নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
দীঘনিকাযে
মহাৰগ্গটীকা
১. মহাপদানসুত্তৰণ্ণনা
পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তকথাৰণ্ণনা
১. যথাজাতানং করেরিরুক্খানং ঘনপত্তসাখাৰিটপেহি মণ্ডপসঙ্খেপেহি সঞ্ছন্নো পদেসো ‘‘করেরিমণ্ডপো’’তি অধিপ্পেতো. দ্ৰারেতি দ্ৰারসমীপে. দ্ৰারে ঠিতরুক্খৰসেন অঞ্ঞত্থাপি সমঞ্ঞা অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. কথং পন ভগৰা মহাগন্ধকুটিযং অৰসিত্ৰা তদা করেরিকুটিকাযং ৰিহাসীতি? সাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰসনগন্ধকুটি এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘অন্তোজেতৰনে’’তিআদিমাহ. সলল়াগারন্তি দেৰদারুরুক্খেহি কতগেহং. পকতিভত্তস্স পচ্ছতোতি ভিক্খূনং পাকতিকভত্তকালতো পচ্ছা, ঠিতমজ্ঝন্হিকতো উপরীতি অত্থো. পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তানন্তি পিণ্ডপাতভোজনতো অপেতানং. তেনাহ ‘‘ভত্তকিচ্চ’’ন্তিআদি.
মণ্ডলসণ্ঠানা মাল়সঙ্খেপেন কতা নিসীদনসালা ‘‘মণ্ডলমাল়’’ন্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘নিসীদনসালাযা’’তি. পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তাতি এত্থ পুব্ব-সদ্দো অতীতৰিসযো, নিৰাস-সদ্দো কম্মসাধনো, খন্ধৰিনিমুত্তো চ নিৰসিতধম্মো নত্থি, খন্ধা চ সন্তানৰসেনেৰ পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্তানসঙ্খাতেন পুব্বেনিৰাসেনা’’তি. যোজেত্ৰাতি ৰিসযভাৰেন যোজেত্ৰা. পৰত্তিতাতি কথিতা. ধম্মূপসংহিতত্তা ধম্মতো অনপেতাতি ধম্মী. তেনাহ ‘‘ধম্মসংযুত্তা’’তি.
উদপাদীতি পদুদ্ধারো, তস্স উপ্পন্না জাতাতি ইমিনা সম্বন্ধো. তং পনস্সা উপ্পন্নাকারং পাল়িযং সঙ্খেপতোৰ দস্সিতং, ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘অহো অচ্ছরিয’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কে অনুস্সরন্তি, কে নানুস্সরন্তীতি পদদ্ৰযে পঠমংযেৰ সপ্পপঞ্চনং, ন ইতরন্তি তদেৰ পুগ্গলভেদতো, কালৰিভাগতো, অনুস্সরণাকারতো, ওপম্মতো নিদ্দিসন্তেন ‘‘তিত্থিযা অনুস্সরন্তী’’তিআদি ৰুত্তং. অগ্গপ্পত্তকম্মৰাদিনোতি সিখাপ্পত্তকম্মৰাদিনো ‘‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) এৰং কম্মস্সকতাঞাণে ঠিতা তাপসপরিব্বাজকা. চত্তালীসংযেৰ কপ্পে অনুস্সরন্তীতি ব্রহ্মজালাদীসু (দী. নি. ১.৩৩) ভগৰতা তথা পরিচ্ছিজ্জ ৰুত্তত্তা. ততো পরং ন অনুস্সরন্তীতি তথাৰচনঞ্চ দিট্ঠিগতোপট্ঠকস্স তেসং ঞাণস্স পরিদুব্বলভাৰতো.
সাৰকাতি মহাসাৰকা তেসঞ্হি কপ্পসতসহস্সং পুব্বাভিনীহারো. পকতিসাৰকা পন ততো ঊনকমেৰ অনুস্সরন্তি. যস্মা ‘‘কপ্পানং লক্খাধিকং একং, দ্ৰে চ অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি কালৰসেন এৰং পরিমাণো যথাক্কমং অগ্গসাৰকপচ্চেকবুদ্ধানং পুঞ্ঞঞাণাভিনীহারো, সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিপারমিতাসম্ভরণঞ্চ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে অগ্গসাৰকা…পে… কপ্পসতসহস্সঞ্চা’’তি. যদি বোধিসম্ভারসম্ভরণকালপরিচ্ছিন্নো তেসং তেসং অরিযানং অভিঞ্ঞাঞাণৰিভৰো, এৰং সন্তে বুদ্ধানম্পিস্স সপরিচ্ছেদতা আপন্নাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘বুদ্ধানং পন এত্তকন্তি পরিচ্ছেদো নত্থি, যাৰতকং আকঙ্খন্তি, তাৰতকং অনুস্সরন্তী’’তি ‘‘যাৰতকং নেয্যং, তাৰতকং ঞাণ’’ন্তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩, ৫) ৰচনতো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিয হি বুদ্ধানং অভিঞ্ঞাঞাণানম্পি সৰিসযে পরিচ্ছেদো নাম নত্থি, তস্মা যং যং ঞাতুং ইচ্ছন্তি, তে তং তং জানন্তি এৰ. অথ ৰা সতিপি কালপরিচ্ছেদে করুণূপাযকোসল্লপরিগ্গহাদিনা সাতিসযত্তা মহাবোধিসম্ভারানং পঞ্ঞাপারমিতায পৰত্তিআনুভাৰস্স পরিচ্ছেদো নাম নত্থি, কুতো তন্নিমিত্তকানং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধানং…পে… নত্থী’’তি.
খন্ধপটিপাটিযাতি যথাপচ্চযং অনুপুব্বপৰত্তমানানং খন্ধানং অনুপুব্বিযা. খন্ধপ্পৰত্তিন্তি ৰেদনাদিক্খন্ধপ্পৰত্তিং. তেসঞ্হি অনুভৰনাদিআকারগ্গহণমস্স সাতিসযং, তং সঞ্ঞাভৰে তত্থ তত্থ অনুস্সরণৰসেন গহেত্ৰা গচ্ছন্তা একৰোকারভৰে অলভন্তা ‘‘ন পস্সন্তী’’তি ৰুত্তা, জালে পতিতা ৰিয সকুণা, মচ্ছা ৰিয চাতি অধিপ্পাযো. কুণ্ঠা ৰিযাতি দন্ধা ৰিয. পঙ্গুল়া ৰিযাতি পীঠসপ্পিনো ৰিয. দিট্ঠিং গণ্হন্তীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকদিট্ঠিং গণ্হন্তি. যট্ঠিকোটিহেতুকং গমনং যট্ঠিকোটিগমনং খন্ধপটিপাটিযা অমুঞ্চনতো.
এৰং সন্তেপীতি কামং বুদ্ধসাৰকাপি অসঞ্ঞভৰে খন্ধপ্পৰত্তিং ন পস্সন্তি, এৰং সন্তেপি তে বুদ্ধসাৰকা অসঞ্ঞভৰং লঙ্ঘিত্ৰা পরতো অনুস্সরন্তি. ‘‘ৰট্টে’’তিআদি তথা তেসং অনুস্সরণাকারদস্সনং. বুদ্ধেহি দিন্ননযে ঠত্ৰাতি ‘‘যত্থ পঞ্চকপ্পসতানি রূপপ্পৰত্তিযেৰ, ন অরূপপ্পৰত্তি, সো অসঞ্ঞভৰো’’তি এৰং সম্মাসম্বুদ্ধেহি দেসিতাযং ধম্মনেত্তিযং ঠত্ৰা. এৰঞ্হি অন্তরা চুতিপটিসন্ধিযো অপস্সন্তা পরতো অনুস্সরন্তি সেয্যথাপি আযস্মা সোভিতোতি (থেরগা. অট্ঠ. ১.২.১৬৪ সোভিতত্থেরগাথাৰণ্ণনা). সো কির পুব্বেনিৰাসে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা অনুপটিপাটিযা অত্তনো নিব্বত্তট্ঠানং অনুস্সরন্তো যাৰ অসঞ্ঞভৰে অত্তনো অচিত্তকপটিসন্ধি তাৰ অদ্দস, ততো পরং পঞ্চকপ্পসতপরিমাণে কালে চুতিপটিসন্ধিযো অদিস্ৰা অৰসানে চুতিং দিস্ৰা ‘‘কিং নামেত’’ন্তি আৰজ্জযমানো নযৰসেন ‘‘অসঞ্ঞভৰো ভৰিস্সতী’’তি নিট্ঠং অগমাসি. অথ নং ভগৰা তং কারণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. ‘‘চুতিপটিসন্ধিং ওলোকেত্ৰা’’তি ইদং চুতিপটিসন্ধিৰসেন তেসং ঞাণস্স সঙ্কমনদস্সনং, তেন সব্বসো ভৰে অনামসিত্ৰা গন্তুং ন সক্কোন্তীতি দস্সেতি.
তং তদেৰ পস্সন্তীতি যথা নাম সরদসমযে ঠিতমজ্ঝন্হিকৰেলায চতুরতনিকে গেহে চক্খুমতো পুরিসস্স রূপগতং সুপাকটমেৰ হোতীতি লোকসিদ্ধমেতং, সিযা পন তস্স সুখুমতরতিরোহিতাদিভেদস্স রূপগতস্স অগোচরতা. ন ত্ৰেৰ বুদ্ধানং ঞাতুং ইচ্ছিতস্স ঞেয্যস্স অগোচরতা, অথ খো তং ঞাণালোকেন ওভাসিতং হত্থতলে আমলকং ৰিয সুপাকটং সুৰিভূতমেৰ হোতি তথা ঞেয্যাৰরণস্স সুপ্পহীনত্তা. তেনাহ ‘‘বুদ্ধা পন অত্তনা ৰা পরেহি ৰা দিট্ঠকতসুতং, সূরিযমণ্ডলোভাসসদিস’’ন্তি চ আদি.
তথা সাৰকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চাতি. এত্থ তথা-সদ্দেন ‘‘অত্তনা দিট্ঠকতসুতমেৰ অনুস্সরন্তী’’তি ইদং উপসংহরতি, তেন সপ্পদেসমেৰ নেসং অনুস্সরণং, ন নিপ্পদেসন্তি নিদস্সেতি.
খজ্জোপনকওভাসসদিসং ঞাণস্স অতিৰিয অপ্পানুভাৰতায. সাৰকানন্তি এত্থ পকতিসাৰকানং পাকতিকপদীপোভাসসদিসং. মহাসাৰকানং (থেরগা. অট্ঠ. ২.২১ ৰঙ্গীসেত্থরগাথাৰণ্ণনায ৰিত্থারো) মহাপদীপোভাসসদিসং. তেনাহ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০২) ‘‘উক্কাপভাসদিস’’ন্তি. ওসধিতারকোভাসসদিসন্তি উস্সন্না পভা এতায ধীযতি, ওসধীনং ৰা অনুবলপ্পদাযকত্তা ‘‘ওসধী’’তি এৰং লদ্ধনামায তারকায পভাসদিসং. সরদসূরিযমণ্ডলোভাসসদিসং সব্বসো অন্ধকারৰিধমনতো. অপটুভাৰহেতুকো ৰিসযগ্গহণে চঞ্চলভাৰো খলিতং, কুণ্ঠিভাৰহেতুকো ৰিসযস্স অনভিসমযো পটিঘাতো.আৰজ্জনপটিবদ্ধমেৰাতি আৰজ্জনমত্তাধীনং, আৰজ্জিতমত্তে এৰ যথিচ্ছিতস্স পটিৰিজ্ঝনকন্তি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
অসঙ্গঅপ্পটিহতং পৰত্তমানং ভগৰতো ঞাণং লহুতরেপি ৰিসযে, গরুতরে চ একসদিসমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘দুব্বলপত্তপুটে’’তিআদিনা উপমাদ্ৰযং ৰুত্তং. ধম্মকাযত্তা ভগৰতো গুণং আরব্ভ পৰত্তা ‘‘ভগৰন্তংযেৰ আরব্ভ উপ্পন্না’’তি ৰুত্তং. তং সব্বম্পীতি তং যথাৰুত্তং সব্বম্পি পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তং কথং. তিত্থিযানং, সাৰকানঞ্চ পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং ভগৰতো পুব্বেনিৰাসানুস্সরণস্স হীনুদাহরণদস্সনৰসেনেত্থ কথিতং. এৰঞ্হি ভগৰতো মহন্তভাৰো ৰিসেসতো পকাসিতো হোতীতি. সঙ্খেপতোতি সমাসতো. যত্তকোপি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পৰত্তিভেদো অত্তনো ঞাণস্স ৰিসযভূতো, তং সব্বং তদা যথাকথিতং তে ভিক্খূ সঙ্খিপিত্ৰা ‘‘ইতিপী’’তি আহংসু. তস্স চ অনেকাকারতায আমেডিতৰচনং, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, ‘‘ইতি খো ভিক্খৰে সপ্পটিভযো বালো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪; অ. নি. ৩.১) ৰিয আকারত্থো ইতি-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘এৰম্পী’’তি তদত্থমাহ.
২-৩. ৰুত্তমেৰাতি এত্থ চ ইধ পাঠে যং ৰত্তব্বং তেন পাঠেন সাধারণং, তং ৰুত্তমেৰাতি অধিপ্পেতং, ন অসাধারণং অপুব্বপদৰণ্ণনায অধিকতত্তাতি তং দস্সেন্তো ‘‘অযমেৰ হি ৰিসেসো’’তিআদিমাহ. ‘‘অস্সোসী’’তি ইদং সৰনকিচ্চনিপ্ফত্তিযা ৰুত্তং সদ্দগ্গহণমুখেন তদত্থাৰবোধস্স সিদ্ধত্তা. তত্থ পন পাল়িযং ‘‘ইমং সংখিযধম্মং ৰিদিত্ৰা’’ ইচ্চেৰ (দী. নি. ১.২) ৰুত্তং. ইমে ভিক্খূ মম গুণে থোমেন্তি, কথং? মম পুব্বেনিৰাসঞাণং আরব্ভাতি যোজনা. নিপ্ফত্তিন্তি কিচ্চনিপ্ফত্তিং, তেন কাতব্বকিচ্চসিদ্ধন্তি অত্থো. নোতি পুচ্ছাৰাচী নু-ইতি ইমিনা সমানত্থো নিপাতোতি ৰুত্তং ‘‘ইচ্ছেয্যাথ নূ’’তি. নন্তি ভগৰন্তং. ‘‘যং ভগৰা’’তি এত্থ যং-সদ্দেন কিরিযাপরামসনভূতেন ‘‘ধম্মিং কথং কথেয্যা’’তি এৰং ৰুত্তং. ধম্মিকথাকরণং পরামট্ঠং ‘‘এতস্সা’’তি পদস্স অত্থোতি আহ ‘‘এতস্স ধম্মিকথাকরণস্সা’’তি, আদরৰসেন পন তং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং.
৪. সুণাথাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, এতেন ‘‘মনসি করোথা’’তি পদং সঙ্গণ্হাতি. সোতাৰধানং সোতস্স ওদহনং, সুস্সূসাতি অত্থো. ছিন্নং উপচ্ছিন্নং ৰটুমং সংসারৰট্টং এতেসন্তি ছিন্নৰটুমকা, সম্মাসম্বুদ্ধা, অঞ্ঞে চ খীণাসৰা, ইধ পন সম্মাসম্বুদ্ধা অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বসো অনুস্সরণং ইতরেসং অৰিসযো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞেসং অসাধারণ’’ন্তি. পচ্চত্তৰচনে দিস্সতি যং-সদ্দো কম্মত্থদীপনতো. উপযোগৰচনে দিস্সতি যং-সদ্দো পুচ্ছনকিরিযায কম্মত্থদীপনতো. তন্তি চ উপযোগৰচনমেৰ পুচ্ছতি-সদ্দস্স দ্ৰিকম্মকভাৰতো. যন্তি যেন কারণেনাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘করণৰচনে দিস্সতী’’তি. ভুম্মেতি দট্ঠব্বোতি যথা যং-সদ্দো ন কেৰলং পচ্চত্তউপযোগেসু এৰ, অথ খো করণেপি দিস্সতি, এৰং ইধ ভুম্মেতি দট্ঠব্বো. দসসহস্সিলোকধাতুন্তি জাতিক্খেত্তভূতং দসসহস্সচক্কৰাল়ং. উন্নাদেন্তো উপ্পজ্জি অনেকচ্ছরিযপাতুভাৰপটিমণ্ডিতত্তা বুদ্ধুপ্পাদস্স.
কালস্স ভদ্দতা নাম তত্থ সত্তানং গুণৰিভূতিযা, বুদ্ধুপ্পাদপরমা চ গুণৰিভূতীতি তব্বহুলতা যস্স কপ্পস্স ভদ্দতাতি আহ ‘‘পঞ্চবুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতত্তা সুন্দরকপ্পে’’তি, তথা সারভূতগুণৰসেন ‘‘সারকপ্পে’’তি. ‘‘ইমং কপ্পং থোমেন্তো এৰমাহা’’তি ৰত্ৰা ইমস্স কপ্পস্স তথা থোমেতব্বতা অনঞ্ঞসাধারণাতি দস্সেতুং ‘‘যতো পট্ঠাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যতো পট্ঠাযাতি যতো পভুতি অভিনীহারো কতোতি মনুস্সত্তাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগতো অভিনীহারো পৰত্তিতো. সংসারস্স অনাদিভাৰতো ইমস্স ভগৰতো অভিনীহারতো পুরেতরং উপ্পন্না সম্মাসম্বুদ্ধা অনন্তা অপরিমেয্যাতি তেহি উপ্পন্নকপ্পে নিৰত্তেন্তো ‘‘এতস্মিং অন্তরে’’তি আহ. কামং দীপঙ্করবুদ্ধুপ্পাদে অযং ভগৰা অভিনীহারমকাসি, তস্স পন ভগৰতো নিব্বত্তি ইমস্স অভিনীহারতো পুরিমতরাতি ৰুত্তং ‘‘অম্হাকং…পে… নিব্বত্তিংসূ’’তি.
অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপরিযোসানেতি মহাকপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যপরিযোসানে. এস নযো ইতো পরেসুপি. ‘‘ইতো তিংসকপ্পসহস্সানং উপরী’’তি এতেন পদুমুত্তরস্স ভগৰতো, সুমেধস্স চ ভগৰতো অন্তরে একূনসত্ততিকপ্পসহস্সানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. ‘‘ইতো অট্ঠারসন্নং কপ্পসহস্সানং উপরী’’তি ইমিনা সুজাতস্স ভগৰতো, অত্থদস্সিস্স চ ভগৰতো অন্তরে একেনূনানি দ্ৰাদসকপ্পসহস্সানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. ‘‘ইতো চতুনৰুতে কপ্পে’’তি ইমিনা ধম্মদস্সিস্স ভগৰতো, সিদ্ধত্থস্স চ ভগৰতো অন্তরে ছাধিকনৰসতুত্তরানি সত্তরসকপ্পসহস্সানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. ‘‘একতিংসে কপ্পে’’তি ইমিনা ৰিপস্সিস্স ভগৰতো, সিখিস্স চ ভগৰতো অন্তরে সট্ঠি কপ্পানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. তে সব্বেপি পদুমুত্তরস্স ভগৰতো ওরং সুমেধাদীহি উপ্পন্নকপ্পেহি সদ্ধিং সমোধানিযমানা সতসহস্সা কপ্পা হোন্তি, যত্থ মহাসাৰকাদযো (থেরগা. অট্ঠ. ২.২১ ৰঙ্গীসত্থেরগাথাৰণ্ণনা) ৰিৰট্টূ পনিস্সযানি কুসলানি সম্ভরিংসু. বুদ্ধসুঞ্ঞেপি লোকে পচ্চেকবুদ্ধা উপ্পজ্জিত্ৰা তেসং পুরিসৰিসেসানং পুঞ্ঞাভিসন্দাভিবুদ্ধিযা পচ্চযা হোন্তি. ‘‘এৰময’’ন্তিআদি ৰুত্তমেৰত্থং নিগমনৰসেন ৰদতি.
‘‘কিং পনেত’’ন্তিআদি পুব্বনিমিত্তৰিভাৰনত্থায আরদ্ধং. তত্থ এতন্তি বুদ্ধানং উপ্পজ্জনং. কপ্পসণ্ঠানকালস্মিন্তি ৰিৰট্টকপ্পস্স সণ্ঠহনকালে. একমসঙ্খ্যেয্যন্তি সংৰট্টট্ঠাযিং সন্ধাযাহ. একঙ্গণং হুত্ৰা ঠিতেতি পব্বতরুক্খগচ্ছাদীনং, মেঘাদীনঞ্চ অভাৰেন ৰিৰটংঅঙ্গণং হুত্ৰা ঠিতে. লোকসন্নিৰাসেতি ভাজনলোকেন সন্নিৰিসিতব্বট্ঠানে. ৰীসতি যট্ঠিযো উসভং. ‘‘উসভমত্তা, দ্ৰে উসভমত্তা’’তিআদিনা পচ্চেকং মত্তা-সদ্দো যোজেতব্বো. যোজনসহস্সমত্তা হুত্ৰাতি পতমানাৰ উদকধারা যোজনসহস্সমত্তং আকাসট্ঠানং ফরিত্ৰা পৰত্তিযা যোজনসহস্সমত্তা হুত্ৰা. যাৰ অৰিনট্ঠব্রহ্মলোকাতি যাৰ আভস্সরব্রহ্মলোকা, যাৰ সুভকিণ্হব্রহ্মলোকা, যাৰ ৰেহপ্ফলব্রহ্মলোকাতি অত্থো.
ৰাতৰসেনাতি সট্ঠিসহস্সাধিকনৰযোজনসতসহস্সুব্বেধস্স সন্ধারকৰাতমণ্ডলস্স ৰসেন. মহাবোধিপল্লঙ্কোতি মহাবোধিপল্লঙ্কপ্পদেসমাহ. তস্স পচ্ছা ৰিনাসো, পঠমং সণ্ঠহনঞ্চ ধম্মতাৰসেন ৰেদিতব্বং. তত্থাতি তস্মিং পদেসে. পুব্বনিমিত্তং হুত্ৰাতি বুদ্ধপ্পাদস্স পুব্বনিমিত্তং হুত্ৰা. পুব্বনিমিত্তসন্নিস্সযো হি গচ্ছো নিস্সিতৰোহারেন তথা ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. কণ্ণিকাবদ্ধানি হুত্ৰাতি আবদ্ধকণ্ণিকা ৰিয হুত্ৰা. সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানো অত্তমনা…পে… গচ্ছন্তীতি যোজনা. ৰেহপ্ফলেপি সুভকিণ্হে সঙ্গহেত্ৰা ‘‘নৰ ব্রহ্মলোকা’’তি ৰুত্তং. তথা হি তে চতুত্থিংযেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং ভজন্তি. নিক্খমন্তেসূতি মহাভিনিক্খমনং অভিনিক্খমন্তেসু. অভিজাতি পনেত্থ জাতিভাৰসামঞ্ঞেন গব্ভোক্কন্তিযাৰ সঙ্গহিতা. নিমীযতি অনুমীযতি ফলং এতেনাতি নিমিত্তং, কারণং. ঞাপকম্পি হি কারণং দিস্ৰা তস্স অব্যভিচারীভাৰেন ফলং সিদ্ধমেৰ কত্ৰা গণ্হি, যথা তং অসিতো ইসি অভিজাতিযং মহাপুরিসস্স লক্খণানি দিস্ৰা তেসং অব্যভিচারীভাৰেন বুদ্ধগুণে সিদ্ধে এৰ কত্ৰা গণ্হি, এৰং পন গয্হমানং তন্নিমিত্তকং ফলং তদানুভাৰেন সিদ্ধং ৰিয ৰোহরীযতি তব্ভাৰে ভাৰতো. তেনাহ ‘‘তেসং নিমিত্তানং আনুভাৰেনা’’তিআদি. তথা চাহ ভগৰা ‘‘সো তেন লক্খণেন সমন্নাগতো…পে… রাজা সমানো কিং লভতি, বুদ্ধো সমানো কিং লভতী’’তি (দী. নি. ৩.২০২, ২০৪) চ এৰমাদি. ইমমত্থন্তি পঞ্চ বুদ্ধা ইমস্মিং কপ্পে উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ইমমত্থং যাথাৰতো জানিংসু.
জাতিপরিচ্ছেদাদিৰণ্ণনা
৫-৭. কপ্পপরিচ্ছেদৰসেনাতি ‘‘ইতো সো একনৰুতে কপ্পে’’তিআদিনা যত্থ যত্থ কপ্পে তে তে বুদ্ধা উপ্পন্না, তস্স তস্স কপ্পস্স পরিচ্ছিন্দনৰসেন পরিজাননৰসেন. ‘‘ইদং ত’’ন্তি হি নিযমেত্ৰা পরিচ্ছিজ্জ জাননং পরিচ্ছিন্দনং পরিচ্ছেদো. পরিত্তন্তি ইত্তরং. লহুকন্তি সল্লহুকং, আযুনো অধিপ্পেতত্তা রস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘উভযমেতং অপ্পকস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি.
‘‘অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি অৰিসেসজোতনং ‘‘ৰীসং ৰা তিংসং ৰা’’তিআদিনা অনিযমিতৰসেনেৰ যথালাভতো ৰৰত্থপেত্ৰা অযঞ্চ নযো অপচুরোতি দস্সেন্তো ‘‘এৰং দীঘাযুকো পন অতিদুল্লভো’’তি আহ. ইদং তং ৰিসেসৰৰত্থাপনং পুগ্গলেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৰিসাখা’’তিআদিমাহ.
যদি এৰং কস্মা অম্হাকং ভগৰা তত্তকম্পি কালং ন জীৰি, ননু মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে অতিৰিযউল়ারতমেন পুঞ্ঞাভিসঙ্খারেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি? সচ্চমেতন্তি. তত্থ কারণং দস্সেতুং ‘‘ৰিপস্সীআদযো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অভিজাতিযা মেত্তাঠানতায অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স মেত্তাপুব্বভাগতা. তদনুগুণঞ্হি তেসং ৰিসেসতো পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. তস্স ৰিসেসতো বহুলং খেমৰিতক্কূপনিস্সযতায সোমনস্সসহগততা, অনঞ্ঞসাধারণপরোপদেসরহিতঞাণৰিসেসূপনিস্সযতায ঞাণসম্পযুত্ততা, অসঙ্খারিকতা চ ৰেদিতব্বা, অসঙ্খ্যেয্যং আযু আধারৰিসেসতো, নিস্সযৰিসেসতো, পটিপক্খদূরীভাৰতো, পৰত্তিআকারৰিসেসতো চ অপরিমেয্যানুভাৰতায কারণস্স. তত্থ চিরতরং কালং সন্তানস্স পারমিতাপরিভাৰিততা আধারৰিসেসতা. অলোভজ্ঝাসযাদিআসযসম্পদা নিস্সযৰিসেসতা. লাভমচ্ছরিযাদিপাপধম্মৰিক্খম্ভনং পটিপক্খদূরীভাৰো. সব্বসত্তানং সকলৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থায আযূহনা পৰত্তিআকারৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
অযঞ্চ নযো সব্বেসং মহাবোধিসত্তানং চরিমভৰাভিনিব্বত্তককম্মাযূহনে সাধারণোতি তস্স ফলেনাপি একসদিসেনেৰ ভৰিতব্বন্তি আহ ‘‘ইতি সব্বে বুদ্ধা অসঙ্খ্যেয্যাযুকা’’তি, অসঙ্খ্যেয্যকালাৰত্থানাযুকাতি অত্থো. অসঙ্খ্যেয্যাযুকসংৰত্তনসমত্থং পরিচিতং কম্মং হোতি, বুদ্ধা পন তদা মনুস্সানং পরমাযুপ্পমাণানুরূপমেৰ কালং ঠত্ৰা পরিনিব্বাযন্তি ততো পরং ঠত্ৰা সাধেতব্বপযোজনাভাৰতো, ধম্মতাৰেসাতি ৰা ৰেদিতব্বা. অট্ঠকথাযং পন ততো পরং পন অট্ঠানস্স ‘‘উতুভোজনৰিপত্তিযা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৫) কারণং ৰুত্তং, ‘‘তং লোকসাধারণং লোকে জাতসংৰুদ্ধানং তথাগতানং ন হোতী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. তথা হি নেসং রোগকিলমথাদযো হোন্তিযেৰ. উতুভোজনৰসেনাতি অসম্পন্নস্স, সম্পন্নস্স চ উতুনো, ভোজনস্স চ ৰসেন যথাক্কমং আযু হাযতিপি ৰড্ঢতিপি. আযূতি চ পরমাযু অধিপ্পেতং. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ব্রহ্মজালাদিটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৪০) ৰুত্তমেৰ.
ইদানি তমত্থং সমুদাগমতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘তত্থ যদা’’তিআদি ৰুত্তং. ধম্মে নিযুত্তা ধম্মিকা, ন ধম্মিকা অধম্মিকা, হিংসাদিঅধম্মপসুতা. অধম্মিকমেৰ হোতি ইস্সরজনানং অনুৰত্তনেন, পরেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন চ. উণ্হৰলাহকা দেৰতাতি উণ্হউতুনো পচ্চযভূতমেঘমালাসমুট্ঠাপকা দেৰপুত্তা. তেসং কির তথা চিত্তুপ্পাদসমকালমেৰ যথিচ্ছিতট্ঠানং উণ্হং ফরমানা ৰলাহকমালা নাতিবহলা ইতো চিতো নভং ছাদেন্তী ৰিতনোতি. এস নযো সীতৰলাহকৰস্সৰলাহকাসু. অব্ভৰলাহকা পন দেৰতা সীতুণ্হৰস্সেহি ৰিনা কেৰলং অব্ভপটলস্সেৰ সমুট্ঠাপকা ৰেদিতব্বা. তাসন্তি এত্থ ‘‘মিত্তা’’তি পদং আনেত্ৰা যোজনা. কামং হেট্ঠা ৰুত্তা সত্তৰিধাপি দেৰতা চাতুমহারাজিকাৰ তা পন তেন তেন ৰিসেসেন ৰত্ৰা ইদানি তদঞ্ঞে পঠমভূমিকে কামাৰচরদেৰে সামঞ্ঞতো গণ্হন্তো ‘‘চাতুমহারাজিকা’’তি আহ. তাসং অধম্মিকতাযাতি রাজূনং অধম্মিকভাৰমূলকেন উপরাজাদিঅধম্মিকভাৰপরম্পরাভতেন তাসং দেৰতানং অধম্মিকভাৰেন. ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তীতি বহ্ৰাবাধতাদি অনিট্ঠফলূপনিস্সযভূতস্স যথাৰুত্তঅধম্মিকতাসঞ্ঞিতস্স সাধারণস্স পাপকম্মস্স বলেন ৰিসমং ৰাযন্তেন ৰাযুনা পীল়িযমানা চন্দিমসূরিযা সিনেরুং পরিক্খিপন্তা ৰিসমং পরিৰত্তন্তি যথামগ্গেন নপ্পৰত্তন্তীতি. অস্সিদং যথা চন্দিমসূরিযানং ৰিসমপরিৰত্তনং ৰিসমৰাতসঙ্খোভহেতুকং, এৰং উতুৰস্সাদিৰিসমপ্পৰত্তীতি দস্সেতুং ‘‘ৰাতো যথামগ্গেন ন ৰাযতী’’তিআদি ৰুত্তং. দেৰতানন্তি সীতৰলাহকদেৰতাদিদেৰতানং. তেনাহ ‘‘সীতুণ্হভেদো উতূ’’তিআদি. তস্মিং অসম্পজ্জন্তেতি তস্মিং যথাৰুত্তে ৰস্সবীজভূতে উতুম্হি যথাকালং সম্পত্তিং অনুপগচ্ছন্তে.
‘‘ন সম্মা দেৰো ৰস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘কদাচী’’তিআদিমাহ. তত্থ কদাচি ৰস্সতীতি কদাচি অৰস্সনকালে ৰস্সতি. কদাচি ন ৰস্সতীতি কদাচি ৰস্সিতব্বকালে ন ৰস্সতি. কত্থচি ৰস্সতি, কত্থচি ন ৰস্সতীতি পদেসমাহ. ‘‘ৰস্সন্তোপী’’তিআদি ‘‘কদাচি ৰস্সতি, কদাচি ন ৰস্সতী’’তি পদদ্ৰযস্সেৰ অত্থৰিৰরণং. ৰিগতগন্ধৰণ্ণরসাদীতি আদি-সদ্দেন নিরোজতং সঙ্গণ্হাতি. একস্মিং পদেসেতি ভত্তপচনভাজনস্স একপস্সে. উত্তণ্ডুলন্তি পাকতো উক্কন্ততণ্ডুলং. তীহাকারেহীতি সব্বসো অপরিণতং, একদেসেন পরিণতং, দুপরিণতঞ্চাতি এৰং তীহাকারেহি. পচ্চতি পক্কাসযং উপগচ্ছতি. অপ্পাযুকাতি এত্থ ‘‘দুব্বণ্ণা চা’’তিপি ৰত্তব্বং. এৰং উতুভোজনৰসেন আযু হাযতি হেতুম্হি অপরিক্খীণেপি পচ্চযস্স পরিদুব্বলত্তা.
‘‘যদা পনা’’তিআদি সুক্কপক্খস্স অত্থো ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বো.
ৰড্ঢিত্ৰা ৰড্ঢিত্ৰা পরিহীনন্তি ৰেদিতব্বং. কস্মা? ন হি একস্মিং অন্তরকপ্পে অনেকে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, একো এৰ পন উপ্পজ্জতীতি. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চত্তারি ঠত্ৰাতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. যংযংআযুপরিমাণেসূতি যত্তকযত্তকপরমাযুপ্পমাণেসু. তেসম্পীতি বুদ্ধানং. তং তদেৰ আযুপরিমাণং হোতি, তত্থ কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
জাতিপরিচ্ছেদাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা
বোধিপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
৮. মূলেতি মূলাৰযৰস্স সমীপে. তং পন তস্সা হেট্ঠাপদেসো হোতীতি আহ ‘‘পাটলিরুক্খস্স হেট্ঠা’’তি. তংদিৰসন্তি অত্তনা জাতদিৰসে, তংদিৰসন্তি ৰা তং ভগৰতো অভিসম্বোধিদিৰসে. সো কির বোধিরুক্খো সালকল্যাণী ৰিয পথৰিযা অব্ভন্তরে এৰ পুরেতরং ৰড্ঢেন্তো অভিসম্বোধিদিৰসে পথৰিং উব্ভিজ্জিত্ৰা উট্ঠিতো রতনসতং উচ্চো, তাৰদেৰ চ ৰিত্থতো হুত্ৰা নভং পূরেন্তো অট্ঠাসি. অযম্পি কিরেতস্স রুক্খভাৰেন ৰিয অঞ্ঞেহি ৰেমত্ততা. ঘনসংহতনাল়ৰণ্টতায কণ্ণিকবদ্ধেহি ৰিয পুপ্ফেহি. একসঞ্ছন্নাতি পুপ্ফানং নিরন্তরতায একজ্ঝং সঞ্ছন্না, তত্থ তত্থ নিবদ্ধ…পে… সমুজ্জলন্তি তহং তহং ওলম্বিতকুসুমদামেহি চেৰ তহং তহং খিত্তমালাপিণ্ডীহি চ ইতো চিতো ৰিপ্পকিণ্ণৰিৰিধৰণ্টমুত্তপুপ্ফেহি চ সম্মদেৰ উজ্জলং. অঞ্ঞমঞ্ঞং সিরীসম্পত্তানীতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সিরিযা সোভায সম্পন্নানি. বুদ্ধগুণৰিভৰসিরিন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অভিগন্তব্বগুণৰিভূতিসোভং. পটিৰিজ্ঝমানোতি অধিগচ্ছন্তো.
