসসম্পযোজনং, রূপূপহারোতি এৰমাদি. কম্মৰিপাকজায ইদ্ধিযা পযোজনং ইদ্ধিপযোগং. মারণত্থায ৰিজ্জানং পরিজপ্পনং ৰিজ্জামযোতি.

ইদানি ইমেসু ছসু পযোগেসু আণত্তিযং সঙ্কেতৰিসঙ্কেততং দস্সেতুং ‘‘কালৰত্থাৰুধিরিযাপথা’’তিআদিমাহ. তত্থ কালোতি পুব্বণ্হসাযন্হাদিকালো চ যোব্বনথাৰরিযাদিকালোপি চ. ইমেসু যং কিঞ্চি কালং নিযমেত্ৰা ‘‘ইমস্মিং নাম কালে মারেহী’’তি আণত্তো সচে তস্মিংযেৰ কালে মারেতি, আণত্তিক্খণেযেৰ পারাজিকং. সচে নিযমিতকালতো পুরে ৰা পচ্ছা ৰা মারেতি, আণাপকো মুচ্চতি. ৰত্থূতি মারেতব্বো পুগ্গলো. সচে আণত্তো তমেৰ মারেতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৰ পারাজিকং. অথ অঞ্ঞং মারেতি, আণাপকো মুচ্চতি. এৰং সেসেসুপি ৰুত্তনযেনেৰ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. আৰুধন্তি অসিআদি. ইরিযাপথোতি মারেতব্বস্স গমনং ৰা নিসজ্জা ৰাতি এৰমাদিকো. কিরিযাৰিসেসোতি ৰিজ্ঝনং ৰা ছেদনং ৰা ভেদনং ৰা সূলারোপনং ৰাতি এৰমাদিকো. ওকাসোতি গামো ৰা ৰনং ৰা গেহং ৰাতি এৰমাদিকো. ইমেসু যথা যথা ৰধকো আণত্তো, তথা তথা কতে আণাপকস্স আপত্তি, অঞ্ঞথা কতে ৰিসঙ্কেতো হোতি. আণত্তিযং পন অযং ৰিসেসো ‘‘অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৰা আণাপেতি ‘এৰং ৰিজ্ঝ, এৰং পহর, এৰং ঘাতেহী’’তি ৰুত্তায পাল়িযা লব্ভতীতি ঞাতব্বো.

ততিযং.

৮-৯. ইদানি চতুত্থং দস্সেতুং ‘‘ঝানাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – ‘‘ঝানং ৰিমোক্খো সমাধি সমাপত্তি ঞাণদস্সনং মগ্গভাৰনা ফলসচ্ছিকিরিযা কিলেসপ্পহানং ৰিনীৰরণতা চিত্তস্স সুঞ্ঞাগারে অভিরতী’’তি এৰং ৰুত্তং উত্তরিমনুস্সধম্মং অত্তনি নত্থিতায নোসন্তং ‘‘মযি অত্থী’’তি অত্তনি ৰা তং ‘‘অহং এত্থ সন্দিস্সামী’’তি অত্তানং ৰা তত্থ উপনেত্ৰা দীপেন্তো চুতো ভৰে. কোট্ঠাসং ৰাতি এত্থ ‘‘ঝানলাভী, ৰিমোক্খলাভী, সমাধিলাভী, সমাপত্তিলাভীম্হী’’তি এৰমাদিনা নযেন কোট্ঠাসতো ৰাতি অত্থো. একেকং ৰাতি ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভী, দুতিযস্স ঝানস্স লাভীম্হী’’তি এৰমাদিনা নযেন একেকং ৰাতি অত্থো. ‘‘অতীতভৰে সোতাপন্নোম্হী’’তি ৰদতো অতীতভৰং সন্ধায কথিতত্তা পারাজিকং নত্থি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নভৰস্সিত’’ন্তি ৰুত্তং, তস্স পচ্চুপ্পন্নভৰনিস্সিতং কত্ৰাতি অত্থো. অঞ্ঞাপদেসরহিতন্তি ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতি, সো ভিক্খু পঠমস্স ঝানস্স লাভী’’তিআদিনা নযেন অঞ্ঞাপদেসং ৰিনাতি অত্থো. এৰং দীপেন্তো হি থুল্লচ্চযমাপজ্জতি. দীপেন্তোতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নো, পঠমস্স ঝানস্স লাভীম্হি, ৰসীম্হি, সচ্ছিকতং অস্সা’’তি এৰমাদিনা নযেন দীপেন্তোতি অত্থো. ‘‘অধিগতো’’তি মানো অধিমানো, সো যস্স নত্থি, সো অনধিমানিকো. কেন এৰং দীপেন্তোতি চে? তং দস্সেতুং ‘‘কাযেন ৰাচা’’তিআদি ৰুত্তং, কাযেন ৰা ৰাচায ৰা তদুভযেন ৰাতি অত্থো. ৰিঞ্ঞত্তিপথেতি যত্থ ঠিতো মনুস্সজাতিকো গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা তস্স ৰচনং পকতিসোতেন সুত্ৰা সমনন্তরমেৰ ‘‘ইমং নাম এস ৰদতী’’তি জানাতি, তত্থ ঠত্ৰা দীপেন্তো চুতো ভৰে, ন দেৰব্রহ্মাদীসু অঞ্ঞতরেন ঞাতেতি অত্থো.

চতুত্থং.

১০. ইদানি চতুন্নম্পি সাধারণৰিনিচ্ছযং ৰত্তুং ‘‘পারাজিকেতে চত্তারো’’তিআদিমাহ. তত্থাযং সঙ্খেপো – চত্তারোপি এতে পারাজিকা ‘‘এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতা’’তি এৰং ৰুত্তসংৰাসস্স অভব্বতায অসংৰাসা, যথাপুরে পুব্বে গিহিকালে চ অনুপসম্পন্নকালে চ অসংৰাসিকা, এৰং পচ্ছা পারাজিকং আপন্নাপি অসংৰাসাতি. কিঞ্চ ভিয্যো – অভব্বা ভিক্খুভাৰায পুন তেন অত্তভাৰেন উপসম্পদায অৰত্থুতায উপসম্পন্না ভৰিতুম্পি অভব্বাতি অত্থো. কিং ৰিযাতি চে? সীসচ্ছিন্নোৰ জীৰিতুং, যথাপি সীসচ্ছিন্নো তেন অত্তভাৰেন পুন জীৰিতুং অভব্বো, এৰমিমে চত্তারোতি অধিপ্পাযো.

১১. ইদানি ইমেসু চতূসু পারাজিকেসু যে পরিযাযাণত্তীহি সম্ভৰন্তি, তে দস্সেতুং ‘‘পরিযাযো চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পরিযাযোতি মরণাধিপ্পাযস্স কাযপযোগো ৰা ৰচীপযোগো ৰা. তস্মা ‘‘যো ঈদিসে মুহুত্তে সত্থং ৰা আহরিত্ৰা ৰিসং ৰা খাদিত্ৰা সোব্ভাদীসু ৰা পপতিত্ৰা মরতি, সো ধনং ৰা লভতি, যসং ৰা লভতী’’তিআদিনা নযেন মরণং অভিনন্দন্তো ‘‘ইদং সুত্ৰা যো কোচি মরতূ’’তি যো পরিযাযেন ৰদতি, তং সুত্ৰা সচে কোচি তথা মরতি, পারাজিকং. নিযমিতেন পন যং সন্ধায ৰুত্তং, তস্সেৰ মরণে পারাজিকং. আণত্তি পন ৰুত্তত্থাযেৰ. ততিযে মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকে লব্ভতীতি সম্বন্ধো. দুতিযে পন অদিন্নাদানে আণত্তি এৰ লব্ভতি, ন পরিযাযোতি অত্থো. কস্মা নং পরিযাযেন নাপজ্জতীতি? যথা মনুস্সৰিগ্গহে ‘‘মরণৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্যা’’তি ৰুত্তং, তথা ইধ অদিন্নাদানে ‘‘ৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্যা’’তি অৰুত্তত্তা. সেসেসূতি পঠমচতুত্থেসু পরিযাযাণত্তিদ্ৰযং ন লব্ভতীতি অত্থো.

১২. ইদানি চতূসুপি যথাসম্ভৰং অঙ্গভেদং দস্সেতুং ‘‘সেৰেতুকামতাচিত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মেথুনধম্মস্সাতি মেথুনধম্মপারাজিকস্স. বুধাতি ৰিনযধরা.

১৩. মনুস্সসন্তি মনুস্সসন্তকতা. এতেন পেততিরচ্ছানগতপরিগ্গহেসু অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি. তথাসঞ্ঞীতি মনুস্সসন্তকৰসেন পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞীতি অত্থো. ৰত্থুনো গরুতাতি পঞ্চমাসকং ৰা অতিরেকপঞ্চমাসকং ৰা তদগ্ঘনকং ভণ্ডং ৰা হোতীতি অত্থো. অৰহারো চাতি পঞ্চৰীসতিযা অৰহারেসু যেন কেনচি অৰহারো হোতীতি অত্থো. অদিন্নাদানহেতুযোতি অদিন্নাদানপারাজিকস্স এতানি পঞ্চ অঙ্গানীতি অধিপ্পাযো.

১৪. পাণো মানুস্সকোতি মনুস্সজাতিকপাণো. তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিতা. ঘাতচেতনাতি ৰধকচেতনা. পযোগোতি তংসমুট্ঠিতো সাহত্থিকাদীনং ছন্নং পযোগানং অঞ্ঞতরপযোগো. তেন পযোগেন মরণং. পঞ্চেতে ৰধহেতুযোতি মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকস্স পঞ্চ অঙ্গানীতি অত্থো.

১৫. অসন্ততাতি উত্তরিমনুস্সধম্মস্স অত্তনি অসন্ততা চাতি অত্থো. পাপমিচ্ছতাযারোচনাতি ইমিনা যো কেৰলং পাপমিচ্ছতং ৰিনা মন্দত্তা মোমূহত্তা ভণতি, তস্স অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি. তস্সাতি যস্স আরোচেতি, তস্স মনুস্সজাতিতা চ. ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতি, সো ভিক্খু অরহা’’তিআদিনা (পরি. ১৬০, ৩৩৬) নাঞ্ঞাপদেসো চ. তদেৰাতি তদা এৰ তঙ্খণেযেৰ জাননং. অসন্তদীপনেতি উত্তরিমনুস্সধম্মারোচনপারাজিকেতি অত্থো.

১৬. ইদানি ‘‘পারাজিকা চ চত্তারো’’তি এত্থ চ-সদ্দেন সঙ্গহিতেহি সদ্ধিং সমোধানেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অসাধারণা চত্তারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উব্ভজাণুমণ্ডলিকা ৰজ্জপ্পটিচ্ছাদিকা উক্খিত্তানুৰত্তিকা অট্ঠৰত্থুকাতি ইমে চত্তারো ভিক্খুনীনং ভিক্খূহি অসাধারণা নাম. এতাসু উব্ভজাণুমণ্ডলিকা নাম যা কাযসংসগ্গরাগেন অৰস্সুতা তেনেৰ রাগেন অৰস্সুতস্স মনুস্সপুরিসস্স অক্খকানং অধো, জাণুমণ্ডলানং কপ্পরানঞ্চ উপরি যেন কেনচি সরীরাৰযৰেন আমসনাদিং সাদিযতি, তস্সা অধিৰচনং. যা পন ভিক্খুনী অঞ্ঞিস্সা ভিক্খুনিযা পারাজিকসঙ্খাতং ৰজ্জং জানং পটিচ্ছাদেতি, সা ৰজ্জপ্পটিচ্ছাদিকা নাম. সমগ্গেন পন সঙ্ঘেন উক্খিত্তং ভিক্খুং যা ভিক্খুনী যংদিট্ঠিকো সো হোতি, তস্সা দিট্ঠিযা গহণৰসেন অনুৰত্ততি, সা উক্খিত্তানুৰত্তিকা নাম. যা পন কাযসংসগ্গরাগেন তিন্তা তথাৰিধস্সেৰ পুরিসস্স হত্থগ্গহণং ৰা সঙ্ঘাটিকণ্ণগ্গহণং ৰা সাদিযতি, কাযসংসগ্গসঙ্খাতস্স অসদ্ধম্মস্স পটিসেৰনত্থায পুরিসস্স হত্থপাসে সন্তিট্ঠতি ৰা, তত্থ ঠত্ৰা সল্লপতি ৰা, সঙ্কেতং ৰা গচ্ছতি, পুরিসস্স আগমনং ৰা সাদিযতি, কেনচি ৰা পটিচ্ছন্নোকাসং পৰিসতি, হত্থপাসে ঠত্ৰা কাযং উপসংহরতি, অযং অট্ঠৰত্থুকা নামাতি ৰেদিতব্বা.

