১. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা

যো পনাতি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৰণ্ণনা) এত্থ যস্মা পনাতি নিপাতমত্তং, যোতি অত্থপদং, তঞ্চ অনিযমেন পুগ্গলং দীপেতি. তস্মা তস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যো কোচী’’তি আহ. যস্মা পন যো যোকোচি নাম, সো অৰস্সং লিঙ্গযুত্তজাতিনামগোত্তসীলৰিহারগোচরৰযেসু একেনাকারেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা তং তথা ঞাপেতুং ‘‘রস্সদীঘাদিনা’’তিআদিমাহ. আদিসদ্দেন নৰকম্মাদীনং গহণং. লিঙ্গাদিভেদেনাতি লিঙ্গীযতিঞাযতি এতেনাতি লিঙ্গং, তং আদি যেসং তেতি লিঙ্গাদযো, তেসং ভেদো লিঙ্গাদিভেদো, তেন লিঙ্গাদিভেদেন. এত্থাদিসদ্দেন পন যুত্তাদীনং গহণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – লিঙ্গৰসেন যাদিসো ৰা তাদিসো ৰা হোতু, দীঘো ৰা রস্সো ৰা কাল়ো ৰা ওদাতো ৰা মঙ্গুরচ্ছৰি ৰা কিসো ৰা থূলো ৰা. যোগৰসেন যেন ৰা তেন ৰা যুত্তো হোতু, নৰকম্মযুত্তো ৰা উদ্দেসযুত্তো ৰা ৰাসধুরযুত্তো ৰা. জাতিৰসেন যংজচ্চো ৰা তংজচ্চো ৰা হোতু, খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্ধো ৰা. নামৰসেন যথানামো ৰা তথানামো ৰা হোতু, বুদ্ধরক্খিতো ৰা ধম্মরক্খিতো ৰা সঙ্ঘরক্খিতো ৰা. গোত্তৰসেন যথাগোত্তো ৰা তথাগোত্তো ৰা হোতু, কচ্চাযনো ৰা ৰাসিট্ঠো ৰা কোসিযো ৰা. সীলেসু যথাসীলো ৰা তথাসীলো ৰা হোতু, নৰকম্মসীলো ৰা উদ্দেসসীলো ৰা ৰাসধুরসীলো ৰা. ৰিহারেসুপি যথাৰিহারী ৰা তথাৰিহারী ৰা হোতু, নৰকম্মৰিহারী ৰা উদ্দেসৰিহারী ৰা ৰাসধুরৰিহারী ৰা. গোচরেসুপি যথাগোচরো ৰা তথাগোচরো ৰা হোতু, নৰকম্মগোচরো ৰা উদ্দেসগোচরো ৰা ৰাসধুরগোচরো ৰা. ৰযেসুপি যো ৰা সো ৰা হোতু থেরো ৰা নৰো ৰা মজ্ঝিমো ৰা, অথ খো সব্বোৰ ইমস্মিং অত্থে ‘‘যো’’তি ৰুচ্চতীতি.

ইদানি ‘‘ভিক্খূ’’তি পদং সংৰণ্ণেতুং ‘‘এহিভিক্খূপসম্পদা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৰতো ৰচনমত্তেন ভিক্খুভাৰো এহিভিক্খূপসম্পদা. ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তিআদিনা (মহাৰ. ১০৫) নযেন তিক্খত্তুং ৰাচং ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তেহি তীহি সরণগমনেহি উপসম্পদা সরণগমনূপসম্পদা. ওৰাদপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) নাম –

‘‘তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৰং সিক্খিতব্বং ‘তিব্বং মে হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং ভৰিস্সতি থেরেসু নৰেসু মজ্ঝিমেসূ’তি, এৰঞ্হি তে কস্সপ সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৰং সিক্খিতব্বং ‘যং কিঞ্চি ধম্মং সুণিস্সামি কুসলূপসংহিতং, সব্বং তং অট্ঠিং কত্ৰা মনসি করিত্ৰা সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতো ধম্মং সুণিস্সামী’তি, এৰঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৰং সিক্খিতব্বং ‘সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতি ন ৰিজহিস্সতী’তি, এৰঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্ব’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) –

ইমিনা ওৰাদপ্পটিগ্গহণেন মহাকস্সপত্থেরস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.

পঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা নাম সোপাকস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা. ভগৰা কির পুব্বারামে অনুচঙ্কমন্তং সোপাকসামণেরং ‘‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা’তি ৰা সোপাক ‘রূপসঞ্ঞা’তি ৰা ইমে ধম্মা নানত্থা নানাব্যঞ্জনা, উদাহু একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) দস অসুভনিস্সিতে পঞ্হে পুচ্ছি. সো তে ব্যাকাসি. ভগৰা তস্স সাধুকারং দত্ৰা ‘‘কতিৰস্সো ত্ৰং, সোপাকা’’তি পুচ্ছি. সত্তৰস্সোহং ভগৰাতি. ‘‘সোপাক, ত্ৰং মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা পঞ্হে ব্যাকাসী’’তি আরদ্ধচিত্তো উপসম্পদং অনুজানি, অযং পঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা.

অট্ঠগরুধম্মপটিগ্গহণূপসম্পদা নাম মহাপজাপতিযা অট্ঠগরুধম্মপ্পটিগ্গহণেন অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.

দূতেনূপসম্পদা নাম অড্ঢকাসিযা গণিকায অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.

অট্ঠৰাচিকূপসম্পদা নাম ভিক্খুনিযা ভিক্খুনিসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেন, ভিক্খুসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেনাতি ইমেহি দ্ৰীহি কম্মেহি উপসম্পদা.

ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদা নাম ভিক্খূনং এতরহি উপসম্পদা. ঞত্তিচতুত্থেনাতি তীহি অনুস্সাৰনাহি, একায চ ঞত্তিযাতি এৰং ঞত্তিচতুত্থেন. কিঞ্চাপি হি ঞত্তি সব্বপঠমং ৰুচ্চতি, তিস্সন্নং পন অনুস্সাৰনানং অত্থব্যঞ্জনভেদাভাৰতো অত্থব্যঞ্জনভিন্নং ঞত্তিং তাসং চতুত্থন্তি কত্ৰা ‘‘ঞত্তিচতুত্থ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অকুপ্পেনাতি অকোপেতব্বতং, অপ্পটিক্কোসিতব্বতঞ্চ উপগতেন. ঠানারহেনাতি কারণারহেন সত্থু সাসনারহেন. উপসম্পন্নো নাম উপরিভাৰং সমাপন্নো, পত্তোতি অত্থো. ভিক্খুভাৰো হি উপরিভাৰো, তঞ্চেস যথাৰুত্তেন কম্মেন সমাপন্নত্তা ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ৰুচ্চতি. কস্মা পনেত্থ ইমিনাৰ উপসম্পন্নো ইধ গহিতো, নাঞ্ঞেহীতি? ৰুচ্চতে – এহিভিক্খূপসম্পদা অন্তিমভৰিকানমেৰ, সরণগমনূপসম্পদা পরিসুদ্ধানং, ওৰাদপ্পটিগ্গহণপঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা মহাকস্সপসোপাকানং, ন চ তে ভব্বা পারাজিকাদিলোকৰজ্জং আপজ্জিতুং, অট্ঠগরুধম্মপ্পটিগ্গহণাদযো চ ভিক্খুনীনংযেৰ অনুঞ্ঞাতা. অযঞ্চ ভিক্খু, তস্মা ঞত্তিচতুত্থেনেৰ উপসম্পদাকম্মেন উপসম্পন্নো ইধ গহিতো, নাঞ্ঞেহীতি ৰেদিতব্বো. পণ্ণত্তিৰজ্জেসু পন সিক্খাপদেসু অঞ্ঞেপি এহিভিক্খূপসম্পদায উপসম্পন্নাদযো সঙ্গয্হন্তি (সারত্থ. টী. ২.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৰণ্ণনা). ৰক্খতি হি ‘‘পণ্ণত্তিৰজ্জেসু পন অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি. ইদানি ‘‘অকুপ্পেন ঠানারহেন উপসম্পন্নো’’তি সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তস্স পনা’’তিআদিমাহ.

তত্থাতি তেসু পঞ্চসু. ৰসতি এত্থাতি ৰত্থু, আধারো পতিট্ঠা. তেনাহ ‘‘উপসম্পদাপেক্খো পুগ্গলো’’তি. ঊনানি অপরিপুণ্ণানি ৰীসতি ৰস্সানি অস্সাতি ঊনৰীসতিৰস্সো. এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং উপরি সপ্পাণকৰগ্গে ঊনৰীসতিসিক্খাপদে (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৰীসতিৰস্সসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰণ্ণযিস্সাম. তেসূতি পণ্ডকাদীসু একাদসসু অভব্বপুগ্গলেসু. পণ্ডকো (মহাৰ. অট্ঠ. ১০৯) পনেত্থ পঞ্চৰিধো হোতি আসিত্তপণ্ডকো, উসূযপণ্ডকো, ওপক্কমিকপণ্ডকো, নপুংসকপণ্ডকো, পক্খপণ্ডকোতি. তেসু আসিত্তপণ্ডকস্স চ উসূযপণ্ডকস্স চ পব্বজ্জা ন ৰারিতা, ইতরেসং তিণ্ণং ৰারিতা. তেসুপি পক্খপণ্ডকস্স যস্মিং পক্খে পণ্ডকো হোতি, তস্মিংযেৰস্স পক্খে পব্বজ্জা ৰারিতাতি. তযো চেত্থ পব্বজ্জূপসম্পদানং অভব্বতায অৰত্থূ. তেনাহ ‘‘আসিত্তপণ্ডকঞ্চা’’তিআদি. তত্থ যস্স পরেসং অঙ্গজাতং মুখেন গহেত্ৰা অসুচিনা আসিত্তস্স পরিল়াহো ৰূপসম্মতি, অযং আসিত্তপণ্ডকো. যস্স পরেসং অজ্ঝাচারং পস্সতো উসূযায উপ্পন্নায পরিল়াহো ৰূপসম্মতি, অযং উসূযপণ্ডকো. যস্স উপক্কমেন বীজানি অপনীতানি, অযং ওপক্কমিকপণ্ডকো (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৩৫; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১০৯). যো পন পটিসন্ধিযংযেৰ অভাৰকো উপ্পন্নো, অযং নপুংসকপণ্ডকো. একচ্চো পন অকুসলৰিপাকানুভাৰেন কাল়পক্খে পণ্ডকো হোতি, জুণ্হপক্খে পনস্স পরিল়াহো ৰূপসম্মতি, অযং পক্খপণ্ডকোতি ৰেদিতব্বো.

থেয্যেন সংৰাসো এতস্সাতি থেয্যসংৰাসকো. সো চ ন সংৰাসমত্তস্সেৰ থেনকো ইধাধিপ্পেতো, অথ খো লিঙ্গস্স, তদুভযস্স চ থেনকোপীতি আহ ‘‘থেয্যসংৰাসকো পন তিৰিধো’’তিআদি. ন ভিক্খুৰস্সানি গণেতীতি (মহাৰ. অট্ঠ. ১১০) ‘‘অহং দসৰস্সো ৰা ৰীসতিৰস্সো ৰা’’তি মুসা ৰত্ৰা ভিক্খুৰস্সানি ন গণেতি. ন যথাৰুড্ঢং ভিক্খূনং ৰা সামণেরানং ৰা ৰন্দনং সাদিযতীতি অত্তনা মুসাৰাদং কত্ৰা দস্সিতৰস্সানুরূপেন যথাৰুড্ঢং ৰন্দনং নাধিৰাসেতি. ন আসনেন পটিবাহতীতি ‘‘অপেহি, মে এতং পাপুণাতী’’তি আসনেন নপ্পটিবাহতি. ন উপোসথাদীসু সন্দিস্সতীতি উপোসথপ্পৰারণাদীসু ন সন্দিস্সতি. লিঙ্গমত্তস্সেৰাতি এৰসদ্দেন সংৰাসং নিৰত্তেতি. সমানোতি সন্তো. লিঙ্গানুরূপস্স সংৰাসস্সাতি সামণেরলিঙ্গানুরূপস্স সামণেরসংৰাসস্স. সচে পন কাসাযে ধুরং নিক্খিপিত্ৰা নগ্গো ৰা ওদাতৰত্থনিৰত্থো ৰা মেথুনসেৰনাদীহি অস্সমণো হুত্ৰা কাসাযানি নিৰাসেতি, লিঙ্গত্থেনকো হোতি. সচে গিহিভাৰং পত্থযমানো কাসাযং ওৰট্টিকং কত্ৰা, অঞ্ঞেন ৰা আকারেন গিহিনিৰাসনেন নিৰাসেতি ‘‘সোভতি নু খো মে গিহিলিঙ্গং, ন সোভতী’’তি ৰীমংসনত্থং, রক্খতি তাৰ, ‘‘সোভতী’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুন লিঙ্গং সাদিযতি, লিঙ্গত্থেনকো হোতি. ওদাতং নিৰাসেত্ৰা ৰীমংসনসম্পটিচ্ছনেসুপি এসেৰ নযো. সচেপি নিৰত্থকাসাৰস্স উপরি ওদাতং নিৰাসেত্ৰা ৰীমংসতি ৰা সম্পটিচ্ছতি ৰা, রক্খতি এৰ.

অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নকেপি এসেৰ নযোতি পারাজিকং আপন্নকে ভিক্খুম্হিপি এসেৰ নযোতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে কোচি ভিক্খু কাসাযে সউস্সাহোৰ ওদাতং নিৰাসেত্ৰা মেথুনং পটিসেৰিত্ৰা পুন কাসাযানি নিৰাসেত্ৰা ৰস্সগণনাদিভেদং সব্বং ৰিধিং আপজ্জতি, অযং ভিক্খূহি দিন্নলিঙ্গস্স অপরিচ্চত্তত্তা ন লিঙ্গত্থেনকো, লিঙ্গানুরূপস্স সংৰাসস্স সাদিতত্তা নাপি সংৰাসত্থেনকোতি. ৰিদেসন্তি পরদেসং. ইদঞ্চ ৰঞ্চেতুং সক্কুণেয্যট্ঠানং দস্সেতুং ৰুত্তং. যো পন সদেসেপি এৰং করোতি, সোপি সংৰাসত্থেনকোৰ. ‘‘সংৰাসমত্তস্সেৰা’’তি ইমিনা লিঙ্গং পটিক্খিপতি. সচে কোচি ৰুড্ঢপব্বজিতো (মহাৰ. অট্ঠ. ১১০) ভিক্খুৰস্সানি গণেত্ৰা মহাপেল়াদীসু দিয্যমানভত্তং গণ্হাতি, সোপি থেয্যসংৰাসকো হোতি. সযং সামণেরোৰ সামণেরপ্পটিপাটিযা কূটৰস্সানি গণেত্ৰা গণ্হন্তো থেয্যসংৰাসকো ন হোতি. ভিক্খু পন ভিক্খুপটিপাটিযা কূটৰস্সানি গণেত্ৰা গণ্হন্তো ভণ্ডগ্ঘেন কারেতব্বো.

ননু সংৰাসো নাম এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতাতি আহ ‘‘ভিক্খুৰস্সগণনাদিকো হী’’তিআদি. ইমিনা ন কেৰলং এককম্মাদিকোৰ কিরিযভেদো সংৰাসোতি ইধাধিপ্পেতো, অথ খো তদঞ্ঞো ভিক্খুৰস্সগণনাদিকোপীতি দস্সেতি. ইমস্মিং অত্থেতি থেয্যসংৰাসকাধিকারে. সিক্খং পচ্চক্খাযাতি সিক্খং পরিচ্চজিত্ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে কোচি ভিক্খু সিক্খং পচ্চক্খায লিঙ্গং অনপনেত্ৰা দুস্সীলকম্মং কত্ৰা ৰা অকত্ৰা ৰা ‘‘ন মং কোচি জানাতী’’তি পুন সব্বং পুব্বে ৰুত্তং ৰস্সগণনাদিভেদং ৰিধিং পটিপজ্জতি, সো থেয্যসংৰাসকো হোতীতি.

সচে পন কস্সচি রাজা কুদ্ধো হোতি, সো ‘‘এৰং মে সোত্থি ভৰিস্সতী’’তি সযমেৰ লিঙ্গং গহেত্ৰা পলাযতি. তং দিস্ৰা রঞ্ঞো আরোচেন্তি. রাজা ‘‘সচে পব্বজিতো, ন তং লব্ভা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি তস্মিং কোধং পটিৰিনেতি. সো ‘‘ৰূপসন্তং মে রাজভয’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসরিত্ৰাৰ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৰা আগতো পব্বাজেতব্বো. অথাপি ‘‘সাসনং নিস্সায মযা জীৰিতং লদ্ধং, হন্দ দানি অহং পব্বজামী’’তি উপ্পন্নসংৰেগো তেনেৰ লিঙ্গেন আগন্ত্ৰা আগন্তুকৰত্তং ন সাদিযতি, ভিক্খূহি পুট্ঠো ৰা অপুট্ঠো ৰা যথাভূতমত্তানং আৰিকত্ৰাৰ পব্বজ্জং যাচতি, লিঙ্গং অপনেত্ৰা পব্বাজেতব্বো. সচে পন ৰত্তং সাদিযতি, পব্বজিতালযং দস্সেতি, সব্বং পুব্বে ৰুত্তং ৰস্সগণনাদিভেদং পটিপজ্জতি, অযং পন ন পব্বাজেতব্বো.

ইধ পনেকচ্চো দুব্ভিক্খে জীৰিতুং অসক্কোন্তো সযমেৰ লিঙ্গং গহেত্ৰা সব্বপাসণ্ডিযভত্তানি ভুঞ্জন্তো দুব্ভিক্খে ৰীতিৰত্তে সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসরিত্ৰাৰ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৰা আগতোতি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ.

অপরো মহাকন্তারং নিত্থরিতুকামো হোতি, সত্থৰাহো চ পব্বজিতে গহেত্ৰা গচ্ছতি. সো ‘‘এৰং মং সত্থৰাহো গহেত্ৰা গমিস্সতী’’তি সযমেৰ লিঙ্গং গহেত্ৰা সত্থৰাহেন সদ্ধিং কন্তারং নিত্থরিত্ৰা খেমন্তং পত্ৰা সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসরিত্ৰাৰ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৰা আগতোতি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ.

অপরো রোগভযে (মহাৰ. অট্ঠ. ১১০; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৩৮) উপ্পন্নে জীৰিতুং অসক্কোন্তো সযমেৰ লিঙ্গং গহেত্ৰা সব্বপাসণ্ডিযভত্তানি ভুঞ্জন্তো রোগভযে ৰূপসন্তে সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসরিত্ৰাৰ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৰা আগতোতি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ.

অপরস্স একো ৰেরিকো কুদ্ধো হোতি, ঘাতেতুকামো নং ৰিচরতি. সো ‘‘এৰং মে সোত্থি ভৰিস্সতী’’তি সযমেৰ লিঙ্গং গহেত্ৰা পলাযতি. ৰেরিকো ‘‘কুহিং সো’’তি পরিযেসন্তো ‘‘পব্বজিত্ৰা পলাতো’’তি সুত্ৰা ‘‘সচে পব্বজিতো, ন তং লব্ভা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি তস্মিং কোধং পটিৰিনেতি. সো ‘‘ৰূপসন্তং মে ৰেরিভয’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসরিত্ৰাৰ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৰা আগতোতি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ.

অপরো ঞাতিকুলং গন্ত্ৰা সিক্খং পচ্চক্খায গিহী হুত্ৰা ‘‘ইমানি চীৰরানি ইধ ৰিনস্সিস্সন্তি, সচেপি ইমানি গহেত্ৰা ৰিহারং গমিস্সামি, অন্তরামগ্গে মং ‘চোরো’তি গহেস্সন্তি, যংনূনাহং কাযপরিহারিযানি কত্ৰা গচ্ছেয্য’’ন্তি চীৰরাহরণত্থং নিৰাসেত্ৰা চ পারুপিত্ৰা চ ৰিহারং গচ্ছতি. তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা সামণেরা চ দহরা চ অব্ভুগ্গচ্ছন্তি, ৰত্তং দস্সেন্তি. সো ন সাদিযতি, যথাভূতমত্তানং আৰিকরোতি. সচে ভিক্খূ ‘‘ন দানি মযং তং মুঞ্চিস্সামা’’তি বলক্কারেন পব্বাজেতুকামা হোন্তি, কাসাযানি অপনেত্ৰা পুন পব্বাজেতব্বো. সচে পন ‘‘ন ইমে মম হীনাযাৰত্তভাৰং জানন্তী’’তি তংযেৰ ভিক্খুভাৰং পটিজানিত্ৰা সব্বং পুব্বে ৰুত্তৰস্সগণনাদিভেদং ৰিধিং পটিপজ্জতি, অযং ন পব্বাজেতব্বো. তেনাহ ‘‘রাজদুব্ভিক্খকন্তার-রোগৰেরীভযেন ৰা’’তিআদি. ভযসদ্দো চেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘রাজভযেন, দুব্ভিক্খভযেনা’’তিআদিনা. লিঙ্গং আদিযতীতি ৰেসং গণ্হাতি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সংৰাসং নাধিৰাসেতি, যাৰ সো সুদ্ধমানসোতি ভিক্খূনং ৰঞ্চেতুকামতায অভাৰতো যো সুদ্ধমানসো যাৰ সংৰাসং নাধিৰাসেতি, তাৰ এস ‘‘গিহী মং ‘সমণো’তি জানন্তূ’’তি ৰঞ্চনচিত্তে সতিপি ভিক্খূনং ৰঞ্চেতুকামতায অভাৰতো দোসো নত্থীতি থেয্যসংৰাসকো নামাতি ন ৰুচ্চতীতি অত্থো.

তিত্থিযেসু পক্কন্তকো পৰিট্ঠোতি তিত্থিযপক্কন্তকো. সো চ ন কেৰলং তত্থ পৰিট্ঠমত্তেনেৰ তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি, অথ খো তেসং লদ্ধিগ্গহণেন. তেনাহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ইমিনা অনুপসম্পন্নো তিত্থিযপক্কন্তকো ন হোতীতি দস্সেতি. ৰুত্তঞ্হেতং কুরুন্দিঅট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ তিত্থিযপক্কন্তকো নাম উপসম্পন্নভিক্খুনা কথিতো, তস্মা সামণেরো সলিঙ্গেন তিত্থাযতনং গতোপি পুন পব্বজ্জঞ্চ উপসম্পদঞ্চ লভতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১১০). কুসচীরাদিকন্তি এত্থাদিসদ্দেন ফলকক্খণ্ডজটাদীনং গহণং. সচেপি ‘‘অযং পব্বজ্জা সেট্ঠা’’তি সেট্ঠভাৰং ৰা উপগচ্ছতি, ন মুচ্চতি, তিত্থিযপক্কন্তকোৰ হোতি. ৰতানীতি উক্কুটিকপ্পধানাদীনি ৰতানি. সচে পন ‘‘সোভতি নু খো মে তিত্থিযপব্বজ্জা, ননু খো সোভতী’’তি ৰীমংসনত্থং কুসচীরাদীনি নিৰাসেতি, জটং ৰা বন্ধতি, খারিকাজং ৰা আদিযতি, যাৰ ন সম্পটিচ্ছতি তং লদ্ধিং, তাৰ রক্খতি, সম্পটিচ্ছিতমত্তে তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি. অচ্ছিন্নচীৰরো পন কুসচীরাদীনি নিৰাসেন্তো, রাজভযাদীহি ৰা তিত্থিযলিঙ্গং গণ্হন্তো লদ্ধিযা অভাৰেন নেৰ তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি.

অৰসেসো সব্বোপীতি নাগসুপণ্ণযক্খগন্ধব্বাদিকো. যঞ্হেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.

যথা সমানজাতিকস্স (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১১২) ৰিকোপনে কম্মং গরুতরং, ন তথা ৰিজাতিকস্সাতি আহ ‘‘মনুস্সজাতিকা’’তি. পুত্তসম্বন্ধেন মাতাপিতুসমঞ্ঞা, দত্তকিত্তিমাদিৰসেনপি পুত্তৰোহারো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পরিযাযতোতি নিপ্পরিযাযসিদ্ধতং দস্সেতুং ‘‘জনেত্তী’’তি ৰুত্তং. জনেত্তীতি জনিকা, মাতাতি অত্থো. যথা মনুস্সত্তভাৰে ঠিতস্সেৰ কুসলধম্মানং তিক্খৰিসদসূরভাৰাপত্তি, যথা তং তিণ্ণম্পি বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিপ্ফত্তিযং, এৰং মনুস্সত্তভাৰে ঠিতস্সেৰ অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৰিসদসূরভাৰাপত্তীতি আহ ‘‘মনুস্সভূতেনেৰা’’তি. সঞ্চিচ্চাতি ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞায সদ্ধিং ৰধকচেতনায চেতেত্ৰা. অযং মাতুঘাতকো নামাতি অযং আনন্তরিযেন মাতুঘাতককম্মেন মাতুঘাতকো নাম. যেন পন মনুস্সিত্থিভূতাপি অজনিকা পোসাৰনিকমাতা ৰা মহামাতা ৰা চূল়মাতা ৰা জনিকাপি ৰা অমনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, তস্স পব্বজ্জা ন ৰারিতা, ন চ আনন্তরিকো হোতি. যেন সযং তিরচ্ছানভূতেন মনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, সোপি আনন্তরিকো ন হোতি. তিরচ্ছানগতত্তা পনস্স পব্বজ্জা পটিক্খিত্তা, কম্মং পনস্স ভারিযং হোতি, আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতি.