সেতম্বরুক্খোতি সেতৰণ্ণফলো অম্বরুক্খো. তদেৰাতি পাটলিযা ৰুত্তপ্পমাণমেৰ. একতোতি একপস্সে. সুরসানীতি সুমধুররসানি.
একোৰ পল্লঙ্কোতি একোৰ পল্লঙ্কপ্পদেসো. সো সো রুক্খো ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি বুজ্ঝন্তি এত্থাতি কত্ৰা.
সাৰকযুগপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
৯. সাৰকপরিচ্ছেদেতি সাৰকযুগপরিচ্ছেদে. ‘‘খণ্ডতিস্স’’ন্তি দ্ৰেপি একজ্ঝং গহেত্ৰা একত্তৰসেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘খণ্ডো চ তিস্সো চা’’তি, বুদ্ধানং সহোদরো, ৰেমাতিকোপি ৰা জেট্ঠভাতা ন হোতীতি ‘‘একপিতিকো কনিট্ঠভাতা’’তি ৰুত্তং. অৰসেসেহি পুত্তেহি. ‘‘পঞ্ঞাপারমিযা মত্থকং পত্তো’’তি ৰত্ৰা তস্স মত্থকপ্পত্তং গুণৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘সিখিনা ভগৰতা’’তিআদি ৰুত্তং.
উত্তরোতি উত্তমো. পুন উত্তরোতি থেরং নামেন ৰদতি. পারন্তি পরকোটিমত্থকং. পঞ্ঞাৰিসযেতি পঞ্ঞাধিকারে. পৰত্তিট্ঠানৰসেন হি পৰত্তিং ৰদতি.
সাৰকসন্নিপাতপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
১০. উপোসথন্তি আণাপাতিমোক্খং. দুতিযততিযেসূতি দুতিযে, ততিযে চ সাৰকসন্নিপাতে. এসেৰ নযোতি চতুরঙ্গিকতং অতিদিসতি. অভিনীহারতো পট্ঠায ৰত্থুং কথেত্ৰা পব্বজ্জা দীপেতব্বা, সা পন যস্মা মনোরথপূরণিযং অঙ্গুত্তরট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২১১) ৰিত্থারতো আগতা, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি.
উপট্ঠাকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
১১. নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৰন্তি আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ পরিনিব্বানা নিযতউপট্ঠাকভাৰং. অনিযতুউপট্ঠাকা পন ভগৰতো পঠমবোধিযং বহূ অহেসুং. তেনাহ ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি. ইদানি আনন্দত্থেরো যেন কারণেন সত্থু নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৰং উপগতো, যথা চ উপগতো, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ একদা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি আহ অনযব্যসনাপাদকেন কম্মুনা চোদিযমানো. অথ নং ভগৰা তমত্থং অনারোচেত্ৰাৰ খেমং মগ্গং সন্ধায ‘‘এহি ভিক্খু ইমিনা গচ্ছামা’’তি আহ. কস্মা পনস্স ভগৰা তমত্থং নারোচেসীতি? আরোচিতেপি অসদ্দহন্তো নাদিযিস্সতি. তঞ্হি তস্স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযাতিতি. তেতি তে গমনং, ‘‘ত’’ন্তি ৰা পাঠো.
অন্ৰাসত্তোতি অনুবদ্ধো, উপদ্দুতো ৰা. ধম্মগারৰনিস্সিতো সংৰেগো ধম্মসংৰেগো ‘‘অম্হেসু নাম তিট্ঠন্তেসু ভগৰতোপি ঈদিসং জাত’’ন্তি. ‘‘অহং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৰদন্তো ধম্মসেনাপতি অত্থতো এৰং ৰদন্তো নাম হোতীতি ‘‘অহং ভন্তে তুম্হে’’তিআদি ৰুত্তং. অসুঞ্ঞাযেৰ মে সা দিসাতি অসুঞ্ঞাযেৰ মম সা দিসা. তত্থ কারণমাহ ‘‘তৰ ওৰাদো বুদ্ধানং ওৰাদসদিসো’’তি.
ৰসিতুং ন দস্সতীতি একগন্ধকুটিযং ৰাসং ন লভিস্সতীতি অধিপ্পাযো. পরম্মুখা দেসিতস্সাপি ধম্মস্সাতি সুত্তন্তদেসনং সন্ধায ৰুত্তং. অভিধম্মদেসনা পনস্স পরম্মুখাৰ পৰত্তা পগেৰ যাচনায. তস্সা ৰাচনামগ্গোপি সারিপুত্তত্থেরপ্পভৰো. কস্মা? সো নিদ্দেসপটিসম্ভিদা ৰিয থেরস্স ভিক্খুতো গহিতধম্মক্খন্ধপক্খিযো. অপরে পন ‘‘ধম্মভণ্ডাগারিকো পটিপাটিযা তিকদুকেসু দেৰসিকং কতোকাসো ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছি, ভগৰাপিস্স পুচ্ছিতপুচ্ছিতং নযদানৰসেন ৰিস্সজ্জেসি. এৰং অভিধম্মোপি সত্থারা পরম্মুখা দেসিতোপি থেরেন সম্মুখা পটিগ্গহিতোৰ অহোসী’’তি ৰদন্তি. সব্বং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
অগ্গুপট্ঠাকোতি উপট্ঠানে সক্কচ্চকারিতায অগ্গভূতো উপট্ঠাকো. থেরো হি উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধকালতো পট্ঠায ভগৰন্তং দুৰিধেন উদকেন, তিৰিধেন দন্তকট্ঠেন, পাদপরিকম্মেন, গন্ধকুটিপরিৰেণসম্মজ্জনেনাতি এৰমাদীহি কিচ্চেহি উপট্ঠহন্তো ‘‘ইমায নাম ৰেলায সত্থু ইদং নাম লদ্ধুং ৰট্টতি, ইদং নাম কাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তং তং নিপ্ফাদেন্তো মহতিং দণ্ডদীপিকং গহেত্ৰা একরত্তিং গন্ধকুটিপরিৰেণং নৰ ৰারে অনুপরিযাযতি. এৰং হিস্স অহোসি ‘‘সচে মে থিনমিদ্ধং ওক্কমেয্য, ভগৰতি পক্কোসন্তে পটিৰচনং দাতুং নাহং সক্কুণেয্য’’ন্তি, তস্মা সব্বরত্তিং দণ্ডদীপিকং হত্থেন ন মুঞ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অগ্গুপট্ঠাকো’’তি.
১২. পিতুমাতুজাতনগরপরিচ্ছেদো পিতুমুখেন আগতত্তা ‘‘পিতিপরিচ্ছেদো’’তি ৰুত্তো.
ৰিহারং পাৰিসীতি গন্ধকুটিং পাৰিসি. এত্তকং কথেত্ৰাতি কপ্পপরিচ্ছেদাদিনৰৰারপটিমণ্ডিতং ৰিপস্সীআদীনং সত্তন্নং বুদ্ধানং পুব্বেনিৰাসপটিসংযুত্তং এত্তাৰতা দেসনং দেসেত্ৰা. কস্মা পনেত্থ ভগৰা ৰিপস্সীআদীনং সত্তন্নংযেৰ বুদ্ধানং পুব্বেনিৰাসং কথেসি, ন বুদ্ধৰংসদেসনাযং (বু. ৰং. ৬৪ গাথাদযো) ৰিয পঞ্চৰীসতিযা বুদ্ধানং, ততো ৰা পন ভিয্যোতি? অনধিকারতো, পযোজনাভাৰতো চ. বুদ্ধৰংসদেসনাযঞ্হি (বু. ৰং. ৭৫) –
‘‘কীদিসো তে মহাৰীর, অভিনীহারো নরুত্তম;
কম্হি কালে তযা ৰীর, পত্থিতা বোধিমুত্তমা’’তি. আদিনা –
পৰত্তং তং পুচ্ছং অধিকারং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা যস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলে অত্তনা মহাভিনীহারো কতো, তং দীপঙ্করং ভগৰন্তং আদিং কত্ৰা যেসং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকা বোধিযা লদ্ধব্যাকরণো হুত্ৰা তত্থ তত্থ পারমিযো পূরেসি, তেসং পটিপত্তিসঙ্খাতো পুব্বেনিৰাসো, অত্তনো চ পটিপত্তি কথিতা, ইধ পন তাদিসো অধিকারো নত্থি, যেন দীপঙ্করতো পট্ঠায, ততো ৰা পন পুরতো বুদ্ধে আরব্ভ পুব্বেনিৰাসং কথেয্য. তস্মা ন এত্থ বুদ্ধৰংসদেসনাযং ৰিয পুব্বেনিৰাসো ৰিত্থারিতো. যস্মা চ বুদ্ধানং দেসনা নাম দেসনায ভাজনভূতানং পুগ্গলানং ঞাণবলানুরূপা, ন অত্তনো ঞাণবলানুরূপা, তস্মা তত্থ অগ্গসাৰকানং, মহাসাৰকানং, (থেরগা. অট্ঠ. ২.২১ ৰঙ্গীসত্থেরগাথাৰণ্ণনা) তাদিসানঞ্চ দেৰব্রহ্মানং ৰসেন দেসনা ৰিত্থারিতা. ইধ পন পকতিসাৰকানং, তাদিসানঞ্চ দেৰতানং ৰসেন পুব্বেনিৰাসং কথেন্তো সত্তন্নমেৰ বুদ্ধানং পুব্বেনিৰাসং কথেসি. তথা হি নে ভগৰা পলোভনৰসেন সমুত্তেজেতুং সপ্পপঞ্চতায কথায দেসনং মত্থকং অপাপেত্ৰাৰ গন্ধকুটিং পাৰিসি. তথা চ ইমিস্সা এৰ দেসনায অনুসারতো আটানাটিযপরিত্ত- (দী. নি. ৩.২৭৫) দেসনাদযো পৰত্তা.
অপিচেত্থ ভগৰা অত্তনো সুদ্ধাৰাসচারিকাৰিভাৰিনিযা উপরিদেসনায সঙ্গহত্থং ৰিপস্সীআদীনং এৰ সত্তন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং পুব্বেনিৰাসং কথেসি. তেসংযেৰ হি সাৰকা তদা চেৰ এতরহি চ সুদ্ধাৰাসভূমিযং ঠিতা, ন অঞ্ঞেসং পরিনিব্বুতত্তা. ‘‘সিদ্ধত্থতিস্সফুস্সানং কির বুদ্ধানং সাৰকা সুদ্ধাৰাসেসু উপপন্না উপপত্তিসমনন্তরমেৰ ইমস্মিং সাসনে উপকাদযো ৰিয অরহত্তং অধিগন্ত্ৰা নচিরস্সেৰ পরিনিব্বাযিংসু, ন তত্থ তত্থ যাৰতাযুকং অট্ঠংসূ’’তি ৰদন্তি. তথা যেসং সম্মাসম্বুদ্ধানং পটিৰেধসাসনং একংসতো নিচ্ছযে ন অজ্জাপি ধরতি, ন অন্তরহিতং, তে এৰ কিত্তেন্তো ৰিপস্সীআদীনংযেৰ ভগৰন্তানং পুব্বেনিৰাসং ইমস্মিং সুত্তে কথেসি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন. অপুব্বাচরিমনিযমো পন অপরাপরং সংসরণকসত্তৰাসৰসেন একিস্সা লোকধাতুযা ইচ্ছিতোতি ন তেনেতং ৰিরুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং. নিরন্তরং মত্থকং পাপেত্ৰাতি অভিজাতিতো পট্ঠায যাৰ পাতিমোক্খুদ্দেসো যাৰ তা বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি, তাৰ মত্থকং সিখং পাপেত্ৰা. ন তাৰ কথিতোতি যোজনা.
তন্তিন্তি ধম্মতন্তিং, পরিযত্তিন্তি অত্থো. পুত্তপুত্তমাতুযানৰিহারধনৰিহারদাযকাদীনং সম্বহুলানং অত্থানং ৰিভাৰনৰসেন পৰত্তৰারো সম্বহুলৰারো.
সম্বহুলৰারৰণ্ণনা
কামঞ্চাযং পাল়িযং অনাগতো, অট্ঠকথাসু আগতত্তা পন আনেত্ৰা দীপেতব্বোতি তং দীপেন্তো ‘‘সব্ববোধিসত্তানঞ্হী’’তিআদিমাহ. কুলৰংসো কুলানুক্কমো. পৰেণীতি পরম্পরা. ‘‘কস্মা’’তি পুত্তুপ্পত্তিযা কারণং পুচ্ছিত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানঞ্হী’’তিআদিমাহ, তেন তেসং জাতনগরাদি পঞ্ঞাযমানং একংসতো মনুস্সভাৰসঞ্জাননত্থং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা যথাধিপ্পেতবুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি এৰ ন সিযাতি দস্সেতি, যতো মহাসত্তানং চরিমভৰে মনুস্সলোকে এৰ পাতুভাৰো, ন অঞ্ঞত্থ.
সম্বহুলপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
চন্দাদীনং সোভাৰিসেসং রহেতি চজাপেতীতি রাহু, রাহুগ্গহো, ইধ পন রাহু ৰিযাতি রাহু. বন্ধনন্তি চ অনত্থুপ্পত্তিট্ঠানতং সন্ধায ৰুত্তং. তথা মহাসত্তেন ৰুত্তৰচনমেৰ গহেত্ৰা কুমারস্স ‘‘রাহুলো’’তি নামং অকংসু. অথাতি নিপাতমত্তং. রোচিনীতি রোচনসীলা, উজ্জলরূপাতি অত্থো. রুচগ্গতীতি রুচং পভাতং আগতিভূতা, গ-কারাগমং কত্ৰা ৰুত্তং. ইত্থিরতনভাৰতো মনুস্সলোকে সব্বাসং ইত্থীনং বিম্বপটিচ্ছন্নভূতাতি বিম্বা.
ঝানা ৰুট্ঠাযাতি পাদকজ্ঝানতো উট্ঠায.
অট্ঠঙ্গুলুব্বেধাতি অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণবহলভাৰা. চূল়ংসেন ছাদেত্ৰাতি তিরিযভাগেন ঠপনৰসেন সব্বং ৰিহারট্ঠানং ছাদেত্ৰা. সুৰণ্ণযট্ঠিফালেহীতি ফালপ্পমাণাহি সুৰণ্ণযট্ঠীহি. সুৰণ্ণহত্থিপাদানীতি পকতিহত্থিপাদপরিমাণানি সুৰণ্ণখণ্ডানি. ৰুত্তনযেনেৰাতি চূল়ংসেনেৰ. সুৰণ্ণকট্টীহীতি সুৰণ্ণখণ্ডেহি. সলক্খণানন্তি লক্খণসম্পন্নানং সহস্সারানং.
বোধিপল্লঙ্কোতি অভিসম্বুজ্ঝনকালে নিসজ্জট্ঠানং. অৰিজহিতোতি বুদ্ধানং তথানিসজ্জায অনঞ্ঞত্থভাৰীভাৰতো অপরিচ্চত্তো. তেনাহ ‘‘একস্মিংযেৰ ঠানে হোতী’’তি. পঠমপদগণ্ঠিকাতি পচ্ছিমে সোপানফলকে ঠত্ৰা ঠপিযমানস্স দক্খিণপাদস্স পতিট্ঠহনট্ঠানং. তং পন যস্মা দল়্হং থিরং কেনচি অভেজ্জং হোতি, তস্মা ‘‘পদগণ্ঠী’’তি ৰুত্তং. যস্মিং ভূমিভাগে ইদানি জেতৰনমহাৰিহারো, তত্থ যস্মিং ঠানে পুরিমানং সব্ববুদ্ধানং মঞ্চা পঞ্ঞত্তা, তস্মিংযেৰ পদেসে অম্হাকম্পি ভগৰতো মঞ্চো পঞ্ঞত্তোতি কত্ৰা ‘‘চত্তারি মঞ্চপাদট্ঠানানি অৰিজহিতানেৰ হোন্তী’’তি ৰুত্তং. মঞ্চানং পন মহন্তখুদ্দকভাৰেন মঞ্চপঞ্ঞাপনপদেসস্স মহন্তামহন্ততা অপ্পমাণং, বুদ্ধানুভাৰেন পন সো পদেসো সব্বদা একপ্পমাণোযেৰ হোতীতি ‘‘চত্তারি মঞ্চপাদট্ঠানানি অৰিজহিতানেৰ হোন্তী’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰিহারোপি ন ৰিজহিতো যেৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পুরিমং ৰিহারট্ঠানং ন পরিচ্চজতীতি হি অত্থো.