অভব্বকা একাদসাতি এত্থ পণ্ডকো থেয্যসংৰাসকো তিত্থিযপক্কন্তকো তিরচ্ছানগতো মাতুঘাতকো পিতুঘাতকো অরহন্তঘাতকো ভিক্খুনিদূসকো সঙ্ঘভেদকো লোহিতুপ্পাদকো উভতোব্যঞ্জনকোতি ইমে একাদস অভব্বপুগ্গলা নাম. ৰিব্ভন্তা ভিক্খুনীতি যদা ভিক্খুনী ৰিব্ভমিতুকামা হুত্ৰা সেতৰত্থং ৰা কাসাযমেৰ ৰা গিহিনিৰাসনাকারেন নিৰাসেতি, তদা পারাজিকমাপন্না নাম হোতি, পুন উপসম্পদং ন লভতি, সা চ পারাজিকাতি অত্থো. মুদুপিট্ঠিকো নাম কতপরিকম্মায মুদুকায পিট্ঠিযা সমন্নাগতো. সো এত্তাৰতা ন পারাজিকো, অথ খো যদা অনভিরতিযা পীল়িতো অত্তনো অঙ্গজাতং অত্তনো মুখমগ্গৰচ্চমগ্গেসু অঞ্ঞতরং পৰেসেতি, তদা পারাজিকো হোতি.

১৭-১৮. লম্বীতি অঙ্গজাতস্স দীঘত্তা এৰং ৰুত্তো. সোপি যদা অনভিরতিযা পীল়িতো অত্তনো অঙ্গজাতং অত্তনো মুখে ৰা ৰচ্চমগ্গে ৰা পৰেসেতি, তদা পারাজিকো হোতি. মুখেন গণ্হন্তোতি এত্থ যো অনভিরতিযা পীল়িতো পরস্স সুত্তস্স ৰা পমত্তস্স ৰা অঙ্গজাতং অত্তনো মুখেন গণ্হাতি, সো চাতি অত্থো. তত্থেৰাতি পরস্স অঙ্গজাতেৰাতি অত্থো. যো অনভিরতিযা পীল়িতো পরস্স অঙ্গজাতং কম্মনিযং দিস্ৰা অত্তনো ৰচ্চমগ্গেন তস্স উপরি নিসীদতি, তং অত্তনো ৰচ্চমগ্গং পৰেসেতি, সো চাতি অত্থো. এতে চত্তারো অনুলোমিকা মেথুনস্সাতি সম্বন্ধো. কথমিতি চে? মগ্গে মগ্গপ্পৰেসনসদিসতায, ন উভিন্নং রাগৰসেন সদিসভাৰূপগতানং দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিসদিসতায. ইধাগতা চত্তারোতি মেথুনধম্মাদিৰসেন পারাজিকা চত্তারো চাতি এৰং সমোধানতো চতুৰীসতি পারাজিকাতি অত্থো.

এত্থাহ – মাতুঘাতকপিতুঘাতকঅরহন্তঘাতকা ততিযপারাজিকং আপন্না, ভিক্খুনিদূসকো লম্বীআদযো চত্তারো পঠমপারাজিকং আপন্নাযেৰাতি কত্ৰা কুতো চতুৰীসতীতি? অধিপ্পাযো পনেত্থ অত্থি, মাতুঘাতকাদযো হি চত্তারো ইধ অনুপসম্পন্নাযেৰ অধিপ্পেতা, লম্বীআদযো চত্তারো কিঞ্চাপি পঠমপারাজিকেন সঙ্গহিতা, যস্মা একেন পরিযাযেন মেথুনধম্মং অপ্পটিসেৰিনোপি হোন্তি, তস্মা ৰিসুং ৰুত্তাতি. পারাজিকৰিনিচ্ছযো.

পারাজিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯. ইদানি সঙ্ঘাদিসেসং পকাসেতুং ‘‘গরুকা নৰা’’তিআদি আরদ্ধং. গরুকাতি সঙ্ঘাদিসেসা ইধ অধিপ্পেতা, অঞ্ঞত্থ পন পারাজিকাপি সঙ্গয্হন্তি. কস্মা ‘‘তেরসা’’তি অৰত্ৰা ‘‘নৰা’’তি ৰুত্তন্তি চে? ৰীতিক্কমক্খণেযেৰ আপজ্জিতব্বত্তা পঠমাপত্তিকা ৰুত্তা, যাৰততিযকা পন চত্তারো সঙ্ঘাদিসেসা সঙ্ঘাযত্তত্তা চিরেন আপজ্জন্তীতি ন ৰুত্তা. তত্থ মোচেতুকামতাতি মোচেতুকামতাযাতি অত্থো ‘‘অলজ্জিতা’’তিআদীসু ৰিয. ইমিনা পন নযেন মোচনস্সাদো মুচ্চনস্সাদো মুত্তস্সাদো মেথুনস্সাদো ফস্সস্সাদো কণ্ডূৰনস্সাদো দস্সনস্সাদো নিসজ্জনস্সাদো ৰাচস্সাদো গেহসিতপেমং ৰনভঙ্গিযন্তি একাদস অস্সাদা ৰুত্তা, তেসু একংযেৰ মোচনস্সাদং গহেত্ৰা সেসা পটিক্খিত্তা হোন্তি.

তেসং অস্সাদানং ৰসেন এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো – মোচেতুং অস্সাদো মোচনস্সাদো. মোচনস্সাদচেতনায নিমিত্তে উপক্কমতি, মুচ্চতি, সঙ্ঘাদিসেসো. ন মুচ্চতি চে, থুল্লচ্চযং. মুচ্চনস্সাদে সচে অত্তনো ধম্মতায মুচ্চমানং অস্সাদেতি, ন উপক্কমতি, অনাপত্তি. সচে মুচ্চমানং অস্সাদেন্তো উপক্কমিত্ৰা মোচেতি, সঙ্ঘাদিসেসোৰ. অত্তনো ধম্মতায মুত্তে অস্সাদো মুত্তস্সাদো. এত্থাপি উপক্কমস্স নত্থিতায অনাপত্তি. এৰং সব্বত্থ. মেথুনস্সাদেন ইত্থিং গণ্হন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি, অযং মেথুনস্সাদো. ফস্সস্সাদো দুৰিধো অজ্ঝত্তিকো বাহিরো চাতি. তত্থ অজ্ঝত্তিকে তাৰ অত্তনো নিমিত্তং ‘‘থদ্ধং মুদুকন্তি জানিস্সামী’’তি ৰা লোলভাৰেন ৰা কীল়াপযতো সচে মুচ্চতি, অনাপত্তি. বাহিরফস্সস্সাদে কাযসংসগ্গরাগেন মাতুগামং ফুসতো আলিঙ্গতো চ মুত্তে অনাপত্তি. কণ্ডূৰনস্সাদে দদ্দুকচ্ছাদীনং ৰসেন খজ্জমানং নিমিত্তং কণ্ডূৰনস্সাদেন কণ্ডূৰতো মুত্তেপি অনাপত্তি. দস্সনস্সাদে মাতুগামস্স অনোকাসং উপনিজ্ঝাযতো মুত্তেপি অনাপত্তি. নিসজ্জনস্সাদে মাতুগামেন সদ্ধিং রহো নিসিন্নস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. ৰাচায অস্সাদো ৰাচস্সাদো. তেন অস্সাদেন মাতুগামং মেথুনপ্পটিসংযুত্তাহি ৰাচাহি ওভাসন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. গেহসিতপেমে মাতাদীনং মাতাদিপেমেন আলিঙ্গনাদিং করোন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. ৰনভঙ্গে চ সন্থৰকরণত্থায ইত্থিযা পেসিতং পুপ্ফাদিৰনভঙ্গসঞ্ঞিতং পণ্ণাকারং ‘‘ইত্থন্নামায নাম ইদং মে পেসিত’’ন্তি অস্সাদেন আমসন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. এতেসু পন মোচনস্সাদৰসেনেৰ উপক্কমন্তস্স আপত্তি, সেসানং ৰসেন অনাপত্তীতি ৰেদিতব্বং.

সুক্কস্সাতি ‘‘নীলং পীতকং লোহিতকং ওদাতং তক্কৰণ্ণং দকৰণ্ণং তেলৰণ্ণং খীরৰণ্ণং দধিৰণ্ণং সপ্পিৰণ্ণ’’ন্তি (পারা. ২৩৭) এৰং আগতেসু দসসু ৰণ্ণেসু যস্স কস্সচি সুক্কস্সাতি অধিপ্পাযো. উপক্কম্মাতি ‘‘অজ্ঝত্তরূপে মোচেতি, বহিদ্ধারূপে মোচেতি, অজ্ঝত্তবহিদ্ধারূপে মোচেতি, আকাসে কটিং কম্পেন্তো মোচেতী’’তি (পারা. ২৩৭) এৰং ৰুত্তেসু চতূসু উপাযেসু অঞ্ঞতরেন উপাযেন ‘‘রাগূপত্থম্ভে মোচেতি, ৰচ্চূপত্থম্ভে মোচেতি, পস্সাৰূপত্থম্ভে মোচেতি, ৰাতূপত্থম্ভে মোচেতি, উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠূপত্থম্ভে মোচেতী’’তি এৰং ৰুত্তেসু পঞ্চসু কালেসু কিস্মিঞ্চি কালে অঙ্গজাতে কম্মনিযং পত্তে ‘‘আরোগ্যত্থায মোচেতি, সুখত্থায মোচেতি, ভেসজ্জত্থায, দানত্থায, পুঞ্ঞত্থায, যঞ্ঞত্থায, সগ্গত্থায, বীজত্থায, ৰীমংসত্থায, দৰত্থায মোচেতী’’তি (পারা. ২৩৭) এৰং ৰুত্তেসু দসসু অধিপ্পাযেসু যেন কেনচি অধিপ্পাযেন হত্থাদীসু যেন কেনচি উপক্কমিত্ৰাতি অত্থো. ৰিমোচযন্তি অন্তমসো যং একা খুদ্দকমক্খিকা পিৰেয্য, তত্তকম্পি মোচেন্তোতি অত্থো. অঞ্ঞত্র সুপিনন্তেনাতি যা সুপিনন্তে সুক্কৰিস্সট্ঠি হোতি, তং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. সমণোতি যো কোচি উপসম্পন্নো. গরুকন্তি সঙ্ঘাদিসেসং. ফুসেতি আপজ্জেয্যাতি অত্থো.

সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদং পঠমং.

২০. ইদানি কাযসংসগ্গং দীপেতুং ‘‘ইত্থিসঞ্ঞী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইত্থিসঞ্ঞীতি তদহুজাতাযপি মনুস্সিত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞীযেৰ হুত্ৰাতি অত্থো. সচে তত্থ ৰেমতিকো ৰা পণ্ডকপুরিসতিরচ্ছানগতসঞ্ঞী ৰা হোতি, থুল্লচ্চযং, তথা ইত্থিযা কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধামসনে চ কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযামসনে চ যক্খীপেতীপণ্ডকানং কাযেন কাযামসনে চ. পুরিসতিরচ্ছানগতিত্থীনং পন কাযেন কাযামসনেপি দুক্কটং, তথা যক্খীআদীনং কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধাদীসু চ. মতিত্থিযা পন থুল্লচ্চযং. কাযসংসগ্গরাগৰাতি ইমিনা মাতুপেমাদিং মোক্খাধিপ্পাযঞ্চ পটিক্খিপতি. সম্ফুসন্তোতি কাযসংসগ্গরাগেন উপক্কম্ম অন্তমসো লোমেনপি মনুস্সিত্থিং সম্ফুসন্তোতি অত্থসম্বন্ধো. ইমিনা যো ইত্থিযা আলিঙ্গতোপি কাযেন ন ৰাযমতি, কেৰলং ফস্সংযেৰ অনুভৰতি, তস্স অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি.

কাযসংসগ্গসিক্খাপদং দুতিযং.

২১. ইদানি দুট্ঠুল্লৰাচং পকাসেতুং ‘‘তথা সুণন্তি’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তথাতি ইত্থিসঞ্ঞী. মনুস্সিত্থিং সুণন্তিন্তি সম্বন্ধো. সুণন্তিন্তি ইমিনা পটিবলাযপি ইত্থিযা অৰিঞ্ঞত্তিপথে ঠিতায দূতেন ৰা পণ্ণেন ৰা আরোচেন্তস্স দুট্ঠুল্লৰাচাপত্তিন হোতীতি দীপিতং হোতি. ৰিঞ্ঞুঞ্চাতি ইমিনা যা মহল্লিকাপি বালাপি এল়মূগাপি অসদ্ধম্মপ্পটিসংযুত্তং কথং ন জানাতি, সা ইধ নাধিপ্পেতাতি দস্সেতি. ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গানং ৰসেন মগ্গং ৰা মেথুনং ৰা আরব্ভাতি সম্বন্ধো. দুট্ঠুল্লৰাচায রাগো দুট্ঠুল্লৰাচারাগো, তেন দুট্ঠুল্লৰাচারাগেন. তং অস্সাদেন্তো ওভাসেত্ৰা দুরুত্তৰচনং ৰত্ৰা গরুকং ফুসেতি অত্থো.