যেন মনুস্সভূতো জনকো পিতা সযম্পি মনুস্সজাতিকেনেৰ সতা সঞ্চিচ্চ জীৰিতা ৰোরোপিতো, অযং আনন্তরিযেন পিতুঘাতককম্মেন পিতুঘাতকো নামাতি ইমমত্থং অতিদিসন্তো ‘‘পিতুঘাতকেপি এসেৰ নযো’’তি আহ. সচেপি হি ৰেসিযা পুত্তো হোতি, ‘‘অযং মে পিতা’’তি ন জানাতি, যস্স সম্ভৰেন নিব্বত্তো, সো চ তেন ঘাতিতো, ‘‘পিতুঘাতকো’’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, আনন্তরিযঞ্চ ফুসতি (মহাৰ. অট্ঠ. ১১৪).

এল়কচতুক্কং (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১২৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৫; ৰিভ. অট্ঠ. ৮০৯; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১১২), সঙ্গামচতুক্কং, চোরচতুক্কঞ্চেত্থ কথেতব্বং. ‘‘এল়কং মারেমী’’তি অভিসন্ধিনাপি হি এল়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা মারেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি মারণাধিপ্পাযেনেৰ আনন্তরিযৰত্থুনো ৰিকোপিতত্তা. এল়কাভিসন্ধিনা, পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৰা এল়কং মারেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি আনন্তরিযৰত্থুঅভাৰতো. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতরো মারেন্তো ফুসতেৰ. এসেৰ নযো ইতরস্মিম্পি চতুক্কদ্ৰযে. সব্বত্থ হি পুরিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৰধকচিত্তং, পন তদারম্মণজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ আনন্তরিযানানন্তরিযভাৰে পমাণং.

অরহন্তঘাতকোপি মনুস্সঅরহন্তৰসেনেৰ ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘যেন অন্তমসো গিহিলিঙ্গে ঠিতোপী’’তিআদি. অমনুস্সজাতিকং পন অরহন্তং, মনুস্সজাতিকং ৰা অৰসেসং অরিযপুগ্গলং ঘাতেত্ৰা আনন্তরিকো ন হোতি, পব্বজ্জাপিস্স ন ৰারিতা, কম্মং পন বলৰং হোতি. তিরচ্ছানো মনুস্সঅরহন্তম্পি ঘাতেত্ৰা আনন্তরিকো ন হোতি, কম্মং পন ভারিযন্তি অযমেত্থ ৰিনিচ্ছযো. যথা মাতাপিতূসু, এৰং অরহন্তেপি এল়কচতুক্কাদীনি ৰেদিতব্বানি.

পকতত্তং ভিক্খুনিন্তি পরিসুদ্ধসীলং উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নং ভিক্খুনিং. যো (মহাৰ. অট্ঠ. ১১৫) পন কাযসংসগ্গেন সীলৰিনাসং পাপেতি, তস্স পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ ন ৰারিতা. বলক্কারেন ওদাতৰত্থৰসনং কত্ৰা অনিচ্ছমানংযেৰ দূসেন্তোপি ভিক্খুনিদূসকোযেৰ, বলক্কারেন পন ওদাতৰত্থৰসনং কত্ৰা ইচ্ছমানং দূসেন্তো ভিক্খুনিদূসকো ন হোতি. কস্মা? যস্মা গিহিভাৰে সম্পটিচ্ছিতমত্তেযেৰ সা অভিক্খুনী হোতি. সকিং সীলৰিপন্নং পন পচ্ছা দূসেন্তো সিক্খমানসামণেরীসু চ ৰিপ্পটিপজ্জন্তো নেৰ ভিক্খুনিদূসকো হোতি, পব্বজ্জং, উপসম্পদঞ্চ লভতীতি.

ধম্মতো উগ্গতং অপগতং উদ্ধম্মং. উব্বিনযন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. চতুন্নং কম্মানন্তি অপলোকনঞত্তিঞত্তিদুতিযঞত্তিচতুত্থসঙ্খাতানং চতুন্নং কম্মানং. ইমেসঞ্হি অঞ্ঞতরং সঙ্ঘকম্মং একসীমাযং ৰিসুং ৰিসুং করোন্তেন সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চতুন্নং কম্মানং অঞ্ঞতরৰসেন সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি.

‘‘দুট্ঠচিত্তেনা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘ৰধকচিত্তেনা’’তি ৰুত্তং. ৰধকচেতনায হি দূসিতং চিত্তং ইধ দুট্ঠচিত্তং নাম. লোহিতং উপ্পাদেতীতি অন্তোসরীরেযেৰ লোহিতং উপ্পাদেতি, সঞ্চিতং করোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পরূপক্কমেন ধম্মং ভিন্দিত্ৰা লোহিতং পগ্ঘরতি, সরীরস্স পন অন্তোযেৰ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসরতি, আঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যো পন রোগৰূপসমনত্থং জীৰকো ৰিয সত্থেন ফালেত্ৰা পূতিমংসঞ্চ লোহিতঞ্চ নীহরিত্ৰা ফাসুকং করোতি, অযং লোহিতুপ্পাদকো ন হোতি, বহুং পন সো পুঞ্ঞং পসৰতি (মহাৰ. অট্ঠ. ১১৫).

দুৰিধম্পি ব্যঞ্জনন্তি যথাৰুত্তকম্মদ্ৰযতো সমুট্ঠিতং ইত্থিনিমিত্তং, পুরিসনিমিত্তঞ্চাতি দুৰিধম্পি ব্যঞ্জনং. ইমিনা চ ৰিগ্গহেন ‘‘উভতোব্যঞ্জনকো’’তি অসমানাধিকরণৰিসযো বাহিরত্থসমাসোযং, পুরিমপদে চ ৰিভত্তিঅলোপোতি দস্সেতি. সো দুৰিধো হোতি ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো, পুরিসউভতোব্যঞ্জনকো চাতি. তত্থ ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিনিমিত্তং পাকটং হোতি, পুরিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুরিসনিমিত্তং পাকটং, ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থীসু পুরিসত্তং করোন্তস্স ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, পুরিসনিমিত্তং পাকটং হোতি. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুরিসানং ইত্থিভাৰং উপগচ্ছন্তস্স পুরিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, ইত্থিনিমিত্তং পাকটং হোতি. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযঞ্চ গব্ভং গণ্হাতি, পরঞ্চ গণ্হাপেতি. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকো পন সযং ন গণ্হাতি, পরং গণ্হাপেতীতি ইদমেতেসং নানাকরণং.

অপরামসনানীতি অগ্গহণানি অৰচনানি. ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি উপসম্পদাপেক্খস্স অকিত্তনন্তি যস্স উপসম্পদা করীযতি, তস্স অকিত্তনং, ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মরক্খিতো আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘অযং ধম্মরক্খিতো’’তি (পরি. অট্ঠ. ৪৮৪) অৰচনন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি উপজ্ঝাযস্স অকিত্তনন্তি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মরক্খিতো আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মরক্খিতো উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৰত্ৰা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতস্সা’’তি অৰচনং. সব্বেন সব্বং ঞত্তিযা অনুচ্চারণন্তি ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা চতুক্খত্তুং কম্মৰাচায এৰ অনুস্সাৰনকম্মস্স করণং. সম্পন্নন্তি উপেতং.

হাপনং পরিচ্চজনং. যোপি একং ঞত্তিং ঠপেত্ৰা সকিংযেৰ ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা অনুস্সাৰনং করোতি, অযম্পি সাৰনং হাপেতিযেৰ. দুরুচ্চারণং নাম অঞ্ঞস্মিং অক্খরে ৰত্তব্বে অঞ্ঞস্স ৰচনং. তস্মা কম্মৰাচং করোন্তেন ভিক্খুনা য্ৰাযং –

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং;

গরুকং লহুকঞ্চেৰ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং;

দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.৬৪, পরি. অট্ঠ. ৪৮৫; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫২) –

ৰুত্তো, অযং সুট্ঠু উপলক্খেতব্বো. এত্থ হি সিথিলং নাম পঞ্চসু ৰগ্গেসু পঠমততিযং. ধনিতং নাম তেস্ৰেৰ দুতিযচতুত্থং. দীঘন্তি দীঘেন কালেন ৰত্তব্বং আ-কারাদি. রস্সন্তি ততো উপড্ঢকালেন ৰত্তব্বং অ-কারাদি. গরুকন্তি দীঘমেৰ, যং ৰা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতত্থেরস্স যস্স নক্খমতী’’তি এৰং সংযোগপরং কত্ৰা ৰুচ্চতি. লহুকন্তি রস্সমেৰ, যং ৰা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতত্থেরস্স যস্স ন খমতী’’তি এৰং অসংযোগপরং কত্ৰা ৰুচ্চতি. নিগ্গহীতন্তি যং করণানি নিগ্গহেত্ৰা অৰিস্সজ্জেত্ৰা অৰিৰটেন মুখেন সানুনাসিকং কত্ৰা ৰত্তব্বং. সম্বন্ধন্তি যং পরপদেন সম্বন্ধিত্ৰা ‘‘তুণ্হিস্সা’’তি ৰা ‘‘তুণ্হস্সা’’তি ৰা ৰুচ্চতি. ৰৰত্থিতন্তি যং পরপদেন সম্বন্ধং অকত্ৰা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘তুণ্হী অস্সা’’তি ৰা ‘‘তুণ্হ অস্সা’’তি ৰা ৰুচ্চতি. ৰিমুত্তন্তি যং করণানি অনিগ্গহেত্ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিৰটেন মুখেন অনুনাসিকং অকত্ৰা ৰুচ্চতি.

তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তি ৰত্তব্বে ত-কারস্স থ-কারং কত্ৰা ‘‘সুণাথু মে’’তি ৰচনং সিথিলস্স ধনিতকরণং নাম, তথা ‘‘পত্তকল্লং এসা ঞত্তী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘পত্থকল্লং এসা ঞত্তী’’তিআদিৰচনঞ্চ. ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘো’’তি ৰত্তব্বে ভ-কার ঘ-কারানং ব-কার গ-কারে কত্ৰা ‘‘বন্তে সংগো’’তি ৰচনং ধনিতস্স সিথিলকরণং নাম. ‘‘সুণাতু মে’’তি ৰিৰটেন মুখেন ৰত্তব্বে ‘‘সুণংতু মে’’তি ৰা ‘‘এসা ঞত্তী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘এসং ঞত্তী’’তি ৰা অৰিৰটেন মুখেন অনুনাসিকং কত্ৰা ৰচনং ৰিমুত্তস্স নিগ্গহিতৰচনং নাম. ‘‘পত্তকল্ল’’ন্তি অৰিৰটেন মুখেন অনুনাসিকং কত্ৰা ৰত্তব্বে ‘‘পত্তকল্লা’’তি ৰিৰটেন মুখেন অনুনাসিকং অকত্ৰা ৰচনং নিগ্গহিতস্স ৰিমুত্তৰচনং নাম. ইতি সিথিলে কত্তব্বে ধনিতং, ধনিতে কত্তব্বে সিথিলং, ৰিমুত্তে কত্তব্বে নিগ্গহিতং, নিগ্গহিতে কত্তব্বে ৰিমুত্তন্তি ইমানি চত্তারি ব্যঞ্জনানি অন্তোকম্মৰাচায কম্মং দূসেন্তি. এৰং ৰদন্তো হি অঞ্ঞস্মিং অক্খরে ৰত্তব্বে অঞ্ঞং ৰদতি, দুরুত্তং করোতীতি ৰুচ্চতি.

ইতরেসু পন দীঘরস্সাদীসু ছসু ব্যঞ্জনেসু দীঘট্ঠানে দীঘমেৰ. রস্সট্ঠানে চ রস্সমেৰাতি এৰং যথাঠানে তং তদেৰ অক্খরং ভাসন্তেন অনুক্কমাগতং পৰেণিং অৰিনাসেন্তেন কম্মৰাচা কাতব্বা. সচে পন এৰং অকত্ৰা দীঘে ৰত্তব্বে রস্সং, রস্সে ৰা ৰত্তব্বে দীঘং ৰদতি, তথা গরুকে ৰত্তব্বে লহুকং, লহুকে ৰা ৰত্তব্বে গরুকং ৰদতি, সম্বন্ধে ৰা পন ৰত্তব্বে ৰৰত্থিতং, ৰৰত্থিতে ৰা ৰত্তব্বে সম্বন্ধং ৰদতি, এৰং ৰুত্তেপি কম্মৰাচা ন কুপ্পতি. ইমানি হি ছ ব্যঞ্জনানি কম্মং ন কোপেন্তি.