ৰিসিট্ঠা মত্তা ৰিমত্তা, ৰিমত্তাৰ ৰেমত্তং, ৰিসদিসতাতি অত্থো. পমাণং আরোহো. পধানং দুক্করকিরিযা. রস্মীতি সরীরপ্পভা.
‘‘সত্তানং পাকতিকহত্থেন ছহত্থো মজ্ঝিমপুরিসো, ততো তিগুণং ভগৰতো সরীরপ্পমাণন্তি ভগৰা অট্ঠারসহত্থো’’তি ৰদন্তি. অপরে পন ভণন্তি ‘‘মনুস্সানং পাকতিকহত্থেন চতুহত্থো মজ্ঝিমপুরিসো, ততো তিগুণং ভগৰতো সরীরপ্পমাণন্তি ভগৰা দ্ৰাদসহত্থো উপাদিন্নকরূপধম্মৰসেন, সমন্ততো পন ব্যামমত্তং ব্যামপ্পভা ফরতীতি উপরি ছহত্থং অব্ভুগ্গতো, বহলতরপ্পভা রূপেন সদ্ধিং অট্ঠারসহত্থো হোতী’’তি.
অদ্ধনিযন্তি দীঘকালং.
অজ্ঝাসযপটিবদ্ধন্তি বোধিসম্ভারসম্ভরণকালে তথাপৰত্তজ্ঝাসযাধীনং, তথাপৰত্তপত্থনানুরূপং ৰিপুলং, ৰিপুলতরঞ্চ হোতীতি অত্থো. স্ৰাযমত্থো চরিযাপিটকৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. এত্থ চ যস্মা সরীরপ্পমাণং, পধানং, সরীরপ্পভা চ বুদ্ধানং ৰিসদিসাতি ইধ পাল়িযং অনাগতা, তস্মা তেহি সদ্ধিং ৰেমত্ততাসামঞ্ঞেন আযুকুলানিপি ইধ আহরিত্ৰা দীপিতানি. পটিৰিদ্ধগুণেসূতি অধিগতসব্বঞ্ঞুগুণেসু. ননু চ বোধিসম্ভারেসু, ৰেনেয্যপুগ্গলপরিমাণে চ ৰেমত্তং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, তদুভযং পন বুদ্ধগুণগ্গহণেন গহিতমেৰ হোতীতি ন উদ্ধটং. যদগ্গেন হি সব্ববুদ্ধানং বুদ্ধগুণেসু ৰেমত্তং নত্থি, তদগ্গেন নেসং সম্বোধিসম্ভারেসুপি ৰেমত্তং নত্থীতি. কস্মা? হেতুঅনুরূপতায ফলস্স, একন্তেনেৰ ৰেনেয্যপুগ্গলপরিমাণে ৰেমত্তভাৰো ৰিভাৰিতো. মহাবোধিসত্তানঞ্হি হেতুঅৰত্থাযং সম্ভতূপনিস্সযিন্দ্রিযপরিপাকা ৰেনেয্যপুগ্গলা চরিমভৰে অরহত্তসম্পত্তিযা পরিপোসিতানি কমলৰনানি সূরিযরস্মিসম্ফস্সেন ৰিয তথাগতগুণানুভাৰসম্ফস্সেন ৰিবোধং উপগচ্ছন্তীতি দীপেসুং অট্ঠকথাচরিযা.
নিধিকুম্ভোতি চত্তারো মহানিধযো সন্ধায ৰদতি. জাতো চাতি. চ-সদ্দেন কতমহাভিনীহারো চাতি অযম্পি অত্থো সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ৰুত্তং হেতং বুদ্ধৰংসে –
‘‘তারাগণা ৰিরোচন্তি, নক্খত্তা গগনমণ্ডলে;
ৰিসাখা চন্দিমাযুত্তা, ধুৰং বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি. (বু. ৰং. ৬৫);
‘‘এতেনেৰ চ সব্ববুদ্ধানং ৰিসাখানক্খত্তেনেৰ মহাভিনীহারো হোতী’’তি চ ৰদন্তি.
১৩. অযং গতীতি অযং পৰত্তি পৰত্তনাকারো, অঞ্ঞে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তা ইমিনা আকারেন অনুস্সরন্তীতি অত্থো, যস্মা চুতিতো পট্ঠায যাৰ পটিসন্ধি, তাৰ অনুস্সরণং আরোহনং অতীতঅতীততরঅতীততমাদিজাতিসঙ্খাতে পুব্বেনিৰাসে ঞাণস্স অভিমুখভাৰেন পৰত্তীতি কত্ৰা. তস্মা পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৰ চুতি, তাৰ অনুস্সরণং ওরোহনং পুব্বেনিৰাসে পটিমুখভাৰেন ঞাণস্স পৰত্তীতি আহ ‘‘পচ্ছামুখং ঞাণং পেসেত্ৰা’’তি. চুতিগন্তব্বন্তি যং পনিদং চুতিযা ঞাণগতিযা গন্তব্বং, তং গমনং বুজ্ঝনন্তি অত্থো. গরুকন্তি ভারিযং দুক্করং. তেনাহ ‘‘আকাসে পদং দস্সেন্তো ৰিযা’’তি. অপরম্পি কারণন্তি ছিন্নৰটুমানুস্সরণং পচ্ছামুখং ঞাণং পেসনতো অপরং অচ্ছরিযব্ভুতকারণং. যত্রাতি পচ্চত্তত্থে, নামাতি অচ্ছরিযত্থে নিপাতো, হি-সদ্দো অনত্থকো. তেনাহ ‘‘যো নাম তথাগতো’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘যত্রা’’তি নিপাতৰসেন ৰিসুং যত্র-সদ্দগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. পপঞ্চেন্তি সত্তসন্তানং সংসারে ৰিত্থারেন্তীতি পপঞ্চং. কম্মৰট্টং ৰুচ্চতীতি কিলেসৰট্টস্স পপঞ্চগ্গহণেন, ৰিপাকৰট্টস্স দুক্খগ্গহণেন গহিতত্তা. পরিযাদিন্নৰট্টেতি সব্বসো খেপিতৰট্টে. ‘‘মগ্গসীলেন ফলসীলেনা’’তি ৰত্ৰা তযিদং মগ্গফলসীলং লোকিযসীলপুব্বকং, বুদ্ধানঞ্চ লোকিযসীলম্পি লোকুত্তরসীলং ৰিয অনঞ্ঞসাধারণং এৰাতি দস্সেতুং ‘‘লোকিযলোকুত্তরসীলেনা’’তি ৰুত্তং. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো. সমাধিপক্খাতি সমাধি চ সমাধিপক্খা চ সমাধিপক্খা, একদেসসরূপেকসেসো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘মগ্গসমাধিনা’’তিআদি, ‘‘ৰিহারো গহিতো ৰা’’তি চ. সমাধিপক্খা নাম ৰীরিযসতিআদযো.
সযন্তি অত্তনা. নীৰরণাদীহীতি নীৰরণেহি চেৰ তদেকট্ঠেহি চ পাপধম্মেহি, ৰিতক্কৰিচারাদীহি চ. ‘‘ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তী’’তি ইমিনা ৰিমুত্তি-সদ্দস্স কম্মসাধনতং আহ অট্ঠসমাপত্তিআদিৰিসযত্তা তস্স. ৰিমুত্তত্তাতি চ ‘‘ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰিমুত্তত্তা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. তস্স তস্সাতি অনিচ্চানুপস্সনাদিকস্স. পচ্চনীকঙ্গৰসেনাতি পহাতব্বপটিপক্খঅঙ্গৰসেন. পটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তাতি কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনং পটিপ্পস্সদ্ধং, সো এৰ অন্তো পরিযোসানভাৰতো, তস্মিং সাধেতব্বে নিব্বত্তত্তা, তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৰসেন পৰত্তত্তাতি অত্থো. কিলেসেহি নিস্সটতা, অপগমো চ নিব্বানস্স তেহি ৰিৰিত্তত্তা এৰাতি আহ ‘‘দূরে ঠিতত্তা’’তি.
১৬. ধম্মধাতূতি ধম্মানং সভাৰো, অত্থতো চত্তারি অরিযসচ্চানি. সুপ্পটিৰিদ্ধাতি সুট্ঠু পটিৰিদ্ধা সৰাসনানং সব্বেসং কিলেসানং পজহনতো. এৰঞ্হি সব্বঞ্ঞুতা, দসবলঞাণাদযো চাতি সব্বে বুদ্ধগুণা ভগৰতা অধিগতা অহেসুং. অরহত্তং ধম্মধাতূতি কেচি. সব্বঞ্ঞুতঞাণন্তি অপরে. দ্ৰীহি পদেহীতি দ্ৰীহি ৰাক্যেহি. আবদ্ধন্তি পটিবদ্ধং তংমূলকত্তা উপরিদেসনায. দেৰচারিককোলাহলন্তি অত্তনো দেৰলোকে চারিকাযং সুদ্ধাৰাসদেৰানং কুতূহলপ্পৰত্তিং দস্সেন্তো সুত্তন্তপরিযোসানে (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯১) ৰিচারেস্সতি, অত্থতো ৰিভাৰেস্সতীতি যোজনা. অযং দেসনাতি ‘‘ইতো সো ভিক্খৰে’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৪) ৰিত্থারতো পৰত্তিতদেসনমাহ. নিদানকণ্ডেতিআদিতো দেসিতং উদ্দেসদেসনমাহ. সা হি ইমিস্সা দেসনায নিদানট্ঠানিযত্তা তথা ৰুত্তা.
বোধিসত্তধম্মতাৰণ্ণনা
১৭. ‘‘ৰিপস্সীতি তস্স নাম’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স অন্ৰত্থতং দস্সেতুং ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিৰিধে অত্থেতি তিরোহিতৰিদূরদেসগতাদিকে নীলাদিৰসেন নানাৰিধে, তদঞ্ঞে চ ইন্দ্রিযগোচরভূতে তে চ যথূপগতে, ৰোহারৰিনিচ্ছযে চাতি নানাৰিধে অত্থে. পস্সনকুসলতাযাতি দস্সনে নিপুণভাৰেন. যাথাৰতো ঞেয্যং বুজ্ঝতীতি বোধি, সো এৰ সত্তযোগতো বোধিসত্তোতি আহ ‘‘পণ্ডিতসত্তো বুজ্ঝনকসত্তো’’তি. সুচিন্তিতচিন্তিতাদিনা পন পণ্ডিতভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যদা চ পনানেন মহাভিনীহারো কতো, ততো পট্ঠায মহাবোধিযং একন্তনিন্নত্তা বোধিম্হি সত্তো বোধিসত্তোতি আহ ‘‘বোধিসঙ্খাতেসূ’’তিআদি. মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানঞ্চ মগ্গঞাণং ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘সতো সম্পজানো’’তি ইমিনা চতুত্থায গব্ভাৰক্কন্তিযা ওক্কমীতি দস্সেতি. চতস্সো হি গব্ভাৰক্কন্তিযো ইধেকচ্চো গব্ভো মাতুকুচ্ছিযং ওক্কমনে, ঠানে, নিক্খমনেতি তীসু ঠানেসু অসম্পজানো হোতি, একচ্চো পঠমে ঠানে সম্পজানো, ন ইতরেসু, একচ্চো পঠমে, দুতিযে চ ঠানে সম্পজানো, ন ততিযে, একচ্চো তীসুপি ঠানেসু সম্পজানো হোতি. তত্থ পঠমা গব্ভাৰক্কন্তি লোকিযমহাজনস্স ৰসেন ৰুত্তা, দুতিযা অসীতিমহাসাৰকানং (থেরগা. অট্ঠ. ২.২১ ৰঙ্গীসত্থেরগাথাৰণ্ণনায ৰিত্থারো) ৰসেন, ততিযা দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং, পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ ৰসেন. তে কির কম্মজৰাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিরা অনেকসতপোরিসে পপাতে ৰিয যোনিমুখে খিত্তা তাল়চ্ছিগ্গল়েন হত্থী ৰিয সম্বাধেন যোনিমুখেন নিক্খমন্তা মহন্তং দুক্খং পাপুণন্তি, তেন নেসং ‘‘মযং নিক্খমামা’’তি সম্পজঞ্ঞং ন হোতি. চতুত্থা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং ৰসেন. তে হি মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হন্তাপি পজানন্তি, তত্থ ৰসন্তাপি পজানন্তি, নিক্খমনকালেপি পজানন্তি. ন হি তে কম্মজৰাতা উদ্ধংপাদে অধোসিরে কত্ৰা খিপিতুং সক্কোন্তি, দ্ৰে হত্থে পসারিত্ৰা অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা ঠিতকাৰ নিক্খমন্তীতি. ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি পুব্বভাগে পঞ্চমহাৰিলোকনঞাণেহি চেৰ ‘‘ইদানি চৰামী’’তি চুতিপরিচ্ছিন্দনঞাণেন চ অপরভাগে ‘‘ইধ মযা পটিসন্ধি গহিতা’’তি পটিসন্ধিপরিচ্ছিন্দনঞাণেন চ পরিচ্ছিজ্জ জানিত্ৰা.
পঞ্চন্নং মহাপরিচ্চাগানং, ঞাতত্থচরিযাদীনঞ্চ সতিপি পারমিযা পরিযাপন্নভাৰে সম্ভারৰিসেসভাৰদস্সনত্থং ৰিসুং গহণং. তত্থ অঙ্গপরিচ্চাগো, নযনপরিচ্চাগো, অত্তপরিচ্চাগো, রজ্জপরিচ্চাগো, পুত্তদারপরিচ্চাগোতি ইমে পঞ্চ মহাপরিচ্চাগা. তত্থাপি কামং অঙ্গপরিচ্চাগাদযোপি দানপারমীযেৰ, তথাপি পরিচ্চাগৰিসেসভাৰদস্সনত্থঞ্চেৰ সুদুক্করভাৰদস্সনত্থঞ্চ মহাপরিচ্চাগানং ৰিসুং গহণং. ততো এৰ চ অঙ্গপরিচ্চাগতোপি ৰিসুং নযনপরিচ্চাগগ্গহণং, পরিচ্চাগভাৰসামঞ্ঞেপি রজ্জপরিচ্চাগপুত্তদারপরিচ্চাগগ্গহণঞ্চ কতং. ঞাতীনং অত্থচরিযা ঞাতত্থচরিযা, সা চ খো করুণাযনৰসেন. তথা সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থানং ৰসেন হিতচরিযা লোকত্থচরিযা. কম্মস্সকতাঞাণৰসেন, অনৰজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৰিজ্জাঠানৰসেন, খন্ধাযতনাদিৰসেন, লক্খণত্তযাদিতীরণৰসেন চ অত্তনো, পরেসঞ্চ তত্থ সতিপট্ঠানেন ঞাণচারো বুদ্ধচরিযা, সা পনত্থতো পঞ্ঞাপারমীযেৰ, ঞাণসম্ভারৰিসেসতাদস্সনত্থং পন ৰিসুং গহণং. বুদ্ধচরিযানন্তি বহুৰচননিদ্দেসেন পুব্বযোগপুব্বচরিযাধম্মক্খানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ গতপচ্চাগতৰত্তসঙ্খাতায পুব্বভাগপটিপদায সদ্ধিং অভিঞ্ঞাসমাপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বযোগো. দানাদীসুযেৰ সাতিসযপটিপত্তি পুব্বচরিযা. ‘‘যাৰ চরিযাপিটকে সঙ্গহিতা অভিনীহারো পুব্বযোগো, কাযাদিৰিৰেকৰসেন একচরিযা পুব্বচরিযা’’তি কেচি. দানাদীনঞ্চেৰ অপ্পিচ্ছতাদীনঞ্চ সংসারনিব্বানেসু আদীনৰানিসংসানঞ্চ ৰিভাৰনৰসেন, সত্তানং বোধিত্তযে পতিট্ঠাপনপরিপাচনৰসেন চ পৰত্তকথা ধম্মক্খানং. কোটিং পত্ৰাতি পরং পরিযন্তং পরমুক্কংসং পাপুণিত্ৰা. সত্তমহাদানানীতি অট্ঠৰস্সিককালে ‘‘হদযমংসাদীনিপি যাচকানং দদেয্য’’ন্তি অজ্ঝাসযং উপ্পাদেত্ৰা দিন্নদানং, মঙ্গলহত্থিদানং, গমনকালে দিন্নং সত্তসত্তকমহাদানং, মগ্গং গচ্ছন্তেন দিন্নং অস্সদানং, রথদানং, পুত্তদানং, ভরিযাদানন্তি ইমানি সত্ত মহাদানানি (চরিযা. ৭৯) দত্ৰা.