কথং দ্ৰে মগ্গে আরব্ভ পসংসতি গরহতি? তত্থ পসংসাযপি তাৰ ‘‘ইত্থিলক্খণেন সুভলক্খণেন সমন্নাগতাসী’’তি ৰদতি, ন তাৰসীসং এতি. ‘‘তৰ ৰচ্চমগ্গো চ পস্সাৰমগ্গো চ সুভো সুসণ্ঠানো দস্সনীযো, ঈদিসেন নাম ইত্থিলক্খণেন সুভলক্খণেন সমন্নাগতাসী’’তি ৰদতি, সীসং এতি, সঙ্ঘাদিসেসো হোতীতি অত্থো. গরহণে পন ‘‘সিখরণীসি, সম্ভিন্নাসি, উভতোব্যঞ্জনাসী’’তি ইমানি তীণি সুদ্ধানিযেৰ সীসং এন্তি ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গানং নিযতৰচনত্তা অচ্চোল়ারিকত্তা চ. অঞ্ঞানি পন ‘‘অনিমিত্তাসি, নিমিত্তমত্তাসী’’তিআদীনি মগ্গানং অনিযতৰচনত্তা মেথুনেন ঘটেত্ৰা ৰুত্তানি এৰ সীসং এন্তি. মেথুনপ্পটিসংযুত্তে ‘‘দেহি মে, অরহসি মে দাতু’’ন্তিআদীহি পন সীসং ন এতি, ‘‘মেথুনধম্মং দেহী’’তিআদিনা মেথুনধম্মে ঘটিতেযেৰ সঙ্ঘাদিসেসো. ইত্থিযা ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গে ঠপেত্ৰা অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং আদিস্স ৰণ্ণাদিভণনে থুল্লচ্চযং, তথা যক্খীপেতীপণ্ডকেসু ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গে মেথুনেপি. ইমেসং পন যক্খীআদীনং অধক্খকাদিকে ৰুত্তপ্পকারে পদেসে দুংক্কটং, তথা ইত্থিযাদীনং উব্ভক্খকে অধোজাণুমণ্ডলে কাযপ্পটিবদ্ধে চাতি.

দুট্ঠুল্লৰাচাসিক্খাপদং ততিযং.

২২. ইদানি অত্তকামপারিচরিযং দস্সেতুং ‘‘ৰত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰত্ৰাতি দুট্ঠুল্লোভাসনে ৰুত্তপ্পকারং ইত্থিং ইত্থিসঞ্ঞীযেৰ হুত্ৰা ৰত্ৰাতি অত্থো. অত্তকামুপট্ঠানৰণ্ণন্তি এত্থ মেথুনধম্মসঙ্খাতেন কামেন উপট্ঠানং কামুপট্ঠানং, অত্তনো অত্থায কামুপট্ঠানং অত্তকামুপট্ঠানং, অত্তনা ৰা কামিতং ইচ্ছিতন্তি অত্তকামং, সযং মেথুনরাগৰসেন পত্থিতন্তি অত্থো, অত্তকামঞ্চ তং উপট্ঠানঞ্চাতি অত্তকামুপট্ঠানং, তস্স ৰণ্ণো অত্তকামুপট্ঠানৰণ্ণো, তং অত্তকামুপট্ঠানৰণ্ণং. ‘‘এতদগ্গং, ভগিনি, পারিচরিযানং যা মাদিসং সীলৰন্তং কল্যাণধম্মং ব্রহ্মচারিং এতেন ধম্মেন পরিচরেয্যা’’তি এৰং ৰত্ৰাতি সম্বন্ধো. মেথুনরাগিনোতি ইমিনা গিলানপচ্চযাদীহি উপট্ঠানস্স ৰণ্ণং ভণতো অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি. ৰাচা মেথুনযুত্তেনাতি এত্থ মেথুনযুত্তেনেৰ ৰাচায মেথুনযাচনে গরুকং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো.

অত্তকামপারিচরিযসিক্খাপদং চতুত্থং.

২৩. ইদানি সঞ্চরিত্তং দস্সেতুং ‘‘পটিগ্গহেত্ৰা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পটিগ্গহেত্ৰাতি ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা উভিন্নং মাতাদীহি ৰা ‘‘ভন্তে, ইত্থন্নামং ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা এৰং ভণাহী’’তি ৰুত্তো তেসং ৰচনং ‘‘সাধূ’’তি ৰা ‘‘হোতূ’’তি ৰা ‘‘ভণামী’’তি ৰা যেন কেনচি আকারেন ৰচীভেদং কত্ৰা, সীসকম্পনাদীহি ৰা সম্পটিচ্ছিত্ৰাতি অত্থো. সন্দেসন্তি এত্থ পন ইত্থী দসৰিধা মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সারক্খা সপরিদণ্ডাতি. দস ভরিযাযো ধনক্কীতা ছন্দৰাসিনী ভোগৰাসিনী পটৰাসিনী ওদপত্তকিনী ওভটচুম্বটকা দাসী চ ভরিযা চ কম্মকারী চ ভরিযা চ ধজাহটা মুহুত্তিকা চাতি.

তাসু মাতুরক্খিতা ভিক্খুং পহিণতি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং ব্রূহি ‘হোমি ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযং ইত্থিযা সন্দেসো নাম. সচে মাতুরক্খিতায মাতাপিতাভাতাভগিনিআদযো ভিক্খুং পহিণন্তি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং ব্রূহি ‘হোতু ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযম্পি ইত্থিযা সন্দেসোযেৰ নাম. এৰং পিতুরক্খিতাদীসুপি নযো নেতব্বো. পুরিসো ভিক্খুং পহিণতি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং মাতুরক্খিতং ব্রূহি…পে… সপরিদণ্ডং ব্রূহি ‘হোতু কির ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযং পুরিসস্স সন্দেসো নাম. সচে পুরিসস্স মাতাপিতাভাতাভগিনিআদযো ভিক্খুং পহিণন্তি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং মাতুরক্খিতং ব্রূহি…পে… সপরিদণ্ডং ব্রূহি ‘হোতু ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযম্পি পুরিসস্স সন্দেসোযেৰ নাম, আণাপনন্তি অত্থো.

ৰীমংসিত্ৰাতি এত্থ ৰুত্তপ্পকারেন সাসনং গহেত্ৰা তস্সা ইত্থিযা ৰা পুরিসস্স ৰা তেসং অৰস্সারোচনকানং মাতাপিতাভাতাভগিনিআদীনং ৰা আরোচেত্ৰাতি অত্থো. হরন্তি যত্থ পহিতো, তত্থ গন্ত্ৰা তস্সা ইত্থিযা ৰা পুরিসস্স ৰা আরোচেতি, সা ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছতু ৰা, মা ৰা, লজ্জায ৰা তুণ্হী হোতু, পুন আগন্ত্ৰা তস্সা ইত্থিযা ৰা পুরিসস্স ৰা হরন্তো গরুকং ফুসেতি সম্বন্ধো. এত্তাৰতা ‘‘পটিগ্গণ্হতি ৰীমংসতি পচ্চাহরতী’’তি ৰুত্তং অঙ্গত্তযং সম্পাদিতং হোতি. ইমায তিৰঙ্গসম্পত্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো, ইতো যেহি কেহিচি দ্ৰীহি অঙ্গেহি থুল্লচ্চযং, একেন দুক্কটং. যক্খীপেতীপণ্ডকেসু অঙ্গত্তযেনপি থুল্লচ্চযমেৰ, একেন ৰা দ্ৰীহি ৰা দুক্কটন্তি.

সঞ্চরিত্তসিক্খাপদং পঞ্চমং.

২৪. ইদানি কুটিকারসিক্খাপদং আৰি কাতুং ‘‘সংযাচিতপরিক্খার’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘ৰাসিং দেথ, ফরসুং দেথা’’তিআদিনা সযং পৰত্তিতযাচনায গহিতপরিক্খারং সংযাচিতপরিক্খারং পদভাজনে ৰুত্তনযেন সঙ্ঘং তিক্খত্তুং যাচিত্ৰা লদ্ধভিক্খূহি ৰা সঙ্ঘেনেৰ ৰা তত্থ গন্ত্ৰা সারম্ভানারম্ভসপরিক্কমনাপরিক্কমনভাৰং ঞত্ৰা অদেসিতৰত্থুকং ‘‘কুটি নাম উল্লিত্তা ৰা হোতি অৰলিত্তা ৰা উল্লিত্তাৰলিত্তা ৰা’’তি (পারা. ৩৪৯) এৰং ৰুত্তলক্খণং কুটিং. ‘‘তত্রিদং পমাণং, দীঘসো দ্ৰাদস ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযা, তিরিযং সত্তন্তরা’’তি (পারা. ৩৪৮) এৰং ৰুত্তপমাণাতিক্কন্তং, ‘‘ময্হং ৰাসাগারং এসা’’তি এৰং অত্তা উদ্দেসো এতিস্সাতি অত্তুদ্দেসা, তং অত্তুদ্দেসং কত্ৰা গরুং সঙ্ঘাদিসেসং ফুসেতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – অদেসিতৰত্থুকং পমাণাতিক্কন্তং কুন্থকিপিল্লিকাদীনং আসযে কতত্তা সারম্ভং দ্ৰীহি বলীবদ্দেহি যুত্তেন সকটেন গন্তুং অসক্কুণেয্যতায অপরিক্কমনং উল্লিত্তাদিভেদং কুটিং অত্তনো ৰসনত্থায করোন্তো ৰা কারাপেন্তো ৰা ‘‘ইদানি নিট্ঠানং গমিস্সতী’’তি পঠমপিণ্ডদানে থুল্লচ্চযং, দুতিযপিণ্ডদানেন লেপে ঘটিতে দ্ৰে চ সঙ্ঘাদিসেসে দ্ৰে চ দুক্কটানি, সচে দেসিতৰত্থুকাযেৰ ৰা পমাণাতিক্কন্তাযেৰ ৰা হোতি, একং সঙ্ঘাদিসেসং দ্ৰে চ দুক্কটানি আপজ্জতীতি.

কুটিকারসিক্খাপদং ছট্ঠং.

২৫. ইদানি ৰিহারকারসিক্খাপদং দস্সেতুং ‘‘মহল্লক’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মহল্লকন্তি সস্সামিকভাৰেন সংযাচিতকুটিতো মহন্তভাৰো এতস্স অত্থি, যস্মা ৰা ৰত্থুং দেসাপেত্ৰা পমাণাতিক্কমেনাপি কাতুং ৰট্টতি, তস্মা পমাণমহন্ততাযপি মহল্লকো, তং মহল্লকং ৰিহারং ৰা কত্ৰাতি অত্থো. এত্থ পন অদেসিতৰত্থুকভাৰেন একো সঙ্ঘাদিসেসো, সেসং অনন্তরসদিসমেৰ. ইধ চ তত্থ চ ৰাসাগারং ঠপেত্ৰা উপোসথাগারং ৰা জন্তাঘরং ৰা অগ্গিসালং ৰা ভৰিস্সতীতি এৰমাদিনা নযেন করোন্তস্স অনাপত্তি.

ৰিহারকারসিক্খাপদং সত্তমং.