যং পন সুত্তন্তিকত্থেরা ‘‘দ-কারো ত-কারমাপজ্জতি, ত-কারো দ-কারমাপজ্জতি, চ-কারো জ-কারমাপজ্জতি, জ-কারো চ-কারমাপজ্জতি, য-কারো ক-কারমাপজ্জতি, ক-কারো য-কারমাপজ্জতি, তস্মা দ-কারাদীসু ৰত্তব্বেসু ত-কারাদীনং ৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি ৰদন্তি, তং কম্মৰাচং পত্ৰা ন ৰট্টতি. তস্মা ৰিনযধরেন নেৰ দ-কারো ত-কারো কাতব্বো…পে… ন ক-কারো য-কারো. যথাপাল়িযা নিরুত্তিং সোধেত্ৰা দসৰিধায ব্যঞ্জননিরুত্তিযা ৰুত্তদোসে পরিহরন্তেন কম্মৰাচা কাতব্বা. ইতরথা হি সাৰনং হাপেতি নাম. ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা পঠমং অনুস্সাৰনকরণন্তি সম্বন্ধো.

যাৰতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তাতি যত্তকা ভিক্খূ তস্স উপসম্পদাকম্মস্স পত্তা যুত্তা অনুরূপা. তে চ খো সব্বন্তিমেন পরিযাযেন হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা একসীমট্ঠা পঞ্চ পকতত্তা ভিক্খূ. ন হি তেহি ৰিনা তং কম্মং করীযতি, ন তেসং ছন্দো এতি. অৰসেসা পন সচেপি সহস্সমত্তা হোন্তি, সচে একসীমট্ঠা একস্মিং ঠানে সমানসংৰাসকা, সব্বে ছন্দারহাৰ হোন্তি, ছন্দং দত্ৰা আগচ্ছন্তু ৰা, মা ৰা, কম্মং ন কুপ্পতি. পটিক্কোসনন্তি নিৰারণং. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, কারণং. ইধ পন উপসম্পদাকম্মকরণস্স কারণত্তা উপসম্পদাকম্মৰাচাসঙ্খাতং ভগৰতো ৰচনং ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘কারণারহত্তা পন সত্থু সাসনারহত্তা’’তি. যথা চ ‘‘তং কত্তব্ব’’ন্তি ভগৰতা অনুসিট্ঠং, তথাকরণং উপসম্পদাকম্মস্স কারণং হোতীতি ঠানারহং নাম. কেচি (সারত্থ. টী. ২.৪৫) পন ‘‘ঠানারহেনাতি এত্থ ‘ন, ভিক্খৰে, হত্থচ্ছিন্নো পব্বাজেতব্বো’তিআদি (মহাৰ. ১১৯) সত্থুসাসনং ঠান’’ন্তি ৰদন্তি. ইধাতি ইমস্মিং পারাজিকে. যথা চ ইধ, এৰং সব্বত্থাপি লোকৰজ্জসিক্খাপদেসু অযমেৰ অধিপ্পেতোতি ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিৰজ্জেসু পনা’’তিআদি. অঞ্ঞেপীতি এহিভিক্খূপসম্পন্নাদযোপি. কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতি পণ্ণত্তিৰজ্জেসু সিক্খাপদেসু অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি? অত্থতো আপন্নত্তা. তথা হি ‘‘দ্ৰে পুগ্গলা অভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ, দ্ৰে পুগ্গলা ভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চা’’তি (পরি. ৩২২) সামঞ্ঞতো ৰুত্তত্তা. এহিভিক্খূপসম্পন্নাদযোপি অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা অচিত্তকং সহসেয্যাপত্তিআদিভেদং পণ্ণত্তিৰজ্জং আপজ্জন্তীতি (সারত্থ. টী. ২.৪৫) অত্থতো আপন্নং.

ইদানি ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ইমং পদং ৰিসেসত্থাভাৰতো ৰিসুং অৰণ্ণেত্ৰাৰ যং সিক্খঞ্চ সাজীৰঞ্চ সমাপন্নত্তা ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তিআদিমাহ. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, পাতিমোক্খসংৰরসীলং, সহ জীৰন্তি এত্থাতি সাজীৰং, মাতিকাদিভেদা পণ্ণত্তি, সিক্খা চ সাজীৰঞ্চ সিক্খাসাজীৰং, তদুভযং সমাপন্নো উপগতোতি সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো. তেনাহ ‘‘যা ভিক্খূন’’ন্তিআদি. এত্থ চ ‘‘সিক্খা’’তি সাজীৰসহচরিযতো অধিসীলসিক্খাৰ অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অধিসীলসঙ্খাতা’’তি. অধিকং উত্তমং সীলন্তি অধিসীলং, ‘‘অধিসীল’’ন্তি সঙ্খাতা অধিসীলসঙ্খাতা.

কতমং পনেত্থ সীলং, কতমং অধিসীলন্তি? ৰুচ্চতে – পঞ্চঙ্গদসঙ্গসীলং তাৰ সীলমেৰ, ন তং অধিসীলং. পাতিমোক্খসংৰরসীলং পন অধিসীল’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি সূরিযো ৰিয পজ্জোতানং, সিনেরু ৰিয চ পব্বতানং সব্বলোকিযসীলানং অধিকঞ্চেৰ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ চ পৰত্ততি, ন ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞো সত্তো পঞ্ঞাপেতুং সক্কোতি, বুদ্ধাযেৰ পনস্স সব্বসো কাযৰচীদ্ৰারজ্ঝাচারসোতং ছিন্দিত্ৰা তস্স তস্স ৰীতিক্কমস্স অনুচ্ছৰিকং তং তং সীলসংৰরং পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৰরসীলতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৰ সীলং অধিসীলং, তং পন ইধ ন অধিপ্পেতং. ন হি তং সমাপন্নো মেথুনধম্মং পটিসেৰতি.

এতেতি নানাদেসজাতিগোত্তাদিভেদভিন্না ভিক্খূ. সহ জীৰন্তীতি একুদ্দেসাদিৰসেন সহ পৰত্তন্তি. তেনাহ ‘‘একজীৰিকা সভাগৰুত্তিনো’’তি. সিক্খাপদসঙ্খাতন্তি পণ্ণত্তিসঙ্খাতং. সাপি হি ৰিরতিআদীনং দীপনতো ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সিক্খাপদন্তি যো তত্থ নামকাযো পদকাযো নিরুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি. তত্থাতি তেসু. সিক্খং পরিপূরেন্তোতি অকত্তব্বপরিৰজ্জনকত্তব্বকরণৰসেন ৰারিত্তচারিত্তসঙ্খাতং দুৰিধং সীলং পরিপূরেন্তোতি অত্থো, ৰারিত্তসীলৰসেন ৰিরতিসম্পযুত্তচেতনং, চারিত্তসীলৰসেন ৰিরতিৰিপ্পযুত্তচেতনঞ্চ অত্তনি পৰত্তেন্তোতি ৰুত্তং হোতি. সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তোতি সিক্খাপদঞ্চ অমদ্দন্তো, সীলসংৰরণং, সাজীৰানতিক্কমনঞ্চাতি ইদমেৰ দ্ৰযং ইধ সমাপজ্জনং নামাতি অধিপ্পাযো. তত্থ সাজীৰানতিক্কমো সিক্খাপারিপূরিযা পচ্চযো. তস্সানতিক্কমনতো হি যাৰ মগ্গা সিক্খা পরিপূরতি. অপিচেত্থ ‘‘সিক্খং পরিপূরেন্তো’’তি ইমিনা ৰিরতিচেতনাসঙ্খাতস্স সীলসংৰরস্স ৰিসেসতো সন্তানে পৰত্তনকালোৰ গহিতো, ‘‘অৰীতিক্কমন্তো’’তি ইমিনা পন অপ্পৰত্তনকালোপি. সিক্খঞ্হি পরিপূরণৰসেন অত্তনি পৰত্তেন্তোপি নিদ্দাদিৰসেন অপ্পৰত্তেন্তোপি ৰীতিক্কমাভাৰা সিক্খনৰসেন সমাপন্নোতি ৰুচ্চতি.

যস্মা সিক্খাপচ্চক্খানস্স একচ্চং দুব্বল্যাৰিকম্মং অত্থো হোতি, তস্মা তং সন্ধায ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি আহাতি দস্সেতুং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ সিযা (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫ সিক্খাপচ্চক্খানৰিভঙ্গৰণ্ণনা), যস্মা ন সব্বং দুব্বল্যাৰিকম্মং সিক্খাপচ্চক্খানং, তস্মা ‘‘দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি পঠমং ৰত্ৰা তস্স অত্থনিযমনত্থং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি ৰত্তব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অত্থানুক্কমাভাৰতো. ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি হি ৰুত্তত্তা যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰাতি ৰুচ্চমানে অনুক্কমেনেৰ অত্থো ৰুত্তো হোতি, ন অঞ্ঞথা. তস্মা ইদমেৰ পঠমং ৰুত্তন্তি.

ইদানি তদুভযমেৰ পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তদভাৰেনাতি তেসং চিত্তাদীনং অভাৰেন. চৰিতুকামতাচিত্তেনাতি অপগন্তুকামতাচিত্তেন. দৰাতি সহসা. যো হি অঞ্ঞং ভণিতুকামো সহসা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ভণতি, অযং দৰা ৰদতি নাম. রৰাতি ৰিরজ্ঝিত্ৰা. যো হি অঞ্ঞং ভণিতুকামো ৰিরুজ্ঝিত্ৰা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ভণতি, অযং রৰা ভণতি নাম. পুরিমেন কো ৰিসেসোতি চে? পুরিমং পণ্ডিতস্সাপি সহসাৰসেন অঞ্ঞভণনং, ইদং পন মন্দত্তা মোমূহত্তা পক্খলন্তস্স ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞভণনং. ‘‘অক্খরসমযানভিঞ্ঞাততায ৰা করণসম্পত্তিযা অভাৰতো ৰা কথেতব্বং কথেতুমসক্কোন্তো হুত্ৰা অঞ্ঞং কথেন্তো রৰা ভণতি নামা’’তি (সারত্থ. টী. ২.৫৪) একে.

ৰজ্জাৰজ্জং উপনিজ্ঝাযতীতি উপজ্ঝাযো, তং উপজ্ঝাযং. ‘‘এৰং সজ্ঝাযিতব্বং, এৰং অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা আচারসিক্খাপনকো আচরিযো. অন্তে সমীপে ৰসতি সীলেনাতি অন্তেৰাসী, ৰিভত্তিঅলোপেন যথা ‘‘ৰনেকসেরুকা’’তি. সমানো উপজ্ঝাযো অস্সাতি সমানুপজ্ঝাযকো. এৰং সমানাচরিযকো. সব্রহ্মচারিন্তি ভিক্খুং. সো হি ‘‘এককম্মং, একুদ্দেসো, সমসিক্খতা’’তি ইমং ব্রহ্মং সমানং চরতি, তস্মা ‘‘সব্রহ্মচারী’’তি ৰুচ্চতি. এৰং ৰুত্তানন্তি এৰং পদভাজনীযে ৰুত্তানং. যথা হি লোকে সস্সানং ৰিরুহনট্ঠানং ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰমিমানিপি বুদ্ধাদীনি পদানি সিক্খাপচ্চক্খানস্স ৰিরুহনট্ঠানত্থা ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘ইমেসং দ্ৰাৰীসতিযা খেত্তপদান’’ন্তি. যস্মা পনেতেসং ৰেৰচনেহিপি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, তস্মা ‘‘সৰেৰচনস্সা’’তি ৰুত্তং. ৰিৰিধং একস্মিংযেৰ অত্থে ৰচনং ৰিৰচনং, ৰিৰচনমেৰ ৰেৰচনং, পরিযাযনামং, সহ ৰেৰচনেহীতি সৰেৰচনং, তস্স সৰেৰচনস্স. এত্থ চ ৰণ্ণপট্ঠানে (সারত্থ. টী. ২.৫২; ৰি. ৰি. টী. ১.৫৩; ৰজির. টী. ৫৩) আগতং নামসহস্সং, উপালিগাথাসু (ম. নি. ২.৭৬) নামসতং, অঞ্ঞানি চ গুণতো লব্ভমানানি নামানি ‘‘বুদ্ধৰেৰচনানী’’তি ৰেদিতব্বানি. সব্বানিপি ধম্মস্স নামানি ‘‘ধম্মৰেৰচনানী’’তি ৰেদিতব্বানি. এস নযো সব্বত্থ.

তেসু যং কিঞ্চি ৰত্তুকামস্স যং কিঞ্চি ৰদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতীতি তেসু দ্ৰাৰীসতিযা খেত্তপদেসু যং কিঞ্চি একং পদং ৰত্তুকামস্স ততো অঞ্ঞং যং কিঞ্চি পদম্পি ৰচীভেদং কত্ৰা ৰদতো খেত্তপদন্তোগধত্তা সিক্খাপচ্চক্খানং হোতীতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে পনাযং ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৰত্তুকামো পদপচ্চাভট্ঠং কত্ৰা ‘‘পচ্চক্খামি বুদ্ধ’’ন্তি ৰা ৰদেয্য, মিলক্খভাসাদীসু ৰা অঞ্ঞতরভাসায তমত্থং ৰদেয্য, ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৰত্তুকামো উপ্পটিপাটিযা ‘‘ধম্মং পচ্চক্খামী’’তি ৰা ‘‘সব্রহ্মচারিং পচ্চক্খামী’’তি ৰা ৰদেয্য, সেয্যথাপি উত্তরিমনুস্সধম্মৰিভঙ্গে ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জামী’’তি ৰত্তুকামো ‘‘দুতিযং ঝান’’ন্তি ৰদতি. সচে ‘‘যস্স ৰদতি, সো অযং ভিক্খুভাৰং চজিতুকামো এতমত্থং ৰদতী’’তি এত্তকমত্তম্পি জানাতি, ৰিরদ্ধং নাম নত্থি, খেত্তমেৰ ওতিণ্ণং, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. সক্কত্তা ৰা ব্রহ্মত্তা ৰা চুতসত্তো ৰিয চুতোৰ হোতি সাসনাতি.

