৪৯. চতুরারক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৬১-২. অসুভন্তি অসুভভাৰনা. ইমে চত্তারো চতুরারক্খা নামাতি অধিপ্পাযো. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘আরকত্তাদিনা’’তিআদিমাহ. আরকত্তাদিনাতি এত্থ আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি তাৰ চতূহি কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি অনুস্সরিতব্বোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘আরকত্তা হতত্তা চ, কিলেসারীন সো মুনি;
হতসংসারচক্কারো, পচ্চযাদীন চারহো;
ন রহো করোতি পাপানি, অরহং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩০);
ভগৰা পন সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো মগ্গেন সৰাসনকিলেসানং হতত্তা, তস্মা ‘‘আরকত্তা অরহ’’ন্তি ৰুত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সো ততো আরকা নাম;
যস্স যেনাসমঙ্গিতা;
অসমঙ্গী চ দোসেহি,
নাথো তেনারহং মতো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৫);
ভগৰতা পন সব্বকিলেসারযো হতা, তস্মা ‘‘অরীনং হতত্তাপি অরহ’’ন্তি ৰুত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যস্মা রাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অরযো হতা;
পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অরহং মতো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৬);
যং পনেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভিপুঞ্ঞাভিসঙ্খারঅপুঞ্ঞাভিসঙ্খারআনেঞ্জাভিসঙ্খারারং জরামরণনেমি ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে যোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং, তস্স ভগৰতো বোধিরুক্খমূলে সম্মপ্পধানৰীরিযপাদেহি চতুপারিসুদ্ধিসীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরা হতা. তস্মা ‘‘অরানং হতত্তা অরহ’’ন্তি ৰুত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অরা সংসারচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;
লোকনাথেন তেনেস, অরহন্তি পৰুচ্চতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৮);
অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চীৰরাদীনং পচ্চযানং উত্তমপূজায চ যুত্তো ভগৰা, তস্মা ‘‘পচ্চযাদীনং অরহত্তা চ অরহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পূজাৰিসেসং সহ পচ্চযেহি,
যস্মা অযং অরহতি লোকনাথো;
অত্থানুরূপং অরহন্তি লোকে,
তস্মা জিনো অরহতি নামমেত’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৯);
যথা লোকে কেচি পণ্ডিতমানিনো অসিলোকভযেন রহো পাপানি করোন্তি, তথা ভগৰা কদাচিপি ন করোতি, তস্মা ‘‘পাপকরণে রহাভাৰা চ অরহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যস্মা নত্থি রহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;
রহাভাৰেন তেনেস, অরহং ইতি ৰিস্সুতো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১৩০) –
এৰং আরকত্তাদিনা অরহন্তি ভাৰেতব্বং.
সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো. সম্মাতি ঞাযেনেৰ, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিঞ্ঞেয্যতো পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো ভাৰেতব্বে ধম্মে ভাৰেতব্বতো এৰাতি অত্থো. সামঞ্চাতি অত্তনাৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;
পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);
‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থাদেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’’তি এৰং ৰুত্তে নৰভেদে ভগৰতো গুণে যা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযেৰ অনুস্সতি, পৰত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৰ ৰা পৰত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুরূপা সতীতি অনুস্সতি, বুদ্ধং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি, যা এৰং নৰৰিধেন পৰত্তা সতি, সা বুদ্ধানুস্সতি নামাতি অত্থো. সব্বাকারেন পন আচরিযেন বুদ্ধঘোসেন বুদ্ধানুস্সতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৰুত্তা, অত্থিকেন পন ততো পচ্চাসীসিতব্বা.
