৩. ততিযপারাজিকৰণ্ণনা

সন্তি সহত্থে উপসগ্গো. তেন সদ্ধিং উস্সুক্কৰচনমেতং ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তি আহ ‘‘সঞ্চেতেত্ৰা’’তিআদি. উস্সুক্কৰচনন্তি এত্থ উস্সুক্কৰচনং (সারত্থ. টী. ২.১৭২) নাম পুব্বকালকিরিযাৰচনং. অযঞ্হি সমানকত্তুকেসু পুব্বাপরকালকিরিযাৰচনেসু পুব্বকালকিরিযাৰচনস্স নিরুত্তিৰোহারো. ইদানি ‘‘সদ্ধিং চেতেত্ৰা’’তি ইমিনা সঙ্খেপেন ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘পাণো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৰাতি ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞং অৰিজহিত্ৰা এৰ, ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞুপ্পত্তিযা অনন্তরন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা কথং একক্খণে একস্স চিত্তস্স উভযারম্মণভাৰোতি এদিসী চোদনা অনৰকাসাতি দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘ঞাতপরিঞ্ঞায দিট্ঠসভাৰেসু ধম্মেসু তীরণপরিঞ্ঞায তিলক্খণং আরোপেত্ৰা (সারত্থ. টী. ২.১৭২) ‘রূপং অনিচ্চ’ন্তিআদিনা সভাৰেন সদ্ধিং একক্খণে অনিচ্চাদিলক্খণজাননং ৰিয ‘পাণো’তি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৰ ‘ৰধামি ন’ন্তি জানাতী’’তি ৰদন্তি. অপরে পন আচরিযা তত্থাপি এৰং ন কথেন্তি. এত্থ চ মনুস্সৰিগ্গহো’’তি অৰত্ৰা ‘‘পাণো’’তি ৰচনং ‘‘মনুস্সো অয’’ন্তি অজানিত্ৰা কেৰলং সত্তসঞ্ঞায ঘাতেন্তস্সাপি পারাজিকভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. চেতেত্ৰাতি চিন্তেত্ৰা. পকপ্পেত্ৰাতি অভিৰিচারেত্ৰা, সন্নিট্ঠানং করিত্ৰাতি অত্থো.

ইদানি মনুস্সঅত্তভাৰং আদিতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৰিগ্গহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কললতো পট্ঠাযাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নকললরূপতো পট্ঠায. কললরূপং নাম ইত্থিপুরিসানং কাযৰত্থুভাৰদসকৰসেন সমতিংস রূপানি, নপুংসকানং কাযৰত্থুদসকৰসেন ৰীসতি. তত্থ ইত্থিপুরিসানং কললরূপং জাতিউণ্ণায একেন অংসুনা উদ্ধটতেলবিন্দুমত্তং হোতি অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং –

‘‘তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৰিলো;

এৰংৰণ্ণপ্পটিভাগং, ‘কলল’ন্তি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৩৫; ৰিভ. অট্ঠ. ২৬; পারা. অট্ঠ. ২.১৭২);

এৰং পরিত্তকং ৰত্থুং আদিং কত্ৰা যাৰ মরণকালা এত্থন্তরে অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিপ্পত্তো অত্তভাৰো মনুস্সৰিগ্গহো নামাতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চ যেভুয্যৰসেনেৰ ৰুত্তং. ওপপাতিকসংসেদজাপি হি মনুস্সা পারাজিকৰত্থুযেৰ. কললকালেপীতি পঠমসত্তাহেপি. তত্থ হি সন্ততিৰসেন পৰত্তমানং কললসঙ্খাতং অত্তভাৰং জীৰিতা ৰোরোপেতুং সক্কা, ন পন সব্বপঠমং কললরূপং. পটিসন্ধিচিত্তেন হি সদ্ধিং তিংস কম্মজরূপানি নিব্বত্তন্তি. তেসু পন ঠিতেসুযেৰ সোল়স ভৰঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. এতস্মিং অন্তরে গহিতপটিসন্ধিকস্স দারকস্স ৰা মাতুযা ৰা পনস্স অন্তরাযো নত্থি. অযঞ্হি মরণস্স অনোকাসো নাম. ভেসজ্জসম্পদানেনাতি গব্ভপাতনভেসজ্জদানেন. ততো ৰা উদ্ধম্পীতি অব্বুদপেসিকালাদীসুপি. জীৰিতা ৰিযোজেয্যাতি সন্ততিৰিকোপনৰসেন জীৰিতিন্দ্রিযতো অপনেয্য.

