১. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা
নিট্ঠিতচীৰরস্মিন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩) নিট্ঠিতঞ্চ তং চীৰরঞ্চাতি নিট্ঠিতচীৰরং, নিট্ঠিতে আনিসংসমূলকে চীৰরে, পচ্চাসাচীৰরে চাতি অত্থো. যস্মা পন তং চীৰরং করণেনপি নিট্ঠিতং হোতি নাসনাদীহিপি, তস্মা ‘‘সূচিকম্মপরিযোসানেন ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং কিঞ্চি সূচিযা কত্তব্বং পাসকপট্টগণ্ঠিকপট্টপরিযোসানকম্মং, তং সূচিকম্মপরিযোসানং নাম, তেন. নট্ঠন্তি চোরাদীহি হটং. এতম্পি হি করণপলিবোধস্স নিট্ঠিতত্তা ‘‘নিট্ঠিত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিনট্ঠন্তি উপচিকাদীহি খাদিতং. দড্ঢন্তি অগ্গিনা দড্ঢং. চীৰরাসা ৰা উপচ্ছিন্নাতি ‘‘অসুকস্মিং নাম কুলে চীৰরং লভিস্সামী’’তি যা চীৰরাসা উপ্পন্না হোতি, সা উপচ্ছিন্না. এতেসম্পি করণপলিবোধস্সেৰ নিট্ঠিতত্তা নিট্ঠিতভাৰো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ইমেসু ৰা’’তিআদি. এতেন চীৰরপলিবোধাভাৰো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘চীৰরস্স করণপলিবোধে উপচ্ছিন্নেতি অত্থো’’তি. কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অত্থতকথিনস্স হী’’তিআদি. পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৰা সঙ্গণ্হনট্ঠেন কথিনং, থিরন্তি অত্থো, অত্থতং কথিনং যেন সো অত্থতকথিনো, তস্স অত্থতকথিনস্স. হীতি কারণত্থে নিপাতো. তাৰ কথিনানিসংসং লভতীতি এত্থ যো অত্থতকথিনো ভিক্খূতি অজ্ঝাহরিতব্বং, তাৰ সো অত্থতকথিনো ভিক্খূতি ৰেদিতব্বো, অনামন্তচারাদিকং কথিনানিসংসং লভতীতি অত্থো. ‘‘অত্থতকথিনস্স ভিক্খুনো’’তি ইদং ৰা ‘‘অত্থতকথিনো ভিক্খূ’’তি ৰিভত্তিৰিপরিণামং কত্ৰা যোজেতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – চীৰরপলিবোধো আৰাসপলিবোধোতি দ্ৰে পলিবোধা. তেসু একপলিবোধেপি সতি যস্মা অনামন্তচারাদিকং আনিসংসং লভতি, নাসতি. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এতস্স চীৰরস্স করণপলিবোধে উপচ্ছিন্নেতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি. সঙ্ঘস্সাতি সঙ্ঘেন. কত্তরি চেতং সামিৰচনং. উব্ভতেতি অট্ঠন্নং মাতিকানমঞ্ঞতরেন, অন্তরুব্ভারেন ৰা উদ্ধটে.
তত্রাতি তস্মিং কথিনে. উব্ভারো উদ্ধরণং. পুরিমৰস্সংৰুট্ঠে তিংসমত্তে পাৰেয্যকে ভিক্খূ উদ্দিস্স ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ৰস্সংৰুট্ঠানং ভিক্খূনং কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি কথিনক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩০৬) ভগৰতা কথিনস্স অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘অযঞ্হি কথিনত্থারো নাম…পে… অনুঞ্ঞাতো’’তি ৰুত্তং. তত্থ পুরিমৰস্সংৰুট্ঠানন্তি ৰস্সচ্ছেদং অকত্ৰা পুরিমৰস্সংৰুট্ঠানন্তি অত্থো. এতেন ৰুট্ঠৰস্সৰসেন তাৰ পুরিমিকায ৰস্সং উপগতাযেৰ কথিনত্থারং লভন্তি, ন পচ্ছিমিকায উপগতাতি দস্সেতি. ৰুট্ঠৰস্সৰসেন তাৰ এৰং হোতু, গণনৰসেন তং কিত্তকা লভন্তীতি আহ ‘‘সো’’তিআদি. সোতি কথিনত্থারো. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেনাতি গণনৰসেন পচ্ছিমকোটিযা. পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তারো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতি. কেচি পন ‘‘পঞ্চৰগ্গকরণীযত্তা ‘পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং চতুৰগ্গো ভিক্খুসঙ্ঘো ঠপেত্ৰা তীণি কম্মানি উপসম্পদং পৰারণং অব্ভান’’ন্তি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৮৮) ৰুত্তত্তা. তস্মাতি যস্মা ৰুট্ঠৰস্সৰসেন পুরিমৰস্সংৰুট্ঠানং অনঞ্ঞাতো, যস্মা চ সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতি, তস্মা. যত্থাতি যস্মিং ৰিহারে. আনিসংসেতি অনামন্তচারাদিকে কথিনানিসংসে. অথ পন চত্তারো ভিক্খূ ৰস্সং উপগতা, একো পরিপুণ্ণৰস্সো সামণেরো সচে পচ্ছিমিকায উপসম্পজ্জতি, গণপূরকো চেৰ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতি. তযো ভিক্খূ, দ্ৰে সামণেরা, দ্ৰে ভিক্খূ, তযো সামণেরা, একো ভিক্খু, চত্তারো সামণেরাতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
খন্ধকে ৰুত্তায ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচাযাতি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থরিতুং, এসা ঞত্তি. সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেতি কথিনং অত্থরিতুং. যস্সাযস্মতো খমতি ইমস্স কথিনদুস্সস্স ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দানং কথিনং অত্থরিতুং, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. দিন্নং ইদং সঙ্ঘেন কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো কথিনং অত্থরিতুং, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি (মহাৰ. ৩০৭) –
এৰং কথিনক্খন্ধকে ৰুত্তায ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায. কথিনত্থারারহস্সাতি কথিনং অত্থরিতুং ভব্বস্স. সো চ খো পুব্বকরণজাননাদীহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিনযৰিনিচ্ছযে ‘‘অট্ঠধম্মকোৰিদো ভিক্খু, কথিনত্থারমরহতী’’তি. পরিৰারেপি (পরি. ৪০৯) ৰুত্তং –
‘‘অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থরিতুং. কতমেহি অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থরিতুং? পুব্বকরণং জানাতি, পচ্চুদ্ধারং জানাতি, অধিট্ঠানং জানাতি, অত্থারং জানাতি, মাতিকং জানাতি, পলিবোধং জানাতি, উদ্ধারং জানাতি, আনিসংসং জানাতি, ইমেহি অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি.