৪৬৩-৪. চতুরারক্খায সাযংপাতং ভাৰেতব্বত্তা মেত্তাভাৰনং দস্সেন্তেন থেরেন সব্বত্থককম্মট্ঠানভাৰনাৰসেন দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. ইতরথা ‘‘অত্তানং উপমং কত্ৰা, ন হনেয্য ন ঘাতযে’’তি (ধ. প. ১২৯-১৩০) ৰচনতো সব্বপঠমং ‘‘অহং সুখিতো হোমি, অৰেরো’’তিআদিনা নযেন ভাৰেত্ৰাৰ অত্তনি চিত্তং নিপরিবন্ধমানং কত্ৰা পচ্ছা আচরিযুপজ্ঝাযাদীসু কমেন ভাৰেতব্বা. অত্তনি পন অপ্পনা ন হোতি. গোচরগামম্হি ইস্সরে জনেতি সম্বন্ধো. তত্থাতি (পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫) গোচরগামে. সীমট্ঠসঙ্ঘতো পট্ঠায পরিচ্ছিজ্জ পরিচ্ছিজ্জাতি অত্থো. এৰং মেত্তং ভাৰেন্তো ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তায সহৰাসীনং মুদুচিত্তং জনেতি, অথস্স সুখসংৰাসতা হোতি. সীমট্ঠকদেৰতাসু মেত্তায মুদুকতচিত্তাহি দেৰতাহি ধম্মিকায রক্খায সুসংৰিহিতরক্খো হোতি. গোচরগামম্হি ইস্সরজনে মেত্তায মুদুকতচিত্তসন্তানেহি ইস্সরেহি ধম্মিকায রক্খায সুরক্খিতপরিক্খারো হোতি. তত্থ মনুস্সে মেত্তায পসাদিতচিত্তেহি তেহি অপরিভূতো হুত্ৰা ৰিচরতি. সব্বসত্তেসু মেত্তায সব্বত্থ অপ্পটিহতচারো হোতি.
৪৬৫-৬. ৰণ্ণতো চ সণ্ঠানতো চ ওকাসতো চ দিসতো চ পরিচ্ছেদতো চ কেসাদিকোট্ঠাসে ৰৰত্থপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. এত্থ ৰণ্ণতোতি (ৰিসুদ্ধি. ১.১১০) কেসাদীনং ৰণ্ণতো. সণ্ঠানতোতি তেসংযেৰ সণ্ঠানতো. ওকাসতোতি ‘‘অযং কোট্ঠাসো ইমস্মিং নাম ওকাসে পতিট্ঠিতো’’তি এৰং তস্স তস্স ওকাসতো. দিসতোতি ইমস্মিং সরীরে নাভিতো উদ্ধং উপরিমা দিসা, অধো হেট্ঠিমা দিসা, তস্মা ‘‘অযং কোট্ঠাসো ইমিস্সা নাম দিসাযা’’তি দিসা ৰৰত্থপেতব্বা. পরিচ্ছেদতোতি সভাগপরিচ্ছেদতো ৰিসভাগপরিচ্ছেদতোতি দ্ৰে পরিচ্ছেদা. তত্থ ‘‘অযং কোট্ঠাসো হেট্ঠা চ উপরি চ তিরিযঞ্চ ইমিনা নাম পরিচ্ছেদো’’তি এৰং সভাগপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৰং অমিস্সকৰসেন ৰিসভাগপরিচ্ছেদো.
এৰং পঞ্চহি আকারেহি ৰৰত্থানাকারং দস্সেত্ৰা ইদানি মনসি করোন্তেন এৰং মনসি কাতব্বন্তি তং দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুপুব্বতোতি সজ্ঝাযকরণকালতো পট্ঠায ‘‘কেসা নখা’’তি এৰং একন্তরিকায ৰা ‘‘লোমা কেসা’’তি এৰং উপ্পটিপাটিযা ৰা ন মনসি কাতব্বং, অথ খো ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা নযেন অনুপটিপাটিযা মনসি কাতব্বং, অনুপটিপাটিযা মনসি করোন্তেনাপি নাতিসীঘং নাতিসণিকং মনসি কাতব্বং, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চেতসো ৰিক্খেপো পটিবাহিতব্বো. ‘‘পণ্ণত্তিং সমতিক্কম্ম, মুঞ্চন্তস্সানুপুব্বতো’’তি পাঠো গহেতব্বো. এৰঞ্হি সতি ভাৰনাক্কমেন অত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যো হোতি. ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিপঞ্ঞত্তিং অমনসিকত্ৰা পটিক্কূলভাৰেন এৰং চিত্তং ঠপেতব্বং. মুঞ্চন্তস্সানুপুব্বতোতি যো যো কোট্ঠাসো আপাথং নাগচ্ছতি, তং তং অনুপুব্বতো মুঞ্চন্তস্সাতি অত্থো.