২৬. ইদানি অমূলকসিক্খাপদং পকাসেতুং ‘‘অমূলকেনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অমূলকেনাতি যং চোদকেন চুদিতকম্হি পুগ্গলে অদিট্ঠং অসুতং অপরিসঙ্কিতং, ইদং এতেসং দস্সনসৰনপরিসঙ্কাসঙ্খাতানং মূলানং অভাৰতো অমূলকং, তেন অমূলকেন ৰত্থুনাতি সম্বন্ধো. তত্থ অদিট্ঠং নাম অত্তনো পসাদচক্খুনা ৰা দিব্বচক্খুনা ৰা অদিট্ঠং. অসুতং নাম তথেৰ কেনচি ৰুচ্চমানং ন সুতং. অপরিসঙ্কিতং নাম চিত্তেন অপরিসঙ্কিতং, তং পন দিট্ঠসুতমুতৰসেন তিৰিধং. তত্থ ভিক্খুঞ্চ মাতুগামঞ্চ তথারূপে ঠানে দিস্ৰা ‘‘অদ্ধা ইমেহি কত’’ন্তি ৰা ‘‘করিস্সন্তী’’তি ৰা পরিসঙ্কতি, ইদং দিট্ঠপরিসঙ্কিতং নাম. অন্ধকারে পটিচ্ছন্নোকাসে ৰা ভিক্খুস্স চ মাতুগামস্স চ ৰচনং সুত্ৰা দুতিযস্স অত্থিভাৰং অজানন্তো পুব্বে ৰুত্তনযেন পরিসঙ্কতি, ইদং সুতপরিসঙ্কিতং নাম. ধুত্তেহি ইত্থীহি সদ্ধিং পচ্চন্তৰিহারেসু পুপ্ফগন্ধসুরাদীহি অনুভৰিত্ৰা গতট্ঠানং দিস্ৰা ‘‘কেন নু খো ইদং কত’’ন্তি ৰীমংসন্তো তত্র কেনচি ভিক্খুনা গন্ধাদীহি পূজা কতা হোতি, ভেসজ্জত্থায অরিট্ঠং ৰা পীতং, সো তস্স গন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘‘অযং সো ভৰিস্সতী’’তি পরিসঙ্কতি, ইদং মুতপরিসঙ্কিতং নাম. এৰং তিৰিধায পরিসঙ্কায অভাৰেন অপরিসঙ্কিতন্তি অত্থো.

চোদেন্তোতি ‘‘পারাজিকং ধম্মং আপন্নোসি, অস্সমণোসি, অসক্যপুত্তিযোসী’’তিআদীহি ৰচনেহি সযং চোদেন্তোতি অত্থো. এৰং চোদেন্তস্স ৰাচায ৰাচায সঙ্ঘাদিসেসো. চোদাপেন্তো ৰাতি অত্তনা তস্স সমীপে ঠত্ৰা অঞ্ঞং ভিক্খুং আণাপেত্ৰা চোদাপেন্তো তস্স আণত্তস্স ৰাচায ৰাচায গরুং ফুসেতি অত্থো. অথ সোপি চাৰনাধিপ্পাযেন ‘‘মযাপি দিট্ঠং অত্থী’’তিআদিনা নযেন চোদেতি, দ্ৰিন্নম্পি ৰাচায আপত্তি. ৰত্থুনা অন্তিমেন চাতি ভিক্খুনো অনুরূপেসু একূনৰীসতিযা পারাজিকেসু অঞ্ঞতরেনাতি অত্থো. চাৰেতুন্তি ব্রহ্মচরিযা চাৰেতুং, যো সুদ্ধং ৰা অসুদ্ধং ৰা কতূপসম্পদং পুগ্গলং সুদ্ধদিট্ঠিকো সমানো চাৰনাধিপ্পাযেন চোদেতি ৰা চোদাপেতি ৰা, তস্স সঙ্ঘাদিসেসোতি অধিপ্পাযো. সুণমানন্তি ইমিনা পরম্মুখা দূতেন ৰা পণ্ণেন ৰা চোদেতি. চোদেন্তস্স ন রুহতীতি দীপিতং হোতি. পরম্মুখা পন সত্তহি আপত্তিক্খন্ধেহি ৰদন্তস্স দুক্কটং.

অমূলকসিক্খাপদং অট্ঠমং.

২৭. ইদানি অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদং দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞস্স কিরিয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞস্স কিরিযন্তি অঞ্ঞস্স খত্তিযাদিজাতিকস্স পারাজিকস্স ৰীতিক্কমসঙ্খাতং কিরিযং দিস্ৰাতি সম্বন্ধো. তেন লেসেনাতি ‘‘দস লেসা জাতিলেসো নামলেসো গোত্তলেসো লিঙ্গলেসো আপত্তিলেসো পত্তলেসো চীৰরলেসো উপজ্ঝাযলেসো আচরিযলেসো সেনাসনলেসো’’তি (পারা. ৩৯৪) এৰং ৰুত্তেসু দসসু লেসেসু যো তস্মিং পুগ্গলে দিস্সতি, তেন লেসেন তদঞ্ঞং পুগ্গলং ব্রহ্মচরিযা চাৰেতুং অন্তিমৰত্থুনা চোদেন্তো গরুকং ফুসেতি অত্থো. তত্থ অঞ্ঞম্পি ৰত্থুং লিস্সতি সিলিস্সতি ৰোহারমত্তেনেৰ ঈসকং অল্লীযতীতি লেসো, জাতিযেৰ লেসো জাতিলেসো. এস নযো সেসপদেসুপি. লেসেন চোদেন্তো কথং চোদেতি? অঞ্ঞো খত্তিযজাতিকো ইমিনা চোদকেন পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো দিট্ঠো হোতি, সো অঞ্ঞং অত্তনো ৰেরিং খত্তিযজাতিকং ভিক্খুং পস্সিত্ৰা তং খত্তিযজাতিলেসং গহেত্ৰা এৰং চোদেতি ‘‘খত্তিযো মযা দিট্ঠো পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো, ত্ৰম্পি খত্তিযো পারাজিকং ধম্মং আপন্নোসী’’তি ৰা ‘‘সো ত্ৰং খত্তিযো, নাঞ্ঞো, পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নোসী’’তি ৰা চোদেতি. এৰং নামলেসাদযোপি ৰেদিতব্বা.

অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদং নৰমং.

২৮. এত্তাৰতা ‘‘গরুকা নৰা’’তি উদ্দিট্ঠে ৰিত্থারতো দস্সেত্ৰা ইদানি তেসু আপন্নেসু পটিপজ্জনাকারং দস্সেতুং ‘‘ছাদেতি জানমাপন্ন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সাযং পিণ্ডত্থো – যো ভিক্খু ‘‘অযং ইত্থন্নামা আপত্তী’’তি আপত্তিৰসেন ৰা ‘‘ইদং ভিক্খূনং ন ৰট্টতী’’তি এৰং ৰত্থুৰসেন ৰা জানমাপন্নং আপত্তিং যাৰ ছাদেতি, তাৰ তেন ভিক্খুনা অকামা পরিৰাসো ৰসিতব্বোতি. চরেয্যাতি মানত্তং সমাদায ৰসেয্য. কিত্তকং দিৰসন্তি চে? ছ রত্তিযো. মানত্তৰাসো পন সঙ্ঘেযেৰ, ন গণে, ন পুগ্গলে, তেন ৰুত্তং ‘‘সঙ্ঘে’’তি. পরিৰুত্থোতি ‘‘তযো খো উপালি পারিৰাসিকস্স ভিক্খুনো রত্তিচ্ছেদা সহৰাসো ৰিপ্পৰাসো অনারোচনা’’তি (চূল়ৰ. ৮৩) এৰং ৰুত্তং রত্তিচ্ছেদং অকত্ৰা পরিৰুত্থোতি অত্থো. তত্থ সহৰাসোতি পকতত্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে উদকপাতট্ঠানব্ভন্তরে ৰাসো. ৰিপ্পৰাসো নাম অঞ্ঞং পকতত্তং ভিক্খুং ৰিনা ৰাসো. অনারোচনাতি আগন্তুকাদীনং অনারোচনা. এতেসু তীসু একেনাপি রত্তিচ্ছেদো হোতি এৰ. এত্থ পন উপচারসীমগতানং আরোচেতব্বং, ন বহি ঠিতানং, বহি ঠিতানম্পি সচে সদ্দং সুণাতি, পস্সতি, দূরং ৰা গন্ত্ৰা আরোচেতব্বমেৰ, অনারোচেন্তস্স রত্তিচ্ছেদো চেৰ ৰত্তভেদে দুক্কটঞ্চ হোতি. অজানন্তস্সেৰ উপচারসীমং পৰিসিত্ৰা গচ্ছন্তি চে, রত্তিচ্ছেদোৰ হোতি, ন ৰত্তভেদো.

চিণ্ণমানত্তন্তি ‘‘চত্তারো খো, উপালি, মানত্তচারিকস্স ভিক্খুনো রত্তিচ্ছেদা সহৰাসো ৰিপ্পৰাসো অনারোচনা ঊনে গণে চরণ’’ন্তি (চূল়ৰ. ৯২) এৰং ৰুত্তং রত্তিচ্ছেদং অকত্ৰা চিণ্ণমানত্তং পরিনিট্ঠিতমানত্তন্তি অত্থো. এত্থ পন সহৰাসাদযো পরিৰাসে ৰুত্তপ্পকারা এৰ. ‘‘ঊনে গণে চরণ’’ন্তি এত্থ গণো চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা ভিক্খূ, তস্মা সচেপি তীহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ৰসতি, রত্তিচ্ছেদো হোতিযেৰ, ‘‘সচে পন তেন তেসং অত্থিভাৰং দিস্ৰা আরোচিতে পক্কমন্তি, ঊনে গণে চরণদোসো ন হোতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৯৭) অট্ঠকথাসু ৰুত্তং কির. অব্ভেয্যাতি তং ভিক্খুং ৰীসতিগণো সঙ্ঘো অব্ভেয্য সম্পটিচ্ছেয্য, অব্ভানকম্মৰসেন ওসারেয্যাতি অত্থো. সচে একেনপি ঊনো ৰীসতিগণো ভিক্খুসঙ্ঘো তং ভিক্খুং অব্ভেয্য, সো চ ভিক্খু ন অব্ভিতো, তে চ ভিক্খূ গারয্হা, দুক্কটং আপজ্জন্তীতি অত্থো.

২৯. ইদানি যথা ছাদিতা আপত্তি ছন্না হোতি, তং পকারং দস্সেতুং ‘‘আপত্তী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাযং পদযোজনা – আপত্তিতা চ অনুক্খিত্ততা চ অনন্তরাযতা চ পহুত্ততা চ আপত্তিনুক্খিত্তঅনন্তরাযপহুত্ততাযো, এতাসু চতূসু তথাসঞ্ঞিতা চ ছাদেতুকামো হুত্ৰা ছাদনা চাতি এৰং দসহঙ্গেহি অরুণুগ্গমম্হি ছন্না হোতীতি. এত্থ পন আপত্তিআদীসু চতূসু আপত্তিসঞ্ঞিতা চ অনুক্খিত্তসঞ্ঞিতা চ অনন্তরাযসঞ্ঞিতা চ পহুত্তসঞ্ঞিতা চাতি এৰং সঞ্ঞাৰসেন যোজেত্ৰা অট্ঠঙ্গানি গহেতব্বানি, ছাদেতুকামোতি ইদমেকং, ছাদনাতি ইদমেকন্তি এৰং দস.

এতেসু পন আদিতো পট্ঠায অযং ৰিনিচ্ছযো – ‘‘আপত্তি চ হোতি আপত্তিসঞ্ঞী চা’’তি এত্থ যং আপন্নো, সা তেরসন্নং অঞ্ঞতরা হোতি, সোপি চ তত্থ গরুকাপত্তিসঞ্ঞীযেৰ হুত্ৰা জানন্তো ছাদেতি, ছন্না হোতি. সচে তত্থ অনাপত্তিসঞ্ঞী ৰা অঞ্ঞাপত্তিসঞ্ঞী ৰা ৰেমতিকো ৰা হোতি, অচ্ছন্নাৰ হোতি. তিৰিধং পন উক্খেপনীযকম্মং, তেন অকতো অনুক্খিত্তো. সো চে পকতত্তসঞ্ঞী হুত্ৰা ছাদেতি, ছন্না হোতি. সচে অপকতত্তসঞ্ঞী ছাদেতি, অচ্ছন্না হোতি. অপকতত্তেন পন পকতত্তসঞ্ঞিনাপি অপকতত্তসঞ্ঞিনাপি ছাদিতং অচ্ছাদিতমেৰ হোতীতি. অনন্তরাযিকোতি যস্স দসসু রাজচোরঅগ্গিউদকমনুস্সামনুস্সৰাল়সরীসপজীৰিতব্রহ্মচরিযন্তরাযেসুপি একোপি নত্থি, সো চে অনন্তরাযিকসঞ্ঞী হুত্ৰা ছাদেতি, ছন্না হোতি. সচে সো অন্ধকারভীরুকো অনন্তরাযে এৰ ৰাল়াদিঅন্তরাযসঞ্ঞী হুত্ৰা ছাদেতি, অচ্ছন্নাৰ হোতি. পহূতি যো সক্কোতি সভাগভিক্খুনো সমীপং গন্তুঞ্চেৰ আরোচিতুঞ্চ, সো চে পহুসঞ্ঞী হুত্ৰা ছাদেতি, ছন্না হোতি. যো পন অপহু হুত্ৰা পহুসঞ্ঞী, পহু ৰা অপহুসঞ্ঞী হুত্ৰা ছাদেতি, অচ্ছন্নাৰ হোতীতি.