এত্থ চ পুব্বকরণং নাম ধোৰনৰিচারণচ্ছেদনবন্ধনসিব্বনরজনকপ্পকরণং. পচ্চুদ্ধারো নাম পুরাণসঙ্ঘাটিআদীনং পচ্চুদ্ধরণং. অধিট্ঠানং নাম কথিনচীৰরাধিট্ঠানং. অত্থারো নাম কথিনত্থারো. মাতিকা নাম অট্ঠ মাতিকা. পলিবোধো নাম আৰাসপলিবোধো চীৰরপলিবোধোতি দ্ৰে পলিবোধা. উদ্ধারো নাম পক্কমনন্তিকাদযো. আনিসংসো নাম পঞ্চানিসংসা.
যং পন সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ৰুত্তং ‘‘কথিনং পন কেন অত্থরিতব্বং? যস্স সঙ্ঘো কথিনচীৰরং দেতি, সঙ্ঘেন পন কস্স দাতব্বং? যো জিণ্ণচীৰরো হোতি, সচে বহূ জিণ্ণচীৰরা হোন্তি, ৰুড্ঢস্স দাতব্বং. ৰুড্ঢেসুপি যো মহাপরিসো তদহেৰ চীৰরং কত্ৰা অত্থরিতুং সক্কোতি, তস্স দাতব্বং. সচে ৰুড্ঢো ন সক্কোতি, নৰকতরো সক্কোতি, তস্স দাতব্বং. অপিচ সঙ্ঘেন মহাথেরস্স সঙ্গহং কাতুং ৰট্টতি, তস্মা ‘তুম্হে, ভন্তে, গণ্হথ, মযং কত্ৰা দস্সামা’তি ৰত্তব্ব’’ন্তি, তম্পি কথিনত্থারারহংযেৰ গহেত্ৰাৰ দাতব্বং. দেন্তেন পন তীসু চীৰরেসু যং যং জিণ্ণং হোতি, তং তদত্থায দাতব্বং. পকতিযা দুপট্টচীৰরস্স দুপট্টত্থাযেৰ দাতব্বং. সচেপিস্স একপট্টচীৰরং ঘনং হোতি, কথিনসাটকো চ পেলৰো, সারুপ্পত্থায দুপট্টপ্পহোনকমেৰ দাতব্বং. ‘‘অহং অলভন্তো একপট্টং পারুপামী’’তি ৰদন্তস্সাপি দুপট্টং দাতুং ৰট্টতি. যো পন লোভপকতিকো হোতি, তস্স ন দাতব্বং. তেনাপি কথিনং অত্থরিত্ৰা পচ্ছা সিব্বেত্ৰা ‘‘দ্ৰে চীৰরানি করিস্সামী’’তি ন গহেতব্বং.
তেনাতি কথিনত্থারকেন ভিক্খুনা. তদহেৰাতি তস্মিংযেৰ দিৰসে. পঞ্চ ৰা অতিরেকানি ৰা খণ্ডানি ছিন্দিত্ৰাতি যথা পঞ্চখণ্ডিকাদীনং সঙ্ঘাটিআদীনং তিণ্ণং চীৰরানং অঞ্ঞতরপ্পহোনকানি মহামণ্ডলঅড্ঢমণ্ডলাদিৰসেন পঞ্চ খণ্ডানি ৰা অতিরেকানি ৰা সত্তাদিখণ্ডানি হোন্তি, এৰং ছিন্দিত্ৰা. তস্মিঞ্চ কথিনচীৰরে করিযমানে ‘‘অহং থেরো’’তি ৰা ‘‘বহুস্সুতো’’তি ৰা একেনাপি অকাতুং ন লব্ভতি. অনাদরিযেন অকরোন্তস্স দুক্কটং. তস্মা সব্বেহেৰ সন্নিপতিত্ৰা ধোৰনছেদনসিব্বনরজনানি নিট্ঠাপেতব্বানি. তেনাহ ‘‘সেসভিক্খূহিপি তস্স সহাযেহি ভৰিতব্ব’’ন্তি. কতচীৰরমেৰাতি নিট্ঠিতপরিকম্মমেৰ কথিনদুস্সং. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন অন্তরৰাসকোপি ছিন্দিত্ৰাৰ কাতব্বো অঞ্ঞথা অত্থারৰিপত্তিতো. যথাহ –
‘‘কথঞ্চ পন, ভিক্খৰে, অনত্থতং হোতি কথিনং? ন উল্লিখিতমত্তেন অত্থতং হোতি কথিনং…পে… ন অঞ্ঞত্র পঞ্চকেন ৰা অতিরেকপঞ্চকেন ৰা তদহেৰ সঞ্ছিন্নেনা’’তি (মহাৰ. ৩০৮).
তেনেৰাহ ‘‘অচ্ছিন্নাসিব্বিতং পন ন ৰট্টতী’’তি. তেন ভিক্খুনাতি অত্থারকেন ভিক্খুনা. অত্থরিতব্বন্তি অত্থরণং কাতব্বং. তঞ্চ খো তথাৰচীভেদকরণমেৰাতি দট্ঠব্বং. যথাহ –
‘‘সচে সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরিতুকামো হোতি, পোরাণিকা সঙ্ঘাটি পচ্চুদ্ধরিতব্বা, নৰা সঙ্ঘাটি অধিট্ঠাতব্বা, ‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা’’তি (পরি. ৪১৩) –
ৰিত্থারো. ‘‘ভন্তে, আৰুসো’’তি চ ‘‘অনুমোদথ, অনুমোদাহী’’তি চ ৰচনভেদং সন্ধায ‘‘থেরানঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং.
এৰং অত্থারকেন পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেত্ৰা ইদানি অনুমোদকেহি পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেতুং ‘‘তেহিপী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অনুমোদামা’’তি অত্তনাৰ অত্তনি গারৰৰসেন ৰুত্তং. কিঞ্চাপি এৰং ৰুত্তং, তথাপি এককেন ‘‘অনুমোদামা’’তি ৰত্তুং ন ৰট্টতি, ‘‘অনুমোদামি’’চ্চেৰ ৰত্তব্বন্তি ৰদন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. ইদানি কথিনানিসংসে দস্সেতুং ভূমিং ৰিচারযন্তো ‘‘পুরিমৰস্সংৰুট্ঠেসুপী’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসংযেৰাতি অত্থারকঅনুমোদকানংযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে ‘‘দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং অত্থতং হোতি কথিনং অত্থারকস্স চ অনুমোদকস্স চা’’তি (পরি. ৪০৩). তেতি অত্থারকঅনুমোদকা. ততো পট্ঠাযাতি অত্থারানুমোদনতো পট্ঠায. যাৰ কথিনস্সুব্ভারাতি ন কেৰলং চীৰরমাসেযেৰ, অথ খো অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতরেন ৰা অন্তরুব্ভারেন ৰা যাৰ কথিনস্সুব্ভারা পঞ্চানিসংসে লভন্তি, উদ্ধটে পন ন লভন্তীতি অত্থো.