৪৬৭. ইদানি যথা পটিক্কূলমনসিকারো কাতব্বো, তং দস্সেতুং ‘‘ৰণ্ণআসযসণ্ঠানা’’তিআদিমাহ. এতেহি ৰণ্ণাদীহি কোট্ঠাসেহি পটিক্কূলাতি ভাৰনাতি সম্বন্ধো. এত্থ (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬; ৰিসুদ্ধি. ১.১৭৮) কেসা তাৰ ৰণ্ণতোপি পটিক্কূলা. তথা হি যাগুভত্তাদীসু কেসৰণ্ণং কিঞ্চি দিস্ৰা জিগুচ্ছন্তি. সণ্ঠানতোপি পটিক্কূলা. তথা হি রত্তিং ভুঞ্জন্তা কেসসণ্ঠানং মকচিৰাকাদিকং ছুপিত্ৰা জিগুচ্ছন্তি. তেলমক্খনাদিৰিরহিতানঞ্চ অগ্গিম্হি পক্খিত্তানঞ্চ গন্ধো অতিৰিয পটিক্কূলোতি গন্ধতোপি পটিক্কূলা. অসুচিট্ঠানে জাতসূপেয্যপণ্ণং ৰিয পুব্বলোহিতমুত্তকরীসপিত্তসেম্হাদিনিস্সন্দেন জাতত্তা আসযতোপি পটিক্কূলা. গূথরাসিম্হি উট্ঠিতকণ্ণিকং ৰিয একতিংসকোট্ঠাসরাসিম্হি জাতত্তা ওকাসতোপি পটিক্কূলা. উদ্ধুমাতকং ৰিনীলকং ৰিপুব্বকং ৰিচ্ছিদ্দকং ৰিক্খাযিতকং ৰিক্খিত্তকং হতৰিক্খিত্তকং লোহিতকং পুল়ৰকং অট্ঠিকন্তি ইমেসু উদ্ধুমাতকাদীসু ৰত্থূসু অসুভাকারং গহেত্ৰা পৰত্তা ভাৰনা ৰা অসুভং নামাতি অত্থো.
৪৬৮. যং পনেতং অরহন্তানং ৰট্টদুক্খসমুচ্ছেদসঙ্খাতং সমুচ্ছেদমরণং (ৰিসুদ্ধি. ১.১৬৭), সঙ্খারানং খণভঙ্গসঙ্খাতং খণিকমরণং, ‘‘রুক্খো মতো, লোহং মত’’ন্তিআদি সম্মুতিমরণঞ্চ, ন তং ইধ অধিপ্পেতং. ইধ পন মরণন্তি একভৰপরিযাপন্নস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো অধিপ্পেতো. তম্পি কালমরণং অকালমরণন্তি দুৰিধং হোতি. তত্থ কালমরণং পুঞ্ঞক্খযেন ৰা আযুক্খযেন ৰা উভযক্খযেন ৰা হোতি, অকালমরণং উপপীল়কউপচ্ছেদককম্মৰসেন. ‘‘মরণং মে ভৰিস্সতী’’তি ৰা ‘‘জীৰিতং উচ্ছিজ্জিস্সতী’’তি ৰা ‘‘মরণং মরণ’’ন্তি ৰা যোনিসো ভাৰযিত্ৰানাতি সম্বন্ধো.