‘‘ইদানেৰ মে মরণং হোতূ’’তি অধিমুচ্চিত্ৰা কালকরণং অধিমুত্তিকালকিরিযা, তং বোধিসত্তানংযেৰ, ন অঞ্ঞেসং. বোধিসত্তা কির দীঘাযুকদেৰলোকে ঠিতা ‘‘ইধ ঠিতস্স মে বোধিসম্ভারসম্ভরণং ন সম্ভৰতী’’তি কত্ৰা তত্থ ৰাসতো নিব্বিন্দমানসা হোন্তি, তদা ৰিমানং পৰিসিত্ৰা অক্খীনি নিমীলেত্ৰা ‘‘ইতো উদ্ধং মে জীৰিতং নপ্পৰত্ততূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠায নিসীদন্তি, চিত্তাধিট্ঠানসমনন্তরমেৰ মরণং হোতি. পারমীধম্মানঞ্হি উক্কংসপ্পৰত্তিযা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৰে অভিঞ্ঞাসমাপত্তীহি সন্তানস্স ৰিসেসিতত্তা অত্তসিনেহস্স তনুভাৰেন, সত্তেসু চ মহাকরুণায উল়ারভাৰেন অধিট্ঠানস্স তিক্খৰিসদভাৰাপত্তিযা বোধিসত্তানং অধিপ্পাযা সমিজ্ঝন্তি. চিত্তে, ৰিয কম্মেসু চ নেসং ৰসীভাৰো, তস্মা যত্থ উপপন্নানং পারমিযো সম্মদেৰ পরিব্রূহন্তি. ৰুত্তনযেন কালং কত্ৰা তত্থ উপপজ্জন্তি. তথা হি অম্হাকং মহাসত্তো ইমস্মিংযেৰ কপ্পে নানাজাতীসু অপরিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো, অপ্পকমেৰ কালং তত্থ ঠত্ৰা ততো চৰিত্ৰা মনুস্সলোকে নিব্বত্তো, পারমীসম্ভরণপসুতো অহোসি. তেন ৰুত্তং ‘‘বোধিসত্তানংযেৰ, ন অঞ্ঞেস’’ন্তি. ‘‘একেনঅত্তভাৰেন অন্তরেন পারমীনং সব্বসো পূরিতত্তা’’তি ইমিনা পযোজনাভাৰতো তত্থ ঠত্ৰা অধিমুত্তিকালকিরিযা নাম নাহোসীতি দস্সেতি. অপি চ তত্থ যাৰতাযুকট্ঠানং চরিমভৰে অনেকমহানিধিসমুট্ঠানপুব্বিকায দিব্বসম্পত্তিসদিসায মহাসম্পত্তিযা নিব্বত্তি ৰিয, বুদ্ধভূতস্স অসদিসদানাদিৰসেন অনঞ্ঞসাধারণলাভুপ্পত্তি ৰিয চ ‘‘ইতো পরং মহাপুরিসস্স দিব্বসম্পত্তিঅনুভৰনং নাম নত্থী’’তি উস্সাহজাতস্স পুঞ্ঞসম্ভারস্স ৰসেনাতি দট্ঠব্বং. অযঞ্হেত্থ ধম্মতা.
মনুস্সগণনাৰসেন, ন দেৰগণনাৰসেন. পুব্বনিমিত্তানীতি চুতিযা পুব্বনিমিত্তানি. অমিলাযিত্ৰাতি এত্থ অমিলাতগ্গহণেনেৰ তাসং মালানং ৰণ্ণসম্পদাযপি গন্ধসম্পদাযপি সোভাসম্পদাযপি অৰিনাসো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. বাহিরব্ভন্তরানং রজোজল্লানং লেপস্সপি অভাৰতো দেৰানং সরীরগতানি ৰত্থানি সব্বকালং পরিসুদ্ধপ্পভস্সরানেৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তীতি আহ ‘‘ৰত্থেসুপি এসেৰ নযো’’তি. নেৰ সীতং ন উণ্হন্তি যস্স সীতস্স পটিকারৰসেন অধিকং সেৰিযমানং উণ্হং, সযমেৰ ৰা খরতরং হুত্ৰা অভিভৰন্তং সরীরে সেদং উপ্পাদেয্য, তাদিসং নেৰ সীতং, ন উণ্হং হোতি. তস্মিং কালেতি যথাৰুত্তমরণাসন্নকালে. বিন্দুবিন্দুৰসেনাতি ছিন্নসুত্তায আমুত্তমুত্তাৰলিযা নিপতন্তা মুত্তগুল়িকা ৰিয বিন্দু বিন্দু হুত্ৰা. সেদাতি সেদধারা মুচ্চন্তি. দন্তানং খণ্ডিতভাৰো খণ্ডিচ্চং. কেসানং পলিতভাৰো পালিচ্চং.আদি-সদ্দেন ৰলিত্তচতং সঙ্গণ্হাতি. কিলন্তরূপো অত্তভাৰো হোতি, ন পন খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদীতি অধিপ্পাযো. উক্কণ্ঠিতাতি অনভিরতি. সা নত্থি উপরূপরি উল়ারউল়ারানমেৰ ভোগানং ৰিসেসতো দুৰিজাননানং উপতিট্ঠহনতো. নিস্সসন্তীতি উণ্হং নিস্সসন্তি. ৰিজম্ভন্তীতি অনভিরতিৰসেন ৰিজম্ভনং করোন্তি.
পণ্ডিতা এৰাতি বুদ্ধিসম্পন্না এৰ দেৰতা. যথা দেৰতা সম্পতিজাতা ‘‘কীদিসেন পুঞ্ঞকম্মেন ইধ নিব্বত্তা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ইমিনা নাম পুঞ্ঞকম্মেন ইধ নিব্বত্তা’’তি জানন্তি, এৰং অতীতভৰে অত্তনা কতং, অঞ্ঞদাপি ৰা একচ্চং পুঞ্ঞকম্মং জানন্তিযেৰ মহাপুঞ্ঞাতি আহ ‘‘যে মহাপুঞ্ঞা’’তিআদি.
ন পঞ্ঞাযন্তি চিরতরকালত্তা পরমাযুনো. অনিয্যানিকন্তি ন নিয্যানাৰহং সত্তানং অভাজনভাৰতো. সত্তা ন পরমাযুনো হোন্তি নাম পাপুস্সন্নতাযাতি আহ ‘‘তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তী’’তি. এত্থাহ – কস্মা সম্মাসম্বুদ্ধা মনুস্সলোকে এৰ উপ্পজ্জন্তি, ন দেৰব্রহ্মলোকেসূতি? দেৰলোকে তাৰ নুপ্পজ্জন্তি ব্রহ্মচরিযৰাসস্স অনোকাসভাৰতো, তথা অনচ্ছরিযভাৰতো. অচ্ছরিযধম্মা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, তেসং সা অচ্ছরিযধম্মতা দেৰত্তভাৰে ঠিতানং ন পাকটা হোতি যথা মনুস্সভূতানং, দেৰভূতে হি সম্মাসম্বুদ্ধে দিস্সমানং বুদ্ধানুভাৰং দেৰানুভাৰতো লোকো দহতি, ন বুদ্ধানুভাৰতো, তথা সতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, ইস্সরগুত্তগ্গাহং ন ৰিস্সজ্জেতি, দেৰত্তভাৰস্স চ চিরকালাধিট্ঠানতো একচ্চসস্সতৰাদতো ন পরিমুচ্চতি. ব্রহ্মলোকে নুপ্পজ্জন্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সত্তানং তাদিসগ্গাহৰিনিমোচনত্থঞ্হি বুদ্ধা ভগৰন্তো মনুস্সসুগতিযংযেৰ উপ্পজ্জন্তি, ন দেৰসুগতিযং. মনুস্সসুগতিযং উপ্পজ্জন্তাপি ওপপাতিকা ন হোন্তি, সতি চ ওপপাতিকূপপত্তিযং ৰুত্তদোসানতিৰত্তনতো, ধম্মৰেনেয্যানং ধম্মতন্তিযা ঠপনস্স ৰিয ধাতুৰেনেয্যানং ধাতূনং ঠপনস্স ইচ্ছিতব্বত্তা চ. ন হি ওপপাতিকানং পরিনিব্বানতো উদ্ধং সরীরধাতুযো তিট্ঠন্তি. মনুস্সলোকে উপ্পজ্জন্তাপি মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে মনুস্সভাৰস্স পাকটভাৰকরণায পন দারপরিগ্গহম্পি করোন্তা যাৰ পুত্তমুখদস্সনা অগারমজ্ঝে তিট্ঠন্তি, পরিপাকগতসীলনেক্খম্মপঞ্ঞাদিপারমিকাপি ন অভিনিক্খমন্তীতি. কিং ৰা এতায কারণচিন্তায ‘‘সব্ববুদ্ধেহি আচিণ্ণসমাচিণ্ণা, যদিদং মনুস্সভূতানংযেৰ অভিসম্বুজ্ঝনা, ন দেৰভূতান’’ন্তি. অযমেত্থ ধম্মতা. তথা হি তদত্থো মহাভিনীহারোপি মনুস্সভূতানংযেৰ ইজ্ঝতি, ন দেৰভূতানং.
কস্মা পন সম্মাসম্বুদ্ধা জম্বুদীপে এৰ উপ্পজ্জন্তি, ন সেসদীপেসু? কেচি তাৰ আহু ‘‘যস্মা পথৰিযা নাভিভূতা, বুদ্ধানুভাৰসহিতা অচলট্ঠানভূতা বোধিমণ্ডভূমি জম্বুদীপে এৰ, তস্মা জম্বুদীপে এৰ উপ্পজ্জন্তী’’তি, তথা ‘‘ইতরেসম্পি অৰিজহিতট্ঠানানং তত্থেৰ লব্ভনতো’’তি. অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – যস্মা পুরিমবুদ্ধানং, মহাবোধিসত্তানং, পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ নিব্বত্তিযা সাৰকবোধিসত্তানং সাৰকবোধিযা অভিনীহারো, সাৰকপারমিযা সম্ভরণং, পরিপাচনঞ্চ বুদ্ধখেত্তভূতে ইমস্মিং চক্কৰাল়ে জম্বুদীপে এৰ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞত্থ. ৰেনেয্যানং ৰিনযনত্থো চ বুদ্ধুপ্পাদোতি অগ্গসাৰকমহাসাৰকাদি ৰেনেয্যৰিসেসাপেক্খায এতস্মিং জম্বুদীপে এৰ বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, ন সেসদীপেসু. অযঞ্চ নযো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি. তেসং উত্তমপুরিসানং তত্থেৰ উপ্পত্তি সম্পত্তিচক্কানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সযতো অপরাপরং ৰত্ততীতি দট্ঠব্বং, এতেনেৰ ইমং চক্কৰাল়ং মজ্ঝে কত্ৰা ইমিনা সদ্ধিং চক্কৰাল়ানং দসসহস্সস্সেৰ খেত্তভাৰো দীপিতো ইতো অঞ্ঞস্স বুদ্ধানং উপ্পত্তিট্ঠানস্স তেপিটকে বুদ্ধৰচনে অনুপলব্ভনতো. তেনাহ ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৰ নিব্বত্তন্তীতি দীপং পস্সী’’তি. ইমিনা নযেন দেসনিযামেপি কারণং নীহরিত্ৰা ৰত্তব্বং.
ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং ব্রাহ্মণানম্পি পূজনীযভাৰতো. ‘‘রাজা পিতা ভৰিস্সতী’’তি কুলং পস্সি পিতুৰসেন কুলস্স নিদ্দিসিতব্বতো.
‘‘দসন্নং মাসানং উপরি সত্ত দিৰসানী’’তি পস্সি, তেন অত্তনো অন্তরাযাভাৰং অঞ্ঞাসি, তস্সা চ তুসিতভৰে দিব্বসম্পত্তিপচ্চনুভৰনং.
তা দেৰতাতি দসসহস্সিচক্কৰাল়দেৰতা. কথং পন তা দেৰতা তদা বোধিসত্তস্স পূরিতপারমিভাৰং, কথং চস্স বুদ্ধভাৰং জানন্তীতি? মহেসক্খানং দেৰতানং ৰসেন, যেভুয্যেন চ তা দেৰতা অভিসমযভাগিনো. তথা হি ভগৰতো ধম্মদানসংৰিভাগে অনেকৰারং দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাসন্নিপাতো অহোসি.
‘‘চৰামী’’তি জানাতি চুতিআসন্নজৰনেহি ঞাণসহিতেহি চুতিযা উপট্ঠিতভাৰস্স পটিসংৰিদিতত্তা. চুতিচিত্তং ন জানাতি চুতিচিত্তক্খণস্স ইত্তরভাৰতো. তথা হি তং চুতূপপাতঞাণস্সপি অৰিসযোৰ. পটিসন্ধিচিত্তেপি এসেৰ নযো. আৰজ্জনপরিযাযোতি আৰজ্জনক্কমো. যস্মা একৰারং আৰজ্জিতমত্তেন আরম্মণং নিচ্ছিনিতুং ন সক্কা, তস্মা তং এৰারম্মণং দুতিযং, ততিযঞ্চ আৰজ্জিত্ৰা নিচ্ছযতি. আৰজ্জনসীসেন চেত্থ জৰনৰারো গহিতো. তেনাহ ‘‘দুতিযততিযচিত্তৰারে এৰ জানিস্সতী’’তি. চুতিযা পুরেতরং কতিপযচিত্তৰারতো পট্ঠায ‘‘মরণং মে আসন্ন’’ন্তি জাননতো ‘‘চুতিক্খণেপি চৰামীতি জানাতী’’তি ৰুত্তং. পটিসন্ধিযা পন অপুব্বভাৰতো পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি. নিকন্তিযা উপ্পত্তিতো পরতো ‘‘অসুকস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধি গহিতা’’তি জানাতি. তস্মিং কালেতি পটিসন্ধিগ্গহণকালে. দসসহস্সিলোকধাতু কম্পতীতি এত্থ কম্পনকারণং হেট্ঠা ব্রহ্মজালৰণ্ণনাযং (দী. নি. টী. ১.১৪৯) ৰুত্তমেৰ. অত্থতো পনেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পরতো মহাপরিনিব্বানৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭১) আগমিস্সতি. মহাকারুণিকা বুদ্ধা ভগৰন্তো সত্তানং হিতসুখৰিধানতপ্পরতায বহুলং সোমনস্সিকাৰ হোন্তীতি তেসং পঠমমহাৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিগ্গহণং অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭; ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮; ম. নি. অট্ঠ. ৪.২০০) ৰুত্তং. মহাসিৰত্থেরোপন যদিপি মহাকারুণিকা বুদ্ধা ভগৰন্তো সত্তানং হিতসুখৰিধানতপ্পরাৰ, ৰিৰেকজ্ঝাসযা পন ৰিসঙ্খারনিন্না সব্বসঙ্খারেসু অজ্ঝুপেক্খনবহুলাতি পঞ্চমমহাৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিগ্গহণমাহ.
পুরে পুণ্ণমায সত্তমদিৰসতো পট্ঠাযাতি পুণ্ণমায পুরে সত্তমদিৰসতো পট্ঠায, সুক্কপক্খে নৰমিতো পট্ঠাযাতি অত্থো. সত্তমে দিৰসেতি নৰমিতো সত্তমে দিৰসে আসল়্হিপুণ্ণমাযং. ইদং সুপিনন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারং. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন ‘‘অনোতত্তদহং নেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নেসং দেৰিযো আগন্ত্ৰা মনুস্সমলহরণত্থং ন্হাপেত্ৰা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৪.২০০) ৰুত্তং. তত্থ নেসং দেৰিযোতি মহারাজূনং দেৰিযো. চরিত্ৰাতি গোচরং চরিত্ৰা.
হরিতূপলিত্তাযাতি হরিতেন গোমযেন কতপরিভণ্ডায. ‘‘সো চ খো পুরিসগব্ভো, ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৰিস্সতী’’তি এত্তকমেৰ তে ব্রাহ্মণা অত্তনো সুপিনসত্থনযেন কথেসুং. ‘‘সচে অগারং অজ্ঝাৰসিস্সতী’’তিআদি পন দেৰতাৰিগ্গহেন তমত্থং যাথাৰতো পৰেদেসুং.
ধম্মতাতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মানং ভিক্খৰে সত্তান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) ৰিয পকতিপরিযাযো, ধম্মো এৰ ধম্মতা যথা দেৰো এৰ দেৰতাতি আহ ‘‘অযং সভাৰো’’তি, অযং পকতীতি অত্থো. স্ৰাযং সভাৰো অত্থতো তথা নিযতভাৰোতি আহ ‘‘অযং নিযামোতি ৰুত্তং হোতী’’তি. নিযামো পন বহুৰিধোতি তে সব্বে অত্থুদ্ধারনযেন উদ্ধরিত্ৰা ইধাধিপ্পেতনিযামমেৰ দস্সেতুং ‘‘নিযামো চ নামা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কম্মানং নিযামো কম্মনিযামো. এস নযো উতুনিযামাদীসু তীসু. ইতরো পন ধম্মো এৰ নিযামো ধম্মনিযামো, ধম্মতা.
কুসলস্স কম্মস্স. নিসেন্তো তিখিণং করোন্তো.
অরূপাদিভূমিভাগৰিসেসৰসেন উতুৰিসেসদস্সনতো উতুৰিসেসেন সিজ্ঝমানানং রুক্খাদীনং পুপ্ফফলাদিগ্গহণং ‘‘তেসু তেসু জনপদেসূ’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. তস্মিং তস্মিং কালেতি তস্মিং তস্মিং ৰসন্তাদিকালে.
মধুরতো বীজতো তিত্ততো বীজতোতি যোজনা.
১৮. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানে ৰিয ৰোহরিতব্বন্তি ‘‘ওক্কমতী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ওক্কন্তো হোতীতি অযমেৰত্থো’’তি. এৰং হোতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেনস্স সম্পজাননা হোতি. ন ওক্কমমানে পটিসন্ধিক্খণস্স দুৰিঞ্ঞেয্যতায. যথা চ ৰুত্তং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতী’’তি. দসসহস্সচক্কৰাল়পত্থরণেন ৰা অপ্পমাণো. অতিৰিয সমুজ্জলনভাৰেন উল়ারো. দেৰানুভাৰন্তি দেৰানং পভানুভাৰং. দেৰানঞ্হি পভং সো ওভাসো অভিভৰতি, ন তেসং আধিপচ্চং. তেনাহ ‘‘নিৰত্থৰত্থস্সা’’তিআদি.