অলন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৫২) হোতু, পরিযত্তন্তি অত্থো. কিং নু মেতি কিং ময্হং কিচ্চং, কিং করণীযং, কিং সাধেতব্বন্তি অত্থো. ন মমত্থোতি নত্থি মম অত্থো. সুমুত্তাহন্তি সুট্ঠু মুত্তো অহং. পুরিমেহি চুদ্দসহি পদেহীতি বুদ্ধাদীহি সব্রহ্মচারিপরিযন্তেহি পুরিমেহি চুদ্দসহি পদেহি. যন্নূনাহং পচ্চক্খেয্যন্তি এত্থ ‘‘যন্নূনা’’তি পরিৰিতক্কদস্সনে নিপাতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সচাহং বুদ্ধং পচ্চক্খেয্যং, সাধু ৰত মে সিযা’’তি. আদিসদ্দেন ‘‘পচ্চক্খি’’ন্তি ৰা ‘‘পচ্চক্খিস্সামী’’তি ৰা ‘‘ভৰিস্সামী’’তি ৰা ‘‘হোমী’’তি ৰা ‘‘জাতোম্হী’’তি ৰা ‘‘অম্হী’’তি ৰা এৰংভূতানং গহণং. সচে পন ‘‘অজ্জ পট্ঠায ‘গিহী’তি মং ধারেহী’’তি ৰা ‘‘জানাহী’’তি ৰা ‘‘সঞ্জানাহী’’তি ৰা ‘‘মনসি করোহী’’তি ৰা ৰদতি, অরিযকেন ৰা ৰদতি, মিলক্খকেন ৰা. এৰমেতস্মিং অত্থে ৰুত্তে যস্স ৰদতি, সচে সো জানাতি, পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা. এস নযো সেসেসুপি ‘‘উপাসকো’’তিআদীসু সত্তসু পদেসু. এত্থ চ অরিযকং নাম মাগধৰোহারো. মিলক্খকং নাম অনরিযকো অন্ধদমিল়াদি.

অক্খরলিখনন্তি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা অঞ্ঞেসং দস্সনত্থং অক্খরলিখনং. অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপকো অঙ্গুলিসঙ্কোচনাদিকো হত্থৰিকারো হত্থমুদ্দা, হত্থসদ্দো চেত্থ তদেকদেসেসু অঙ্গুলীসু দট্ঠব্বো ‘‘ন ভুঞ্জমানো সব্বং হত্থং মুখে পক্খিপিস্সামী’’তিআদীসু (পাচি. ৬১৮) ৰিয. তস্মা অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপকস্স অঙ্গুলিসঙ্কোচনাদিনো হত্থৰিকারস্স দস্সনং হত্থমুদ্দাদিদস্সনন্তি (সারত্থ. টী. ২.৫১) এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিসদ্দেন সীসকম্পনদস্সনাদিং সঙ্গণ্হাতি.

উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনাট্টানন্তি এত্থ উম্মত্তকোতি পিত্তুম্মত্তকো. খিত্তচিত্তোতি যক্খেহি কতচিত্তৰিক্খেপো, যক্খুম্মত্তকোতি ৰুত্তং হোতি. উভিন্নং পন ৰিসেসো অনাপত্তিৰারে আৰিভৰিস্সতি. ৰেদনাট্টোতি বলৰতিযা দুক্খৰেদনায ফুট্ঠো মুচ্ছাপরেতো, তেন ৰিপ্পলপন্তেন পচ্চক্খাতাপি অপচ্চক্খাতাৰ হোতি. মনুস্সজাতিকো হোতীতি সভাগো ৰা ৰিসভাগো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা ৰিঞ্ঞূ যোকোচি মনুস্সো হোতি. উম্মত্তকাদীনন্তি এত্থাদিসদ্দেন খিত্তচিত্তৰেদনাট্টদেৰতাতিরচ্ছানগতানং গহণং. তত্র উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনাট্টতিরচ্ছানগতানং সন্তিকে পচ্চক্খাতাপি অজাননভাৰেন অপচ্চক্খাতাৰ হোতি. দেৰতায পন সন্তিকে অতিখিপ্পং জাননভাৰেন. দেৰতা নাম মহাপঞ্ঞা তিহেতুকপ্পটিসন্ধিকা অতিখিপ্পং জানন্তি, চিত্তঞ্চ নামেতং লহুপরিৰত্তং, তস্মা ‘‘চিত্তলহুকস্স পুগ্গলস্স চিত্তৰসেনেৰ মা অতিখিপ্পং ৰিনাসো অহোসী’’তি দেৰতায সন্তিকে সিক্খাপচ্চক্খানং পটিক্খিপি. তেন ৰুত্তং ‘‘ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতরো’’তি. দূতেন ৰাতি ‘‘মম সিক্খাপচ্চক্খানভাৰং কথেহী’’তি মুখসাসনৰসেন দূতেন ৰা. পণ্ণেন ৰাতি পণ্ণে লিখিত্ৰা পহিণৰসেন পণ্ণেন ৰা.

সচে তে সিক্খাপচ্চক্খানভাৰং জানন্তীতি সম্বন্ধো. আৰজ্জনসমযেতি অত্থাভোগসমযে. ইমিনা তং খণংযেৰ পন অপুব্বং অচরিমং দুজ্জানন্তি দস্সেতি. ৰচনানন্তরমেৰাতি ৰচনস্স অনন্তরমেৰ, আৰজ্জনসমযেৰাতি অত্থো. এৰ-সদ্দেন পন চিরেন জাননং পটিক্খিপতি. উক্কণ্ঠিতোতি অনভিরতিযা ইমস্মিং সাসনে কিচ্ছজীৰিকং পত্তো. অথ ৰা ‘‘অজ্জ যামি, স্ৰে যামি, ইতো যামি, এত্থ যামী’’তি উদ্ধং কণ্ঠং কত্ৰা ৰিহরমানো ৰিক্খিত্তো, অনেকগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চ ‘‘অনভিরতো সামঞ্ঞা চৰিতুকামো’’তিআদীনং (পারা. ৪৫) উপলক্খণং. যেন কেনচি…পে… জানন্তীতি সচে তে‘‘উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰা ‘‘গিহিভাৰং পত্থেতী’’তি ৰা ‘‘অনভিরতো’’তি ৰা ‘‘সামঞ্ঞা চৰিতুকামো’’তি ৰা যেন কেনচি আকারেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৰং জানন্তি. ইদঞ্হি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চ উপরি অভূতারোচনদুট্ঠুল্লৰাচাঅত্তকামদুট্ঠদোসভূতারোচনসিক্খাপদানি চ একপরিচ্ছেদানি, আৰজ্জনসমযে ঞাতে এৰ সীসং এন্তি. ‘‘কিং অযং ভণতী’’তি কঙ্খতা চিরেন ঞাতে সীসং ন এন্তি. তেনাহ ‘‘অথ অপরভাগে’’তিআদি. অথ দ্ৰিন্নং ঠিতট্ঠানে দ্ৰিন্নম্পি নিযমেত্ৰা ‘‘এতেসং আরোচেমী’’তি ৰদতি, তেসু একস্মিং জানন্তেপি দ্ৰীসু জানন্তেসুপি পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. এৰং সম্বহুলেসুপি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘তস্স ৰচনানন্তর’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. যো কোচি মনুস্সজাতিকোতি অন্তমসো নৰকম্মিকং উপাদায যো কোচি মনুস্সো. ৰুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং –

‘‘সচে পন অনভিরতিযা পীল়িতো সভাগে ভিক্খূ পরিসঙ্কমানো ‘যো কোচি জানাতূ’তি উচ্চাসদ্দং করোন্তো ‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’তি ৰদতি, তঞ্চ অৰিদূরে ঠিতো নৰকম্মিকো ৰা অঞ্ঞো ৰা সমযঞ্ঞূ পুরিসো সুত্ৰা ‘উক্কণ্ঠিতো অযং সমণো গিহিভাৰং পত্থেতি, সাসনতো চুতো’তি জানাতি, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৫১).

সচে ৰচনত্থং ঞত্ৰাপি ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰা ‘‘গিহিভাৰং পত্থেতী’’তি ৰা ন জানাতি, অপচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. সচে পন ৰচনত্থং অজানিত্ৰাপি ‘‘উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰা ‘‘গিহিভাৰং পত্থেতী’’তি ৰা জানাতি, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. দৰাযপীতি কীল়াধিপ্পাযেনপি. চিত্তাদীনং ৰা ৰসেনাতি চিত্তাদীনং ৰা ছল়ঙ্গানং ৰসেন. হোতি চেত্থ –

‘‘চিত্তং খেত্তঞ্চ কালো চ, পযোগো পুগ্গলো তথা;

ৰিজাননন্তি সিক্খায, পচ্চক্খানং ছল়ঙ্গিক’’ন্তি.

সব্বসো ৰা পন অপচ্চক্খানেনাতি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদীসু যেন যেন পরিযাযেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ততো একস্সপি পচ্চক্খানস্স অভাৰেন. ইমিনা পন ‘‘ইদং পদং সাৰেস্সামি, সিক্খং পচ্চক্খামী’’তি এৰং পৰত্তচিত্তুপ্পাদস্স অভাৰং দস্সেতি. যস্স হি এৰরূপো চিত্তুপ্পাদো নত্থি, সো সব্বসো ন পচ্চক্খাতি নামাতি. সিক্খাপচ্চক্খানস্সাতি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিসিক্খাপচ্চক্খানস্স. অত্থভূতং একচ্চং দুব্বল্যন্তি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৰদতি ৰিঞ্ঞাপেতি, এৰম্পি, ভিক্খৰে, দুব্বল্যাৰিকম্মঞ্চেৰ হোতি, সিক্খা চ পচ্চক্খাতা’’তিআদিনা (পারা. ৫৩) ৰুত্তেহি যেহি ৰচনেহি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চেৰ হোতি দুব্বল্যাৰিকম্মঞ্চ, তং ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিকং অত্থভূতং দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা. ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিম্হি পন ৰুত্তে সিক্খাপরিপূরণে দুব্বলভাৰস্সাপি গম্যমানত্তা সিক্খাপচ্চক্খানস্স ইদং দুব্বল্যাৰিকম্মং অত্থোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ ‘‘অত্থভূত’’ন্তি ইমিনা ‘‘যন্নূনাহং বুদ্ধং পচ্চক্খেয্য’’ন্তিআদিকং দুব্বল্যাৰিকম্মং পটিক্খিপতি. যেন হি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চেৰ হোতি দুব্বল্যাৰিকম্মঞ্চ, তদেৰ সিক্খাপচ্চক্খানস্স অত্থভূতং. যেন পন দুব্বল্যাৰিকম্মমেৰ হোতি, ন সিক্খাপচ্চক্খানং, ন তং তস্স অত্থভূতন্তি.