ইমস্স পনত্থস্সাতি ‘‘সঞ্চিচ্চ মনুস্সৰিগ্গহং জীৰিতা ৰোরোপেয্যা’’তি (পারা. ১৭১) ইমস্স অত্থস্স. আৰিভাৰত্থন্তি পকাসনত্থং. পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৰধো পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. সত্তোতি খন্ধসন্তানো. তত্থ হি সত্তপঞ্ঞত্তি. জীৰিতিন্দ্রিযন্তি রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযং. রূপজীৰিতিন্দ্রিযে হি ৰিকোপিতে ইতরম্পি তংসম্বন্ধতায ৰিনস্সতীতি. যায চেতনাযাতি তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিনো কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তায যায চেতনায. মনোদ্ৰারে পন পৰত্তায ৰধকচেতনায পাণাতিপাতভাৰো নত্থি. সা চেতনাতি সা জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যায চেতনায পৰত্তমানস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স নিস্সযভূতেসু মহাভূতেসু উপক্কমকরণহেতু তংমহাভূতপচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা নুপ্পজ্জিস্সন্তি (সারত্থ. টী. ২.১৭২), সা তাদিসপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো. লদ্ধূপক্কমানি হি মহাভূতানি ইতরভূতানি ৰিয ন ৰিসদানীতি সমানজাতিকানং কারণং ন হোন্তীতি.

পাণাতিপাতো অস্স অত্থীতি পাণাতিপাতী. সংসগ্গে অযমীকারো. তেনাহ ‘‘ৰুত্তচেতনায সমঙ্গিপুগ্গলো’’তি. সকো হত্থো সহত্থো, তেন নিব্বত্তো পযোগো সাহত্থিকো. নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, সোৰ নিস্সগ্গিযো. এৰং আণত্তিকো. ৰিজ্জামযো মন্তপরিজপ্পনযোগো. ইদ্ধিমযো কম্মৰিপাকজিদ্ধিমযো.

ইদানি যথাৰুত্তেযেৰ ছ পযোগে ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু ছসু পযোগেসু. সাহত্থিকোতি এত্থ হত্থো উপলক্খণভাৰেন গহিতোতি আহ ‘‘কাযেন ৰা’’তিআদি. তত্থ কাযেনাতি হত্থেন ৰা পাদেন ৰা মুট্ঠিনা ৰা জাণুনা ৰা যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন. কাযেকদেসো হেত্থ হত্থাদিকাযো অৰযৰে সমুদাযোপচারো যথা ‘‘গামো দড্ঢো’’তি. কাযপ্পটিবদ্ধেনাতি কাযতো অমোচিতেন অসিআদিনা পহরণেন. পহরণন্তি কাযৰিঞ্ঞত্তিসহিতায ৰধকচেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং. কাযেন ৰা সত্তিআদীনং, কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা উসুযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনন্তি যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. তত্থাতি তেসু সাহত্থিকনিস্সগ্গিযেসু. উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতোতি উদ্দিসিত্ৰা চ অনুদ্দিসিত্ৰা চ পৰত্তিভেদেন. উদ্দিসনং উদ্দিসো, সো এতস্স অত্থীতি উদ্দিসকো, পযোগো, তস্মিং. বজ্ঝতি এতেনাতি বদ্ধো, কম্মমেৰ বদ্ধো কম্মবদ্ধো, পাণাতিপাতোতি অত্থো. অথ ৰা বন্ধনং বদ্ধো, কম্মুনা বদ্ধো কম্মবদ্ধো, সো অস্স হোতি, পাণাতিপাতকম্মমস্স সিদ্ধন্তি ৰুত্তং হোতি. উভযত্থাপীতি উদ্দিসকে, অনুদ্দিসকে চাতি দ্ৰীসুপি. পচ্ছা ৰা তেনেৰ রোগেন মরতূতি যোজনা. পহরিতক্খণেযেৰাতি মরণায পহোনকপ্পহারস্স লদ্ধক্খণেযেৰ কম্মবদ্ধো. যদি অৰস্সং তেন মরতীতি অধিপ্পাযো. সচে পন মরণাধিপ্পাযেন পহারং দত্ৰা তেন অমতস্স পুন অঞ্ঞেন চিত্তেন পহারে দিন্নে পচ্ছাপি পঠমপ্পহারেনেৰ মরতি, তদাৰ কম্মবদ্ধো. অথ দুতিযপহারেন মরতি, নত্থি পাণাতিপাতো. উভযেহি মতেপি পঠমপ্পহারেনেৰ কম্মবদ্ধো, উভযেহিপি অমতে নেৰত্তি পাণাতিপাতো. এস নযো বহূহিপি একস্স পহারে দিন্নে. তত্রাপি হি যস্স পহারেন মরতি, তস্সেৰ কম্মবদ্ধোতি. আণাপনং নাম ৰচীৰিঞ্ঞত্তিসহিতায ৰধকচেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং.