লোকানং লোকধাতূনং অন্তরো ৰিৰরো লোকন্তরো, সো এৰ ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘লোকন্তরিকা’’তি ৰুত্তো. রুক্খগচ্ছাদিনা কেনচি ন হঞ্ঞন্তীতি অঘা, অসম্বাধা. তেনাহ ‘‘নিচ্চৰিৰটা’’তি. অসংৰুতাতি হেট্ঠা, উপরি চ কেনচি ন পিহিতা. তেন ৰুত্তং ‘‘হেট্ঠাপি অপ্পতিট্ঠা’’তি. তত্থ পি-সদ্দেন যথা হেট্ঠা উদকস্স পিধাযিকা পথৰী নত্থীতি অসংৰুতা লোকন্তরিকা, এৰং উপরিপি চক্কৰাল়েসু ৰিয দেৰৰিমানানং অভাৰতো অসংৰুতা অপ্পতিট্ঠাতি দস্সেতি. অন্ধকারো এত্থ অত্থীতি অন্ধকারা. চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন জাযতি আলোকস্স অভাৰতো, ন চক্খুনো. তথা হি ‘‘তেন ওভাসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্জানন্তী’’তি ৰুত্তং. জম্বুদীপে ঠিতমজ্ঝন্হিকৰেলাযং পুব্বৰিদেহৰাসীনং অত্থঙ্গমনৰসেন উপড্ঢং সূরিযমণ্ডলং পঞ্ঞাযতি, অপরগোযানৰাসীনং উগ্গমনৰসেন, এৰং সেসদীপেসু পীতি আহ ‘‘একপ্পহারেনেৰ তীসু দীপেসু পঞ্ঞাযন্তী’’তি. ইতো অঞ্ঞথা পন দ্ৰীসু এৰ দীপেসু একপ্পহারেন পঞ্ঞাযন্তীতি. একেকায দিসায নৰ নৰ যোজনসতসহস্সানি অন্ধকারৰিধমনম্পি ইমিনাৰ নযেন দট্ঠব্বং. পভায নপ্পহোন্তীতি অত্তনো পভায ওভাসিতুং অনভিসম্ভুনন্তি. যুগন্ধরপব্বতপ্পমাণে আকাসে ৰিচরণতো ‘‘চক্কৰাল়পব্বতস্স ৰেমজ্ঝেন ৰিচরন্তী’’তি ৰুত্তং.
ৰাৰটাতি খাদনত্থং গণ্হিতুং উপক্কমন্তা. ৰিপরিৰত্তিত্ৰাতি ৰিৰত্তিত্ৰা. ছিজ্জিত্ৰাতি মুচ্ছাপত্তিযা ঠিতট্ঠানতো মুচ্চিত্ৰা, অঙ্গপচ্চঙ্গছেদনেন ৰা ছিজ্জিত্ৰা. অচ্চন্তখারেতি আতপসন্তাপাভাৰেন অতিসীতভাৰমেৰ সন্ধায অচ্চন্তখারতা ৰুত্তা সিযা. ন হি তং কপ্পসণ্ঠহনউদকং সম্পত্তিকরমহামেঘৰুট্ঠং পথৰিসন্ধারকং কপ্পৰিনাসকং উদকং ৰিয খারং ভৰিতুং অরহতি. তথা হি সতি পথৰীপি ৰিলীযেয্য, তেসং ৰা পাপকম্মবলেন পেতানং উদকস্স পুব্বখেল়ভাৰাপত্তি ৰিয তস্স উদকস্স তদা খারভাৰাপত্তি হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অচ্চন্তখারে উদকে’’তি.
একযাগুপানমত্তম্পীতি পত্তাদিভাজনগতং যাগুং গল়োচিআদিউদ্ধরণিযা গহেত্ৰা পিৰনমত্তম্পি কালং. সমন্ততোতি সব্বভাগতো ছপ্পকারম্পি.
১৯. চতুন্নং মহারাজানং ৰসেনাতি ৰেস্সৰণাদিচতুমহারাজভাৰসামঞ্ঞেন.
যথাৰিহারন্তি যথাসকং ৰিহারং.
২০. পকতিযাতি অত্তনো পকতিযা এৰ. তেনাহ ‘‘সভাৰেনেৰা’’তি. পরস্স সন্তিকে গহণেন ৰিনা অত্তনো সভাৰেনেৰ সযমেৰ অধিট্ঠহিত্ৰা সীলসম্পন্না. বোধিসত্তমাতাপীতি অম্হাকং বোধিসত্তমাতাপি. কালদেৰিলস্সাতি যথা কালদেৰিলস্স সন্তিকে অঞ্ঞদা গণ্হাতি, বোধিসত্তে পন…পে… সযমেৰ সীলং অগ্গহেসি, তথা ৰিপস্সীবোধিসত্তমাতাপীতি অধিপ্পাযো.
২১. ‘‘মনুস্সেসূ’’তি ইদং পকতিচারিত্তৰসেন ৰুত্তং, ‘‘মনুস্সিত্থিযা নাম মনুস্সপুরিসেসু পুরিসাধিপ্পাযচিত্তং উপ্পজ্জেয্যা’’তি. বোধিসত্তস্স মাতুযা পন দেৰেসুপি তাদিসং চিত্তং নুপ্পজ্জতেৰ. যথা বোধিসত্তস্স আনুভাৰেন বোধিসত্তমাতু পুরিসাধিপ্পাযচিত্তং নুপ্পজ্জতি, এৰং তস্স আনুভাৰেনেৰ সা কেনচি পুরিসেন অনভিভৰনীযাতি আহ ‘‘পাদা ন ৰহন্তি দিব্বসঙ্খলিকা ৰিয বজ্ঝন্তী’’তি.
২২. পুব্বে ‘‘কামগুণূপসংহিতং চিত্তং নুপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং, পুন ‘‘পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেতী’’তি চ ৰুত্তং. কথমিদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিরুজ্ঝতীতি আহ ‘‘পুব্বে’’তিআদি. ৰত্থুপটিক্খেপোতি অব্রহ্মচরিযৰত্থুপটিসেধো. তেনাহ ‘‘পুরিসাধিপ্পাযৰসেনা’’তি. আরম্মণপটিলাভোতি রূপাদিপঞ্চকামগুণারম্মণস্সেৰ পটিলাভো.
২৩. কিলমথোতি খেদো, কাযস্স গরুভাৰকথিনভাৰাদযোপি তস্সা তদা ন হোন্তি এৰ. ‘‘তিরোকুচ্ছিগতং পস্সতী’’তি ৰুত্তং. কদা পট্ঠায পস্সতীতি আহ ‘‘কললাদিকালং অতিক্কমিত্ৰা’’তিআদি. দস্সনে পযোজনং সযমেৰ ৰদতি. তস্স অভাৰতো কললাদিকালে ন পস্সতি. পুত্তেন দহরেন মন্দেন উত্তানসেয্যকেন সদ্ধিং. ‘‘যং তং মাতূ’’তিআদি পকতিচারিত্তৰসেন ৰুত্তং. চক্কৰত্তিগব্ভতোপি হি সৰিসেসং বোধিসত্তগব্ভো পরিহারং লভতি পুঞ্ঞসম্ভারস্স সাতিসযত্তা, তস্মা বোধিসত্তমাতা অতিৰিয সপ্পাযাহারাচারা চ হুত্ৰা সক্কচ্চং পরিহরতি. সুখৰাসত্থন্তি বোধিসত্তস্স সুখৰাসত্থং. পুরত্থাভিমুখোতি মাতু পুরিমভাগাভিমুখো. ইদানি তিরোকুচ্ছিগতস্স দিস্সমানতায অব্ভন্তরং, বাহিরঞ্চ কারণং দস্সেতুং ‘‘পুব্বে কতকম্ম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অস্সাতি দেৰিযা. ৰত্থুন্তি কুচ্ছিং. ফলিকঅব্ভপটলাদিনো ৰিয বোধিসত্তমাতুকুচ্ছিতচস্স পতনুভাৰেন আলোকস্স ৰিবন্ধাভাৰতো যথা বোধিসত্তমাতা কুচ্ছিগতং বোধিসত্তং পস্সতি, কিং এৰং বোধিসত্তোপি মাতরং, অঞ্ঞঞ্চ পুরতো ঠিতং রূপগতং পস্সতি, নোতি আহ ‘‘বোধিসত্তো পনা’’তিআদি. কস্মা পন সতি চক্খুম্হি, আলোকে চ ন পস্সতীতি আহ ‘‘ন হি অন্তোকুচ্ছিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি. অস্সাসপস্সাসা ৰিয হি তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণম্পি ন উপ্পজ্জতি তজ্জস্স সমন্নাহারস্স অভাৰতো.
২৪. যথা অঞ্ঞা ইত্থিযো ৰিজাতপ্পচ্চযা তাদিসেন রোগেন অভিভূতাপি হুত্ৰা মরন্তি, বোধিসত্তমাতু পন বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে তস্স ৰিজাযননিমিত্তং, ন কোচি রোগো উপ্পজ্জতি, কেৰলং আযুপরিক্খযেনেৰ কালং করোতি, স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰ. ‘‘বোধিসত্তেন ৰসিতট্ঠানঞ্হী’’তিআদি তস্স কারণৰচনং. অঞ্ঞেসং অপরিভোগন্তি অঞ্ঞেহি ন পরিভুঞ্জিতব্বং, ন পরিভোগযোগ্যন্তি অত্থো. তথা সতি বোধিসত্তপিতু অঞ্ঞায অগ্গমহেসিযা ভৰিতব্বং, তথাপি বোধিসত্তমাতরি ধরন্তিযা অযুজ্জমানকন্তি আহ ‘‘ন চ সক্কা’’তিআদি. অপনেত্ৰাতি অগ্গমহেসিঠানতো নীহরিত্ৰা. অত্তনি ছন্দরাগৰসেনেৰ বহিদ্ধা আরম্মণপরিযেসনাতি ৰিসযিনিসারাগো সত্তানং ৰিসযেসু সারাগস্স বলৰকারণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্তানং অত্তভাৰে ছন্দরাগো বলৰা হোতী’’তি. অনুরক্খিতুং ন সক্কোতীতি সম্মা গব্ভপরিহারং নানুযুঞ্জতি. তেন গব্ভো বহ্ৰাবাধো হোতি. ৰত্থু ৰিসদং হোতীতি গব্ভাসযো ৰিসুদ্ধো হোতি. মাতু মজ্ঝিমৰযস্স ততিযকোট্ঠাসে বোধিসত্তগব্ভোক্কমনম্পি তস্সা আযুপরিমাণৰিলোকনেনেৰ সঙ্গহিতং ৰযোৰসেন উপ্পজ্জনকৰিকারস্স পরিৰজ্জনতো. ইত্থিসভাৰেন উপ্পজ্জনকৰিকারো পন বোধিসত্তস্স আনুভাৰেনেৰ ৰূপসমতি.
২৫. সত্তমাসজাতোতি পটিসন্ধিগ্গহণতো সত্তমে মাসে জাতো. সো সীতুণ্হক্খমো ন হোতি অতিৰিয সুখুমালতায. অট্ঠমাসজাতো কামং সত্তমাসজাততো বুদ্ধিৰযৰা, একচ্চে পন চম্মপদেসা ৰুদ্ধিং পাপুণন্তা ঘট্টনং ন সহন্তি, তেন সো ন জীৰতি. ‘‘সত্তমাসজাতস্স পন ন তাৰ তে জাতা’’তি ৰদন্তি.
২৭. দেৰা পঠমং পটিগ্গণ্হন্তীতি ‘‘লোকনাথং মহাপুরিসং সযমেৰ পঠমং পটিগ্গণ্হামা’’তি সঞ্জাতগারৰবহুমানা অত্তনো পীতিং পৰেদেন্তা খীণাসৰা সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানো আদিতো পটিগ্গণ্হন্তি. সূতিৰেসন্তি সূতিজগ্গনধাতিৰেসং. একেতি অভযগিরিৰাসিনো. মচ্ছক্খিসদিসং ছৰিৰসেন. অট্ঠাসি ন নিসীদি, ন নিপজ্জি ৰা. তেন ৰুত্তং ‘‘ঠিতাৰ বোধিসত্তং বোধিসত্তমাতা ৰিজাযতী’’তি. নিদ্দুক্খতায ঠিতা এৰ হুত্ৰা ৰিজাযতি. দুক্খস্স হি বলৰভাৰতো তং দুক্খং অসহমানা অঞ্ঞা ইত্থিযো নিসিন্না ৰা নিপন্না ৰা ৰিজাযন্তি.
২৮. অজিনপ্পৰেণিযাতি অজিনচম্মেহি সিব্বিত্ৰা কতপৰেণিযা. মহাতেজোতি মহানুভাৰো. মহাযসোতি মহাপরিৰারো, ৰিপুলকিত্তিঘোসো চ.
২৯. ভগ্গৰিভগ্গাতি সম্বাধট্ঠানতো নিক্খমনেন ৰিভাৰিতত্তা ভগ্গা, ৰিভগ্গা ৰিয চ হুত্ৰা, তেন নেসং অৰিসদভাৰমেৰ দস্সেতি. অলগ্গো হুত্ৰাতি গব্ভাসযে, যোনিপদেসে চ কত্থচি অলগ্গো অসত্তো হুত্ৰা, যতো ‘‘ধমকরণতো উদকনিক্খমনসদিস’’ন্তি ৰুত্তং. উদকেনাতি গব্ভাসযগতেন উদকেন. অমক্খিতোৰ নিক্খমতি সম্মক্খিতস্স তাদিসস্স উদকসেম্হাদিকস্সেৰ তত্থ অভাৰতো. বোধিসত্তস্স হি পুঞ্ঞানুভাৰতো পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায তং ঠানং পুব্বেপি ৰিসুদ্ধং ৰিসেসতো পরমসুগন্ধগন্ধকুটি ৰিয চন্দনগন্ধং ৰাযন্তং তিট্ঠতি.
উদকৰট্টিযোতি উদকক্খন্ধা.
৩১. মুহুত্তজাতোতি মুহুত্তেন জাতো হুত্ৰা মুহুত্তমত্তোৰ. অনুধারিযমানেতি অনুকূলৰসেন নীযমানে. আগতানেৰাতি তং ঠানং উপগতানি এৰ. অনেকসাখন্তি রতনমযানেকসতপতিট্ঠানহীরকং. সহস্সমণ্ডলন্তি তেসং উপরিট্ঠিতং অনেকসহস্সমণ্ডলহীরকং. মরূতি দেৰা. ন খো পনএৰং দট্ঠব্বং পদৰীতিহারতো পগেৰ দিসাৰিলোকনস্স কতত্তা. তেনাহ ‘‘মহাসত্তো হী’’তিআদি. একঙ্গণানীতি ৰিৰটভাৰেন ৰিহারঙ্গণপরিৰেণঙ্গণানি ৰিয একঙ্গণসদিসানি অহেসুং. সদিসোপি নত্থীতি তুম্হাকং ইদং ৰিলোকনং ৰিসিট্ঠে পস্সিতুং ‘‘ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তরিতরো’’তি আহংসু. অগ্গোতি পধানো, কেন পনস্স পধানতাতি আহ ‘‘গুণেহী’’তি. পঠম-সদ্দো চেত্থ পধানপরিযাযো. বোধিসত্তস্স পন পধানতা অনঞ্ঞসাধারণাতি আহ ‘‘সব্বপঠমো’’তি, সব্বপধানোতি অত্থো. এতস্সেৰাতি অগ্গসদ্দস্সেৰ. এত্থ চ মহেসক্খা তাৰ দেৰা তথা চ ৰদন্তি, ইতরে পন কথন্তি? মহাসত্তস্স আনুভাৰদস্সনাদিনা. মহেসক্খানঞ্হি দেৰানং মহাসত্তস্স আনুভাৰো ৰিয তেন সদিসানম্পি আনুভাৰো পচ্চক্খো অহোসীতি, ইতরে পন তেসং ৰচনং সুত্ৰা সদ্দহন্তা অনুমিনন্তা তথা আহংসু. পরিপাকগতপুব্বহেতুসংসিদ্ধায ধম্মতায চোদিযমানো ইমস্মিং…পে… ব্যাকাসি.
জাতমত্তস্সেৰ বোধিসত্তস্স ঠানাদীনি যেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভূতানীতি তে নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. তত্থ পতিট্ঠানং চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং ইদ্ধিপাদৰসেন লোকুত্তরধম্মেসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসমিজ্ঝনতো. উত্তরাভিমুখভাৰো লোকস্স উত্তরণৰসেন গমনস্স পুব্বনিমিত্তং. তেন হি ভগৰা সদেৰকস্স লোকস্স অভিভূতো, কেনচি অনভিভূতো অহোসি. তেনাহ ‘‘মহাজনং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা গমনস্স পুব্বনিমিত্ত’’ন্তি. তথা সত্তপদগমনং সত্তপদবোজ্ঝঙ্গসম্পন্নঅরিযমগ্গগমনস্স. সুৰিসুদ্ধসেতচ্ছত্তধারণং সুৰিসুদ্ধৰিমুত্তিছত্তধারণস্স. পঞ্চরাজককুধভণ্ডসমাযোগো পঞ্চৰিধৰিমুত্তিগুণসমাযোগস্স. অনাৰটদিসানুৰিলোকনং অনাৰটঞাণতায. ‘‘অগ্গোহমস্মী’’তিআদিনা অছম্ভিতৰাচাভাসনং কেনচি অৰিবন্ধনীযতায অপ্পৰত্তিযস্স সদ্ধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স. ‘‘অযমন্তিমা জাতী’’তি আযতিং জাতিযা অভাৰকিত্তনা অনুপাদি…পে… পুব্বনিমিত্তন্তি ৰেদিতব্বং তস্স তস্স অনাগতে লদ্ধব্বৰিসেসস্স তং তং নিমিত্তং অব্যভিচারীতি কত্ৰা. ন আগতোতি ইমস্মিং সুত্তে, অঞ্ঞত্থ চ ৰক্খমানায অনুপুব্বিযা ন আগতো. আহরিত্ৰাতি তস্মিং তস্মিং সুত্তে, অট্ঠকথাসু চ আগতনযেন আহরিত্ৰা দীপেতব্বো.