রাগপরিযুট্ঠানেন সদিসভাৰাপত্তিযা মিথুনানং অযন্তি ‘‘মেথুনো’’তি ধম্মোৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘রাগপরিযুট্ঠানেনা’’তিআদি. তত্থ রাগপরিযুট্ঠানেনাতি রাগস্স পরিযুট্ঠানেন, মেথুনরাগস্স পৰত্তিযা পরিযোনদ্ধচিত্ততাযাতি অত্থো. ধম্মোতি অজ্ঝাচারো. ‘‘পলম্বতে ৰিলম্বতে’’তিআদীসু ৰিয উপসগ্গস্স কোচি অত্থৰিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘সেৰেয্যা’’তি. অজ্ঝাপজ্জেয্যাতি অভিভুয্য পজ্জেয্য. সব্বন্তিমেনাতি পরনিম্মিতৰসৰত্তি…পে… চাতুমহারাজিকমনুস্সিত্থিনাগগরুল়মাণৰিকাদীনং সব্বাসং অন্তিমেন. তিরচ্ছানগতাযাতি তিরচ্ছানেসু উপ্পন্নায. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিৰসেনা’’তি. পারাজিকায ৰত্থুভূতা এৰ চেত্থ তিরচ্ছানগতিত্থী ‘‘তিরচ্ছানগতা’’তি গহেতব্বা, ন সব্বা. তত্রাযং পরিচ্ছেদো –

‘‘অপদানং অহিমচ্ছা, দ্ৰিপদানঞ্চ কুক্কুটী;

চতুপ্পদানং মজ্জারী, ৰত্থু পারাজিকস্সিমা’’তি. (পারা. অট্ঠ. ১.৫৫)

তত্থ অহিগ্গহণেন সব্বাপি অজগরগোনসাদিভেদা দীঘজাতি সঙ্গহিতা. তস্মা দীঘজাতীসু যত্থ তিণ্ণং মগ্গানং অঞ্ঞতরস্মিং সক্কা তিলফলমত্তম্পি পৰেসেতুং, সা পারাজিকৰত্থু, অৰসেসা দুক্কটৰত্থূতি ৰেদিতব্বা. মচ্ছগ্গহণেন সব্বাপি মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকাদিভেদা ওদকজাতি সঙ্গহিতা. তত্রাপি দীঘজাতিযং ৰুত্তনযেনেৰ পারাজিকৰত্থু চ দুক্কটৰত্থু চ ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – পতঙ্গমুখমণ্ডূকা নাম হোন্তি, তেসং মুখসণ্ঠানং মহন্তং, ছিদ্দং অপ্পকং, তত্থ পৰেসনং নপ্পহোতি, মুখসণ্ঠানং পন ৰণসঙ্খেপং গচ্ছতি, তস্মা তং থুল্লচ্চযৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. কুক্কুটিগ্গহণেন সব্বাপি কাককপোতাদিভেদা পক্খিজাতি সঙ্গহিতা. তত্রাপি ৰুত্তনযেনেৰ পারাজিকৰত্থু চ দুক্কটৰত্থু চ ৰেদিতব্বং. মজ্জারিগ্গহণেন সব্বাপি রুক্খসুনখমঙ্গুসগোধাদিভেদা চতুপ্পদজাতি সঙ্গহিতা. তত্রাপি ৰুত্তনযেনেৰ পারাজিকৰত্থু চ দুক্কটৰত্থু চ ৰেদিতব্বং.

পারাজিকো হোতীতি (পারা. অট্ঠ. ১.৫৫) পরাজিতো হোতি পরাজযং অপন্নো. অযঞ্হি পারাজিকসদ্দো সিক্খাপদাপত্তিপুগ্গলেসু ৰত্ততি. তত্থ ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৰকাসো, যং তথাগতো ৰজ্জীনং ৰা ৰজ্জিপুত্তকানং ৰা কারণা সাৰকানং পারাজিকং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি (পারা. ৪৩) এৰং সিক্খাপদে ৰত্তমানো ৰেদিতব্বো. ‘‘আপত্তিং ত্ৰং ভিক্খু আপন্নো পারাজিক’’ন্তি (পারা. ৬৭) এৰং আপত্তিযং. ‘‘ন মযং পারাজিকা, যো অৰহটো, সো পারাজিকো’’তি (পারা. ১৫৫) এৰং পুগ্গলে ৰত্তমানো ৰেদিতব্বো. ‘‘পারাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ৩৮৪) পন ধম্মে ৰত্ততীতি ৰদন্তি. যস্মা পন তত্থ ‘‘ধম্মো’’তি কত্থচি আপত্তি, কত্থচি সিক্খাপদমেৰ অধিপ্পেতং, তস্মা সো ৰিসুং ন ৰত্তব্বো. তত্থ সিক্খাপদং যো তং অতিক্কমতি, তং পরাজেতি, তস্মা ‘‘পারাজিক’’ন্তি ৰুচ্চতি. আপত্তি পন যো নং অজ্ঝাপজ্জতি, তং পরাজেতি, তস্মা ‘‘পারাজিকা’’তি ৰুচ্চতি. পুগ্গলো যস্মা পরাজিতো পরাজযমাপন্নো, তস্মা ‘‘পারাজিকো’’তি ৰুচ্চতি. ইধ পন পুগ্গলো ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘পারাজিকো হোতী’’তিআদি. ইমিনাপি ইদং দস্সেতি – ‘‘পরাজিতসদ্দে উপসগ্গস্স ৰুদ্ধিং কত্ৰা, ত-কারস্স চ ক-কারং কত্ৰা পারাজিকো হোতীতি নিদ্দিট্ঠো’’তি.

অপলোকনাদি চতুব্বিধম্পি সঙ্ঘকম্মং সীমাপরিচ্ছিন্নেহি পকতত্তেহি ভিক্খূহি একতো কত্তব্বত্তা এককম্মং নাম. আদিসদ্দেন একুদ্দেসসমসিক্খতানং গহণং. তত্থ পঞ্চৰিধোপি পাতিমোক্খুদ্দেসো একতো উদ্দিসিতব্বত্তা একুদ্দেসো নাম. নহাপিতপুব্বকাদীনং ৰিয ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং ঠপেত্ৰা অৰসেসং সব্বম্পি সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জিপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৰতো সমসিক্খতা নাম. যস্মা সব্বেপি লজ্জিনো এতেসু এককম্মাদীসু সহ ৰসন্তি, ন একোপি ততো বহিদ্ধা সন্দিস্সতি, তস্মা তানি সব্বানিপি গহেত্ৰা এককম্মাদিকো তিৰিধোপি সংৰাসো নামাতি আহ ‘‘সো চ ৰুত্তপ্পকারো সংৰাসো তেন পুগ্গলেন সদ্ধিং নত্থি, তেন কারণেন সো পারাজিকো পুগ্গলো ‘অসংৰাসো’তি ৰুচ্চতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৫৫).

ইদানি যস্মা ন কেৰলং মনুস্সিত্থিযা এৰ নিমিত্তং পারাজিকৰত্থু, অথ খো অমনুস্সিত্থিতিরচ্ছানগতিত্থীনম্পি. ন চ ইত্থিযা এৰ. অথ খো উভতোব্যঞ্জনকপণ্ডকপুরিসানম্পি, তস্মা তে সত্তে, তেসঞ্চ যং যং নিমিত্তং ৰত্থু হোতি, তং তং নিমিত্তং, তত্থ চ যথা পটিসেৰন্তো পারাজিকো হোতি, তঞ্চ সব্বং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো’’তিআদিমাহ. এত্থাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে. তেসূতি যে তিংসমগ্গা ৰুত্তা, তেসু. অত্তনো ৰাতি লম্বিমুদুপিট্ঠিকে সন্ধায ৰুত্তং. সন্থতস্স ৰাতি যেন কেনচি ৰত্থেন ৰা পণ্ণেন ৰা ৰাকপট্টেন ৰা চম্মেন ৰা তিপুসীসাদীনং পট্টেন ৰা পলিৰেঠেত্ৰা, অন্তো ৰা পৰেসেত্ৰা পটিচ্ছন্নস্স. অক্খাযিতস্স ৰাতি সোণসিঙ্গালাদীহি অক্খাদিতস্স. যেভুয্যেন অক্খাযিতস্সাতি যাৰ উপড্ঢক্খাযিতো নাম ন হোতি, এৰং অক্খাযিতস্স. অল্লোকাসেতি তিন্তোকাসে. সন্থতন্তি তেসংযেৰ ৰত্থাদীনং যেন কেনচি পটিচ্ছন্নং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ন হেত্থ অনুপাদিন্নকং অনুপাদিন্নকেন ছুপতি, মুত্তি অত্থি, অথ খো উপাদিন্নকেন ৰা অনুপাদিন্নকং ঘট্টিযতু, অনুপাদিন্নকেন ৰা উপাদিন্নকং, অনুপাদিন্নকেন ৰা অনুপাদিন্নকং, উপাদিন্নকেন ৰা উপাদিন্নকং. সচে যত্তকে পৰিট্ঠে পারাজিকং হোতীতি ৰুত্তং, তত্তকং সেৰনচিত্তেন পৰেসেতি, সব্বত্থাযং পারাজিকাপত্তিং আপন্নো নাম হোতীতি.

এৰং সেৰনচিত্তেনেৰ পৰেসেন্তস্স আপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা তং পৰেসনং নাম ন কেৰলং অত্তূপক্কমেনেৰ, পরূপক্কমেনাপি হোতি. তত্রাপি সাদিযন্তস্সেৰ আপত্তি পটিসেৰনচিত্তসমঙ্গিস্স, ন ইতরস্সাতি দস্সেতুং ‘‘পরেন ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ পরেনাতি ভিক্খুপচ্চত্থিকাদিনা যেন কেনচি অঞ্ঞেন. পৰেসনপৰিট্ঠট্ঠিতউদ্ধরণেসূতি এত্থ অগ্গতো (সারত্থ. টী. ২.৫৮) যাৰ মূলা পৰেসনং পৰেসনং নাম. অঙ্গজাতস্স যত্তকং ঠানং পৰেসনারহং, তত্তকং অনৰসেসতো পৰিট্ঠং পৰিট্ঠং নাম. এৰং পৰিট্ঠস্স উদ্ধরণারম্ভতো অন্তরা ঠিতকালো ঠিতং নাম. সমন্তপাসাদিকাযং পন মাতুগামস্স সুক্কৰিসট্ঠিং পত্ৰা সব্বথা ৰাযামতো ওরমিত্ৰা ঠিতকালং সন্ধায ‘‘সুক্কৰিসট্ঠিসমযে’’তি ৰুত্তং. উদ্ধরণং নাম যাৰ অগ্গা নীহরণকালো. সাদিযতীতি সেৰনচিত্তং উপট্ঠপেতি. অসাধারণৰিনিচ্ছযোতি অদিন্নাদানাদীহি সব্বেহি সিক্খাপদেহি অসাধারণো ৰিনিচ্ছযো.

সাধারণৰিনিচ্ছযত্থন্তি পরিৰারৰসেন সাধারণৰিনিচ্ছযত্থং. মাতিকাতি মাতা, জনেত্তীতি অত্থো. নিদদাতি দেসনং দেসৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং. পঞ্ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তি, তস্সা পকারো পঞ্ঞত্তিৰিধি অঙ্গেতি গমেতি ঞাপেতীতি অঙ্গং, কারণং. সমুট্ঠহন্তি আপত্তিযো এতেনাতি সমুট্ঠানং, উপ্পত্তিকারণং, তস্স ৰিধি সমুট্ঠানৰিধি. ৰজ্জকম্মপ্পভেদঞ্চাতি এত্থ পভেদসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘ৰজ্জপ্পভেদং, কম্মপ্পভেদঞ্চা’’তি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে.

পঞ্ঞত্তিট্ঠানন্তি পঞ্ঞত্তিট্ঠপনস্স ঠানং, সিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিদেসোতি অত্থো. পুগ্গলোতি এত্থ আদিকম্মিকোযেৰ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পুগ্গলো নাম যং যং আরব্ভ তং তং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি, সো সো পুগ্গলোতি অধিপ্পাযো. হোন্তি চেত্থ –

‘‘সুদিন্নো ধনিযো সম্বহুলা ৰগ্গুমুদন্তিকা;

সেয্যসকো উদাযি চা-ল়ৰকা ছন্নমেত্তিযা.

‘‘দেৰদত্তস্সজিপুনব্বসু-ছব্বগ্গিযোপনন্দঞ্ঞতরোপি চ;

হত্থকো চানুরুদ্ধো চ, সত্তরস চূল়পন্থকো.

‘‘বেলট্ঠসীসো চানন্দো, সাগতোরিট্ঠনামকো;

নন্দত্থেরেন তেৰীস, ভিক্খূনং আদিকম্মিকা.

‘‘সুন্দরীনন্দা থুল্লনন্দা, ছব্বগ্গিযঞ্ঞতরাপি চ;

চণ্ডকাল়ী সম্বহুলা, দ্ৰে চ ভিক্খুনিযো পরা;

ভিক্খুনীনং তু সত্তেৰ, হোন্তি তা আদিকম্মিকা’’তি.