৪৬৯-৭০. যস্স পন এত্তাৰতা উপচারজ্ঝানং ন উপ্পজ্জতি, তেন ৰধকপচ্চুপট্ঠানতো সম্পত্তিৰিপত্তিতো উপসংহরণতো কাযবহুসাধারণতো আযুদুব্বলতো অনিমিত্ততো অদ্ধানপরিচ্ছেদতো খণপরিত্ততোতি ইমেহি অট্ঠহি আকারেহি মরণং অনুস্সরিতব্বং, ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘ৰধকস্সেৰুপট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ. অসিং উক্খিপিত্ৰা সীসং ছিন্দিতুং ঠিতৰধকো ৰিয মরণং পচ্চুপট্ঠিতমেৰাতি ভাৰনা মরণস্সতি নামাতি সম্বন্ধো. এৰং সব্বত্থ. সব্বং আরোগ্যং ব্যাধিপরিযোসানং, সব্বং যোব্বনং জরাপরিযোসানং, সব্বং জীৰিতং মরণপরিযোসানং, তস্মা ‘‘অযং যোব্বনাদিকাযসম্পত্তি তাৰদেৰ সোভতি, যাৰ মরণসঙ্খাতা ৰিপত্তি ন ভৰিস্সতী’’তি এৰমাদিনা সম্পত্তিৰিপত্তিতো চ, সত্তহাকারেহি উপসংহরণতো মরণং অনুস্সরিতব্বং যসমহত্ততো পুঞ্ঞমহত্ততো থামমহত্ততো ইদ্ধিমহত্ততো পঞ্ঞামহত্ততো পচ্চেকবুদ্ধতো সম্মাসম্বুদ্ধতোতি. তত্থ ‘‘ইদং মরণং নাম মহাযসানং মহাপরিৰারানং মহাসম্মতমন্ধাতাদীনম্পি উপরি পততি, কিমঙ্গং পন ময্হং উপরি ন পতিস্সতী’’তি এৰং যসমহত্ততো,
‘‘জোতিকো জটিলো উগ্গো,
মেণ্ডকো অথ পুণ্ণকো;
এতে চঞ্ঞে চ যে লোকে,
মহাপুঞ্ঞাতি ৰিস্সুতা;
সব্বে মরণমাপন্না,
মাদিসেসু কথাৰ কা’’তি. –
এৰং পুঞ্ঞমহত্ততো,
‘‘ৰাসুদেৰো বলদেৰো, ভীমসেনাদযো মহা;
বলা মচ্চুৰসং পত্তা, মাদিসেসু কথাৰ কা’’তি. –
এৰং থামমহত্ততো,
‘‘মহামোগ্গল্লানাদীনং মহিদ্ধিকানম্পি উপরি পততি, মাদিসেসু কথাৰ কা’’তি এৰং ইদ্ধিমহত্ততো, ‘‘সারিপুত্তাদীনং মহাপঞ্ঞানম্পি উপরি পততি, মাদিসেসু কথাৰ কা’’তি এৰং পঞ্ঞামহত্ততো. এৰং ইতরেসম্পি পচ্চেকবুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধানম্পি মহন্তভাৰং চিন্তেত্ৰা ‘‘তেসম্পি উপরি মরণং পততি, কিমঙ্গং পন ময্হং উপরি ন পতিস্সতী’’তি এৰং উপসংহরণতো চ, ‘‘অযং কাযো বহুসাধারণো অজ্ঝত্তিকানংযেৰ অনেকসতানং রোগানং বাহিরানং অহিৰিচ্ছিকাদীনঞ্চা’’তি কাযবহুসাধারণতো চ, ‘‘অস্সাসপস্সাসপটিবদ্ধং জীৰিত’’ন্তিআদিনা নযেন আযুদুব্বলতো চ,
‘‘জীৰিতং ব্যাধি কালো চ,
দেহনিক্খেপনং গতি;
পঞ্চেতে জীৰলোকস্মিং;
অনিমিত্তা ন নাযরে’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২০; জা. অট্ঠ. ২.২.৩৪) –
এৰং কালৰৰত্থানস্স অভাৰতো চ, ‘‘যো, ভিক্খৰে, চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং জীৰতি অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি (সং. নি. ১.১৪৫) ৰুত্তত্তা এৰমাদিনা নযেন অদ্ধানস্স পরিচ্ছেদাচ ভাৰনা মরণস্সতি নামাতি অত্থো. খণপরিত্ততো চ মরণস্সতি ভাৰেতব্বা.
‘‘জীৰিতং অত্তভাৰো চ,
সুখদুক্খা চ কেৰলা;
একচিত্তসমাযুত্তা,
লহু সো ৰত্ততে খণো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১৭৬) –
হি ৰুত্তং. চতুরারক্খৰিনিচ্ছযো.
চতুরারক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.