ইদানি ইমস্মিং আণত্তিকপযোগে সঙ্কেতৰিসঙ্কেতভাৰজাননত্থং ছব্বিধং নিযমং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং আণত্তিকপযোগে. আণত্তিনিযামকাতি আণত্তিকপযোগসাধিকা. এতেসু হি অৰিরজ্ঝিতেসুযেৰ আণত্তিকপযোগো হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.

পুগ্গলোতি মারেতব্বো পুগ্গলো. তেনাহ ‘‘যং হী’’তিআদি. আণাপকস্স আপত্তীতি আণাপকস্স আণত্তিক্খণে আপত্তি, আণত্তস্স মারণক্খণে. আণাপকো মুচ্চতীতি আণত্তস্সেৰ কম্মবদ্ধো, ৰত্থুৰিসেসেন পনেত্থ কম্মৰিসেসো চ আপত্তিৰিসেসো চ হোতীতি. ‘‘পুরেভত্তং মারেহী’’তি আণত্তো পুরেভত্তমেৰ মারেতীতি ‘‘অজ্জ স্ৰে’’তি অনিযমেত্ৰা ‘‘পুরেভত্তং মারেহী’’তি আণত্তো যদা কদাচি পুরেভত্তং মারেতি. যো পন ‘‘অজ্জ পুব্বণ্হে’’তি ৰুত্তো মজ্ঝন্হে ৰা সাযন্হে ৰা স্ৰে ৰা পুব্বণ্হে মারেতি, ৰিসঙ্কেতো হোতি, আণাপকস্স নত্থি কম্মবদ্ধো. পুব্বণ্হে মারেতুং ৰাযমন্তস্স মজ্ঝন্হে জাতেপি এসেৰ নযো. এতেন নযেন সব্বকালপ্পভেদেসু সঙ্কেতৰিসঙ্কেততা ৰেদিতব্বা.

এৰং ৰত্থুকালেসু সঙ্কেতৰিসঙ্কেততং দস্সেত্ৰা ইদানি ওকাসাদীসু সঙ্কেতৰিসঙ্কেততং অতিদিসন্তো ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ওকাসোতি (পারা. অট্ঠ. ২.১৭৪) গামো ৰা ৰনং ৰা গেহদ্ৰারং ৰাতি এৰমাদিকো. আৰুধন্তি অসি ৰা উসু ৰা সত্তি ৰাতি এৰমাদি. ইরিযাপথোতি মারেতব্বস্স গমনং ৰা নিসজ্জা ৰাতি এৰমাদি. কিরিযাৰিসেসোতি ৰিজ্ঝনং ৰা ছেদনং ৰা ভেদনং ৰা সঙ্খমুণ্ডকং ৰাতি এৰমাদি. ইমেসু যথা যথা ৰধকো আণত্তো, তথা তথা কতে আণাপকস্স আপত্তি, অঞ্ঞথা কতে ৰিসঙ্কেতো হোতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদি. তত্থ সব্বত্থাতি ওকাসাদীসু চতূসু. হোতি চেত্থ –

‘‘যথাণত্তিৰসেনেৰ, আণত্তেন কতে সতি;

আণাপকস্স আপত্তি, ৰিসঙ্কেতোঞ্ঞথা কতে’’তি.