তস্স তস্স পুগ্গলস্সাতি যং যং সুদিন্নাদিকং পুগ্গলং আরব্ভ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্স তস্স পুগ্গলস্স. পঞ্ঞত্তীতি পঠমপঞ্ঞত্তি. পঠমপঞ্ঞত্তিযা পচ্ছা ঠপিতা পঞ্ঞত্তি অনুপঞ্ঞত্তি. অনুপ্পন্নে দোসে ঠপিতা পঞ্ঞত্তি অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি. সব্বত্থ মজ্ঝিমদেসে চেৰ পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু চাতি সব্বেসু পদেসেসু ঠপিতা পঞ্ঞত্তি সব্বত্থপঞ্ঞত্তি. মজ্ঝিমদেসেযেৰ ঠপিতা পঞ্ঞত্তি পদেসপঞ্ঞত্তি. ভিক্খূনঞ্চেৰ ভিক্খুনীনঞ্চ সাধারণভূতা পঞ্ঞত্তি সাধারণপঞ্ঞত্তি. সুদ্ধভিক্খূনমেৰ, সুদ্ধভিক্খুনীনং ৰা পঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং অসাধারণপঞ্ঞত্তি. উভিন্নম্পি পঞ্ঞত্তি উভতোপঞ্ঞত্তি. ৰিনযধরপঞ্চমেনাতি অনুস্সাৰনকাচরিযপঞ্চমেন. গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপ্পটলতো পট্ঠায কতা উপাহনা, ন একদ্ৰিতিপটলা. চম্মত্থরণন্তি অত্থরিতব্বং চম্মং. এতেসং ৰসেন চতুব্বিধা পদেসপঞ্ঞত্তি নামাতি এতেসং ৰসেন চতুব্বিধা পঞ্ঞত্তি মজ্ঝিমদেসেযেৰ পঞ্ঞত্তাতি পদেসপঞ্ঞত্তি নাম. তেনেৰাহ ‘‘মজ্ঝিমদেসেযেৰ হী’’তিআদি. যস্মা মজ্ঝিমদেসেযেৰ যথাৰুত্তৰত্থুৰীতিক্কমে আপত্তি হোতি, ন পচ্চন্তিমজনপদে, তস্মা পদেসপঞ্ঞত্তীতি অত্থো. ধুৰন্হানং পটিক্খেপমত্তন্তি নিচ্চনহানপ্পটিসেধনমেৰ. এত্থ চ মত্তসদ্দেন অঞ্ঞানি তীণি সিক্খাপদানি পটিক্খিপতি. তানি হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সব্বপচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ৰিনযধরপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদ’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ২৫৯) চম্মক্খন্ধকে আগতানি. তেনেৰাহ ‘‘ততো অঞ্ঞা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম নত্থী’’তি. সব্বানীতি ততো অৰসেসানি সব্বানি সিক্খাপদানি. তস্মাতি যস্মা অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি অট্ঠগরুধম্মৰসেন ভিক্খুনীনংযেৰ আগতা, যস্মা চ ধুৰন্হানং পটিক্খেপমত্তং ঠপেত্ৰা পাতিমোক্খে সব্বানি সিক্খাপদানি সব্বত্থপঞ্ঞত্তিযেৰ হোন্তি, যস্মা চ সাধারণপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ ব্যঞ্জনমত্তং নানং, অত্থতো একং, তস্মা. সব্বত্থাতি সব্বেসু সিক্খাপদেসু. আপত্তিভেদো হেত্থ উত্তরপদলোপেন ‘‘আপত্তী’’তি ৰুত্তোতি আহ ‘‘আপত্তীতি পুব্বপ্পযোগাদিৰসেন আপত্তিভেদো’’তি. সীলআচারদিট্ঠিআজীৰৰিপত্তীনন্তি এত্থ পঠমা দ্ৰে আপত্তিক্খন্ধা সীলৰিপত্তি নাম, অৰসেসা পঞ্চ আচারৰিপত্তি নাম, মিচ্ছাদিট্ঠি চ অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠি চ দিট্ঠিৰিপত্তি নাম, আজীৰহেতু পঞ্ঞত্তানি ছ সিক্খাপদানি আজীৰৰিপত্তি নাম, ইতি ইমাসং সীলআচারদিট্ঠিআজীৰৰিপত্তীনং অঞ্ঞতরাতি অত্থো.

ন কেৰলং যথাৰুত্তনযেনেৰ ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘যানি সিক্খাপদসমুট্ঠানানীতিপি ৰুচ্চন্তী’’তি. এতানি হি কিঞ্চাপি আপত্তিযা সমুট্ঠানানি, ন সিক্খাপদস্স, ৰোহারসুখত্থং পনেৰং ৰুচ্চন্তীতি. তত্থাতি তেসু ছসু সমুট্ঠানেসু. তেসূতি সচিত্তকাচিত্তকেসু. একং সমুট্ঠানং উপ্পত্তিকারণং এতিস্সাতি একসমুট্ঠানা, একেন ৰা সমুট্ঠানং এতিস্সাতি একসমুট্ঠানা. ‘‘দ্ৰিসমুট্ঠানা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো.

সমুট্ঠানৰসেনাতি সমুট্ঠানসীসৰসেন. পঠমপারাজিকং সমুট্ঠানং এতিস্সাতি পঠমপারাজিকসমুট্ঠানা. তথা অদিন্নাদানসমুট্ঠানা’’তিআদীসুপি.

সযং পথৰিখণনে কাযেন, পরে আণাপেত্ৰা খণাপনে ৰাচায চ আপত্তিসম্ভৰতো ‘‘পথৰিখণনাদীসু ৰিযা’’তি ৰুত্তং. আদিসদ্দেন অদিন্নাদানাদীনং পরিগ্গহো. পঠমকথিনাপত্তি কাযৰাচতো কত্তব্বং অধিট্ঠানং ৰা ৰিকপ্পনং ৰা অকরোন্তস্স হোতি, নো করোন্তস্সাতি আহ ‘‘পঠমকথিনাপত্তি ৰিযা’’তি. অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো চীৰরপ্পটিগ্গহণাপত্তি তস্সা হত্থতো চীৰরং পটিগ্গণ্হন্তস্স, পরিৰত্তকং অদেন্তস্স চ হোতীতি কিরিযাকিরিযতো সমুট্ঠাতি. ‘‘সিযা করোন্তস্সা’’তিআদীসু সিযাতি ‘‘সিযা খো পন তে ব্রাহ্মণ এৰমস্সা’’তিআদীসু ৰিয ‘‘কদাচী’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো. রূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি সিযা কিরিযা গহণেন আপজ্জনতো, সিযা অকিরিযা পটিক্খেপস্স অকরণতোতি আহ ‘‘রূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি ৰিযা’’তি. কুটিকারাপত্তি ৰত্থুং দেসাপেত্ৰা পমাণাতিক্কন্তকরণে করোন্তস্স সিযা, অদেসাপেত্ৰা পন পমাণাতিক্কন্তকরণে পমাণযুত্তং ৰা করোন্তস্স চ অকরোন্তস্স চ সিযাতি আহ ‘‘কুটিকারাপত্তি ৰিযা’’তি.

সঞ্ঞায অভাৰেন ৰিমোক্খো অস্সাতি সঞ্ঞাৰিমোক্খোতি মজ্ঝেপদলোপসমাসো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘যতো ৰীতিক্কমসঞ্ঞাযা’’তিআদি. ইতরা নাম যতো ৰীতিক্কমসঞ্ঞায অভাৰেন ন মুচ্চতি, সা ইতরসদ্দস্স ৰুত্তপ্পটিযোগিৰিসযত্তা. যা অচিত্তকেন ৰা সচিত্তকমিস্সকেন ৰা সমুট্ঠাতীতি যা আপত্তি কদাচি অচিত্তকেন ৰা কদাচি সচিত্তকমিস্সকেন ৰা সমুট্ঠানেন সমুট্ঠাতি. এত্থ চ সঞ্ঞাদুকং অনাপত্তিমুখেন ৰুত্তং, সচিত্তকদুকং আপত্তিমুখেনাতি দট্ঠব্বং.

যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতীতি যস্সা সচিত্তকায আপত্তিযা চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, যস্সা চ সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতায সুরাপানাদিঅচিত্তকায আপত্তিযা ৰত্থুৰিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, অযং লোকৰজ্জা. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৰচনং সচিত্তকাচিত্তকং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৰিসেসনে পযোজনং অত্থীতি. যং পনেত্থ গণ্ঠিপদে ‘‘সুরাপানস্মিঞ্হি ‘সুরা’তি ৰা ‘ন ৰট্টতী’তি ৰা জানিত্ৰা পিৰনে অকুসলমেৰা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ন ৰট্টতীতি ৰা জানিত্ৰা’’তি ৰুত্তৰচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৰজ্জস্সাপি লোকৰজ্জভাৰপ্পসঙ্গতো. যস্সা পন ‘‘সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰা’’তি নিযমো নত্থি, সা পণ্ণত্তিৰজ্জাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সেসা পণ্ণত্তিৰজ্জা’’তি. তথা হি তস্সা ৰত্থুৰিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকতন্তি ‘‘অকুসলমেৰা’’তি নিযমো নত্থি. উভযত্থ আপজ্জিতব্বাতি কাযদ্ৰারে, ৰচীদ্ৰারে চাতি উভযত্থ আপজ্জিতব্বা আপত্তি, তা পন অদিন্নাদানাদযো. ‘‘মনোদ্ৰারে আপত্তি নাম নত্থী’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং উপনিক্খিত্তসাদিযনাদীসু আপত্তিসম্ভৰতোতি দট্ঠব্বং.

অকুসলচিত্তো ৰা আপজ্জতীতি পারাজিকসুক্কৰিসট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামপারিচরিযদুট্ঠদোসসঙ্ঘভেদপ্পহারদানতলসত্তিকাদিভেদং আপত্তিং অকুসলচিত্তো আপজ্জতি. অনুপসম্পন্নং পদসোধম্মং ৰাচেন্তো, মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তোতি এৰরূপং আপত্তিং কুসলচিত্তো আপজ্জতি. অসঞ্চিচ্চসহসেয্যাদিং অব্যাকতচিত্তো আপজ্জতি. যং অরহা আপজ্জতি, সব্বং অব্যাকতচিত্তোৰ আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘কুসলাব্যাকতচিত্তো ৰা’’তি.

দুক্খৰেদনাসমঙ্গী ৰাতি দুট্ঠদোসাদিভেদং আপত্তিং আপজ্জন্তো দুক্খৰেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. মেথুনধম্মাদিভেদং পন সুখৰেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. যং সুখৰেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি, তংযেৰ মজ্ঝত্তো হুত্ৰা আপজ্জন্তো অদুক্খমসুখৰেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘ইতরৰেদনাদ্ৰযসমঙ্গী ৰা’’তি. ইদম্পি চ তিকদ্ৰযং যেভুয্যৰসেনেৰ ৰুত্তং. নিপজ্জিত্ৰা নিরোধসমাপন্নো হি অচিত্তকো অৰেদনো সহসেয্যাপত্তিং আপজ্জতীতি. কিঞ্চাপি এৰং অনিযমেন ৰুত্তং, ৰিসেসো পনেত্থ অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপীতি হি ৰিসেসাভিধাননিমিত্তাভ্যূপগমেৰ যুজ্জতি. সব্বেসং ৰসেন তীণি চিত্তানীতি কুসলাকুসলাব্যাকতানং ৰসেন পদসোধম্মাদীসু তীণি চিত্তানি.

ইদানি তং যথাৰুত্তনিদানাদিৰেদনাত্তিকপরিযোসানং সত্তরসপ্পকারং ইমস্মিং সিক্খাপদে যোজেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. ইধাতি ইমস্মিং পঠমপারাজিকসিক্খাপদে. ৰেসালিযন্তি এৰংনামকে ইত্থিলিঙ্গৰসেন পৰত্তৰোহারে নগরে. তঞ্হি নগরং তিক্খত্তুং পাকারপরিক্খেপৰড্ঢনেন ৰিসালীভূতত্তা ‘‘ৰেসালী’’তি ৰুচ্চতি. ইদম্পি চ নগরং সব্বঞ্ঞুতং সম্পত্তেযেৰ সম্মাসম্বুদ্ধে সব্বাকারৰেপুল্লত্তং পত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপী’’তি চ দ্ৰে অনুপঞ্ঞত্তিযোতি মক্কটিৰজ্জিপুত্তকৰত্থূনং ৰসেন ৰুত্তা. ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযা’’তি চ ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ইমা দ্ৰে অনুপঞ্ঞত্তিযো. আপত্তিকরা চ হোতীতি পঠমপঞ্ঞত্তিতো ৰিসুংযেৰাপত্তিকরা চ হোতি. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদাদীসু ৰিযাতি অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদাদীসু ‘‘ৰিহেসকে’’তিআদিকা (পাচি. ৯৮) ৰিযাতি অত্থো. আদিসদ্দেন উজ্ঝাপনকস্স পরিগ্গহো. এত্থ হি অঞ্ঞৰাদকাদিতো ৰিসুংযেৰ ৰিহেসকাদীসুপি পাচিত্তিযং হোতি. যথাহ ‘‘রোপিতে ৰিহেসকে সঙ্ঘমজ্ঝে ৰত্থুস্মিং ৰা আপত্তিযা ৰা অনযুঞ্জিযমানো তং নকথেতুকামো তং নউগ্ঘাটেতুকামো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৰিহেসেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তিআদি (পারা. ১০০). সুপিনন্তে ৰিজ্জমানাপি মোচনস্সাদচেতনা অব্বোহারিকত্তা অনাপত্তিকরাতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র সুপিনন্তাতিআদিকা ৰিযা’’তি. তথা হি থিনমিদ্ধেন অভিভূতত্তা সুপিনে চিত্তং অব্বোহারিকং, চিত্তস্স অব্বোহারিকত্তা ওপক্কমনকিরিযাপৰত্তনিকাপি চেতনা অব্বোহারিকা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থেসা, ভিক্খৰে, চেতনা, সা চ খো অব্বোহারিকা’’তি (পারা. ২৩৫), তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি অনাপত্তিকরা জাতা. আদিসদ্দেন ‘‘অঞ্ঞত্র অধিমানা’’তিআদিকং (পারা. ১৯৭) সঙ্গণ্হাতি. অদিন্নাদানাদীসু ৰিযাতি অদিন্নাদানাদীসু ‘‘অরঞ্ঞা ৰা’’তিআদিকা (পারা. ৯১) ৰিযাতি অত্থো. এত্থ পন আদিসদ্দেন পঠমপারাজিকাদীনং সঙ্গহো. এত্থ হি ‘‘তঞ্চ খো গামে, নো অরঞ্ঞে’’তিআদিনা (পারা. ৯০) নযেন লেসং ওড্ডেন্তানং লেসপিদহনত্থং ‘‘অরঞ্ঞা ৰা’’তিআদিকা অনুপঞ্ঞত্তি ৰুত্তাতি উপত্থম্ভকরাৰ হোতি. তেনেৰ হি ‘‘ননু, আৰুসো, তথেৰেতং হোতী’’তি (পারা. ৯০) ভিক্খূহি ৰুত্তং.