ইদানি তে পঞ্চানিসংসে সরূপতো দস্সেতুং ‘‘অনামন্তচারো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনামন্তচারো নাম পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরেন নিমন্তিতস্স সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা কুলেসু চারিত্তাপজ্জনং. অসমাদানচারো নাম নামেনাধিট্ঠিতস্স চীৰরস্স অসমাদানচরণং, নামেনাধিট্ঠিতানং তিণ্ণং চীৰরানমঞ্ঞতরং চীৰরং যত্থ কত্থচি নিক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অরুণুট্ঠাপনন্তি অত্থো, চীৰরৰিপ্পৰাসোতি ৰুত্তং হোতি. যাৰদত্থচীৰরন্তি যাৰতা চীৰরেন অত্থো হোতি, তাৰতকং অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতং চীৰরধারণং, দসাহমতিক্কমিত্ৰা চীৰরস্স ঠপনন্তি অত্থো. গণস্স ভোজনং গণভোজনং. গণোতি চেত্থ চত্তারো ৰা ততুত্তরি ৰা ভিক্খূ. তেসং ৰিঞ্ঞত্তিতো ৰা নিমন্তনতো ৰা লদ্ধস্স ওদনাদীনং পঞ্চন্নং অঞ্ঞতরভোজনস্স সহ গহণন্তি অত্থো. যো চ তত্থ চীৰরুপ্পাদোতি তত্থ কথিনত্থতসীমায মতকচীৰরং ৰা হোতু, সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নং ৰা সঙ্ঘিকেন তত্রুপ্পাদেন আভতং ৰা যেন কেনচি আকারেন যং সঙ্ঘিকং চীৰরং উপ্পজ্জতি, তং তেসং ভৰিস্সতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘তস্মিং আৰাসে সঙ্ঘস্স উপ্পন্নচীৰরঞ্চা’’তি.
‘‘যং পন তত্থ সঙ্ঘস্স উপ্পন্নং পত্তাদি ৰা অঞ্ঞং ভণ্ডং ৰা, তং সব্বেসং পাপুণাতি. যং পন তত্রুপ্পাদেন তণ্ডুলাদিনা ৰত্থং চেতাপিতং, অত্থতকথিনানমেৰ তানি ৰত্থানি পাপুণন্তি. ৰত্থেহি পন তণ্ডুলাদীসু চেতাপিতেসু সব্বেসং তানি পাপুণন্তী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং, তম্পি চেতাপিতকালতো পট্ঠায চীৰরুপ্পাদো ন হোতীতি সুৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অনত্থতকথিনা পন ইমেসু পঞ্চসু আনিসংসেসু চীৰরমাসে অসমাদানচারং ঠপেত্ৰা সেসানিসংসে লভন্তি. যদি অসমাদানচারোপি লব্ভেয্য, পাৰেয্যকা ভিক্খূ ৰস্সংৰুট্ঠা ওকপুণ্ণেহি চীৰরেহি ন ভগৰন্তং উপসঙ্কমেয্যুং. যস্মা তং ন লব্ভতি, তস্মা চীৰরমাসেপি চীৰরং সমাদায এৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু.
এৰং কথিনত্থারং দস্সেত্ৰা ইদানি উব্ভারং দস্সেন্তো ‘‘তং পনেতং কথিন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ মাতিকাতি মাতরো, জনেত্তিযোতি অত্থো. কথিনুব্ভারঞ্হি এতা অট্ঠ জনেন্তি. তাসু পক্কমনং অন্তো এতিস্সাতি পক্কমনন্তিকা. এৰং সেসাপি ৰেদিতব্বা. তত্থ যো ভিক্খু অত্থতকথিনো কথিনচীৰরং আদায তস্মিং আৰাসে নিরপেক্খো ‘‘ন পচ্চেস্স’’ন্তি পক্কমতি, তস্সেৰং পক্কমতো কথিনুদ্ধারো অতিক্কন্তমত্তায সীমায হোতীতি পক্কমনন্তিকো কথিনুদ্ধারোতি ৰেদিতব্বো.
যো পন আনিসংসচীৰরং আদায পক্কমতি, তস্স বহিসীমাগতস্স এৰং হোতি ‘‘ইধেৰিমং করিস্সামি, ন পুন তং ৰিহারং গচ্ছিস্সামী’’তি তস্মিং আৰাসে নিরপেক্খো হুত্ৰা তং চীৰরং কারেতি, তস্স ভিক্খুনো নিট্ঠানন্তিকো কথিনুদ্ধারো.
যদি পন আনিসংসমূলচীৰরং আদায বহিসীমাগতো ‘‘নেৰিমং চীৰরং করিস্সামি, ন চ তং আৰাসং গচ্ছিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং করোতি, তদা সন্নিট্ঠানন্তিকো কথিনুদ্ধারো.
তদেৰ আনিসংসচীৰরং লদ্ধা তং আদায বহিসীমং গন্ত্ৰা ‘‘ইধেৰিমং চীৰরং করিস্সামি, ন গচ্ছিস্সামী’’তি করোন্তস্স সচে তং চীৰরং নস্সতি ৰিনস্সতি ডয্হতি, নাসনন্তিকো কথিনুদ্ধারো হোতি.
সচে পন আনিসংসচীৰরং লদ্ধা তস্মিং ৰিহারে সাপেক্খোৰ বহিসীমাগতো ‘‘ৰিহারে ভিক্খূহি অন্তরুব্ভারং কত’’ন্তি সুণাতি, তস্স সৰনন্তিকো কথিনুদ্ধারো হোতি.
আসায অৰচ্ছেদো এতিস্সাতি আসাৰচ্ছেদিকা. যো পন যেন কেনচি ‘‘তুয্হং চীৰরং দস্সামী’’তি ৰুত্তো তস্মিং চীৰরে আসায ৰিহারে অপেক্খং পহায বহিসীমাগতো পুন তেন ‘‘ন সক্কোমি দাতু’’ন্তি ৰুত্তে আসং ছিন্দতি, তস্স আসাৰচ্ছেদিকো কথিনুদ্ধারো হোতি.
যো পন ৰস্সংৰুট্ঠৰিহারতো অঞ্ঞং ৰিহারং সাপেক্খোৰ গন্ত্ৰা আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গেযেৰ কথিনুদ্ধারং ৰীতিনামেতি, তস্স সীমাতিক্কমনন্তিকো কথিনুদ্ধারো.
সহ উব্ভারেনাতি সহুব্ভারা. আনিসংসচীৰরং আদায সাপেক্খোৰ বহি গন্ত্ৰা কথিনুদ্ধারং সম্ভুণন্তস্স কথিনুদ্ধারো সহুব্ভারোতি ৰেদিতব্বো.
‘‘এতস্মিং পন পক্কমনন্তিকে কথিনুদ্ধারে পঠমং চীৰরপলিবোধো ছিজ্জতী’’তিআদিনা চীৰরপলিবোধুপচ্ছেদাদিকস্স ৰিনিচ্ছযস্স ৰিত্থারতো সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩১১) ৰুত্তত্তা ৮ ‘‘তত্থ ৰিত্থারৰিনিচ্ছযো’’তিআদিমাহ. অত্থারুব্ভারানংযেৰ ৰা ৰিত্থারৰিনিচ্ছযস্স তত্থাগতত্তা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সেসপলিবোধাভাৰন্তি অৰসেসস্স পলিবোধস্স অভাৰং, আৰাসপলিবোধাভাৰন্তি অত্থো.