আণত্তিযং পন অযং ৰিসেসো – অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৰা আণাপেতি ‘‘এৰং ৰিজ্ঝ, এৰং পহর, এৰং ঘাতেহী’’তি (পারা. ১৭৪) ৰুত্তায পাল়িযা লব্ভতীতি ঞাতব্বো.

ওপতন্তি এত্থাতি ওপাতো, আৰাটো, তস্স খণনং ওপাতক্খণনং. অপস্সেনসংৰিধানন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.১৭৭) অপস্সেনস্স সংৰিধানং. নিচ্চপরিভোগো মঞ্চো ৰা পীঠং ৰা অপস্সেনফলকং ৰা দিৰাট্ঠানে নিসীদন্তস্স অপস্সেনকত্থম্ভো ৰা তত্থজাতকরুক্খো ৰা চঙ্কমে অপস্সায তিট্ঠন্তস্স আলম্বনরুক্খো ৰা আলম্বনফলকং ৰা, সব্বম্পেতং অপস্সনীযট্ঠেন অপস্সেনং নাম, তস্মিং অপস্সেনে যথা অপস্সযন্তং ৰিজ্ঝতি ৰা ছিন্দতি ৰা, তথা কত্ৰা ৰাসিফরসুসত্তিআরকণ্টকাদীসু অঞ্ঞতরস্স সত্থস্স ঠপনন্তি অত্থো.

উপনিক্খিপনং নাম সমীপে নিক্খিপনং. মনাপস্স ৰা অমনাপস্স ৰা রূপস্স উপহরণং সমীপে ঠপনং রূপূপহারো, অত্তনা ৰা যক্খপেতাদিৰেসং গহেত্ৰা তিট্ঠনং. আদিসদ্দেন সদ্দূপহারাদীনং গহণং. এত্থাপীতি থাৰরপযোগেপি. উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদো ৰেদিতব্বো, যতো তত্থপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ কম্মবদ্ধো হোতি. অযং পন ৰিসেসো – মূলট্ঠেন ওপাতাদীসু পরেসং মূলেন ৰা মুধা ৰা দিন্নেসুপি যদি তপ্পচ্চযা কোচি মরতি, মূলট্ঠস্সেৰ কম্মবদ্ধো. যদিপি তেন, অঞ্ঞেন ৰা তত্র ওপাতে ৰিনাসেত্ৰা ভূমিসমে কতেপি পংসুহারকা ৰা পংসুং গণ্হন্তা, মূলখণকা ৰা মূলানি খণন্তা আৰাটং করোন্তি, দেৰে ৰা ৰস্সন্তে কদ্দমো জাযতি, তত্থ চ কোচি ওতরিত্ৰা ৰা লগ্গিত্ৰা ৰা মরতি, মূলট্ঠস্সেৰ কম্মবদ্ধো. যদি পন যেন লদ্ধং, সো ৰা অঞ্ঞো ৰা ৰিত্থততরং ৰা গম্ভীরতরং ৰা করোতি, তপ্পচ্চযা চ কোচি মরতি, উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. যথা তু মূলানি মূলেহি সংসন্দন্তি, তথা তত্থ থলে কতে মুচ্চতি. এৰং অপস্সেনসংৰিধানাদীসুপি যাৰ তেসং পৰত্তি, তাৰ যথাসম্ভৰং কম্মবদ্ধো ৰেদিতব্বো.

ৰিজ্জাপরিজপ্পনন্তি আথব্বণিকেহি, ৰিজ্জাধরেহি চ মন্তপরিজপ্পনং. কম্মৰিপাকজায ইদ্ধিযাতি সাতিসযকম্মনিব্বত্তায কম্মৰিপাকেন সহজাতায ইদ্ধিযা, কম্মস্স ৰা ৰিপাকভাৰেন জাতায ইদ্ধিযা. পযোজনন্তি পৰত্তনং, করণন্তি অত্থো, দাঠাৰুধাদীনং দাঠাকোটনাদীনমিৰ মারণত্থং কম্মৰিপাকজিদ্ধিৰিকারকরণন্তি ৰুত্তং হোতি.