‘‘দসসহস্সিলোকধাতু কম্পী’’তি ইদং সতিপি ইধ পাল়িযং আগতত্তে ৰক্খমানানং অচ্ছরিযানং মূলভূতং দস্সেতুং ৰুত্তং, এৰং অঞ্ঞম্পি এৰরূপং দট্ঠব্বং. তন্তিবদ্ধা ৰীণা চম্মবদ্ধা ভেরিযোতি পঞ্চঙ্গিকতূরিযস্স নিদস্সনমত্তং, চ-সদ্দেন ৰা ইতরেসম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘অন্দুবন্ধনাদীনি তঙ্খণে এৰ ছজ্জিত্ৰা পুন পাকতিকানেৰ হোন্তি, তথা জচ্চন্ধাদীনং চক্খুসোতাদীনি তথারূপকম্মপচ্চযা তস্মিংযেৰ খণে উপ্পজ্জিত্ৰা তাৰদেৰ ৰিগচ্ছন্তী’’তি ৰদন্তি. ছিজ্জিংসূতি চ পাদেসু বন্ধট্ঠানেসু ছিজ্জিংসু. ৰিগচ্ছিংসূতি ৰূপসমিংসু. আকাসট্ঠকরতনানি নাম তংতংৰিমানগতমণিরতনাদীনি. সকতেজোভাসিতানীতি অতিৰিয সমুজ্জলায অত্তনো পভায ওভাসিতানি অহেসুং. নপ্পৰত্তীতি ন সন্নিপাতো. ন ৰাযীতি খরো ৰাতো ন ৰাযি. মুদুসুখো পন সত্তানং সুখাৰহো ৰাযি. পথৰিগতা অহেসুং উচ্চট্ঠানে ঠাতুং অৰিসহন্তা. উতুসম্পন্নোতি অনুণ্হাসীততাসঙ্খাতেন উতুনা সম্পন্নো. অপ্ফোটনং ৰুচ্চতি ভুজহত্থসঙ্ঘট্টনসদ্দো, অত্থতো পন ৰামহত্থং উরে ঠপেত্ৰা দক্খিণেন পুথুপাণিনা হত্থতাল়নেন সদ্দকরণং. মুখেন উস্সেল়নং সদ্দস্স মুঞ্চনং সেল়নং. একদ্ধজমালা অহোসি নিরন্তরং ধজমালাসমোধানগতায. ন কেৰলঞ্চ এতানি এৰ, অথ খো অঞ্ঞানিপি ‘‘ৰিচিত্তপুপ্ফসুগন্ধপুপ্ফৰস্সদেৰোপৰস্সি সূরিযে দিস্সমানে এৰ তারকা ওভাসিংসু, অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং উদকং পথৰিতো উব্ভিজ্জি, বিলাসযা চ তিরচ্ছানা আসযতো নিক্খমিংসু, রাগদোসমোহাপি তনু ভৰিংসু, পথৰিযং রজো ৰূপসমি, অনিট্ঠগন্ধো ৰিগচ্ছি, দিব্বগন্ধো ৰাযি, রূপিনো দেৰা সরূপেনেৰ মনুস্সানং আপাথং অগমংসু, সত্তানং চুতূপপাতা নাহেসু’’ন্তি এৰমাদীনি যানি মহাভিনীহারসমযে উপ্পন্নানি দ্ৰত্তিংসপুব্বনিমিত্তানি, তানি অনৰসেসতো তদা অহেসুন্তি.
তত্রাপীতি তেসুপি পথৰিকম্পাদীসু এৰং পুব্বনিমিত্তভাৰো ৰেদিতব্বো. ন কেৰলং সম্পতিজাতস্স ঠানাদীসু এৰাতি অধিপ্পাযো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং সব্বস্স ঞেয্যস্স, তিত্থকরমতস্স চ চালনতো. কেনচি অনুস্সাহিতানংযেৰ ইমস্মিংযেৰ একচক্কৰাল়ে সন্নিপাতো কেনচি অনুস্সাহিতানংযেৰ একপ্পহারেনেৰ সন্নিপতিত্ৰা ধম্মপটিগ্গণ্হনস্স পুব্বনিমিত্তং. পঠমং দেৰতানং পটিগ্গহণং দিব্বৰিহারপটিলাভস্স, পচ্ছা মনুস্সানং পটিগ্গহণং তত্থেৰ ঠানস্স নিচ্চলসভাৰতো আনেঞ্জৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ৰীণানং সযং ৰজ্জনং পরূপদেসেন ৰিনা সযমেৰ অনুপুব্বৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ভেরীনং ৰজ্জনং চক্কৰাল়পরিযন্তায পরিসায পৰেদনসমত্থস্স ধম্মভেরিযা অনুসাৰনস্স অমতদুন্দুভিঘোসনস্স পুব্বনিমিত্তং. অন্দুবন্ধনাদীনং ছেদো মানৰিনিবন্ধভেদনস্স পুব্বনিমিত্তং. মহাজনস্স রোগৰিগমো তস্সেৰ সকলৰট্টদুক্খরোগৰিগমভূতস্স সচ্চপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ‘‘মহাজনস্সা’’তি পদং ‘‘মহাজনস্স দিব্বচক্খুপটিলাভস্স, মহাজনস্স দিব্বসোতধাতুপটিলাভস্সা’’তিআদিনা তত্থ তত্থ আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ইদ্ধিপাদভাৰনাৰসেন সাতিসযঞাণজৰসম্পত্তিসিদ্ধীতি আহ ‘‘পীঠসপ্পীনং জৰসম্পদা চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্ত’’ন্তি. সুপট্টনসম্পাপুণনং চতুপটিসম্ভিদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং. অত্থাদিঅনুরূপং অত্থাদীসু সম্পটিপত্তিভাৰতো. রতনানং সকতেজোভাসিতত্তং যং লোকস্স ধম্মোভাসং দস্সেস্সতি, তেন তস্স সকতেজোভাসিতত্তস্স পুব্বনিমিত্তং.
চতুব্রহ্মৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং তস্স সব্বসো ৰেরৰূপসমনতো. একাদসঅগ্গিনিব্বাপনস্স পুব্বনিমিত্তং দুন্নিব্বাপননিব্বানভাৰতো. ঞাণালোকাদস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং অনালোকে আলোকদস্সনভাৰতো. নিব্বানরসেনাতি কিলেসানং নিব্বাযনরসেন. একরসভাৰস্সাতি সাসনস্স সব্বত্থ একরসভাৰস্স, তঞ্চ খো অমধুরস্স লোকস্স সব্বসো মধুরভাৰাপাদনেন. দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতভিন্দনস্স পুব্বনিমিত্তং সব্বসো দিট্ঠিগতৰাতাপনযনৰসেন. আকাসাদিঅপ্পতিট্ঠৰিসমচঞ্চলট্ঠানং পহায সকুণানং পথৰিগমনং তাদিসং মিচ্ছাগাহং পহায সত্তানং পাণেহি রতনত্তযসরণগমনস্স পুব্বনিত্তং. বহুজনকন্ততাযাতি চন্দস্স ৰিয বহুজনস্স কন্ততায. সূরিযস্স উণ্হসীতৰিৰজ্জিতউতুসুখতা পরিল়াহৰিৰজ্জিতকাযিকচেতসিকসুখপ্পত্তিযা পুব্বনিমিত্তং.দেৰতানং অপ্ফোটনাদীহি কীল়নং পমোদুপ্পত্তি ভৰন্তগমনেন, ধম্মসভাৰবোধনেন চ উদানৰসেন পমোদৰিভাৰনস্স পুব্বনিমিত্তং. ধম্মৰেগৰস্সনস্সাতি দেসনাঞাণৰেগেন ধম্মামতস্স ৰস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং. কাযগতাসতিৰসেন লদ্ধং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গফলসুখানুভৰো কাযগতাসতিঅমতপটিলাভো, তস্স পন কাযস্সাপি অতপ্পকসুখাৰহত্তা খুদাপিপাসাপীল়নাভাৰো পুব্বনিমিত্তং ৰুত্তো. অট্ঠকথাযংপন খুদং, পিপাসঞ্চ ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তং. তত্থ পুব্বনিমিত্তানং ভেদো ৰিসেসসামঞ্ঞৰিভাগেন, গোবলীবদ্দঞাযেন চ গহেতব্বো. ‘‘সযমেৰা’’তি পদং ‘‘অট্ঠঙ্গিকমগ্গদ্ৰারৰিৰরণস্সা’’তি এত্থাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ভরিতভাৰস্সাতি পরিপুণ্ণভাৰস্স. ‘‘অরিযদ্ধজমালামালিতাযাতি কাসাযদ্ধজমালাৰন্ততাযা’’তি কেচি, সদেৰকস্স লোকস্স পন অরিযমগ্গবোজ্ঝঙ্গদ্ধজমালাহি মালিভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং. যং পনেত্থ অনুদ্ধটং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
এত্থাতি ‘‘সম্পতিজাতো’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ৰারে. ৰিস্সজ্জিতোৰ, তস্মা অম্হেহি ইধ অপুব্বং ৰত্তব্বং নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদা পথৰিযং গচ্ছন্তোপি মহাসত্তো আকাসেন গচ্ছন্তো ৰিয মহাজনস্স তথা উপট্ঠাসীতি অযমেত্থ নিযতি ধম্মনিযামো বোধিসত্তানং ধম্মতা তি ইদং নিযতিৰাদৰসেন কথনং. পুব্বে পুরিমজাতীসু তাদিসস্স পুঞ্ঞসম্ভারকম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা মহাজনস্স তথা উপট্ঠাসীতি ইদং পুব্বেকতকম্মৰাদৰসেন কথনং. ইমেসং সত্তানং উপরি ঈসনসীলতায যথাসকং কম্মমেৰ ইস্সরো নাম, তস্স নিম্মানং অত্তনো ফলস্স নিব্বত্তনং মহাপুরিসোপি সদেৰকং লোকং অভিভৰিতুং সমত্থেন উল়ারেন পুঞ্ঞকম্মেন নিব্বত্তিতো, তেন ইস্সরেন নিম্মিতো নাম, তস্স চাযং নিম্মানৰিসেসো, যদিদং মহানুভাৰতা, যায মহাজনস্স তথা উপট্ঠাসীতি ইদং ইস্সরনিম্মানৰসেন কথনং. এৰং তং তং বহুলং ৰত্ৰা কিং ইমায পরিযাযকথাযাতি অৰসানে উজুকমেৰ ব্যাকরি. সম্পতিজাতো পথৰিযং কথং পদসা গচ্ছতি, এৰং মহানুভাৰো আকাসেন মঞ্ঞে গচ্ছতীতি পরিকপ্পনৰসেন আকাসেন গচ্ছন্তো ৰিয অহোসি. সীঘতরং পন সত্তপদৰীতিহারেন গতত্তা দিস্সমানরূপোপি মহাজনস্স অদিস্সমানো ৰিয অহোসি. অচেলকভাৰো, খুদ্দকসরীরতা চ তাদিসস্স ইরিযাপথস্স ন অনুচ্ছৰিকাতি কম্মানুভাৰসঞ্জনিতপাটিহারিযৰসেন অলঙ্কতপটিযত্তো ৰিয, সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো ৰিয চ মহাজনস্স উপট্ঠাসীতি ৰেদিতব্বং. মহাসত্তস্স পুঞ্ঞানুভাৰেন তদা তথা উপট্ঠানমত্তমেৰেতন্তি. পচ্ছা বালদারকোৰ অহোসি, ন তাদিসোতি. বুদ্ধভাৰানুচ্ছৰিকস্স বোধিসত্তানুভাৰস্স যাথাৰতো পৰেদিতত্তা পরিসা চস্স ব্যাকরণেন বুদ্ধেন ৰিয…পে… অত্তমনা অহোসি.
সব্বধম্মতাতি সব্বা সোল়সৰিধাপি যথাৰুত্তা ধম্মতা সব্ববোধিসত্তানং হোন্তীতি ৰেদিতব্বা পুঞ্ঞঞাণসম্ভারদস্সনেন নেসং একসদিসত্তা.
দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰণ্ণনা
৩৩. দুকূলচুম্বটকেতি দহরস্স নিপজ্জনযোগ্যতাৰসেন পটিসংহটদুকূলসুখুমে. ‘‘খত্তিযো ব্রাহ্মণো’’তি এৰমাদি জাতি. ‘‘কোণ্ডঞ্ঞো গোতমো’’তি এৰমাদি গোত্তং. ‘‘পোণিকা চিক্খল্লিকা সাকিযা কোল়িযা’’তি এৰমাদি কুলপদেসো. আদি-সদ্দেন রূপিস্সরিযপরিৰারাদিসব্বসম্পত্তিযো সঙ্গণ্হাতি. মহন্তস্সাতি ৰিপুলস্স, উল়ারস্সাতি অত্থো. নিপ্ফত্তিযোতি সিদ্ধিযো. গন্তব্বগতিযাতি গতি-সদ্দস্স কম্মসাধনতমাহ. উপপজ্জনৰসেন হি সুচরিতদুচ্চরিতেহি গন্তব্বাতি গতিযো, উপপত্তিভৰৰিসেসো. গচ্ছতি যথারুচি পৰত্ততীতি গতি, অজ্ঝাসযো. পটিসরণেতি পরাযণে অৰস্সযে. সব্বসঙ্খতৰিসংযুত্তস্স হি অরহতো নিব্বানমেৰ তংপটিসরণং. ত্যাহন্তি তে অহং.
দসৰিধে কুসলধম্মে, অগরহিতে চ রাজধম্মে (জা. ২ মহামংসজাতকে ৰিত্থারো) নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকলং লোকং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. যস্মা চক্কৰত্তী ধম্মেন ঞাযেন রজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ধম্মেন লদ্ধরজ্জত্তা ধম্মরাজা’’তি. চতূসু দিসাসু সমুদ্দপরিযোসানতায চতুরন্তা নাম তত্থ তত্থ দীপে মহাপথৰীতি আহ ‘‘পুরত্থিম…পে… ইস্সরো’’তি. ৰিজিতাৰীতি ৰিজেতব্বস্স ৰিজিতৰা, কামকোধাদিকস্স অব্ভন্তরস্স, পটিরাজভূতস্স বাহিরস্স চ অরিগণস্স ৰিজযি, ৰিজেত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. কামং চক্কৰত্তিনো কেনচি যুদ্ধং নাম নত্থি, যুদ্ধেন পন সাধেতব্বস্স ৰিজযস্স সিদ্ধিযা ‘‘ৰিজিতসঙ্গামো’’তি ৰুত্তং. জনপদোৰ চতুব্বিধঅচ্ছরিযধম্মাদিসমন্নাগতে অস্মিং রাজিনি থাৰরিযং কেনচি অসংহারিযং দল়্হং ভত্তভাৰং পত্তো, জনপদে ৰা অত্তনো ধম্মিকায পটিপত্তিযা থাৰরিযং থিরভাৰং পত্তোতি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো. মনুস্সানং উরে সত্থং ঠপেত্ৰা ইচ্ছিতধনহরণাদিনা পরসাহসকারিতায সাহসিকা.