অস্সাতি কালস্স. দসাহপরমন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘তং দসাহপরমং কাল’’ন্তি. অতিরেকন্তি অধিকং, সো চ অধিকভাৰো অধিট্ঠিতৰিকপ্পিতচীৰরতোতি আহ ‘‘অধিট্ঠিতৰিকপ্পিতেসূ’’তিআদি. খোমন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৩৬-৬৩৮) খোমসুত্তেহি ৰাযিতং খোমপট্টচীৰরং. তথা সেসানি. কম্বলং নাম মনুস্সলোমৰাল়লোমে ঠপেত্ৰা সেসলোমেহি ৰাযিত্ৰা কতৰত্থং. সাণং নাম সাণৰাকেহি কতৰত্থং. ভঙ্গং নাম খোমসুত্তাদীহি পঞ্চহি মিস্সেত্ৰা কতৰত্থং. ‘‘পাটেক্কং ৰাকমযমেৰা’’তিপি ৰদন্তি. তদনুলোমানং ৰাতি দুকূলং পত্তুণ্ণং সোমারপট্টং চীনপট্টং ইদ্ধিজং দেৰদিন্নন্তি তেসং খোমাদীনংযেৰ অনুলোমানং ছন্নং চীৰরানং ৰা, তত্থ দুকূলং সাণস্স অনুলোমং ৰাকমযত্তা. পত্তুণ্ণদেসে পাণকেহি সঞ্জাতৰত্থং পত্তুণ্ণং. সোমারদেসে জাতং ৰত্থং সোমারপট্টং. তথা চীনপট্টং. ইমানি তীণিপি কোসেয্যস্স অনুলোমানি পাণকেহি কতসুত্তমযত্তা. ইদ্ধিজং এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা নিব্বত্তচীৰরং. তং পন খোমাদীনমঞ্ঞতরং হোতীতি তেসংযেৰ অনুলোমং. দেৰেহি দিন্নং চীৰরং দেৰদিন্নং, তং কপ্পরুক্খে নিব্বত্তং জালিনিযা দেৰকঞ্ঞায অনুরুদ্ধত্থেরস্স দিন্নৰত্থসদিসং, তম্পি খোমাদীনংযেৰ অনুলোমং হোতি তেসু অঞ্ঞতরভাৰতো.
দীঘতো ৰড্ঢকিহত্থপ্পমাণং, ৰিত্থারতো ততো উপড্ঢপ্পমাণং ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিমং. অট্ঠঙ্গুলং সুগতঙ্গুলেনাতি এত্থ সুগতঙ্গুলং নাম ইদানি মজ্ঝিমস্স পুরিমস্স তীণি অঙ্গুলানি, তেন সুগতঙ্গুলেন অট্ঠঙ্গুলং ৰড্ঢকিহত্থপ্পমাণন্তি অত্থো. চতুরঙ্গুলৰিত্থতন্তি এত্থাপি যথাৰুত্তানুসারেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. যেসং পন অধিট্ঠানৰিকপ্পনানং অভাৰতো অধিট্ঠিতৰিকপ্পিতেসু অপরিযাপন্নত্তা ইদং অতিরেকচীৰরং নাম হোতি.
তং অধিট্ঠানৰিকপ্পনং কেনাকারেন জানিতব্বন্তি অনুযোগং সন্ধায তং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৰুত্ত’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং পন ৰুত্তন্তি অতিরেকচীৰরং দস্সেতুং ‘‘অধিট্ঠিতৰিকপ্পিতেসু অপরিযাপন্নত্তা’’তি অম্হেহি যং ৰুত্তন্তি অত্থো. তিচীৰরং অধিট্ঠাতুন্তি নামং ৰত্ৰা অধিট্ঠাতুং. ন ৰিকপ্পেতুন্তি সঙ্ঘাটিআদিনামেন ৰিকপ্পেতুং ন অনুজানামীতি অত্থো. ‘‘ইমং চীৰরং ৰিকপ্পেমী’’তি পন ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতিযেৰ. সামঞ্ঞৰচনং পন তিচীৰরস্স কণ্ডুপটিচ্ছাদিৰস্সিকসাটিকানং ৰিয কালৰসেন ৰিসেসাভাৰা চস্স ৰিকপ্পেতব্বতাতি দস্সনত্থং, ন পন সব্বথা ৰিকপ্পনপটিসেধনত্থন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি পুরাণচীৰরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা নৰস্স অধিট্ঠানৰচনতো, ‘‘অনাপত্তি অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতী’’তিআদিৰচনতো (পারা. ৪৬৯) চ তিচীৰরস্সপি ৰিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো. এস নযো সব্বত্থ. তিচীৰরাদীনি হি অধিট্ঠহন্তেন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা তং তং নামং ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. ৰিকপ্পেন্তেন পন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদিনা তস্স তস্স চীৰরস্স নামং অগ্গহেত্ৰা ‘‘ইমং চীৰরং তুয্হং ৰিকপ্পেমী’’তি ৰিকপ্পেতব্বং. তিচীৰরং ৰা হোতু, অঞ্ঞং ৰা, যদি তং তং নামং গহেত্ৰা ৰিকপ্পেতি, অৰিকপ্পিতং হোতি, অতিরেকচীৰরট্ঠানেযেৰ তিট্ঠতি. ততো পরং ৰিকপ্পেতুন্তি চতুমাসতো পরং ‘‘ইমং চীৰরং ৰিকপ্পেমী’’তি ৰিকপ্পেতুং. ইদঞ্চ পরিভুঞ্জিতুং অনুঞ্ঞাতং. কেচি পন (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেত্ৰা যাৰ আগামিসংৰচ্ছরে ৰস্সানং চতুমাসং, তাৰ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি ৰদন্তি. ততো পরন্তি আবাধতো পরং. ‘‘ইমাসঞ্চ পন ৰস্সিকসাটিককণ্ডুপটিচ্ছাদীনং ততো পরং ৰিকপ্পেত্ৰা পরিভোগস্স অনুঞ্ঞাতত্তা তথাৰিকপ্পিতং অঞ্ঞনামেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অধিট্ঠাতব্বৰিকপ্পেতব্বতা জানিতব্বাতি অধিট্ঠাতব্বং ৰিকপ্পেতব্বন্তি এৰং অধিট্ঠানৰিকপ্পনা জানিতব্বাতি অত্থো.