অরুণুগ্গমম্হীতি এত্থ পুরেভত্তং ৰা আপত্তিং আপন্নো হোতি পচ্ছাভত্তং ৰা, যাৰ অরুণং ন উগ্গচ্ছতি, তাৰ আরোচেতব্বা. সচে পন অরুণব্ভন্তরে সতক্খত্তুম্পি ছাদেতুকামতা উপ্পজ্জতি, অচ্ছন্নাৰ হোতি. আরোচেন্তো পন সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আপন্নস্স আরোচেতুং ন ৰট্টতি. সচে আরোচেতি, আপত্তি পন আৰিকতা হোতি, আরোচনপচ্চযা পন অঞ্ঞং দুক্কটং আপত্তিং আপজ্জতি. ইমিনা অঞ্ঞম্পি ৰত্থুসভাগাপত্তিং আরোচেতুং ন ৰট্টতীতি দীপিতো হোতি. আরোচেন্তেন পন ‘‘অহং তৰ সন্তিকে একং আপত্তিং আৰি করোমী’’তি ৰা ‘‘আচিক্খামী’’তি ৰা ‘‘আরোচেমী’’তি ৰা ‘‘একং আপত্তিং আপন্নভাৰং জানাহী’’তি ৰা ‘‘একং গরুকাপত্তিং আৰি করোমী’’তি ৰা আদিনা নযেন ৰত্তব্বং, এত্তাৰতা অচ্ছন্নাৰ হোতি. সচে ‘‘লহুকাপত্তিং আরোচেমী’’তি ৰদতি, ছন্নাৰ হোতীতি. সঙ্ঘাদিসেসৰিনিচ্ছযো.

সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. চীৰরনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩০. এৰং গরুকে সিক্খিতব্বাকারং দস্সেত্ৰা ইদানি চীৰরেসু দস্সেতুং ‘‘চীৰর’’ন্তি উদ্ধটং. তত্থ জাতিতো ছ চীৰরানি (মহাৰ. ৩৩৯; পারা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা), তানি কানীতি চে, তং দস্সেতুং ‘‘খোমা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ খোমং নাম খোমৰাকসুত্তেহি কতং ৰত্থং. সাণং নাম সাণৰাকেহি কতং ৰত্থং. ভঙ্গং নাম খোমসুত্তাদীহি পঞ্চহি মিস্সেত্ৰা কতং ৰত্থং. পাটেক্কং ৰাকমযমেৰ ৰাতি ৰদন্তি. কম্বলং নাম মনুস্সলোমং ৰাল়লোমং ঠপেত্ৰা লোমেহি ৰাযিত্ৰা কতং ৰত্থং. ছল়েতানীতি ছ এতানি. সহ অনুলোমেহীতি সানুলোমানি. জাতিতো পন কপ্পিযানি ছ চীৰরানীতি ৰুত্তং হোতি.

৩১. ইদানি তেসং অনুলোমানি দস্সেতুং ‘‘দুকূল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৫) দুকূলং সাণস্স অনুলোমং ৰাকমযত্তা. পট্টুণ্ণন্তি পট্টুণ্ণদেসে পাণকেহি সঞ্জাতৰত্থং. সোমারদেসে, চীনদেসে জাতং সোমারচীনজং পটন্তি সম্বন্ধো. ইমানি তীণিপি কোসেয্যস্স অনুলোমানি পাণকেহি কতসুত্তমযত্তা. ইদ্ধিজন্তি এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা নিব্বত্তচীৰরং. তং পন খোমাদীনং অঞ্ঞতরং হোতি. কপ্পরুক্খেহি নিব্বত্তং জালিনিযা দেৰকঞ্ঞায অনুরুদ্ধত্থেরস্স দিন্নৰত্থাদিকং দেৰদিন্নং. তম্পি খোমাদীহি নিব্বত্তৰত্থসদিসত্তা ছন্নম্পি অনুলোমং হোতিযেৰ কপ্পাসিকস্স ৰা, ইদ্ধিজম্পি তথেৰ ৰেদিতব্বং. তস্স তস্সাতি খোমাদিকস্স. অনুলোমিকন্তি অনুরূপং.

৩২-৩৩. এৰং জাতিতো সানুলোমানি ছ চীৰরানি দস্সেত্ৰা ইদানি তেসু অধিট্ঠানাদিকং ৰিধানং দস্সেতুং ‘‘তিচীৰর’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এত্থ (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিকখাপদৰণ্ণনা; মহাৰ. ৩৫৮) ধিট্ঠানতো পুব্বে তিচীৰরং নাম পাটেক্কং নত্থি সঙ্ঘাটিআদিপ্পহোনকস্স পচ্চত্থরণাদিৰসেনাপি অধিট্ঠাতুং অনুঞ্ঞাতত্তা. তস্মা ‘‘তিচীৰরং অধিট্ঠেয্য ন ৰিকপ্পেয্যা’’তি এত্থ ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তি এৰং নামে গহিতে ‘‘অধিট্ঠান’’মিচ্চেৰ ৰত্তব্বং, ‘‘ৰিকপ্পেমী’’তি পন ন ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. এৰং সেসেসুপি. মুখপুঞ্ছনঞ্চ নিসীদনঞ্চ মুখপুঞ্ছননিসীদনং. কণ্ডুচ্ছাদিন্তি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং অধিট্ঠেয্য, ন ৰিকপ্পেয্যাতি সম্বন্ধো. এত্থাতি ইমেসু নৰসু চীৰরেসু. তিচীৰরন্তি তিচীৰরাধিট্ঠাননযেন অধিট্ঠিততিচীৰরং. ৰিনা অলদ্ধসম্মুতিকো ভিক্খু অৰিপ্পৰাসসম্মুতিঅলদ্ধট্ঠানে একাহম্পি হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ন ৰসেয্যাতি অত্থো. ‘‘ন ভিক্খৰে চাতুমাসং নিসীদনেন ৰিপ্পৰসিতব্বং, যো ৰিপ্পৰসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি খুদ্দকক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ২৬৩) ৰুত্তত্তা চাতুমাসং নিসীদনং ৰিনা ন ৰসেয্যাতি অত্থো.

৩৪. ইদানি অধিট্ঠানৰিধিং দস্সেতুং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মিচ্চধিট্ঠযেতি ইতি অধিট্ঠযে, ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি এৰং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠযেতি অত্থো. অহত্থপাসমেতন্তি দূরে ঠিতং পন ঠপিতোকাসং সল্লক্খেত্ৰা সচে একং, ‘‘এত’’ন্তি, বহূনি চে, ‘‘এতানী’’তি ৰত্ৰা অধিট্ঠযেতি অত্থসম্বন্ধো. সেসেসুপি অযং নযোতি যথা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘ইমং উত্তরাসঙ্গং, ইমং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং অধিট্ঠামী’’তি এৰং অত্তনো নামেনেৰ ৰত্ৰা সম্মুখাপি পরম্মুখাপি ৰুত্তনযেন অধিট্ঠাতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.

৩৫. ইদানি সচে পুব্বে অধিট্ঠিতং তিচীৰরং নিসীদনং ৰস্সিকসাটিকং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদীতি ইমেসু ছসু চীৰরেসু অঞ্ঞতরং চীৰরং অত্থি, পুন তথাৰিধং চীৰরং অধিট্ঠহিত্ৰা পরিহরিতুং ইচ্ছন্তেন ‘‘দ্ৰে পন ন ৰট্টন্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তা পুব্বে অধিট্ঠিতং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অধিট্ঠহন্তো’’তিআদি ৰুত্তং, তং উত্তানমেৰ. পত্তাধিট্ঠহনে তথাতি ‘‘ইমং পত্তং, এতং পত্ত’’ন্তি এৰং নামমত্তমেৰ ৰিসেসো. সেসং তাদিসমেৰাতি অত্থো.

৩৬. এতং ইমং ৰ সঙ্ঘাটিং সংসেতি এত্থ সচে অন্তোগব্ভে ৰা সামন্তৰিহারে ৰা হোতি, ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা, সচে হত্থপাসে হোতি, ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তি তেসং তেসং নামৰসেন ৰাচা ভিন্দিতব্বাতি অত্থো. পচ্চুদ্ধারেপি এসেৰ নযো. এত্থ পন ‘‘দ্ৰে চীৰরস্স অধিট্ঠানা কাযেন ৰা অধিট্ঠেতি, ৰাচায ৰা অধিট্ঠেতী’’তি (পরি. ৩২২) ৰুত্তত্তা সঙ্ঘাটিআদিকং হত্থেন গহেত্ৰা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নযেন চিত্তেন আভোগং কত্ৰা কাযৰিকারং করোন্তেন কাযেন অধিট্ঠাতব্বং, যেন কেনচি সরীরাৰযৰেন অফুসন্তস্স ন ৰট্টতি. ৰাচায অধিট্ঠহন্তেন ৰচীভেদং কত্ৰাৰ অধিট্ঠাতব্বং. তথা পত্তেপি. ৰিদূতি পণ্ডিতো.

৩৭-৮. ইদানি তেসং পমাণপরিচ্ছেদং দস্সেতুং ‘‘সঙ্ঘাটি পচ্ছিমন্তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দীঘতো মুট্ঠিপঞ্চকতো (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) পট্ঠায ‘‘তত্রিদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণং, দীঘসো নৰ ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযা, তিরিযং ছ ৰিদত্থিযো’’তি (পাচি. ৫৪৮) এৰং ৰুত্তসুগতচীৰরূনাপি ৰট্টতি. তিরিযং পন মুট্ঠিত্তিকং. চ-সদ্দেন অতিরেকম্পি ৰট্টতীতি অত্থো. উত্তরাসঙ্গস্সপি এতদেৰ পমাণন্তি তং দস্সেতুং ‘‘তথা একংসিকস্সাপী’’তি ৰুত্তং. অন্তরৰাসকস্স পন ‘‘পারুপনেনপি হি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতু’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাৰচনতো ‘‘দ্ৰিহত্থো ৰা’’তি ৰুত্তং.

৩৯. নিসীদনস্স দীঘেনাতি এত্থ (পাচি. ৫৩১ আদযো; পাচি. অট্ঠ. ৫৩১; কঙ্খা. অট্ঠ. নিসীদনসিক্খাপদৰণ্ণনা) নিসীদনন্তি সন্থতসদিসং সন্থরিত্ৰা একস্মিং অন্তে ৰুত্তপ্পমাণেন দ্ৰীসু ঠানেসু ফালেত্ৰা কতাহি তীহি দসাহি যুত্তস্স পরিক্খারস্সেতং নামং.

৪০. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি (পাচি. ৫৩৮; মহাৰ. ৩৫৪; পাচি. অট্ঠ. ৫৩৭; কঙ্খা. অট্ঠ. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিসিক্খাপদৰণ্ণনা) নাম যস্স অধোনাভিউব্ভজাণুমণ্ডলং কণ্ডু ৰা পিল়কা ৰা অস্সাৰো ৰা থুল্লকচ্ছু ৰা আবাধো, তস্স পটিচ্ছাদনত্থায অনুঞ্ঞাতং চীৰরং. গাথাযো সুৰিঞ্ঞেয্যাৰ.

৪১. অড্ঢতেয্যাৰাতি (পাচি. ৫৪৪) এত্থ ততো উদ্ধং ন ৰট্টতীতি অত্থো.

৪২. এত্থাতি সঙ্ঘাটিতো পট্ঠায যাৰ ৰস্সিকসাটিকা, তাৰ দস্সিতচীৰরেসূতি অত্থো. তদুত্তরিন্তি ততো তেসং চীৰরানং ৰুত্তপ্পমাণতো উত্তরিং করোন্তস্স ছেদনপাচিত্তি হোতীতি পাঠসেসো, তং অতিরেকং ছিন্দিত্ৰা পুন পাচিত্তিযং দেসেতব্বন্তি অত্থো. পচ্চত্থরণমুখচোল়াতি এত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, যাৰ মহন্তং পচ্চত্থরণং আকঙ্খতি, তাৰ মহন্তং পচ্চত্থরণং কাতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৩) ৰুত্তত্তা পচ্চত্থরণস্স পমাণপরিচ্ছেদো নত্থি,. মুখপুঞ্ছনচোল়স্স পন উক্কট্ঠৰসেন ৰা অন্তিমৰসেন ৰা পমাণপরিচ্ছেদো ন ৰুত্তো, তস্মা তম্পি অপ্পমাণিকং. তেন ৰুত্তং ‘‘আকঙ্খিতপ্পমাণিকা’’তি, ইচ্ছিতপ্পমাণিকাতি অত্থো. যাৰ একং ধোৰীযতি, তাৰ অঞ্ঞং পরিভোগত্থায ইচ্ছিতব্বন্তি দ্ৰেপি ৰট্টন্তি.