কম্মসাধনো ৰাযং হারকসদ্দো বহুলংৰিধানেন তত্থাপি ণ্ৰুপচ্চযস্স সিজ্ঝনতোতি আহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. জীৰিতহরণকং, উপনিক্খিপিতব্বং ৰা সত্থমেৰ হারকন্তি (সারত্থ. টী. ২.১৭২) ৰিকপ্পদ্ৰযেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সত্থঞ্চ তং হারকঞ্চাতি সত্থহারক’’ন্তি. ‘‘হারকসত্থ’’ন্তি ৰত্তব্বে ৰিসেসনস্স পরনিপাতং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পরিযেসেয্যাতি গৰেসেয্য. ‘‘যথা লভতি, তথা করেয্যা’’তি ইমিনা পন অধিপ্পাযত্থমাহ, ‘‘উপনিক্খিপেয্যা’’তি ইমিনা সিখাপত্তমত্থং. ইতরথা হি ‘‘পরিযেসেয্যা’’তি ইমস্স ‘‘উপনিক্খিপেয্যা’’তি অযমত্থো অধিপ্পেতো ন সিযা. পরিযিট্ঠমত্তেযেৰাতি পরিযেসিতমত্তেযেৰ. যদি এৰং অথ কস্মা পাল়িযং ‘‘সত্থহারকং ৰাস্স পরিযেসেয্যাতি অসিং ৰা সত্তিং ৰা ভেণ্ডিং ৰা লগুল়ং ৰা পাসাণং ৰা সত্থং ৰা ৰিসং ৰা রজ্জুং ৰা’’তি (পারা. ১৭২) ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পদভাজনে পনা’’তিআদি. অস্সাতি ‘‘সত্থহারকং ৰাস্স পরিযেসেয্যা’’তি ইমস্স পদস্স. ব্যঞ্জনানুরূপতো পরিপুণ্ণং কত্ৰা অত্থস্স অৰুত্তত্তা ‘‘ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. সসতি হিংসতীতি সত্থং, সসন্তি হিংসন্তি এতেনাতি ৰা সত্থং. আদিসদ্দেন ‘‘সত্তিং ৰা’’তিআদিপাল়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ লগুল়ন্তি মুগ্গরো. সত্থন্তি ৰুত্তাৰসেসং যং কিঞ্চি সমুখং ৰেদিতব্বং.

যো এৰং মরতীতি যো সত্থং ৰা আহরিত্ৰা, ৰিসং ৰা খাদিত্ৰা, রজ্জুযা ৰা উব্বন্ধিত্ৰা, সোব্ভাদীসু ৰা পতিত্ৰা, অঞ্ঞেহি ৰা অগ্গিপৰেসনউদকপৰেসনাদীহি উপাযেহি মরতি. ‘‘সো ধনং ৰা লভতী’’তিআদিনা নযেনাতি সো ধনং ৰা লভতি, যসং ৰা লভতি, সগ্গং ৰা গচ্ছতি, ধম্মো ৰাস্স হোতীতি ইমিনা নযেন. কিমনেন ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘এতেনা’’তিআদি. তত্থ এতেনাতি ‘‘মরণৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্যা’’তি এতেন ৰচনেন. নযিধ এৰন্তি ইধ মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকে ন এৰং, ন পরিযাযকথায মুচ্চতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সংৰণ্ণেয্যা’’তিআদি.

‘‘সত্থং ৰা আহরা’’তিআদিনাতি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘ৰিসং ৰা খাদ, রজ্জুযা ৰা উব্বন্ধিত্ৰা কালং করোহি, সোব্ভে ৰা নরকে ৰা পপাতে ৰা পপতা’’তিআদিং (পারা. ১৭২) সব্বং মরণূপাযং সঙ্গণ্হাতি. এত্থ চ নরকো (পারা. অট্ঠ. ২.১৭২) নাম তত্থ তত্থ ফলন্তিযা ভূমিযা সযমেৰ নিব্বত্তা মহাদরী, যত্থ হত্থীপি পতন্তি, চোরাপি নিলীযিত্ৰা তিট্ঠন্তি. পপাতোতি পব্বতন্তরে ৰা থলন্তরে ৰা একতো ছিন্নো. পাপকেনাতি লামকেন. দুজ্জীৰিতেনাতি দুক্খবহুলত্তা দুক্খেন জীৰিতেন. মতং তে জীৰিতা সেয্যাতি তৰ মরণং জীৰিতা সুন্দরতরং. চিত্তমস্স অত্থীতি চিত্তো. তথা মনো. ইতি-সদ্দো ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) ৰিয নিদস্সনে দট্ঠব্বো যথাৰুত্তস্স বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানস্স মরণস্স নিদস্সনতো. তেনেৰাহ ‘‘মতং তে জীৰিতা সেয্যো’’তিআদি.

