কাযানুপস্সনা

আনাপানপব্বৰণ্ণনা

৩৭৪. আরম্মণৰসেনাতি অনুপস্সিতব্বকাযাদিআরম্মণৰসেন. চতুধা ভিন্দিত্ৰাতি উদ্দেসৰসেন চতুধা ভিন্দিত্ৰা. ততো চতুব্বিধসতিপট্ঠানতো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৰা কাযং ৰিভজন্তোতি পাঠসেসো.

কথঞ্চাতি এত্থ কথন্তি পকারপুচ্ছা, তেন নিদ্দিসিযমানে কাযানুপস্সনাপকারে পুচ্ছতি. চ-সদ্দো ব্যতিরেকো, তেন উদ্দেসৰারেন অপাকটং নিদ্দেসৰারেন ৰিভাৰিযমানং ৰিসেসং জোতেতি. বাহিরকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৰতো সব্বপ্পকারগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি, তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৰসেন আগতা চুদ্দসপ্পকারা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাপ্পকারা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩) ৰুত্তা কেসাদিৰণ্ণসণ্ঠানকসিণারম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকারা, লোকিযাদিপ্পকারা চ, তে সব্বেপি অনৰসেসতো সঙ্গণ্হাতি. ইমে চ পকারা ইমস্মিংযেৰ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৰুত্তং ‘‘সব্বপ্পকার…পে… পটিসেধনো চা’’তি. তত্থ তথাভাৰপটিসেধনোতি সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৰপটিসেধনো, এতেন ইধ ভিক্খৰেতি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৰসদ্দত্থোতি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি অৰধারণানি যথা ‘‘ৰাযুভক্খো’’তি. তেনাহ ‘‘ইধেৰ ভিক্খৰে সমণো’’তিআদি. পরিপুণ্ণসমণপ্পকরণধম্মো হি সো পুগ্গলো, যো সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো. পরপ্পৰাদাতি পরেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকারা ৰাদা তিত্থাযতনানি.

অরঞ্ঞাদিকস্সেৰ ভাৰনানুরূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্সহী’’তিআদি ৰুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. দোহনকালে যথা থনেহি অনৰসেসতো খীরং ন পগ্ঘরতি, এৰং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. রূপ-সদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো রূপারম্মণাদিরসো. পুব্বে আচিণ্ণারম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৰা সংসারে পরিচিতারম্মণং. নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৰ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৰসেন পৰত্তায সতিযা. আরম্মণেতি কম্মট্ঠানারম্মণে. দল়্হন্তি থিরং, যথা সতোকারিস্স উপচারপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৰাতি অত্থো.

ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰিসেসাধিগমস্স অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৰিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স পদট্ঠানভূতং.

ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয ভগৰা যোগীনং অনুরূপনিৰাসট্ঠানুপদিসনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অরঞ্ঞে এককো ৰিহরিত্ৰা পটিপক্খনিম্মথনৰসেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধায ৰদতি. পরক্কমজৰযোগ্গভূমিন্তি ভাৰনুস্সাহজৰস্স যোগ্গকরণভূমিভূতং.

অদ্ধানৰসেন পৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন দীঘং ৰা অস্সসন্তো, ইত্তরৰসেন পৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন রস্সং ৰা অস্সসন্তোতি যোজনা. এৰং সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতাপজাননসব্বকাযপ্পটিসংৰেদনওল়ারিকোল়ারিকপটিপ্পস্সম্ভনৰসেন ভাৰনং সিক্খতো, তথাভূতো ৰা হুত্ৰা তিস্সো সিক্খা পৰত্তযতো. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে. অস্সাসপস্সাসে পরিগ্গণ্হাতি রূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৰুত্তো. ঝানঙ্গানি পরিগ্গণ্হাতি অরূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো. ৰত্থু নাম করজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থীতি ৰিসুদ্ধিদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং, ন অহেতুকং, নাপি ইস্সরাদিৰিসমহেতুকং, অথ খো অৰিজ্জাদিহেতুক’’ন্তি অদ্ধাত্তযেপি কঙ্খাৰিতরণেন ৰিতিণ্ণকঙ্খো. ‘‘যং কিঞ্চি ভিক্খু রূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি. ম. ১.৫৪) নযেন কলাপসম্মসনৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা. উদযৰযানুপস্সনাদিৰসেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো. অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা.