ৰুত্তপ্পকারে মগ্গেতি ‘‘মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতৰসেনা’’তিআদিনা (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা) ৰুত্তপ্পকারে তিংসমগ্গে. ইমস্স পন ‘‘ছিন্নে’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. তচাদীনি অনৰসেসেত্ৰাতি নিমিত্তপ্পদেসে বহি ঠিতানি ছৰিচম্মানি অনৰসেসেত্ৰা. নিমিত্তসণ্ঠানমত্তং পঞ্ঞাযতীতি নিমিত্তমংসস্স পন অব্ভন্তরে ছৰিচম্মস্স চ ৰিজ্জমানত্তা ৰুত্তং. চম্মখিলন্তি চম্মক্খণ্ডং. ‘‘উণ্ণিগণ্ডো’’তিপি (সারত্থ. টী. ২.৫৫; ৰি. ৰি. টী. ১.৫৫) ৰদন্তি. তঞ্হি নিমিত্তে জাতত্তা নিমিত্তমেৰ. তেনাহ ‘‘সেৰনচিত্তে সতি পারাজিক’’ন্তি. সেৰনচিত্তেতি মেথুনসেৰনচিত্তে. কাযসংসগ্গসেৰনচিত্তে পন সতি সঙ্ঘাদিসেসোৰ. নট্ঠো কাযপ্পসাদো এত্থাতি নট্ঠকাযপ্পসাদং, সুক্খপীল়কং ৰা মতচম্মং ৰাতি অত্থো. মতে অক্খাযিতে, যেভুয্যেন অক্খাযিতে চ পারাজিকাপত্তিৰচনতো (পারা. ৬১) পন নট্ঠকাযপ্পসাদেপি ইত্থিনিমিত্তে পৰেসেন্তস্স পারাজিকাপত্তিযেৰ. নিমিত্তসণ্ঠানমত্তম্পি অনৰসেসেত্ৰাতি নিমিত্তাকারেন ঠিতং যথাৰুত্তনিমিত্তমংসাদিম্পি অনৰসেসেত্ৰা. ৰণসঙ্খেপৰসেনাতি ৰণসঙ্গহৰসেন. ৰণে থুল্লচ্চযঞ্চ ‘‘অমগ্গেন অমগ্গং পৰেসেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ৬৬) ইমস্স সুত্তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. তস্মিঞ্হি সুত্তে দ্ৰীসু সম্ভিন্নৰণেসু একেন ৰণেন পৰেসেত্ৰা দুতিযেন নীহরন্তস্স থুল্লচ্চযং ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ইমস্স সত্তস্স অনুলোমৰসেন সব্বত্থ ৰণসঙ্খেপে থুল্লচ্চযং ৰেদিতব্ব’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৬৬). মনুস্সানং পন অক্খিআদযোপি ৰণসঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰণেন একপরিচ্ছেদং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তেসং ৰণসঙ্গহো ‘‘নৰদ্ৰারো মহাৰণো’’তি (মি. প. ২.৬.১) এৰমাদিসুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বো. তত্থ মনুস্সানন্তি ইত্থিপুরিসপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকৰসেন চতুব্বিধানং মনুস্সানং. ৰত্থিকোসেসূতি ৰত্থিপুটেসু পুরিসানং অঙ্গজাতকোসেসু. হত্থিঅস্সাদীনঞ্চ তিরচ্ছানানন্তি হত্থিঅস্সগোণগদ্রভওট্ঠমহিংসাদীনং তিরচ্ছানগতানং. তিরচ্ছানানং পনাতি সব্বেসম্পি তিরচ্ছানগতানং. সব্বেসন্তি যথাৰুত্তমনুস্সাদীনং সব্বেসং.

এৰং জীৰমানকসরীরে লব্ভমানং আপত্তিৰিসেসং দস্সেত্ৰা ইদানি মতসরীরে লব্ভমানং আপত্তিৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘মতসরীরে’’তিআদিমাহ. ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গমুখমগ্গানং চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৰে কোট্ঠাসে ঠপেত্ৰা যদা অপরে দ্ৰে কোট্ঠাসা খাদিতা, তদা উপড্ঢক্খাযিতং নাম হোতি. ন কুথিতং হোতীতি উদ্ধুমাতকাদিভাৰেন কুথিতং ন হোতি, অল্লন্তি অত্থো. যদা পন সরীরং উদ্ধুমাতকং হোতি কুথিতং নীলমক্খিকসমাকিণ্ণং কিমিকুলসমাকুলং নৰহি ৰণমুখেহি পগ্গল়িতপুব্বকুণপভাৰেন উপগন্তুম্পি অসক্কুণেয্যং (পারা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০), তদা পারাজিকৰত্থুঞ্চ থুল্লচ্চযৰত্থুঞ্চ ৰিজহতি, দুক্কটৰত্থুমেৰ হোতীতি আহ ‘‘কুথিতে দুক্কট’’ন্তি. কুথিতেতি উদ্ধুমাতকভাৰপ্পত্তে. ঈদিসে হি সরীরে যত্থ কত্থচি উপক্কমতো দুক্কটং. তথা ৰট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৰেসেন্তস্সাতি (পারা. অট্ঠ. ১.৭৩) ৰিৰট্টে মুখে চত্তারি পস্সানি, তালুকঞ্চ অপ্ফুসন্তং অঙ্গজাতং পৰেসেন্তস্স দুক্কটন্তি অত্থো. সচে পন হেট্ঠা ৰা উপরি ৰা উভযপস্সেহি ৰা ছুপন্তং পৰেসেতি, পারাজিকং. চতূহি পস্সেহি অচ্ছুপন্তং পৰেসেত্ৰা অব্ভন্তরে তালুকং ছুপতি, পারাজিকমেৰ. বহি নিক্খন্তজিৰ্হায ৰা দন্তেসু ৰা অঙ্গজাতং পৰেসেন্তস্স থুল্লচ্চযন্তি সম্বন্ধো. জীৰমানকসরীরেপি বহি নিক্খন্তজিৰ্হায থুল্লচ্চযমেৰ. যদি পন বহি জিৰ্হায পলিৰেঠেত্ৰা অন্তোমুখং পৰেসেতি, পারাজিকমেৰ. যদি পন দন্তা সুফুসিতা, অন্তোমুখে ওকাসো নত্থি, দন্তা চ বহি ওট্ঠমংসেন পটিচ্ছন্না, তত্থ ৰাতেন অসম্ফুট্ঠং অল্লোকাসং তিলফলমত্তম্পি পৰেসেন্তস্স পারাজিকমেৰ. উপ্পাটিতে পন ওট্ঠমংসে দন্তেসুযেৰ উপক্কমন্তস্স থুল্লচ্চযং. যোপি দন্তো বহি নিক্খমন্তো তিট্ঠতি, ন সক্কা ওট্ঠেহি পিদহিতুং, তত্থাপি এসেৰ নযো.

ৰেদনায অট্টো পীল়িতো ৰেদনাট্টো. উম্মত্তকোতি চেত্থ পিত্তুম্মত্তকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যো পিত্তৰসেনা’’তিআদি. পিত্তৰসেনাতি বদ্ধপিত্তৰসেন. তস্মিঞ্হি বদ্ধপিত্তে পিত্তকোসতো চলিত্ৰা বহি নিক্খমন্তে সত্তা উম্মত্তকা হোন্তি, ৰিপল্লত্থসঞ্ঞা হিরোত্তপ্পং ছড্ডেত্ৰা অসারুপ্পচরিযং চরন্তি, লহুকগরুকানি সিক্খাপদানি মদ্দন্তাপি ন জানন্তি, ভেসজ্জকিরিযাযপি অতেকিচ্ছা হোন্তি, এৰরূপস্স উম্মত্তকস্স অনাপত্তি. অবদ্ধপিত্তং পন লোহিতং ৰিয সব্বঙ্গগতং, তম্হি কুপিতে সত্তানং কণ্ডুকচ্ছুসরীরকম্পাদীনি হোন্তি, তানি ভেসজ্জকিরিযায ৰূপসমন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘বদ্ধপিত্তৰসেনা’’তি. খিত্তচিত্তো নাম ৰিস্সট্ঠচিত্তো যক্খুম্মত্তকো ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘যক্খেহি কতচিত্তৰিক্খেপো খিত্তচিত্তো’’তি. যক্খা কির ভেরৰানি আরম্মণানি দস্সেত্ৰা মুখেন হত্থং পৰেসেত্ৰা, হদযরূপং ৰা মদ্দন্তা সত্তে ৰিক্খিত্তচিত্তে ৰিপল্লত্থসঞ্ঞে করোন্তি, এৰরূপস্স খিত্তচিত্তস্স অনাপত্তি. তেসং পন উভিন্নং অযং ৰিসেসো – পিত্তুম্মত্তকো নিচ্চমেৰ উম্মত্তকো হোতি, পকতিসঞ্ঞং ন লভতি. যক্খুম্মত্তকো অন্তরন্তরা পকতিসঞ্ঞং পটিলভতি. ইধ পন পিত্তুম্মত্তকো ৰা হোতু, যক্খুম্মত্তকো ৰা, যো সব্বসো মুট্ঠস্সতি কিঞ্চি ন জানাতি, অগ্গিম্পি সুৰণ্ণম্পি গূথম্পি চন্দনম্পি একসদিসং মদ্দন্তোৰ ৰিচরতি, এৰরূপস্স অনাপত্তি. অন্তরন্তরা পকতিসঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা ঞত্ৰা করোন্তস্স পন আপত্তিযেৰ. তেনাহ ‘‘দ্ৰিন্নম্পি চ এতেস’’ন্তিআদি.

অধিমত্তৰেদনাযাতি অধিকপ্পমাণায দুক্খৰেদনায. আদিকম্মে নিযুত্তো আদিকম্মিকো, যো চ আদিকম্মে নিযুত্তো, সো তস্মিং কম্মে আদিভূতো হোতীতি আহ ‘‘যো’’তিআদি. ইধ পন সুদিন্নত্থেরো আদিকম্মিকো, তস্স অনাপত্তি. অৰসেসানং মক্কটিসমণৰজ্জিপুত্তকাদীনং আপত্তিযেৰ. পটিপাদনং সম্পাদনং. করোন্তোযেৰ হি তং আপজ্জতীতি কিরিযং. ইদং (সারত্থ. টী. ২.৬৬) পন যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং মেথুনধম্মে পরূপক্কমে সতি সাদিযন্তস্স অকিরিযসমুট্ঠানভাৰতো. মেথুনপ্পটিসংযুত্তায হি কামসঞ্ঞায অভাৰেন মুচ্চনতো সঞ্ঞাৰিমোক্খং. ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্স, অসাদিযন্তস্সা’’তি (পারা. ৬৬) হি ৰুত্তং. মেথুনচিত্তেনেৰ নং আপজ্জতি, ন ৰিনা চিত্তেনাতি সচিত্তকং. রাগৰসেনেৰ আপজ্জিতব্বতো লোকৰজ্জং. কাযদ্ৰারেনেৰ সমুট্ঠানতো কাযকম্মং. চিত্তং পনেত্থ অঙ্গমত্তং হোতি, ন তস্স ৰসেন কম্মভাৰো লব্ভতি. লোভচিত্তেনেৰ আপজ্জিতব্বতো অকুসলচিত্তং. সুখসমঙ্গী ৰা উপেক্খাসমঙ্গী ৰা আপজ্জতীতি দ্ৰিৰেদনং. ননু সমুট্ঠানাদীনি আপত্তিযা হোন্তি, ন সিক্খাপদস্স, অথ কস্মা সিক্খাপদস্স সমুট্ঠানাদীনি ৰুত্তানীতি আহ ‘‘ইমানি চ সমুট্ঠানাদীনি নামা’’তিআদি. আপত্তিযা হোন্তীতি অজ্ঝাচারস্স হোন্তি.

মুননতো অনুমুননতো মুতি, ঞাণং, তং এতস্স অত্থীতি মুতিমা, ঞাণৰাতি অত্থো.

পঠমপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.