পঞ্চপরিমাণং অস্সাতি পঞ্চকং, মুট্ঠিস্স মুট্ঠিহত্থস্স সম্বন্ধং পঞ্চকং মুট্ঠিপঞ্চকং. এস ন যো মুট্ঠিত্তিকন্তি এত্থাপি. পারুপনেনপি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতুন্তি আহ ‘‘দ্ৰিহত্থোপি ৰট্টতী’’তি. ন কেৰলং অড্ঢতেয্যোৰ ৰট্টতি, অথ খো দ্ৰিহত্থোপি ৰট্টতীতি পি-সদ্দস্স অত্থো দট্ঠব্বো. অতিরেকঞ্চাতি সুগতচীৰরপ্পমাণম্পি ততো অধিকম্পি. পচ্চুদ্ধরামীতি ঠপেমি, পরিচ্চজামীতি ৰা অত্থো. ‘‘ইমং চীৰরং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) এৰম্পি ৰত্তুং ৰট্টতি. কাযৰিকারং করোন্তেনাতি হত্থাদিনা চীৰরং পরামসন্তেন, চালেন্তেন ৰা. ইদঞ্হি অধিট্ঠানং যেন কেনচি সরীরাৰযৰেন অফুসন্তস্স ন ৰট্টতি. দুৰিধন্তি সম্মুখাপরম্মুখভেদেন দুৰিধং. ৰাচা ভিন্দিতব্বাতি ৰচনং নিচ্ছারেতব্বং. অন্তোগব্ভাদীসূতি অন্তোগব্ভউপরিপাসাদেসু. সামন্তৰিহারেতি যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তেতুং সক্কা, এৰরূপে সমীপৰিহারে. ইদঞ্চ দেসনাসীসমত্তং, তস্মা দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বন্তি ৰদন্তি. ‘‘ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা’’তি ইমিনা চীৰরসংলক্খণং ৰুত্তং. ন হি ঠপিতট্ঠানমত্তসল্লক্খণেন কিঞ্চি পযোজনং অত্থি.
অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতৰত্থেহীতি পচ্চত্থরণমুখপুঞ্ছনচোল়পরিক্খারচোল়ৰসেন অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতৰত্থেহি. অধিট্ঠানতো পুব্বে সঙ্ঘাটিআদিৰোহারস্স অভাৰতো ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধরামী’’তি পচ্চত্থরণাদীনং ৰিসুং পচ্চুদ্ধরণৰিধিং দস্সেতি. পচ্চত্থরণাদিনামেন পন অধিট্ঠাতব্বত্তা ‘‘ইমং পচ্চত্থরণং পচ্চুদ্ধরামী’’তিআদিনা ৰুত্তেপি নেৰত্থি দোসো. পুন অধিট্ঠাতব্বানীতি সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠাতব্বানি. পরিক্খারচোল়কস্স পন পরিক্খারচোল়ৰসেন অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতৰত্থেহিপি সঙ্ঘাটিআদিম্হি কতে পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি নত্থি. পুব্বে কতাধিট্ঠানমেৰ অধিট্ঠানং. অধিট্ঠিতেন পন তেন সদ্ধিং মহন্ততরমেৰ দুতিযং পট্টং ৰা খণ্ডং ৰা সংসিব্বন্তেন অধিট্ঠাতব্বং, সমে ৰা খুদ্দকে ৰা অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি. সুখপরিভোগত্থন্তি ৰিপ্পৰাসদোসাভাৰতো যত্থ কত্থচি ঠপেত্ৰা ধম্মস্সৰনাদিনা কিচ্চেন অঞ্ঞত্থ অরুণং উট্ঠাপেত্ৰা আগন্ত্ৰা নিস্সজ্জনং ৰিনাৰ পরিভুঞ্জিতুং সক্কুণেয্যতায সুখপরিভোগত্থং. পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুন্তি পরিক্খারচোল়ং কত্ৰা অধিট্ঠাতুং.
অনতিরিত্তপমাণাতি ‘‘দীঘসো ছ ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযা, তিরিযং অড্ঢতেয্যা’’তি (পাচি. ৫৪৩) ৰুত্তপ্পমাণতো অনধিকপমাণা. পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বাতি ৰস্সিকসাটিকভাৰতো অপনেত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা, হেমন্তস্স পঠমদিৰসতো পট্ঠায অন্তোদসাহে ৰস্সিকসাটিকাৰস্সিকসাটিকভাৰতো অপনেত্ৰা ‘‘ইমং চীৰরং তুয্হং ৰিকপ্পেমী’’তিআদিনা নযেন ৰিকপ্পেতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞথা হি ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি, কণ্ডুপটিচ্ছাদি আবাধৰূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৰিজহতী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰক্খমানত্তা ৰস্সানমাসতো পরং অসতি অধিট্ঠানে কিং পচ্চুদ্ধরেয্যাতি ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ৰচনমেৰ নোপপজ্জেয্য.
কেচি পন (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ‘‘যথা কথিনমাসব্ভন্তরে উপ্পন্নচীৰরং কথিনমাসাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং হোতি, এৰমযং ৰস্সিকসাটিকাপি ৰস্সানমাসাতিক্কমে নিস্সগ্গিযা হোতি. তস্মা কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ততো পরং হেমন্তস্স পঠমদিৰসে ৰিকপ্পেতব্বাতি এৰমত্থো গহেতব্বো, পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ততো পরং ৰিকপ্পেতব্বাতি পদযোজনা ৰেদিতব্বা’’তি চ ৰদন্তি, তং ন যুত্তং. কথিনমাসে উপ্পন্নঞ্হি চীৰরং অতিরেকচীৰরট্ঠানে ঠিতত্তা অৰসানদিৰসে অনধিট্ঠিতং কথিনমাসাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং হোতি. অযং পন ৰস্সিকসাটিকা অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতত্তা ন তেন সদিসাতি ৰস্সানাতিক্কমে কথং নিস্সগ্গিযং হোতি অনধিট্ঠিতঅৰিকপ্পিতমেৰ হি তং কালাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং হোতি, তস্মা হেমন্তেপি ৰস্সিকসাটিকা দসাহপরিহারং লভতি. এৰং কণ্ডুপটিচ্ছাদিপি অধিট্ঠানৰিজহনতো পরং দসাহপরিহারং লভতি. দসাহং পন অনতিক্কামেত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা. নহানত্থায অনুঞ্ঞাতত্তা ৰণ্ণভেদমত্তরত্তাপি চেসা ৰট্টতীতি ৰুত্তং. ‘‘দ্ৰে পন ন ৰট্টন্তী’’তি দ্ৰিন্নং অধিট্ঠানাভাৰতো ৰুত্তং. ‘‘সচে ৰস্সানে অপরা ৰস্সিকসাটিকা উপ্পন্না হোতি, পুরিমৰস্সিকসাটিকং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা, ৰিকপ্পেত্ৰা চ অধিট্ঠাতব্বা’’তি ৰদন্তি.