‘‘পরস্স ৰা অস্সাসপস্সাসকাযে’’তি ইদং সম্মসনৰারৰসেনাযং পাল়ি পৰত্তাতি কত্ৰা ৰুত্তং, সমথৰসেন পন পরস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৰ নত্থি. অট্ঠপেত্ৰাতি অন্তরন্তরা ন ঠপেত্ৰা. অপরাপরং সঞ্চরণকালোতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মেসুপি নিরন্তরং ৰা ভাৰনায পৰত্তনকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৰুত্তং ইদং ধম্মদ্ৰযং ঘটিতং একস্মিং কালে একতো আরম্মণভাৰেন ন লব্ভতি, একজ্ঝং আলম্বিতুং ন সক্কাতি অত্থো.

সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৰ কারণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো. অস্সাসপস্সাসানং উপ্পত্তিহেতু করজকাযাদি, তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী, তং পন সমুদযধম্মং উপমায দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভস্তন্তি রুত্তিং. গগ্গরনাল়িন্তি উক্কাপনাল়িং. তেতি করজকাযাদিকে. যথা অস্সাসপস্সাসকাযো করজকাযাদিসম্বন্ধী তংনিমিত্ততায, এৰং করজকাযাদযোপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো তংনিমিত্তভাৰেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সমুদয…পে… ৰুচ্চতী’’তি. পকতিৰাচী ৰা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩১০; পটি. ম. ১.৩৩) ৰিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনকপকতিকাযানুপস্সী ৰা ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘করজকাযঞ্চা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা কাযস্মিন্তি ভুম্মৰচনং সুট্ঠুতরং যুজ্জতি.

ৰযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৰিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৰে যং ন হোতি, তদভাৰো তস্স অভাৰস্স হেতু ৰিয ৰোহরীযতীতি উপচারতো করজকাযাদিঅভাৰো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৰযকারণং ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি. অযং তাৰেত্থ পঠমৰিকপ্পৰসেন অত্থৰিভাৰনা. দুতিযৰিকপ্পৰসেন উপচারেন ৰিনাযেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৰিয ভিন্নৰত্থুৰিসযতায সমুদযৰযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৰযং অনুপস্সন্তো’’তি. ‘‘অত্থি কাযো’’তি এৰ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তি ৰত্ৰা অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায, পরেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৰগুণযোগতো ৰা ‘‘সত্তো’’তি পরেহি পরিকপ্পিতো, তস্স সত্তনিকাযস্স পূরণতো চ চৰনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি, থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি, পুরি পুরে ভাগে সেতি পৰত্ততীতি ‘‘পুরিসো’’তি, আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৰেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি, পরো ন হোতীতি কত্ৰা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৰা ‘‘মমা’’তি, ৰুত্তপ্পকারৰিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৰা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৰেন ‘‘কস্সচী’’তি, ৰিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৰলং ‘‘কাযো এৰ অত্থী’’তি. দসহিপি পদেহি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৰ কাযস্স ৰিভাৰেতি. এৰন্তি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন.

ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণং পরং পমাণং পাপনত্থায. সতিপমাণত্থাযাতি কাযপরিগ্গাহিকং সতিং পৰত্তনসতিং পরং পমাণং পাপনত্থায. ইমস্স হি ৰুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স, সতিযা চ পরিব্রূহনায হোতি. তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৰুড্ঢত্থাযা’’তি. ইমিস্সা ভাৰনায তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৰুত্তং ‘‘তণ্হা…পে… ৰিহরতী’’তি. তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চিপি ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি. এৰম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৰতো অৰুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপরি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ যথা ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপি, অযম্পি পারাজিকো হোতী’’তি. (পারা. ৪২) এৰন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকারস্স পচ্চামসনং নিগমনৰসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে… দস্সেতী’’তি.

পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৰে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা, তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৰ নাম হোতি তদভাৰে অভাৰতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা’’তি, যথা ‘‘সঙ্খারপচ্চযা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৰিভ. ৪৮৪). তংৰিঞ্ঞাণবীজতংসন্ততিসম্ভূতো সব্বোপি লোকিযো ৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি সুত্তন্তনযেন. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, উভিন্নং অপ্পৰত্তিযা নিমিত্তভূতোতি অত্থো. ন পৰত্ততি এত্থাতি ৰা অপ্পৰত্তি. ‘‘দুক্খপরিজাননো’’তিআদি একন্ততো চতুকিচ্চসাধনৰসেনেৰ অরিযমগ্গস্স পৰত্তীতি দস্সেতুং ৰুত্তং. অৰুত্তসিদ্ধো হি তস্স ভাৰনাপটিৰেধো. চতুসচ্চৰসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৰসেন. উস্সক্কিত্ৰাতি ৰিসুদ্ধিপরম্পরায আরুহিত্ৰা, ভাৰনং উপরি নেত্ৰাতি অত্থো. নিয্যানমুখন্তি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণূপাযো.

আনাপানপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা

৩৭৫. ইরিযাপথৰসেনাতি ইরিযনং ইরিযা, কিরিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৰেদিতব্বো. ইরিযানং পথো পৰত্তিমগ্গোতি ইরিযাপথো, গমনাদিৰসেন পৰত্তা সরীরাৰত্থা. গচ্ছন্তো ৰা হি সত্তো কাযেন কাতব্বকিরিযং করোতি ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰাতি, তেসং ইরিযাপথানং ৰসেন, ইরিযাপথৰিভাগেনাতি অত্থো. পুন চপরন্তি পুন চ অপরং, যথাৰুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৰা অধিপ্পাযো. ‘‘গচ্ছন্তো ৰা’’তিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স, গমনাদিগতৰিসেসজাননস্স চ সাধারণৰচনং, তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ন ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৰিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সত্তূপলদ্ধিন্তি ‘‘সত্তো অত্থী’’তি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং. ন পজহতি ন পরিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৰতো. ততো এৰ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কারকো ৰেদকো’’তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপ্পটিপক্খভাৰতো, অননুব্রূহনতো ৰা. এৰং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৰোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৰা সতিপট্ঠানভাৰনা ৰা ন হোতী’’তি. ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি সুক্কপক্খো, তস্স ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তমেৰ হি অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ কো গচ্ছতীতি সাধনং, কিরিযঞ্চ অৰিনিব্ভুত্তং কত্ৰা গমনকিরিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৰৰিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিদস্সনতো. কস্স গমনন্তি তমেৰত্থং পরিযাযন্তরেন ৰদতি সাধনং, কিরিযঞ্চ ৰিনিব্ভুত্তং কত্ৰা গমনকিরিযায অকত্তুসম্বন্ধীভাৰৰিভাৰনতো. পটিক্খেপত্থঞ্হি অন্তোনীতং কত্ৰা উভযত্থং কিং-সদ্দো পৰত্তো. কিং কারণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিরিযায অৰিপরীতকারণপুচ্ছা. ইদঞ্হি গমনং নাম অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্রিযেহি, ইন্দ্রিযানি অত্তেহীতি এৰমাদি মিচ্ছাকারণৰিনিমুত্তঅনুরূপপচ্চযহেতুকো ধম্মানং পৰত্তিআকারৰিসেসো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

ন কোচি সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিতো, তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৰতো. ইদানি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চিত্তকিরিযা চ সা, ৰাযোধাতুযা ৰিপ্ফারো ৰিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারো, তেন. এত্থ চ চিত্তকিরিযগ্গহণেন অনিন্দ্রিযবদ্ধৰাযোধাতুৰিপ্ফারং নিৰত্তেতি, ৰাযোধাতুৰিপ্ফারগ্গহণেন চেতনাৰচীৰিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিরিযং নিৰত্তেতি, উভযেন পন কাযৰিঞ্ঞত্তিং ৰিভাৰেতি. ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা যথা পৰত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰোহারো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি গন্তুকামতাৰসেন পৰত্তচিত্তং. ৰাযং জনেতীতি ৰাযোধাতুঅধিকং রূপকলাপং উপ্পাদেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতরূপকাযস্স থম্ভনসন্ধারণচলনানং পচ্চযভূতেন আকারৰিসেসেন পৰত্তমানং ৰাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৰাযো ৰিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি. অধিপ্পাযসহভাৰী হি ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তি. যথাৰুত্তঅধিকভাৰেনেৰ চ ৰাযোগহণং, ন ৰাযোধাতুযা এৰ জনকভাৰতো, অঞ্ঞথা ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপভাৰো দুরুপপাদো সিযা. পুরতো অভিনীহারো পুরতোভাগেন কাযস্স পৰত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৰুচ্চতি.

‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদেসেন সঙ্খেপতো ৰত্ৰা তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্রাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায পাদতলতো পট্ঠায. উস্সিতভাৰোতি উব্বিদ্ধভাৰো.

এৰং পজানতোতি এৰং চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ গমনাদি হোতীতি পজানতো. তস্স এৰং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৰং হোতী’’তি ৰিচারণা ৰুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন, লোকৰোহারৰসেন ৰা. অত্থি পনাতি অত্তনো এৰং ৰীমংসনৰসেন পুচ্ছাৰচনং. নত্থীতি নিচ্ছযৰসেন সত্তস্স পটিক্খেপৰচনং. ‘‘যথা পনা’’তিআদি তস্সেৰ অত্থস্স উপমায ৰিভাৰনং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

নাৰা মালুতৰেগেনাতি যথা অচেতনা নাৰা ৰাতৰেগেন দেসন্তরং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৰেগেন দেসন্তরং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৰাতাহতো যথাৰুত্তৰাযুনা নীতো দেসন্তরং যাতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. সচে পন কোচি ৰদেয্য ‘‘যথা নাৰাতেজনানং পেল্লকস্স পুরিসস্স ৰসেন দেসন্তরগমনং, এৰং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৰং ইচ্ছিতো ৰাযমত্থো যথা হি নাৰাতেজনানং সংহতলক্খণস্সেৰ পুরিসস্স ৰসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৰং কাযস্সাপীতি. কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৰ পতিট্ঠং লভতি, ন পুরিসৰাদো. তেনাহ ‘‘যন্তসুত্তৰসেনা’’তিআদি.

তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন গমনাদিকিরিযাৰসেন পচ্চযেহি পযোজিতং. ঠাতীতি তিট্ঠতি. এত্থাতি ইমস্মিং লোকে. ৰিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ততংসমুট্ঠানৰাযোধাতুআদিহেতুপচ্চযেহি ৰিনা. তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য. ৰজেতি ৰজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো. পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৰিরহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৰত্তিযা পচ্চযাধীনৰুত্তিতাৰিভাৰনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৰিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বা.

পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকারেহি নিহিতো ঠপিতো. সব্বসঙ্গাহিকৰচনন্তি সব্বেসম্পি চতুন্নং ইরিযাপথানং একজ্ঝং সঙ্গণ্হনৰচনং, পুব্বে ৰিসুং ৰিসুং ইরিযাপথানং ৰুত্তত্তা ইদং নেসং একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰচনন্তি অত্থো. পুরিমনযো ৰা ইরিযাপথপ্পধানো ৰুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং, অপধানঞ্চ ইরিযাপথং অনুনিপ্ফাদিং কত্ৰা দস্সেতুং দুতিযনযো ৰুত্তোতি এৰম্পেত্থ দ্ৰিন্নং নযানং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. ঠিতোতি পৰত্তো.

ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনম্পি ইরিযাপথৰতো কাযস্সেৰ পরিগ্গণ্হনং তস্স অৰত্থাৰিসেসভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি. তেনেৰেত্থ রূপক্খন্ধৰসেনেৰ সমুদযাদযো উদ্ধটা. এস নযো সেসৰারেসুপি. আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহারসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তারো আকারা সঙ্গয্হন্তি, এৰং ‘‘অৰিজ্জানিরোধা’’তি আদযোপি পঞ্চ আকারা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা

৩৭৬. চতুসম্পজঞ্ঞৰসেনাতি সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তং ঞাণং, হত্থৰিকারাদিভেদভিন্নত্তা চত্তারি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৰসেন. ‘‘অভিক্কন্তে’’তিআদীনি সামঞ্ঞফলে (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; দী. নি. টী. ১.২১৪ ৰাক্যখন্ধেপি) ৰণ্ণিতানি, ন পুন ৰণ্ণেতব্বানি, তস্মা তংতংসংৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনাপি তত্থ ৰিহিতনযেনেৰ গহেতব্বা. ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিআদি ৰচনতো অভিক্কমাদিগতচতুসম্পজঞ্ঞপরিগ্গণ্হনেন রূপকাযস্সেৰেত্থ সমুদযধম্মানুপস্সিতাদি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধস্সেৰ সমুদযো চ ৰযো চ নীহরিতব্বো’’তি. রূপধম্মানংযেৰ হি পৰত্তিআকারৰিসেসা অভিক্কমাদযোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিক্কূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা

৩৭৭. পটিক্কূলমনসিকারৰসেনাতি জিগুচ্ছনীযতায পটিকূলমেৰ পটিক্কূলং, যো পটিক্কূলসভাৰো পটিক্কূলাকারো, তস্স মনসি করণৰসেন. অন্তরেনাপি হি ভাৰৰাচিনং সদ্দং ভাৰত্থো ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি. যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮২) ৰুত্তং, তস্মা তত্থ, তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.১৮২ আদযো) ৰুত্তনযেন ‘‘ইমমেৰ কায’’ন্তি আদীনমত্থো ৰেদিতব্বো.

ৰত্থাদীহি পসিব্বকাকারেন বন্ধিত্ৰা কতং আৰাটনং পুতোল়ি. নানাকারা একস্মিং ঠানে সম্মিস্সাতি এত্তাৰতা নানাৰণ্ণানং কেসাদীনঞ্চ উপমেয্যতা. ৰিভূতকালোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৰা কেসাদীনং অসুভাকারস্স উপট্ঠিতকালো. ইতি-সদ্দস্স আকারত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তি ৰত্ৰা তং আকারং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপরিগ্গণ্হনেনা’’তিআদিমাহ. কেসাদিসঞ্ঞিতানঞ্হি অসুচিভাৰানং পরমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলাকারস্স সমুদযতো অনুপস্সনা ইধ কাযানুপস্সনাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

পটিক্কূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা

৩৭৮. ধাতুমনসিকারৰসেনাতি পথৰীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আরব্ভ পৰত্তভাৰনামনসিকারৰসেন, চতুধাতুৰৰত্থানৰসেনাতি অত্থো. ধাতুমনসিকারো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৰৰত্থানন্তি হি অত্থতো একং. গোঘাতকোতি জীৰিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৰাসিকোতি কম্মকরণৰসেন তস্স সমীপৰাসী তং নিস্সায জীৰনকো. ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা. মহাপথানং ৰেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৰ ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠানতায ৰেমজ্ঝসঙ্খাতে. যস্মা তে চত্তারো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৰা তত্থ সমোহিতা ৰিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথং, তস্মিং চতুমহাপথে. ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৬৩; অ. নি. ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৰা গতিনিৰত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৰা গমনং সেসইরিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইরিযাপথানং যেন কেনচি আকারেন ঠিতত্তা যথা ঠিত’’ন্তি. তত্থ আকারেনাতি ঠানাদিনা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারেন. ঠানাদযো হি ইরিযাপথসঙ্খাতায কিরিযায পথো পৰত্তিমগ্গোতি ‘‘ইরিযাপথো’’তি ৰুচ্চন্তীতি ৰুত্তো ৰাযমত্থো. যথাঠিতন্তি যথাপৰত্তং, যথাৰুত্তং ঠানমেৰেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথা ঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৰা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং, ‘‘পণিহিত’’ন্তি তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৰা কাযসঙ্খাতানং রূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৰসেন অৰট্ঠানপরিদীপনং, পণিহিতন্তি পচ্চযৰসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকারতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চৰেক্খতীতি পতি পতি অৰেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং পস্সতি.

ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং ভাৰত্থৰিভাৰনৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপরিব্রূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৰড্ঢেন্তস্স. ৰধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৰা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তাৰদেৰা’’তি. গাৰীতি সঞ্ঞা ন অন্তরধাযতীতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৰিট্ঠানি উপাদায গাৰীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৰিযা তেসং তংসন্নিৰেসস্স অৰিনট্ঠত্তা. ৰিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৰিভুজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা ৰ-কারস্স ব-কারং, ইকারস্স চ ঈকারং কত্ৰা. বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৰা. ৰিভজিত্ৰাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৰিৰেচেত্ৰা, ততো ৰা ৰিৰেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৰত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সাপি অপরিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৰিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৰিনিব্ভুজ্জনং ৰিৰেচনং. ধাতুসো পচ্চৰেক্খতোতি ঘনৰিনিব্ভোগকরণেন ধাতুং ধাতুং পথৰীআদিধাতুং ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৰসেন পৰত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৰদন্তি, ৰোহারৰসেন পৰত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তরধানং যুত্তমেৰ যাথাৰতো ঘনৰিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৰঞ্হি সতি যথাৰুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৰাহ ‘‘ধাতুৰসেনেৰ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি. দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো ‘‘যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুরৰিসাণাদিৰন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমুদাযে অৰিভত্তে গাৰীসমঞ্ঞা, ন ৰিভত্তে. ৰিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমঞ্ঞা’’তি জাননতো. চতুমহাপথো ৰিয চতুইরিযাপথোতি গাৰিযা ঠিতচতুমহাপথো ৰিয কাযস্স পৰত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইরিযাপথো যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৫) ৰিত্থারিতা, তস্মা তত্থ, তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.৩০৬) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা

৩৭৯. সিৰথিকায অপৰিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৰত্তানং কথানং, তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৰথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকারেহি গহিতসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘সিৰথিকপব্বেহি ৰিভজিতু’’ন্তি. মরিত্ৰা একাহাতিক্কন্তং একাহমতং. উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানাতি জীৰিতক্খযতো উপরি মরণতো পরং. সমুগ্গতেনাতি সমুট্ঠিতেন. উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতরত্তেহি ৰিপরিভিন্নং ৰিমিস্সিতং নীলং ৰিনীলং, পুরিমৰণ্ণৰিপরিণামভূতং ৰা নীলং ৰিনীলং. ৰিনীলমেৰ ৰিনীলকন্তি ক-কারেন পদৰড্ঢনং অনত্থন্তরতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ. স. ৬১৬). পটিক্কূলত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৰিনীলন্তি ৰিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৰা অযং ক-কারোতি দস্সেতুং ৰুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি. (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৰ. ২৮৫) পরিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি. ৰিস্সন্দমানপুব্বন্তি ৰিস্সৰন্তপুব্বং, তহং তহং পগ্ঘরন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৰন্তি ৰিস্সন্দমানপুব্বভাৰং.

সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৰুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহরতি সদিসতং. ‘‘অযম্পি খো’’তিআদি উপসংহরণাকারদস্সনং. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পনেত্থ ৰিঞ্ঞাণগতিকমেৰ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৰং পূতিকসভাৰোযেৰাতি এৰং অতিৰিয দুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলপূভিকসভাৰো এৰ, ন আযুআদীনং অৰিগমে ৰিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৰিস্সতীতি এৰংভাৰীতি আহ ‘‘এৰং উদ্ধুমাতাদিভেদো ভৰিস্সতী’’তি.

লুঞ্চিত্ৰা লুঞ্চিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা উপ্পাটেত্ৰা. সাৰসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৰসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. ‘‘অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিক’’ন্তি অৰিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৰিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৰসেসতো তেসং ৰিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ.

তেরোৰস্সিকানীতি তিরোৰস্সং গতানি, তানি পন সংৰচ্ছরং ৰীতিৰত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৰচ্ছরানী’’তি. পুরাণতায ঘনভাৰৰিগমেন ৰিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৰোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. তেরোৰস্সিকানেৰাতি সংৰচ্ছরমত্তাতিক্কন্তানি এৰ. খজ্জমানতাদিৰসেন দুতিযসিৰথিকপব্বাদীনং ৰৰত্থাপিতত্তা ৰুত্তং ‘‘খজ্জমানতাদীনং ৰসেন যোজনা কাতব্বা’’তি.

নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইমানেৰ দ্ৰেতি অৰধারণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৰতো. যতো হি এৰ-কারো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৰযস্স ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধা দট্ঠব্বা অনিচ্চতাদিদস্সনতো. সঙ্খারেসু আদীনৰৰিভাৰনানি সিৰথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৰথিকানং আদীনৰানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা’’তি. ইরিযাপথপব্বাদীনং অপ্পনাৰহতা পাকটা এৰাতি ‘‘সেসানি দ্ৰাদসপী’’তি ৰুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

কাযানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.