ননু চেত্থ ‘‘মনো’’তি ইদম্পি অত্থতো চিত্তমেৰ, অথ কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. চিত্তস্স অত্থদীপনত্থং ৰুত্তন্তি নাযং চিত্তসদ্দো ‘‘চিত্তসঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (পারা. ১৭১) ৰিয ৰিচিত্তাদিঅত্থো, অথ খো ৰিঞ্ঞাণৰচনোতি তস্স অত্থদীপনত্থং ৰুত্তং. ইমিনা পুনরুত্তিদোসাভাৰং দস্সেতি. কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তেনেৰস্সা’’তিআদি. চিত্তো নানাপ্পকারকো সঙ্কপ্পো অস্সাতি চিত্তসঙ্কপ্পো. ৰিচিত্তত্থো হেত্থ চিত্তসদ্দো ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৰং চিত্তং, যথযিদং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১০০) ৰিয. তেনাহ ‘‘ৰিচিত্তসঙ্কপ্পো’’তি. এত্থাপি ইতিসদ্দো আহরিতব্বোতি ‘‘চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি ইমস্মিং পদেপি অধিকারৰসেন ইতিসদ্দো আহরিতব্বো. ইদঞ্হি ‘‘ইতি চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি এৰং অৰুত্তম্পি অধিকারতো ৰুত্তমেৰ হোতীতি. সঙ্কপ্পোতি চেত্থ ‘‘তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (ধ. স. ৭) ৰিয ন ৰিতক্কস্সেৰ নামং, অথ খো তস্স চ অঞ্ঞেসঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘সঙ্কপ্পোতি চা’’তিআদি আরদ্ধং. সংৰিদহনমত্তস্সাতি সঞ্ঞাচেতনাৰিতক্কসঙ্খাতস্স সব্বস্স সংৰিদহনস্স. সামঞ্ঞত্থো হেত্থ মত্তসদ্দো ‘‘ব্রাহ্মণমত্তং ভোজেতী’’তিআদীসু ৰিয. তেনাহ ‘‘তঞ্চ সংৰিদহন’’ন্তিআদি. ইমিনা সংৰিদহনং নামেত্থ ন ৰিধানন্তি দস্সেতি. অধিপ্পাযো নাম ৰিতক্কো.

উচ্চাৰচেন কারণেনাতি (পারা. অট্ঠ. ২.১৭২) মহন্তামহন্তেন উপাযেন. তত্থ মরণৰণ্ণসংৰণ্ণনে তাৰ জীৰিতে আদীনৰদস্সনৰসেন অৰচাকারতা, মরণে ৰণ্ণভণনৰসেন উচ্চাকারতা ৰেদিতব্বা. সমাদপনে পন মুট্ঠিজাণুনিপ্পোথনাদীহি মরণসমাদপনৰসেন উচ্চাকারতা, একতো ভুঞ্জন্তস্স নখে ৰিসং পক্খিপিত্ৰা মরণাদিসমাদপনৰসেন অৰচাকারতা ৰেদিতব্বা.