পমাণযুত্তন্তি ‘‘দীঘসো সুগতৰিদত্থিযা দ্ৰে ৰিদত্থিযো, ৰিত্থারতো দিযড্ঢং দসা ৰিদত্থী’’তি (পাচি. ৫৩১ আদযো) ইমিনা পমাণেন যুত্তং. পমাণিকাতি ‘‘সুগতৰিদত্থিযা দীঘসো চতস্সো ৰিদত্থিযো, তিরিযং দ্ৰে ৰিদত্থিযো’’তি এৰং ৰুত্তপ্পমাণযুত্তা. পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বাতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. যস্মা ভিক্খূনং তিচীৰরে পরিপুণ্ণে, অত্থে চ সতি পরিস্সাৰনাদীহি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পরিক্খারচোল়ক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৭) বহূনং পত্তত্থৰিকপরিস্সাৰনাদীনং সঙ্গহৰসেন পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানমনুঞ্ঞাতং, তস্মা ‘‘পরিক্খারচোল়ে গণনা নত্থী’’তিআদি ৰুত্তং. ভগৰতা হি যং যং ভিক্খূ লভন্তি, তং তং ইমিনা ৰিধানেন অধিট্ঠহিত্ৰা পুন ‘‘যেন যেন পরিস্সাৰনাদিনা অত্থো হোতি, তং তং কত্ৰা গণ্হন্তূ’’তি অনুকম্পায অনুঞ্ঞাতং. তেনেৰাহ ‘‘থৰিকাপী’’তিআদি. আদিসদ্দেন ‘‘এতানি চীৰরানি পরিক্খারচোল়ানি অধিট্ঠামী’’তি অসম্মুখাধিট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘সেনাসনপরিক্খারত্থায দিন্নপচ্চত্থরণে চা’’তি ইমিনা অত্তনো সন্তকং পটিক্খিপতি. কেচি পন (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ‘‘অনিৰাসেত্ৰা, অপারুপিত্ৰা চ কেৰলং পঞ্চপীঠেসুযেৰ অত্থরিত্ৰা পরিভুঞ্জিযমানং পচ্চত্থরণং অত্তনো সন্তকম্পি অনধিট্ঠিতং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং অযুত্তং সেনাসনপরিক্খারত্থায দিন্ন’’ন্তি পচ্চত্থরণস্স ৰিসেসিতত্তা. ভিসিবিব্বোহনপাৰারকোজৰানম্পি সেনাসনপরিক্খারতোযেৰ অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি ৰেদিতব্বং.
অধিট্ঠিতঞ্চ পনেতং চীৰরং পরিভুঞ্জতো কথং অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি আহ ‘‘সব্বঞ্চ পনেত’’ন্তিআদি. তত্থ অচ্ছিন্দিত্ৰা গহণেনাতি চোরাদীহি অচ্ছিন্দিত্ৰা গহণেন. হীনাযাৰত্তনেনাতি গিহিভাৰায আৰত্তনেন, ৰিব্ভমেনাতি অত্থো, ‘‘সীলৰন্তোৰ হুত্ৰা গিহী ভৰিস্সামী’’তি সেতৰত্থনিৰাসনেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স সেতৰত্থনিৰাসো ৰা কাসাযচজনং ৰা হীনাযাৰত্তন’’ন্তি কেচি. ‘‘‘হীনাযাৰত্তনেনা’তি ইমিনা ভিক্খুনিযা এৰ অধিট্ঠানৰিজহনং গহিতং হোতি. সা হি যদা ৰিব্ভমতি, তদা অস্সমণী হোতি. ভিক্খু পন ৰিব্ভমন্তোপি যাৰ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৰ ভিক্খুযেৰাতি অধিট্ঠানং ন ৰিজহতী’’তি অপরে. সিক্খাপচ্চক্খানেনাতি লিঙ্গে ঠিতস্সেৰ সিক্খায পচ্চক্খানেন. যো হি ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতোৰ সিক্খং পচ্চক্খাতি, তস্স কাযলগ্গম্পি চীৰরং অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি. কালঙ্কিরিযাযাতি মরণেন. লিঙ্গপরিৰত্তনেনাতি পুরিসলিঙ্গস্স, ইত্থিলিঙ্গস্স ৰা পরিৰত্তনেন, পুরিসস্স ইত্থিলিঙ্গপাতুভাৰেন, ইত্থিযা ৰা পুরিসলিঙ্গপাতুভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি.
কনিট্ঠঙ্গুলিনখপিট্ঠিপ্পমাণেনাতি হেট্ঠিমপরিচ্ছেদং দস্সেতি. ওরতোতি অব্ভন্তরতো. যো পন দুব্বলট্ঠানে পঠমং অগ্গল়ং দত্ৰা পচ্ছা দুব্বলট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা অপনেতি, অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. মণ্ডলপরিৰত্তনেপি এসেৰ নযো. দুপট্টস্স পন একস্মিং পটলে ছিদ্দে ৰা জাতে, গলিতে ৰা অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. খুদ্দকং চীৰরং মহন্তং করোতি, মহন্তং ৰা খুদ্দকং করোতি, অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. উভো কোটিযো মজ্ঝে করোন্তো সচে পন পঠমং ছিন্দিত্ৰা পচ্ছা ঘটেতি, অধিট্ঠানং ভিজ্জতি. অথ ঘটেত্ৰা ছিন্দতি, ন ভিজ্জতি. রজকেহি ধোৰাপেত্ৰা সেতং করোন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৰ. ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপীতি এত্থ পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৰলং পুব্বে ৰুত্তেন দানাদিনা অট্ঠৰিধেনেৰ কারণেন ৰস্সিকসাটিকা অধিট্ঠানং ৰিজহতি, অথ খো ৰস্সানমাসাতিক্কমেনপীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো আবাধৰূপসমেনাপীতি এত্থাপি. ৰিকপ্পনসিক্খাপদেতি (পাচি. ৩৭২ আদযো) পাচিত্তিযে সুরাপানৰগ্গস্স নৰমসিক্খাপদে.
তং অতিক্কামযতোতি এত্থ তন্তি চীৰরং, কালং ৰা পরামসতীতি আহ ‘‘তং যথাৰুত্তজাতিপ্পমাণ’’ন্তিআদি. অস্সাতি ভিক্খুস্স. তস্স যো অরুণোতি তস্স চীৰরুপ্পাদদিৰসস্স যো অতিক্কন্তো অরুণো. চীৰরুপ্পাদদিৰসেন সদ্ধিন্তি চীৰরুপ্পাদদিৰসস্স অরুণেন সদ্ধিং. দিৰসসদ্দেন চেত্থ তংদিৰসনিস্সিতো অরুণো ৰুত্তো. ইদানি যস্স চ নিস্সজ্জিতব্বং, যথা চ নিস্সজ্জিতব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘তং গহেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্রাযং নযোতি তস্মিং নিস্সজ্জনে অযং ৰিধি. অঞ্ঞথাপীতি ভাসন্তরেনাপি, যায কাযচি ভাসাযপীতি অত্থো. পটিবলেনাতি ৰত্তুং সমত্থেন. আযতিং সংৰরেয্যাসীতি উপরি সংৰরমাপজ্জেয্যাসি, সংৰুতকাযৰচীদ্ৰারো ভৰেয্যাসীতি অত্থো. ইমানি চ ‘‘পস্সসী’’তিআদীনি যথাক্কমং পটিগ্গাহকদেসকেহি ৰত্তব্বৰচনানি. তথা হি ‘‘পস্সসী’’তি পটিগ্গাহকেন ৰত্তব্বৰচনং, ‘‘আম পস্সামী’’তি তদনুদেসকেন ৰত্তব্বৰচনং. ‘‘আযতিং সংৰরেয্যাসী’’তি তদনুপ্পটিগ্গাহকেন ৰত্তব্বৰচনং, ‘‘সাধু সুট্ঠু সংৰরিস্সামী’’তি তদনুদেসকেন ৰত্তব্বৰচনং. ইমিনা চ অত্তনো আযতিং সংৰরে পতিট্ঠিতভাৰং দস্সেতি. দ্ৰীসু, পন সম্বহুলাসু ৰাতি দ্ৰীসু ৰা সম্বহুলাসু ৰা আপত্তীসু পুরিমনযেনেৰ ৰচনভেদো কাতব্বো. ঞত্তিযং আপত্তিং সরতি ৰিৰরতীতি এত্থ ‘‘দ্ৰে আপত্তিযো’’তি ৰা ‘‘সম্বহুলা আপত্তিযো’’তি ৰা ৰচনভেদো কাতব্বো. দ্ৰীসু, বহূসু ৰা ৰচনভেদো কাতব্বোতি ‘‘সঙ্ঘো ইমানি চীৰরানী’’তি ৰত্থুৰসেন ৰচনভেদো কাতব্বো.