৪৩. ন দীপিতন্তি কত্থ ন দীপিতং? অট্ঠকথাসু. কস্মাতি চে? ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পরিপুণ্ণং হোতি তিচীৰরং, অত্থো চ হোতি পরিস্সাৰনেহিপি থৰিকাহিপি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৰে, পরিক্খারচোল়ক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৭) বহূনং পত্তথৰিকপরিস্সাৰনাদীনং সঙ্গহৰসেন ৰুত্তত্তা পাটেক্কং নিধানমুখন্তি. যস্মা পন ভগৰতা ‘‘যং যং লব্ভতি, তং তং ইমিনা ৰিধানেন অধিট্ঠহিত্ৰা পুন যেন যেন পরিস্সাৰনাদিনা অত্থো হোতি, তং তং কত্ৰা গণ্হন্তূ’’তি অনুকম্পায অনুঞ্ঞাতং, তস্মা ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৰরপ্পমাণং থৰিকম্পি পটপরিস্সাৰনম্পি বহূনিপি একতো কত্ৰা ‘‘ইমানি চীৰরানি পরিক্খারচোল়ানি অধিট্ঠামী’’তি ৰত্ৰা অধিট্ঠাতুম্পি ৰট্টতিযেৰ. তস্মা ৰুত্তং ‘‘তথা ৰত্ৰা’’তি, ‘‘পরিক্খারচোল়’’ন্তি ৰত্ৰাতি অত্থো. ৰিকপ্পিযন্তি ৰিকপ্পনুপগং.

৪৪. অহতকপ্পানন্তি (মহাৰ. ৩৪৮) একৰারং ধোৰিতকানং.

৪৫. উতুদ্ধটানন্তি উতুতো দীঘকালতো উদ্ধটানং, কতৰত্থকিচ্চানং পিলোতিকানন্তি ৰুত্তং হোতি. সেসাতি উত্তরাসঙ্গঅন্তরৰাসকা. পংসু ৰিয কুচ্ছিতভাৰং পটিক্কূলভাৰং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলং, চোল়খণ্ডানমেতং নামং, তস্মিং পংসুকূলে যথারুচীতি অত্থো. কস্মাতি চে? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অহতানং দুস্সানং অহতকপ্পানং দিগুণং সঙ্ঘাটিং একচ্চিযং উত্তরাসঙ্গং একচ্চিযং অন্তরৰাসকং, উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং দিগুণং উত্তরাসঙ্গং দিগুণং অন্তরৰাসকং, পংসুকূলে যাৰদত্থং, পাপণিকে উস্সাহো করণীযো’’তি ৰুত্তত্তা, তস্মা সুসানাদীসু পতিতপংসুকূলে চ অন্তরাপণে পতিতপিলোতিকচীৰরে চ পটপরিচ্ছেদো নত্থি, পটসতম্পি ৰট্টতীতি সিদ্ধং.

৪৬. ইদানি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং ছিন্নকং উত্তরাসঙ্গং ছিন্নকং অন্তরৰাসক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৫) ৰত্ৰা পুন ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো তিচীৰরে কযিরমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৰে, দ্ৰে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকন্তি. দ্ৰে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকং নপ্পহোতি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, দ্ৰে অচ্ছিন্নকানি একং ছিন্নকন্তি. একং ছিন্নকং নপ্পহোতি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতুং. ন চ, ভিক্খৰে, সব্বং অচ্ছিন্নকং ধারেতব্বং, যো ধারেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ৩৬০) এৰং ৰুত্তৰিধানং দস্সেতুং ‘‘তীসূ’’তিআদি আরদ্ধং. তস্স অত্থো – তীসু চীৰরেসু যং ছিন্দিত্ৰা সিব্বিতুং সব্বপচ্ছিমপ্পমাণং পহোতি, তং ছিন্দিতব্বং. সব্বেসু পন অপ্পহোন্তেসু অন্ৰাধিকং আদিযেয্যাতি. তত্থ অন্ৰাধি নাম অনুৰাতং ৰিয সংহরিত্ৰা চীৰরস্স উপরি সঙ্ঘাটিআকারেন আরোপেতব্বং. আগন্তুকপত্তন্তিপি ৰদন্তি. ইদং পন অপ্পহোনকে অনুঞ্ঞাতং. সচে পহোতি, ন ৰট্টন্তি, ছিন্দিতব্বমেৰ. অনাদিণ্ণন্তি অনারোপিতং অন্ৰাধিকং. ন ধারেয্যাতি তিচীৰরাধিট্ঠানৰসেন অধিট্ঠহিত্ৰা ন ধারেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

৪৭-৮. ইদানি উদোসিতসিক্খাপদনযং দস্সেতুং ‘‘গামে’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ পন সচে গামো (পারা. ৪৭৮; পারা. অট্ঠ. ২.৪৭৭-৪৭৮; কঙ্খা. অট্ঠ. উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা) একস্স রঞ্ঞো ৰা ভোজকস্স ৰা ৰসেন এককুলস্স হোতি, পাকারাদিনা পরিক্খিত্তত্তা একূপচারো চ, এৰরূপে গামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা তস্মিং গামে যথারুচিতট্ঠানে ৰসিতুং লব্ভতি. সচে সো গামো অপরিক্খিত্তো, যস্মিং ঘরে চীৰরং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘরে ৰসিতব্বং, তস্স ৰা ঘরস্স সমন্ততো হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং.

সচে সো গামো ৰেসালিকুসিনারাদযো ৰিয নানারাজূনং ৰা ভোজকানং ৰা হোতি, ৰুত্তপ্পকারেন পরিক্খিত্তো চ, এৰরূপে গামে যস্মিং ঘরে চীৰরং নিক্খিত্তং, তস্মিং ঘরে ৰা ৰত্থব্বং. যস্সা ৰীথিযা তং ঘরং হোতি, তস্সা ৰীথিযা তস্স ঘরস্স সম্মুখাট্ঠানে সভাযে ৰা নগরদ্ৰারে ৰা ৰত্থব্বং, তেসং সভাযদ্ৰারানং হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্বং. সচে অপরিক্খিত্তো, যস্মিং ঘরে নিক্খিত্তং, তত্থ ৰা তস্স হত্থপাসে ৰা ৰত্থব্বং.

নিৰেসনাদযো হম্মিযপরিযোসানা গামপরিক্খেপতো বহি সন্নিৰিট্ঠাতি ৰেদিতব্বা. ইতরথা তেসং গামগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা গামস্স এককুলনানাকুলএকূপচারনানূপচারতাৰসেনেৰ ৰিনিচ্ছযো ৰত্তব্বো সিযা. নিৰেসনাদীনং ৰসেনেৰ পাল়িযং (পারা. ৪৭৮ আদযো) অত্থো ৰিভত্তো, ন গামৰসেন. উদোসিতৰিনিচ্ছযে অযং নযো ৰুত্তোযেৰ.

নিৰেসনেতি এত্থ সচে এককুলস্স নিৰেসনং হোতি পরিক্খিত্তঞ্চ, অন্তোনিৰেসনে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোনিৰেসনে ৰত্থব্বং. অপরিক্খিত্তঞ্চে হোতি, যস্মিং গব্ভে চীৰরং নিক্খিত্তং, তস্মিং ৰত্থব্বং, তস্স গব্ভস্স হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্বং. সচে নানাকুলস্স হোতি পরিক্খিত্তঞ্চ, যস্মিং গব্ভে চীৰরং নিক্খিত্তং, তস্মিং গব্ভে ৰত্থব্বং, সব্বেসং সাধারণদ্ৰারমূলে ৰা তেসং গব্ভদ্ৰারমূলে ৰা তেসং গব্ভদ্ৰারমূলানং ৰা হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং. অপরিক্খিত্তঞ্চে হোতি, যস্মিং গব্ভে চীৰরং নিক্খিত্তং, তস্মিং গব্ভে ৰত্থব্বং, হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্বং.

উদোসিতোতি যানাদীনং ভণ্ডানং সালা. পাসাদোতি দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. নাৰা পন থলং আরোপেত্ৰা নিক্খিত্তাপি হোতি, সমুদ্দে ঠিতাপি. সচে এককুলস্স নাৰা হোতি, অন্তোনাৰায চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোনাৰায ৰত্থব্বং. নানাকুলস্স নাৰা হোতি নানাগব্ভা নানাওৰরকা, যস্মিং ওৰরকে চীৰরং নিক্খিত্তং, তস্মিং ৰত্থব্বং, চীৰরস্স হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্বং.

অট্টোতি পটিরাজাদীনং পটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়োতি এককূটসঙ্গহিতো চতুরস্সপাসাদো. ইমেসু পন উদোসিতাদীসু মাল়পরিযোসানেসু নিৰেসনে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. নিৰেসনন্তি পন উদোসিতাদীনং ৰসেন অকতায পতিস্সযৰিকতিযা অধিৰচনং.

আরামো নাম পুপ্ফারামফলারামাদিকো. সচে এককুলস্স আরামো হোতি পরিক্খিত্তো চ, অন্তোআরামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোআরামে ৰত্থব্বং. সচে অপরিক্খিত্তো, চীৰরস্স হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং. সচে নানাকুলস্স আরামো হোতি পরিক্খিত্তো চ, দ্ৰারমূলে ৰা ৰত্থব্বং, দ্ৰারমূলস্স হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্বং. অপরিক্খিত্তো চে, চীৰরস্স হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং.

সত্থো নাম জঙ্ঘসত্থসকটসত্থানমঞ্ঞতরো. সচে এককুলস্স সত্থো হোতি, সত্থে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা সত্তব্ভন্তরা ন ৰিজহিতব্বা, পস্সতো অব্ভন্তরং ন ৰিজহিতব্বং. অব্ভন্তরং নাম অট্ঠৰীসতিহত্থং হোতি. সচে গচ্ছন্তো সত্থো সকটে ৰা ভগ্গে, গোণে ৰা নট্ঠে অন্তরা ছিজ্জতি, যস্মিং কোট্ঠাসে চীৰরং নিক্খিপিতব্বং, তত্থ ৰসিতব্বং. সচে নানাকুলস্স হোতি, সত্থে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা চীৰরস্স হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং.

খেত্তখলেসু আরামে ৰুত্তসদিসোৰ ৰিনিচ্ছযো. দুমেতি রুক্খমূলে. সচে এককুলস্স রুক্খমূলং হোতি, যং মজ্ঝন্হিককালে সমন্তা ছাযা ফরতি, তস্মিং ঠানে অৰিরল়ে পদেসে তস্স ছাযায ফুট্ঠোকাসস্স অন্তো এৰ নিক্খিপিতব্বং. সচে ৰিরল়সাখস্স পন রুক্খস্স আতপেন ফুট্ঠোকাসে ঠপেতি, অরুণুগ্গমনে সচে সো ভিক্খু তস্স হত্থপাসে ন হোতি, অঞ্ঞস্মিং ৰা ঠানে তস্স ছাযাযপি হোতি, নিস্সগ্গিযং হোতিযেৰ. নানাকুলস্স চে হোতি, চীৰরস্স হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং.

অজ্ঝোকাসে পন ৰিঞ্ঝাটৰীআদীসু অরঞ্ঞেসুপি সমুদ্দমজ্ঝে মচ্ছবন্ধানং অগমনপথেসু দীপকেসুপি চীৰরং ঠপেত্ৰা ততো সমন্তা সত্তব্ভন্তরে পদেসে যত্থ কত্থচি ৰসিতব্বং. সচে সত্তব্ভন্তরতো কেসগ্গমত্তম্পি অতিক্কমিত্ৰা অরুণং উট্ঠপেতি, নিস্সগ্গিযং হোতি.

এত্থ পন পাল়িযং ‘‘গামো একূপচারো নানূপচারো’’তিআদিনা (পারা. ৪৭৭) অৰিসেসেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৰাপি গামনিৰেসনউদোসিতখেত্তধঞ্ঞকরণআরামৰিহারানং একূপচারনানূপচারতা ‘‘গামো একূপচারো নাম এককুলস্স গামো হোতি পরিক্খিত্তো চ অপরিক্খিত্তো চা’’তিআদিনা (পারা. ৪৭৮) পরিক্খিত্তাপরিক্খিত্তৰসেন ৰিভত্তা. অট্টমাল়পাসাদহম্মিযনাৰাসত্থরুক্খমূলঅজ্ঝোকাসানম্পি এৰং অৰত্ৰা ‘‘এককুলস্স অট্টো হোতি, নানাকুলস্স অট্টো হোতী’’তিআদিনা (পারা. ৪৮৪) নযেন এককুলনানাকুলৰসেন চ অন্তে ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচারো নাম অগামকে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা একূপচারো, ততো পরং নানূপচারো’’তি (পারা. ৪৯৪) চ এৰং একূপচারনানূপচারতা ৰিভত্তা. তস্মা গামাদীসু পরিক্খিত্তং একূপচারং, অপরিক্খিত্তং নানূপচারন্তি চ অট্টাদীসু যং এককুলস্স, তং একূপচারং নানাকুলস্স নানূপচারন্তি চ গহেতব্বং. অজ্ঝোকাসপদে ৰুত্তনযেন গহেতব্বং.