এৰং অসাধারণৰিনিচ্ছযং ৰত্ৰা ইদানি সাধারণৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘ৰেসালিয’’ন্তিআদিমাহ. ওপাতক্খণনাদীসু দুক্কটন্তি এত্থ সচেপি জাতপথৰিং খণতি, পাণাতিপাতস্স পুব্বপযোগত্তা পযোগে পযোগে দুক্কটং. মনুস্সৰিগ্গহো নাগসুপণ্ণাদিসদিসো তিরচ্ছানগতো তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহো, যক্খো চ পেতো চ তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহো চ যক্খপেততিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহা, তেসং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা থুল্লচ্চযং অতিদিসতি. ইদানি ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদিনা অপস্সেনসংৰিধানাদীসুপি যথাৰুত্তআপত্তিভেদং অতিদিসতি. সব্বত্থাতি অপস্সেনসংৰিধানাদীসু সব্বেসু পযোগেসু.

ইদানি অনাপত্তিং দস্সেতুং ‘‘অসঞ্চিচ্চা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ ‘‘অসঞ্চিচ্চা’’তি (সারত্থ. টী. ২.১৭৯) ইদং মরণসংৰত্তনিকউপক্কমস্স অসল্লক্খণং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘অজানন্তস্সা’’তি ইদং পন মরণসংৰত্তনিকউপকরণস্স অজাননং সন্ধায, ‘‘নমরণাধিপ্পাযস্সা’’তি ইদং উপক্কমং জানন্তস্সাপি মরণাধিপ্পাযস্স অভাৰং. তেনাহ ‘‘অসঞ্চিচ্চা’’তিআদি. অচেতেত্ৰাতি অসল্লক্খেত্ৰা, ৰিরজ্ঝিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.

মুসলুস্সাপনৰত্থুস্মিং ৰিযাতি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভত্তগ্গে অন্তরঘরে আসনং পঞ্ঞপেন্তো মুসলে উস্সিতে একং মুসলং অগ্গহেসি. দুতিযো মুসলো পরিপতিত্ৰা অঞ্ঞতরস্স দারকস্স মত্থকে অৰত্থাসি. সো কালমকাসি. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খূতি. অসঞ্চিচ্চ অহং ভগৰাতি. অনাপত্তি ভিক্খু অসঞ্চিচ্চা’’তি (পারা. ১৮০) ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰিয.

ৰিসগতপিণ্ডপাতৰত্থুস্মিং ৰিযাতি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো পিণ্ডচারিকো ভিক্খু ৰিসগতং পিণ্ডপাতং লভিত্ৰা পটিক্কমনং হরিত্ৰা ভিক্খূনং অগ্গকারিকং অদাসি. তে ভিক্খূ কালমকংসু. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খূতি. নাহং ভগৰা জানামীতি. অনাপত্তি ভিক্খু অজানন্তস্সা’’তি (পারা. ১৮১) ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰিয.

ভেসজ্জৰত্থুস্মিং ৰিযাতি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরা ৰঞ্ঝা ইত্থী কুলূপকং ভিক্খুং এতদৰোচ ‘‘ইঙ্ঘায্য ভেসজ্জং জানাহি, যেনাহং ৰিজাযেয্য’ন্তি. ‘সুট্ঠু ভগিনী’তি তস্সা ভেসজ্জং অদাসি. সা কালমকাসি. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… অনাপত্তি ভিক্খু পারাজিকস্স, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ১৮৭) ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰিয. ইধ আদিকম্মিকা অঞ্ঞমঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপিতভিক্খূ, তেসং অনাপত্তি. অৰসেসানং মরণৰণ্ণসংৰণ্ণনকাদীনং আপত্তিযেৰ.

অথ কথং দুক্খৰেদনন্তি, ননু রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ, নং ঘাতেথা’’তি ৰদন্তীতি? সচ্চং হসমানা ৰদন্তি, সো পন হাসো তেসং অঞ্ঞৰিসযো, সন্নিট্ঠাপকচেতনা দুক্খসম্পযুত্তাৰ. ৰুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘সচেপি হি সিরিসযনং আরুল়্হো রজ্জসম্পত্তিসুখমনুভৰন্তো রাজা ‘চোরো দেৰ আনীতো’তি ৰুত্তে ‘গচ্ছথ নং মারেথা’তি হসমানো ভণতি, দোমনস্সচিত্তেনেৰ ভণতীতি ৰেদিতব্বো. সুখৰোকিণ্ণত্তা, পন অনুপ্পবন্ধাভাৰা চ দুজ্জানমেতং পুথুজ্জনেহী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.১৭৯).

ততিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.