এৰং সঙ্ঘস্স নিস্সজ্জনৰিধিং দস্সেত্ৰা গণস্স নিস্সজ্জনৰিধিং দস্সেতুং ‘‘গণস্স পন নিস্সজ্জন্তেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সেসং পুরিমসদিসমেৰাতি নিস্সজ্জনাপত্তিপ্পটিগ্গহণনিস্সট্ঠচীৰরদানেসু ‘‘আযস্মন্তান’’ন্তিআদিনা ৰুত্তৰচনভেদং ৰিনা অৰসেসং সঙ্ঘস্স নিস্সজ্জনাদীসু ৰুত্তসদিসমেৰাতি অত্থো.
ইদানি পুগ্গলস্স নিস্সজ্জনৰিধিং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলস্স পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দ্ৰীসু, তীসু ৰাতি দ্ৰীসু, তীসু ৰা আপত্তীসু চেৰ দাতব্বচীৰরেসু চ. যথা চ গণস্স নিস্সজ্জনে, এৰং দ্ৰিন্নং নিস্সজ্জনেপি পাল়ি ৰেদিতব্বা. যদি হি ৰিসেসো ভৰেয্য, যথেৰ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিণ্ণং পারিসুদ্ধিউপোসথং কাতুং, এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, কাতব্বো – ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন তে ভিক্খূ ঞাপেতব্বা’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৬৮) নযেন তিণ্ণং পারিসুদ্ধিউপোসথং ৰত্ৰা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং পারিসুদ্ধিউপোসথং কাতুং, এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, কত্তব্বো – থেরেন ভিক্খুনা একংসং উত্তরাসঙ্গ’’ন্তিআদিনা নযেন ৰিসুংযেৰ দ্ৰিন্নং পারিসুদ্ধিউপোসথো ৰুত্তো, এৰং ইধাপি ৰিসুং পাল়িং ৰদেয্য. যস্মা পন নত্থি, তস্মা অৰত্ৰাৰ গতোতি গণস্স ৰুত্তা পাল়িযেৰেত্থ পাল়ি. আপত্তিপ্পটিগ্গহণে পন অযং ৰিসেসো – যথা গণস্স নিস্সজ্জিত্ৰা আপত্তিযা দেসিযমানায আপত্তিপ্পটিগ্গাহকো ভিক্খু ঞত্তিং ঠপেতি, এৰং অট্ঠপেত্ৰা দ্ৰীসু অঞ্ঞতরেন যথা একপুগ্গলো পটিগ্গণ্হাতি, এৰং আপত্তি পটিগ্গহেতব্বা. দ্ৰিন্নঞ্হি ঞত্তিট্ঠপনং নাম নত্থি. যদি সিযা, দ্ৰিন্নং পারিসুদ্ধিউপোসথং ৰিসুং ন ৰদেয্য. নিস্সট্ঠচীৰরদানেপি যথা ‘‘ইমং চীৰরং আযস্মতো দম্মী’’তি একো ৰদতি, এৰং ‘‘মযং ইমং চীৰরং আযস্মতো দেমা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. ইতো গরুকতরানিপি হি ঞত্তিদুতিযকম্মানি অপলোকেত্ৰা কাতব্বানীতি ৰুত্তানি অত্থি, তেসং এতং অনুলোমং. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰিন্নং পনা’’তিআদি. নিস্সট্ঠচীৰরং পন দাতব্বমেৰ, অদাতুং ন লব্ভতি. ৰিনযকম্মমত্তমেৰ হেতং. ন তং তেন সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা দিন্নমেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘নিস্সট্ঠৰত্থু’’ন্তিআদি.
অনিস্সজ্জিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স দুক্কটন্তি সকিং নিৰত্থং ৰা সকিং পারুতং ৰা কাযতো অমোচেত্ৰা দিৰসম্পি চরতি, একমেৰ দুক্কটং. মোচেত্ৰা নিৰাসেতি ৰা পারুপতি ৰা, পযোগে পযোগে দুক্কটং. দুন্নিৰত্থং ৰা দুপ্পারুতং ৰা সণ্ঠাপেন্তস্স অনাপত্তি. অঞ্ঞস্স তং পরিভুঞ্জতোপি অনাপত্তি. ‘‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতী’’তিআদিৰচনঞ্চেত্থ (পারা. ৫৭০) সাধকং. দসাহং অনতিক্কন্তেপি অতিক্কন্তসঞ্ঞিনো, ৰেমতিকস্স চ দুক্কটন্তি এত্থাপি ‘‘পরিভুঞ্জন্তস্সা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. অতিক্কন্তে অনতিক্কন্তসঞ্ঞিনোপীতি দসাহং অতিক্কন্তে চীৰরে ‘‘অনতিক্কন্তং ইদ’’ন্তি এৰং সঞ্ঞিনো, দসাহে ৰা অতিক্কন্তে ‘‘অনতিক্কন্তো দসাহো’’তি এৰং সঞ্ঞিনো.
ইদানি ‘‘অনধিট্ঠিতে অধিট্ঠিতসঞ্ঞিনো নিস্সগ্গিয’’ন্তিআদিআপত্তিৰারং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তথাতি যথা দসাহং অতিক্কন্তে সঞ্ঞাভেদেন তিকপাচিত্তিযং, তথা অনধিট্ঠিতাদীসু সত্তসু ৰিকপ্পেসু অধিট্ঠিতাদিসঞ্ঞাভেদতোতি অত্থো. তত্থ অৰিস্সজ্জিতে ৰিস্সজ্জিতসঞ্ঞিনোতি কস্সচি অদিন্নে অপরিচ্চত্তে ‘‘দিন্নং পরিচ্চত্তং মযা’’তি এৰং সঞ্ঞিনো. অনট্ঠে নট্ঠসঞ্ঞিনোতি অত্তনো চীৰরেন সদ্ধিং বহূনি অঞ্ঞেসং চীৰরানি একতো ঠপিতানি, তানি চে চোরা হরন্তি, তত্রেস অত্তনো চীৰরে অনট্ঠে নট্ঠসঞ্ঞী হোতি, তস্স নট্ঠসঞ্ঞিনো. এস নযো অৰিনট্ঠাদীসুপি. অৰিলুত্তেতি এত্থ পন গব্ভং ভিন্দিত্ৰা পসয্হাৰহারৰসেন অৰিলুত্তেতি ৰেদিতব্বং.