ভিক্খুসম্মুতিযাঞ্ঞত্রাতি যং গিলানস্স ভিক্খুনো চীৰরং আদায পক্কমিতুং অসক্কোন্তস্স ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন অৰিপ্পৰাসসম্মুতি দীযতি, তং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. লদ্ধসম্মুতিকস্স পন যাৰ রোগো ন ৰূপসম্মতি, তস্মিং ৰূপসন্তে অঞ্ঞো ৰা কুপ্পতি, অনাপত্তিযেৰ.

৪৯. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং যাৰ আবাধা অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতুং. ৰস্সিকসাটিকং ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰুত্তত্তা রোগপরিযন্তা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি, ৰস্সানপরিযন্তা ৰস্সিকসাটিকাতি অত্থো. সেসাতি তিচীৰরাদযো কালৰসেন অপরিযন্তিকাতি অত্থো.

৫০. পচ্চত্থরণাদিত্তযং সদসম্পি অদসম্পি রত্তম্পি অরত্তম্পি আদিণ্ণকপ্পম্পি অনাদিণ্ণকপ্পম্পি লব্ভতীতি অত্থো. নিসীদনন্তি নিসীদনঞ্চ রত্তং অনাদিণ্ণকপ্পঞ্চ লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. পচ্চত্থরণপরিক্খারমুখপুঞ্ছনচোল়ানি পন নীলম্পি পীতকম্পি লোহিতকম্পি পুপ্ফদসাদিকম্পি ৰট্টন্তি, তস্মা ‘‘সদসম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰরূপং পন নিৰাসেতুং ৰা পারুপিতুং ৰা ন ৰট্টতি, কেৰলং পচ্চত্থরণাদিৰসেন অধিট্ঠানমত্তং কাতুং ৰট্টতি.

৫১. তিচীৰরং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি ৰস্সিকসাটিকাতি ইদং পন সেসচীৰরপঞ্চকং অদসং রজিতংযেৰ কপ্পতি, তঞ্চ আদিণ্ণকপ্পমেৰাতি অত্থো. সদসংৰ নিসীদনন্তি ইদং পন পুব্বে ‘‘সদসম্পী’’তি এত্থ ৰুত্তত্তা অদসম্পি নিসীদনং ৰট্টতীতি সম্মোহনিৰারণত্থং ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.

৫২. অনধিট্ঠিতন্তি তিচীৰরাদিৰসেন অনধিট্ঠিতং. অনিস্সট্ঠং নাম অঞ্ঞেসং অৰিস্সজ্জিতং, তং পন ৰিকপ্পেত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বন্তি অত্থো.

ইদানি ৰিকপ্পনুপগস্স পমাণং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন দস্সেতুং ‘‘হত্থদীঘ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, আযামেন অট্ঠঙ্গুলং সুগতঙ্গুলেন চতুরঙ্গুলৰিত্থতং পচ্ছিমং চীৰরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰুত্তত্তা দীঘতো একহত্থং পুথুলতো উপড্ঢহত্থং ৰিকপ্পেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

৫৩. তিচীৰরস্সাতি ৰিনযতিচীৰরস্স, ন ধুতঙ্গতিচীৰরস্স. তস্স পন ইমেসু নৰসু চীৰরত্তযমেৰ লব্ভতি, ন অঞ্ঞং লব্ভতি. সব্বমেতন্তি সব্বং অধিট্ঠানৰিধানঞ্চ পরিহরণৰিধানঞ্চাতি অত্থো. পরিক্খারচোল়িযো সব্বন্তি তিচীৰরাদিকং নৰৰিধম্পি চীৰরং. তথা ৰত্ৰাতি ‘‘পরিক্খারচোল়’’ন্তি ৰত্ৰা. অধিট্ঠতীতি অধিট্ঠাতি. কিং পন তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং ৰট্টতীতি? আম ৰট্টতি, ‘‘পরিক্খারচোল়ং নাম পাটেক্কং নিধানমুখমেতন্তি তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি. উদোসিতসিক্খাপদে পন তিচীৰরং অধিট্ঠহিত্ৰা পরিহরন্তস্স পরিহারো ৰুত্তো’’তি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰুত্তং, তস্মা তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠহন্তেন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পুন অধিট্ঠাতব্বং.

৫৪. ইদানি এতেসং অধিট্ঠানৰিজহনাকারং দস্সেতুং ‘‘অচ্ছেদৰিস্সজ্জনগাহৰিব্ভমা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অচ্ছেদোতি চোরাদীহি অচ্ছিন্দনং. ৰিস্সজ্জনন্তি অঞ্ঞেসং দানং. কথং পন দিন্নং, কথং গহিতং সুদিন্নং সুগ্গহিতঞ্চ হোতীতি? সচে ‘‘ইদং তুয্হং দেমি দদামি দজ্জামি ওণোজেমি পরিচ্চজামি নিস্সজ্জামি ৰিস্সজ্জামী’’তি ৰা ‘‘ইত্থন্নামস্স দেমি…পে… ৰিস্সজ্জামী’’তি ৰা ৰদতি, সম্মুখাপি পরম্মুখাপি দিন্নংযেৰ হোতি. ‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৰদতি, সুদিন্নং সুগ্গহিতঞ্চ. ‘‘তৰ সন্তকং করোহি, তৰ সন্তকং হোতু, তৰ সন্তকং করিস্সতী’’তি ৰুত্তে ‘‘মমসন্তকং করোমি, মম সন্তকং হোতু, মম সন্তকং করিস্সামী’’তি ৰদতি, দুদ্দিন্নং দুগ্গহিতঞ্চ. সচে পন ‘‘তৰ সন্তকং করোহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু, ভন্তে, ময্হং গণ্হামী’’তি গণ্হাতি, সুগ্গহিতং.

গাহোতি ৰিস্সাসগ্গাহো (পারা. অট্ঠ. ১.১৩১). সো পন এৰং ৰেদিতব্বো – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স ৰিস্সাসং গহেতুং. সন্দিট্ঠো চ হোতি, সম্ভত্তো চ, আলপিতো চ, জীৰতি চ, জানাতি চ ‘গহিতে মে অত্তমনো ভৰিস্সতী’’’তি (মহাৰ. ৩৫৬). তত্থ সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তকমিত্তো. সম্ভত্তোতি দল়্হমিত্তো. আলপিতোতি ‘‘মম সন্তকং যং ইচ্ছসি, তং গণ্হেয্যাসি, আপুচ্ছিত্ৰা গহণে কারণং নত্থী’’তি ৰুত্তো. জীৰতীতি অনুট্ঠানসেয্যায সযিতোপি যাৰ জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদং ন পাপুণাতি. গহিতে চ অত্তমনোতি গহিতে চ তুট্ঠচিত্তো. এৰরূপস্স সন্তকং ‘‘গহিতে মে অত্তমনো ভৰিস্সতী’’তি জানন্তেন গহেতুং ৰট্টতি. অনৰসেসপরিযাদানৰসেন চেতানি পঞ্চ অঙ্গানি ৰুত্তানি, ৰিস্সাসগ্গাহো পন তীহি অঙ্গেহি রুহতি. কথং? সন্দিট্ঠো জীৰতি গহিতে অত্তমনো, সম্ভত্তো জীৰতি গহিতে অত্তমনো, আলপিতো জীৰতি গহিতে অত্তমনোতি এৰং.

যো পন জীৰতি, ন চ গহিতে অত্তমনো হোতি, তস্স সন্তকং ৰিস্সাসভাৰেন গহিতম্পি পুন দাতব্বং. দদন্তেন মতকধনং তাৰ যে তস্স ধনে ইস্সরা গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা, তেসং দাতব্বং. যো পন পঠমংযেৰ ‘‘সুট্ঠু কতং তযা মম সন্তকং গণ্হন্তেনা’’তি ৰচীভেদেন ৰা চিত্তুপ্পাদমত্তেন ৰা অনুমোদিত্ৰা পচ্ছা কেনচি কারণেন কুপিতো, সো পচ্চাহরাপেতুং ন লভতি. যোপি অদাতুকামো, চিত্তেন পন অধিৰাসেতি, ন কিঞ্চি ৰদতি, সোপি পুন পচ্চাহরাপেতুং ন লভতি. যো পন ‘‘মযা তুম্হাকং সন্তকং গহিত’’ন্তি ৰা ‘‘পরিভুত্ত’’ন্তি ৰা ৰুত্তে নাধিৰাসেতি, ‘‘পটিদেহী’’তি ভণতি, সো পচ্চাহরাপেতুং লভতি.

ৰিব্ভমাতি ইমিনা ভিক্খুনিযাযেৰ অধিট্ঠানৰিজহনং গহিতং হোতি. সা পন যদা ৰিব্ভমতি, তদা অস্সমণী হোতি. ভিক্খু পন ৰিব্ভমন্তোপি যাৰ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৰ ভিক্খুযেৰাতি অধিট্ঠানং ন ৰিজহতীতি. লিঙ্গসিক্খাতি লিঙ্গপরিৰত্তনঞ্চ সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চাতি অত্থো. সব্বেসূতি নৰসু চীৰরেসু. অধিট্ঠানৰিযোগকারণাতি অধিট্ঠানৰিজহনকারণা, ইমেসু অঞ্ঞতরেন অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি অত্থো.

কিঞ্চ ভিয্যো (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) – তিচীৰরস্স পন ৰিনিব্বিদ্ধছিদ্দঞ্চ অধিট্ঠানৰিজহনং করোতীতি অত্থো. তত্থ সঙ্ঘাটিউত্তরাসঙ্গানং দীঘন্ততো ৰিদত্থিপ্পমাণস্স তিরিযন্ততো অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণস্স পদেসস্স ওরতো কনিট্ঠঙ্গুলিনখপিট্ঠিপ্পমাণকং ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি. অন্তরৰাসকস্স দীঘন্ততো ৰিদত্থিপ্পমাণস্সেৰ তিরিযন্ততো চতুরঙ্গুলপ্পমাণস্স পদেসস্স ওরতো ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি, পরতো পন ন ভিন্দতি. তস্মা ছিদ্দে জাতে তিচীৰরং অতিরেকচীৰরং হোতি, সূচিকম্মং কত্ৰা পুন অধিট্ঠাতব্বং. ইতরেসং পন ছিদ্দেন ৰিজহনং নাম নত্থি. যো পন তিচীৰরেপি দুব্বলট্ঠানে পঠমং অগ্গল়ং দত্ৰা পচ্ছা দুব্বলট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা অপনেতি, অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. মণ্ডলপরিৰত্তনেপি এসেৰ নযো. যো পন উভো কোটিযো মজ্ঝে করোন্তো সচে পঠমং ছিন্দিত্ৰা পচ্ছা ঘটেতি, অধিট্ঠানং ৰিজহতি, অথ ঘটেত্ৰা ছিন্দতি, ন ৰিজহতি. রজকেহি ধোৰাপেত্ৰা সেতকং করোন্তস্সাপি ন ৰিজহতি এৰ.

৫৫. ইদানি অকপ্পিযচীৰরানি দস্সেতুং ‘‘কুসৰাকফলকানী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কুসচীরং (মহাৰ. ৩৭১; মহাৰ. অট্ঠ. ) নাম কুসে গন্থেত্ৰা কতচীৰরং. ৰাকচীরং নাম তাপসানং ৰক্কলং. ফলকচীরং নাম ফলকানি সিব্বিত্ৰা কতচীৰরং. কেসকম্বলন্তি কেসেহি তন্তং ৰাযিত্ৰা কতকম্বলং. ৰালকম্বলন্তি চমরৰালেহি ৰাযিত্ৰা কতকম্বলং. উলূকপক্খন্তি উলূকসকুণস্স পক্খেহি কতনিৰাসনং. অজিনক্খিপন্তি সলোমং সখুরং অজিনমিগচম্মং. ইমেসু সত্তসু ৰত্থেসু যং কিঞ্চি ধারযতো থুল্লচ্চযন্তি অত্থো. যথা ইমেসু থুল্লচ্চযং, তথা অক্কনাল়ং নিৰাসেন্তস্স. অক্কনাল়ং নাম অক্কদণ্ডে ৰাকাদীহি গন্থেত্ৰা কতচীৰরং. ‘‘ন ভিক্খৰে অক্কনাল়ং নিৰাসেতব্বং, যো নিৰাসেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৰ. ৩৭১) হি ৰুত্তং.