ৰিস্সজ্জিতেতি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অঞ্ঞস্স দিন্নে. কথং পন দিন্নং হোতি, কথং গহিতং? ‘‘ইমং তুয্হং দেমি, দদামি, দজ্জামি, ওণোজেমি, পরিচ্চজামি, ৰিস্সজ্জামি, নিস্সজ্জামী’’তি ৰা ৰদতি, ‘‘ইত্থন্নামস্স দেমি…পে… নিস্সজ্জামী’’তি ৰা ৰদতি, সম্মুখাপি পরম্মুখাপি দিন্নংযেৰ হোতি. ‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৰদতি, সুদিন্নং, সুগ্গহিতঞ্চ. ‘‘তৰ সন্তকং করোহি, তৰ সন্তকং হোতু, তৰ সন্তকং করিস্সসী’’তি ৰুত্তে ‘‘মম সন্তকং করোমি, মম সন্তকং হোতু, মম সন্তকং করিস্সামী’’তি ৰদতি, দুদ্দিন্নং, দুগ্গহিতঞ্চ. নেৰ দাতা দাতুং জানাতি, ন ইতরো গহেতুং. সচে পন ‘‘তৰ সন্তকং করোহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু, ভন্তে, ময্হং গণ্হামী’’তি গণ্হাতি, সুগ্গহিতং, সচে পন একো ‘‘গণ্হাহী’’তি ৰদতি, ইতরো ‘‘ন গণ্হামী’’তি ৰদতি, পুন সো ‘‘দিন্নং মযা তুয্হং, গণ্হাহী’’তি ৰদতি, ইতরোপি ‘‘ন ময্হং ইমিনা অত্থো’’তি ৰদতি. ততো পুরিমোপি ‘‘মযা দিন্ন’’ন্তি দসাহং অতিক্কামেতি, পচ্ছিমোপি ‘‘মযা পটিক্খিত্ত’’ন্তি, কস্সাপত্তীতি? ন কস্সচি. যস্স পন রুচ্চতি, তেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বং. যো পন অধিট্ঠানে ৰেমতিকো, তেন কিং কাতব্বং? ৰেমতিকভাৰং আরোচেত্ৰা ‘‘সচে অনধিট্ঠিতং ভৰিস্সতি, এৰং মে কপ্পিযং হোতী’’তি ৰত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ নিস্সজ্জিতব্বং. ন হি এৰং জানাপেত্ৰা ৰিনযকম্মং করোন্তস্স মুসাৰাদো হোতি.
যথা চ ইদং, এৰং ইতো পরানিপীতি যথা ইদং অতিরেকচীৰরধারণসিক্খাপদং আচারৰিপত্তি, এৰং ইতো পরানিপি সিক্খাপদানি আচারৰিপত্তিযেৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘উভতোপাতিমোক্খেসূ’’তিআদি. আজীৰৰিপত্তিপচ্চযা পন ঠপেত্ৰা দুব্ভাসিতং ছ আপত্তিক্খন্ধা পঞ্ঞত্তাতি –
‘‘আজীৰহেতু আজীৰকারণা পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো অসন্তং অভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপতি, আপত্তি পারাজিকস্স. আজীৰহেতু আজীৰকারণা সঞ্চরিত্তং সমাপজ্জতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্স. আজীৰহেতু আজীৰকারণা ‘যো তে ৰিহারে ৰসতি, সো ভিক্খু অরহা’তি ভণতি, পটিৰিজানন্তস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. আজীৰহেতু আজীৰকারণা ভিক্খু পণীতভোজনানি অগিলানো অত্তনো অত্থায ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. আজীৰহেতু আজীৰকারণা ভিক্খুনী পণীতভোজনানি অগিলানা অত্তনো অত্থায ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জতি, আপত্তি পাটিদেসনীযস্স. আজীৰহেতু আজীৰকারণা ভিক্খু সূপং ৰা ওদনং ৰা অগিলানো অত্তনো অত্থায ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পরি. ২৮৭) –
এৰং পারাজিকাদিৰসেন ঠপেত্ৰা দুব্ভাসিতং আজীৰৰিপত্তিপচ্চযা ছ আপত্তিক্খন্ধা পঞ্ঞত্তা. দিট্ঠিৰিপত্তিপচ্চযা পাচিত্তিযদুক্কটৰসেন দ্ৰে আপত্তিক্খন্ধা পঞ্ঞত্তাতি সমনুভাসনায পাপিকায দিট্ঠিযা অপ্পটিনিস্সজ্জনে ঞত্তিযা দুক্কটং, কম্মৰাচাপরিযোসানে পাচিত্তিযন্তি এৰং দিট্ঠিৰিপত্তিপচ্চযা পাচিত্তিযদুক্কটৰসেন দ্ৰে আপত্তিক্খন্ধা পঞ্ঞত্তা. এত্থাতি ৰিপত্তিকথাসু.
গণনুপগতাতি দিৰসগণনং উপগতভাৰো. অঞ্ঞেহি ‘‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দেমা’’তি পরহত্থে দিন্নম্পি ‘‘ন তাৰ তং গণনুপগং, যাৰ ন হত্থং গচ্ছতী’’তি (মহাৰ. ২৫৯) চম্মক্খন্ধকে ৰুত্তত্তা যাৰ আহরিত্ৰা ৰা ন দিন্নং, ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, চীৰরং উপ্পন্ন’’ন্তি পহিণিত্ৰা ৰা অনারোচিতং, তাৰ দিৰসগণনং ন উপেতি, অনধিট্ঠিতং ৰট্টতি. যদা পন আনেত্ৰা দিন্নং হোতি, ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি ৰা সুতং, ততো পট্ঠায গণনুপগং হোতি, অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বং. কথিনসঞ্ঞিতং সমুট্ঠানমস্সাতি কথিনসমুট্ঠানং, ততিযছট্ঠসমুট্ঠানৰসেন দ্ৰিসমুট্ঠানন্তি অত্থো. কাযৰাচাহি কত্তব্বঅধিট্ঠানৰিকপ্পনানং অকরণেন কাযৰাচতো, চিত্তে পন সতি কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতীতি ৰুত্তং হোতি. অনধিট্ঠানাৰিকপ্পনৰসেন আপজ্জনতো অকিরিযং. অজানন্তোপি আপজ্জতীতি নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং. কাযদ্ৰারে চ ৰচীদ্ৰারে চ কত্তব্বাকরণতো কাযকম্মং ৰচীকম্মং.
কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.