৫৬. কদলেরকক্কদুস্সে পোত্থকে চাপীতি এত্থ কদলিএরকঅক্কমকচিৰাকেহি কতানি ৰত্থানি এৰং ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. এতেসু পোত্থকোযেৰ পাল়িযং আগতো, ইতরানি তগ্গতিকত্তা অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তানি. ইমেসু চতূসুপি দুক্কটমেৰ. ‘‘ন ভিক্খৰে নগ্গিযং তিত্থিযসমাদানং সমাদিযিতব্বং, যো সমাদিযেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৰ. ৩৭০) ৰুত্তত্তা নগ্গিযম্পি ন কপ্পতি এৰ. সব্বমেৰ নীলকং সব্বনীলকং. এৰং সেসেসুপি. এত্থ নীলং উমাপুপ্ফৰণ্ণং হোতি. মঞ্জেট্ঠকং মঞ্জেট্ঠকৰণ্ণমেৰ. পীতকং কণিকারপুপ্ফৰণ্ণং. লোহিতকং জযসুমনপুপ্ফৰণ্ণং. কণ্হকং অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণং.

৫৭. মহারঙ্গং নাম সতপদিপিট্ঠিৰণ্ণং. মহানামং নাম রত্তসম্ভিন্নৰণ্ণং হোতি. পদুমপুপ্ফৰণ্ণন্তিপি ৰুত্তং, মন্দরত্তন্তি অত্থো. তিরীটকেতি রুক্খতচে. অচ্ছিন্নদীঘদসকেতি সব্বসো অচ্ছিন্নদসকে চ মজ্ঝে ছিন্নদসকে চাতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বিত্ৰা কতদসং ফলদসং নাম. কেতকপুপ্ফাদিপুপ্ফসদিসাহি দসাহি যুত্তং পুপ্ফদসং নাম. এতেসুপি ‘‘পোত্থকে চাপী’’তি এত্থ ৰুত্তঅপি-সদ্দেন দুক্কটন্তি ৰেদিতব্বং. তথাতি যথা এতেসু কদলিদুস্সাদীসু পুপ্ফদসাৰসানেসু দুক্কটং, তথা কঞ্চুকৰেঠনেসুপি যং কিঞ্চি ধারেন্তস্স দুক্কটন্তি অত্থো.

এতেসু পন অযং ৰিনিচ্ছযো (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭২) – সব্বনীলকাদীনি রজনানি ৰমেত্ৰা পুন রজিত্ৰা ধারেতব্বানি, ন সক্কা চে ৰমেতুং, পচ্চত্থরণাদীনি ৰা কারেতব্বানি, তিপট্টচীৰরস্স মজ্ঝে ৰা দাতব্বানি. অচ্ছিন্নদসকাদীনি দসা ছিন্দিত্ৰা ধারেতব্বানি. কঞ্চুকং ৰিজটেত্ৰা রজিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বং. ৰেঠনেপি এসেৰ নযো. তিরীটকং পাদপুঞ্ছনং কাতব্বং. সব্বন্তি ইমং ৰুত্তপ্পকারং কুসচীরাদিকং অকপ্পিযচীৰরং অচ্ছিন্নচীৰরো লভতীতি অত্থো. ৰুত্তম্পি চেতং পরিৰারে.

‘‘অকপ্পকতং নাপি রজনায রত্তং,

তেন নিৰত্থো যেন কামং ৰজেয্য;

ন চস্স হোতি আপত্তি,

সো চ ধম্মো সুগতেন দেসিতো;

পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি. (পরি. ৪৮১);

অযঞ্হি পঞ্হো অচ্ছিন্নচীৰরভিক্খুং সন্ধায ৰুত্তো, তস্মা হি যং কিঞ্চি অকপ্পিযচীৰরং নিৰাসেত্ৰা ৰা পারুপিত্ৰা ৰা অচ্ছিন্নচীৰরকেন অঞ্ঞং পরিযেসিতব্বং. এত্থ পন ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, মনুস্সা নিস্সীমগতানং ভিক্খূনং চীৰরং দেন্তি ‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দেমা’তি, অনুজানামি, ভিক্খৰে, সাদিতুং, ন তাৰ তং গণনূপগং, যাৰ ন হত্থং গচ্ছতী’’তি (মহাৰ. ২৫৯) ৰুত্তত্তা যাৰ আহরিত্ৰা তং ন দিন্নং, ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, চীৰরং উপ্পন্ন’’ন্তি পহিণিত্ৰা ৰা নারোচিতং, তাৰ গণনং ন উপেতি, অনধিট্ঠিতং ৰট্টতি. পত্তেপি এসেৰ নযো. আনেত্ৰা দিন্নে ৰা আরোচিতে ৰা পরিহারো নত্থি, দসাহং অধিট্ঠাতব্বং. চীৰরৰিনিচ্ছযো.

চীৰরনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. রজননিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৮. ইদানি তেসং চীৰরানং রজনৰিধানং দস্সেতুং ‘‘রজনানি চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ছ রজনানি মূলরজনং খন্ধরজনং তচরজনং পত্তরজনং পুপ্ফরজনং ফলরজন’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৪) এৰং ভগৰতা অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ছপ্পকারানি অনুঞ্ঞাতানি সত্থুনা’’তি ৰুত্তং.

৫৯. তত্থ মূলেতি মূলরজনেতি অত্থো. হলিদ্দিং ৰিৰজ্জিয সব্বং লব্ভন্তি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি. তুঙ্গহারকো নাম একো সকণ্টকরুক্খো, তস্স হরিতালৰণ্ণং খন্ধরজনং হোতি. গিহিপরিভুত্তং পন অল্লিপত্তেন একৰারং রজিতুং ৰট্টতি. ফলরজনে অকপ্পিযং নাম নত্থি, সব্বং ৰট্টতীতি. রজনৰিনিচ্ছযো.

রজননিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬০. ইদানি ভাজনৰিকতিং দস্সেতুং ‘‘পত্তো চা’’তি উদ্ধটং. এত্থ পন পঠমগাথা সুৰিঞ্ঞেয্যা.

৬১. দুতিযে ‘‘মগধনাল়িদ্ৰযতণ্ডুলসাধিত’’ন্তি ৰত্তব্বে ৰিভত্তিলোপং অকত্ৰা গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘মগধে নাল়িদ্ৰযতণ্ডুলসাধিত’’ন্তি ৰুত্তং, পচিতন্তি অত্থো. এত্থ (পারা. ৬০২; পারা. অট্ঠ. ২.৬০২; কঙ্খা. অট্ঠ. পত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা) মগধনাল়ি নাম অড্ঢতেরসপলং গণ্হাতি. ওদনন্তি এত্থ সব্বপ্পকারসম্পন্নং অৰস্সাৰিতোদনং গহেতব্বং. ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং নাতিঘনং নাতিতনুকং হত্থহারিযমুগ্গসূপঞ্চ আলোপস্স আলোপস্স অনুরূপং যাৰ চরিমকালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনঞ্চ যো পত্তো গণ্হাতি, সো উক্কট্ঠো নামাতি অত্থো. সপ্পিতেলতক্করসকঞ্জিকাদীনি পন গণনূপগানি ন হোন্তি, তানি হি ওদনগতিকানেৰ হোন্তি, নেৰ হাপেতুং, ন ৰড্ঢেতুং সক্কোন্তি. এৰমেতং সব্বং পক্খিত্তং সচে পত্তস্স হেট্ঠিমরাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৰা হীরেন ৰা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৰা হীরস্স ৰা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং অতিক্কমিত্ৰা থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং রাজিং ন সম্পাপুণাতি, অন্তোগতমেৰ হোতি, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো.

৬২. ‘‘মজ্ঝিমো নাম পত্তো নাল়িকোদনং গণ্হাতী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘মজ্ঝিমো তস্সুপড্ঢো ৰা’’তি ৰুত্তং. এত্থাপি ৰুত্তপ্পকারেন মজ্ঝিমো মজ্ঝিমোমকো মজ্ঝিমুক্কট্ঠোতি পত্তত্তিকং ৰেদিতব্বং. ‘‘ওমকো নাম পত্তো পত্থোদনং গণ্হাতী’’তি (পারা. ৬০২) ৰচনতো ‘‘ততোপড্ঢো’’তি ৰুত্তং. মগধনাল়িযা উপড্ঢনাল়িকোদনঞ্চ তদূপিযং সূপং ব্যঞ্জনঞ্চ গণ্হাতি, সো ওমকো নাম. ইধাপি ওমকো ওমকোমকো ওমকুক্কট্ঠোতি পত্তত্তিকং ৰেদিতব্বং. ইমেসু পন নৰসু পত্তেসু উক্কট্ঠুক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ অপত্তো. এতেসু অধিট্ঠাতব্বকিচ্চং নত্থি, সেসা সত্ত পত্তা অধিট্ঠাতব্বা, ৰিকপ্পেতব্বা চাতি অত্থো.

৬৩. অতিরেকপত্তোতি (পারা. ৬০১) অনধিট্ঠিতো অৰিকপ্পিতো. সকোতি সসন্তকো. কপ্পোতি কপ্পিযো. অযমেৰেত্থ সঙ্খেপো – যো পত্তো কাকণিকমত্তস্সাপি মূলস্স দাতব্বস্স নত্থিতায সকো. অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি মত্তিকাপত্তো দ্ৰীহি পাকেহি পক্কত্তা কপ্পো. সো দসাহপরমং কালং অনধিট্ঠিতো অৰিকপ্পিতো ধারেয্যোতি.

৬৪. অচ্ছেদাদযো চীৰরে ৰুত্তপ্পভেদাযেৰ. ছিদ্দেনাতি (পারা. অট্ঠ. ২.৬০৮; কঙ্খা. অট্ঠ. পত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা) এত্থ যস্স পত্তস্স মুখৰট্টিতো হেট্ঠা দ্ৰঙ্গুলপ্পদেসে যেন ছিদ্দেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি, তত্তকেন ছিদ্দেন ভিজ্জতি. তস্মিং পন অযচুণ্ণাদীহি পটিপাকতিকে কতে দসাহব্ভন্তরে পুন অধিট্ঠাতব্বং. পত্তাধিট্ঠানমুজ্ঝতীতি পত্তো অধিট্ঠানং উজ্ঝতি.

৬৫. ইদানি পরিহরণৰিধিং দস্সেতুং ‘‘পত্তং ন পটিসামেয্য সোদক’’ন্তিআদি আরদ্ধং. সোদকং (চূল়ৰ. ২৫৪) পত্তং ন পটিসামেয্য, আতপে চ সোদকং পত্তং ন ওতপেতি অধিপ্পাযো. ন নিদহেতি নিরুদকং কত্ৰাপি অতিকালং ন নিদহেতি অধিপ্পাযো. ভুম্যাতি ভূমিযং. ন ঠপেতি তট্টিকাচম্মখণ্ডাদীসু যেন কেনচি অনত্থতায পংসুসক্খরমিস্সায ভূমিযা ন ঠপেয্যাতি অত্থো. নো চ লগ্গযেতি এত্থপি নাগদন্তাদীসু (চূল়ৰ. ২৫৪) যত্থ কত্থচি লগ্গন্তস্স দুক্কটমেৰ.

৬৬. মিড্ঢন্তেতি (চূল়ৰ. ২৫৪; চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৫৪) মিড্ঢপরিযন্তে. সচে পন পরিৰত্তেত্ৰা তত্থেৰ পতিট্ঠাতি, এৰরূপায ৰিত্থিণ্ণায মিড্ঢিযা অব্ভন্তরপরিচ্ছেদে ঠপেতুং ৰট্টতি, ন পরিযন্তে. পরিভণ্ডন্তেতি বাহিরপস্সে কতায তনুকমিড্ঢিযা অন্তেতি অত্থো. অঙ্কে ৰাতি (চূল়ৰ. ২৫৪) দ্ৰিন্নং ঊরূনং মজ্ঝে. এত্থ পন অংসবদ্ধকে অংসকূটে লগ্গেত্ৰা অঙ্কে ঠপেতুং ৰট্টতি, ন ইতরথা. আতপত্তকেতি ছত্তে. এত্থ ভত্তপূরোপি অংসকূটে লগ্গিতপত্তোপি ঠপেতুং ন ৰট্টতি.