রতিজননট্ঠেনাতি অতপ্পকপীতিসোমনস্সুপ্পাদনেন. সদ্দত্থতো পন রমেতীতি রতনং. ‘‘অহো মনোহর’’ন্তি চিত্তে কত্তব্বতায চিত্তীকতং. ‘‘স্ৰাযং চিত্তীকারো তস্স পূজনীযতাযা’’তি চিত্তীকতন্তি পূজনীযন্তি অত্থং ৰদন্তি. মহন্তং ৰিপুলং অপরিমিতং মূলং অগ্ঘতীতি মহগ্ঘং. নত্থি এতস্স তুলা উপমাতি অতুলং, অসদিসং. কদাচি এৰ উপ্পজ্জনতো দুক্খেন লদ্ধব্বত্তা দুল্লভদস্সনং. অনোমেহি উল়ারগুণেহেৰ সত্তেহি পরিভুঞ্জিতব্বতো অনোমসত্তপরিভোগং. ইদানি নেসং চিত্তীকতাদিঅত্থানং সৰিসেসং চক্করতনে লব্ভমানতং দস্সেত্ৰা ইতরেসুপি তে অতিদিসিতুং ‘‘চক্করতনস্স চা’’তিআদি আরদ্ধং. অঞ্ঞং দেৰট্ঠানং নাম ন হোতি রঞ্ঞো অনঞ্ঞসাধারণিস্সরিযাদিসম্পত্তিপটিলাভহেতুতো, সত্তানঞ্চ যথিচ্ছিতত্থপটিলাভহেতুতো. অগ্ঘো নত্থি অতিৰিয উল়ারসমুজ্জলসত্তরতনমযত্তা, অচ্ছরিযব্ভুতমহানুভাৰতায চ. যদগ্গেন মহগ্ঘং, তদগ্গেন অতুলং. সত্তানং পাপজিগুচ্ছনেন ৰিগতকাল়কো পুঞ্ঞপসুততায মণ্ডভূতো যাদিসো কালো বুদ্ধুপ্পাদারহো, তাদিসে এৰ চক্কৰত্তীনম্পি সম্ভৰোতি আহ ‘‘যস্মা চ পনা’’তিআদি. উপমাৰসেন চেতং ৰুত্তং, উপমোপমেয্যানঞ্চ ন অচ্চন্তমেৰ সদিসতা. তস্মা যথা বুদ্ধা কদাচি করহচি উপ্পজ্জন্তি, ন তথা চক্কৰত্তিনো, এৰং সন্তেপি চক্কৰত্তিৰত্তপরিপূরণস্সাপি দুক্করভাৰতোপি দুল্লভুপ্পাদাযেৰাতি, ইমিনা দুল্লভুপ্পাদতাসামঞ্ঞেন তেসং দুল্লভদস্সনতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. কামং চক্করতনানুভাৰেন সিজ্ঝমানো গুণো চক্কৰত্তিপরিৰারসাধারণো, তথাপি ‘‘চক্কৰত্তী এৰ নং সামিভাৰেন ৰিসৰিতায পরিভুঞ্জতী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি তদত্থং উপ্পজ্জনতোতি দস্সেন্তো ‘‘তদেত’’ন্তিআদিমাহ. যথাৰুত্তানং পঞ্চন্নং, ছন্নম্পি ৰা অত্থানং ইতররতনেসুপি লব্ভনতো ‘‘এৰং সেসানিপী’’তি ৰুত্তং. হত্থিঅস্স-পরিণাযকরতনেহি অজিতৰিজযতো, চক্করতনেন চ পরিৰারভাৰেন, সেসেহি পরিভোগূপকরণভাৰেন সমন্নাগতো. হত্থিঅস্সমণিইত্থিরতনেহি পরিভোগূপকরণভাৰেন সেসেহি পরিৰারভাৰেনাতি যোজনা.
চতুন্নং মহাদীপানং সিরিৰিভৰন্তি তত্থ লদ্ধং সিরিসম্পত্তিঞ্চেৰ ভোগসম্পত্তিঞ্চ. তাদিসমেৰাতি ‘‘পুরেভত্তমেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তানুভাৰমেৰ. যোজনপ্পমাণং পদেসং ব্যাপনেন যোজনপ্পমাণং অন্ধকারং. অতিদীঘতাদিছব্বিধদোসপরিৰজ্জিতং.
সূরাতি সত্তিৰন্তো, নিব্ভযাতি অত্থোতি আহ ‘‘অভীরুকা’’তি. অঙ্গন্তি কারণং. যেন কারণেন ‘‘ৰীরা’’তি ৰুচ্চেয্যুং, তং ৰীরঙ্গং. তেনাহ ‘‘ৰীরিযস্সেতং নাম’’ন্তি. যাৰ চক্কৰাল়পব্বতা চক্কস্স ৰত্তনতো ‘‘চক্কৰাল়পব্বতং সীমং কত্ৰা ঠিতসমুদ্দপরিযন্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অদণ্ডেনা’’তি ইমিনাৰ ধনদণ্ডস্স, সরীরদণ্ডস্স চ অকরণং ৰুত্তং. ‘‘অসত্থেনা’’তি ইমিনা পন সেনায যুজ্ঝনস্সাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘যে কতাপরাধে’’তিআদি ৰুত্তং. ৰুত্তপ্পকারন্তি সাগরপরিযন্তং.
‘‘রঞ্জনট্ঠেন রাগো, তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা’’তি পৰত্তিআকারভেদেন লোভো এৰ দ্ৰিধা ৰুত্তো. তথা হিস্স দ্ৰিধাপি ছদনট্ঠো একন্তিকো. যথাহ ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং রাগো সহতে নর’’ন্তি, (নেত্তি. ১১, ২৭) ‘‘তণ্হাছদনছাদিতা’’তি (উদা. ৬৪) চ. ইমিনা নযেন দোসাদীনম্পি ছদনট্ঠো ৰত্তব্বো. কিলেসগ্গহণেন ৰিচিকিচ্ছাদযো সেসকিলেসা ৰুত্তা. যস্মা তে সব্বে পাপধম্মা উপ্পজ্জমানা সত্তসন্তানং ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা তিট্ঠন্তি কুসলপ্পৰত্তিং নিৰারেন্তি, তস্মা তে ‘‘ছদনা, ছদা’’তি চ ৰুত্তা. ৰিৰট্টচ্ছদাতি চ ও-কারস্স আ-কারং কত্ৰা নিদ্দেসো.
৩৫. তাসন্তি দ্ৰিন্নম্পি নিপ্ফত্তীনং. নিমিত্তভূতানীতি ঞাপককারণভূতানি. তথা হি লক্খীযতি মহাপুরিসভাৰো এতেহীতি লক্খণানি. ঠানগমনাদীসু ভূমিযং সুট্ঠু সমং পতিট্ঠিতা পাদা এতস্সাতি সুপ্পতিট্ঠিতপাদো. তং পনস্স সুপ্পতিট্ঠিতপাদতং ব্যতিরেকমুখেন ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অগ্গতলন্তি অগ্গপাদতলং. পণ্হীতি পণ্হিতলং. পস্সন্তি পাদতলস্স দ্ৰীসু পস্সেসু একেকং, উভযমেৰ ৰা পরিযন্তং পস্সং. ‘‘অস্স পনা’’তিআদি অন্ৰযতো অত্থৰিভাৰনং. সুৰণ্ণপাদুকতলমিৰ উজুকং নিক্খিপিযমানং. একপ্পহারেনেৰাতি একক্খণেযেৰ. সকলং পাদতলং ভূমিং ফুসতি নিক্খিপনে. একপ্পহারেনেৰ সকলং পাদতলং ভূমিতো উট্ঠহতীতি যোজনা. তস্মা অযং সুপ্পতিট্ঠিতপাদোতি নিগমনং. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং অনুপুব্বনিন্নাদিঅচ্ছরিযব্ভুতং নিস্সন্দফলং, তং পরতো লক্খণসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২০১) আৰিভৰিস্সতীতি.
নাভি দিস্সতীতি লক্খণচক্কস্স নাভি পরিমণ্ডলসণ্ঠানা সুপরিব্যত্তা হুত্ৰা দিস্সতি, লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. নাভিপরিচ্ছিন্নাতি তস্সং নাভিযং পরিচ্ছিন্না পরিচ্ছেদৰসেন ঠিতা. নাভিমুখপরিক্খেপপট্টোতি পকতিচক্কস্স অক্খব্ভাহতপরিহরণত্থং নাভিমুখে ঠপেতব্বং পরিক্খেপপট্টো, তপ্পটিচ্ছন্নো ইধ অধিপ্পেতো. নেমিমণিকাতি নেমিযং আৰলিভাৰেন ঠিতমণিকালেখা. সম্বহুলৰারোতি বহুৰিধলেখঙ্গৰিভাৰনৰারো. সত্তীতি আৰুধসত্তি. সিরিৰচ্ছোতি সিরিঅঙ্গা. নন্দীতি দক্খিণাৰত্তং. সোৰত্তিকোতি সোৰত্তিঅঙ্গো. ৰটংসকোতি আৰেল়ং. ৰড্ঢমানকন্তি পুরিমহাদীসু দীপঙ্কং. মোরহত্থকোতি মোরপিঞ্ছকলাপো, মোরপিঞ্ছপটিসিব্বিতো ৰা বীজনীৰিসেসো. ৰাল়বীজনীতি চামরিৰালং. সিদ্ধত্থাদি পুণ্ণঘটপুণ্ণপাতিযো. ‘‘চক্কৰাল়ো’’তি ৰত্ৰা তস্স পধানাৰযৰে দস্সেতুং ‘‘হিমৰা সিনেরু…পে… সহস্সানী’’তি ৰুত্তং. ‘‘চক্কৰত্তিরঞ্ঞো পরিসং উপাদাযা’’তি ইদং হত্থিরতনাদীনম্পি তত্থ লব্ভমানভাৰদস্সনং. সব্বোতিসত্তিআদিকো যথাৰুত্তো অঙ্গৰিসেসো চক্কলক্খণস্সেৰ পরিৰারোতি ৰেদিতব্বো.
‘‘আযতপণ্হী’’তি ইদং অঞ্ঞেসং পণ্হিতো দীঘতং সন্ধায ৰুত্তং, ন পন অতিদীঘতন্তি আহ ‘‘পরিপুণ্ণপণ্হী’’তি. যথা পন পণ্হিলক্খণং পরিপুণ্ণং নাম হোতি, তং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. আরগ্গেনাতি মণ্ডলায সিখায. ৰট্টেত্ৰাতি যথা সুৰট্টং হোতি, এৰং ৰট্টেত্ৰা. রত্তকম্বলগেণ্ডুকসদিসাতি রত্তকম্বলমযগেণ্ডুকসদিসা.
‘‘মক্কটস্সেৰা’’তি দীঘভাৰং, সমতঞ্চ সন্ধাযেতং ৰুত্তং. নিয্যাসতেলেনাতি ছত্তিরিতনিয্যাসাদিনিয্যাসসম্মিস্সেন তেলেন, যং ‘‘সুরভিনিয্যাস’’ন্তিপি ৰদন্তি. নিয্যাসতেলগ্গহণঞ্চেত্থ হরিতালৰট্টিযা ঘনসিনিদ্ধভাৰদস্সনত্থং.
যথা সতক্খত্তুং ৰিহতং কপ্পাসপটলং সপ্পিমণ্ডে ওসারিতং অতিৰিয মুদু হোতি, এৰং মহাপুরিসস্স হত্থপাদাতি দস্সেন্তো ‘‘সপ্পিমণ্ডে’’তিআদিমাহ. তলুনাতি সুখুমালা.
চম্মেনাতি অঙ্গুলন্তরৰেঠিতচম্মেন. পটিবদ্ধঅঙ্গুলন্তরোতি একতো সম্বদ্ধঅঙ্গুলন্তরো ন হোতি. একপ্পমাণাতি দীঘতো সমানপ্পমাণা. যৰলক্খণন্তি অব্ভন্তরতো অঙ্গুলিপব্বে ঠিতং যৰলক্খণং. পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি তংতংপব্বানং সমানদেসতায অঙ্গুলীনং পসারিতকালেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিজ্ঝিতানি ৰিয ফুসিত্ৰা তিট্ঠন্তি.
সঙ্খা ৰুচ্চন্তি গোপ্ফকা, উদ্ধং সঙ্খা এতেসন্তি উস্সঙ্খা, পাদা. পিট্ঠিপাদেতি পিট্ঠিপাদসমীপে. তেনাতি পিট্ঠিপাদে ঠিতগোপ্ফকভাৰেন বদ্ধা হোন্তীতি যোজনা. তযিদং ‘‘তেনা’’তি পদং উপরিপদদ্ৰযেপি যোজেতব্বং ‘‘তেন বদ্ধভাৰেন ন যথাসুখং পরিৰট্টন্তি, তেন যথাসুখং নপরিৰট্টনেন গচ্ছন্তানং পাদতলানিপি ন দিস্সন্তী’’তি. উপরীতি পিট্ঠিপাদতো দ্ৰিতিঅঙ্গুলিমত্তং উদ্ধং, ‘‘চতুরঙ্গুলমত্ত’’ন্তি চ ৰদন্তি. নিগূল়্হানি চ হোন্তি, ন অঞ্ঞেসং ৰিয পঞ্ঞাযমানানি. তেনাতি গোপ্ফকানং উপরি পতিট্ঠিতভাৰেন. অস্সাতি মহাপুরিসস্স. সতিপি দেসন্তরপ্পৰত্তিযং নিচ্চলোতি দস্সনত্থং নাভিগ্গহণং. ‘‘অধোকাযোৰ ইঞ্জতী’’তি ইদং পুরিমপদস্স কারণৰচনং. যস্মা অধোকাযোৰ ইঞ্জতি, তস্মা নাভিতো…পে… নিচ্চলো হোতি. ‘‘সুখেন পাদা পরিৰট্টন্তী’’তি ইদং পন পুরিমস্স, পচ্ছিমস্স চ কারণৰচনং. যস্মা সুখেন পাদা পরিৰট্টন্তি, তস্মা অধোকাযোৰ ইঞ্জতি, যস্মা সুখেন পাদা পরিৰট্টন্তি, তস্মা পুরতোপি…পে… পচ্ছতোযেৰাতি.
যস্মা এণিমিগস্স সমন্ততো একসদিসমংসা অনুক্কমেন উদ্ধং থূলা জঙ্ঘা হোন্তি, তথা মহাপুরিসস্সাপি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘এণিমিগসদিসজঙ্ঘো’’তি. পরিপুণ্ণজঙ্ঘোতি সমন্ততো মংসূপচযেন পরিপুণ্ণজঙ্ঘো. তেনাহ ‘‘ন একতো’’তিআদি.
এতেনাতি ‘‘অনোনমন্তো’’তিআদিৰচনেন, জাণুফাসুভাৰদীপনেনাতি অত্থো. অৰসেসজনাতি ইমিনা লক্খণেন রহিতজনা. খুজ্জা ৰা হোন্তি হেট্ঠিমকাযতো উপরিমকাযস্স রস্সতায, ৰামনা ৰা উপরিমকাযতো হেট্ঠিমকাযস্স রস্সতায, এতেন ঠপেত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধং, চক্কৰত্তিনঞ্চ ইতরে সত্তা খুজ্জপক্খিকা, ৰামনপক্খিকা চাতি দস্সেতি.
কামং সব্বাপি পদুমকণ্ণিকা সুৰণ্ণৰণ্ণাৰ, কঞ্চনপদুমকণ্ণিকা পন পভস্সরভাৰেন ততো সাতিসযাতি আহ ‘‘সুৰণ্ণপদুমকণ্ণিকসদিসেহী’’তি. ওহিতন্তি সমোহিতং অন্তোগধং. তথাভূতং পন তং তেন ছন্নং হোতীতি আহ ‘‘পটিচ্ছন্ন’’ন্তি.
সুৰণ্ণৰণ্ণোতি সুৰণ্ণৰণ্ণৰণ্ণোতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘জাতিহিঙ্গুলকেনা’’তিআদি, স্ৰাযমত্থো আৰুত্তিঞাযেন চ ৰেদিতব্বো. সরীরপরিযাযো ইধ ৰণ্ণ-সদ্দোতি অধিপ্পাযো. পঠমৰিকপ্পং ৰত্ৰা তথারূপায পন রুল়্হিযা অভাৰং মনসি কত্ৰা ৰণ্ণধাতুপরিযাযমেৰ ৰণ্ণ-সদ্দং গহেত্ৰা দুতিযৰিকপ্পো ৰুত্তো. তস্মা পদদ্ৰযেনাপি সুনিদ্ধন্তসুৰণ্ণসদিসছৰিৰণ্ণোতি ৰুত্তং হোতি.
রজোতি সুখুমরজো. জল্লন্তি মলীনভাৰাৰহো রেণুসঞ্চযো. তেনাহ ‘‘মলং ৰা’’তি. যদি ৰিৰত্ততি, কথং ন্হানাদীনীতি আহ ‘‘হত্থধোৰনাদীনী’’তিআদি.
আৰট্টপরিযোসানেতি পদক্খিণাৰট্টনৰসেন পৰত্তস্স আৰট্টস্স অন্তে.
ব্রহ্মুনো সরীরং পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা অনোনমিত্ৰা উজুকমেৰ উগ্গতন্তি আহ ‘‘ব্রহ্মা ৰিয উজুগত্তো’’তি. সা পনাযং উজুগত্ততা অৰযৰেসু বুদ্ধিপ্পত্তেসু দট্ঠব্বা, ন দহরকালেতি ৰুত্তং ‘‘উগ্গতদীঘসরীরো ভৰিস্সতী’’তি. ইতরেসূতি ‘‘খন্ধজাণূসূ’’তি ইমেসু দ্ৰীসু ঠানেসু নমন্তা পুরতো নমন্তীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. পস্সৰঙ্কাতি দক্খিণপস্সেন ৰা ৰামপস্সেন ৰা ৰঙ্কা. সূলসদিসাতি পোত্থকরূপকরণে ঠপিতসূলপাদসদিসা.
হত্থপিট্ঠিআদিৰসেন সত্ত সরীরাৰযৰা উস্সদা উপচিতমংসা এতস্সাতি সত্তুস্সদো. অট্ঠিকোটিযো পঞ্ঞাযন্তীতি যোজনা. নিগূল়্হসিরাজালেহীতি লক্খণৰচনমেতন্তি তেন নিগূল়্হঅট্ঠিকোটীহীতিপি ৰুত্তমেৰ হোতীতি. হত্থপিট্ঠাদীহীতি এত্থ আদি-সদ্দেন অংসকূটখন্ধকূটানং সঙ্গহে সিদ্ধে তং একদেসেন দস্সেন্তো ‘‘ৰট্টেত্ৰা…পে… খন্ধেনা’’তি আহ. ‘‘সিলারূপকং ৰিযা’’তিআদিনা ৰা নিগূল়্হঅংসকূটতাপি ৰিভাৰিতা যেৰাতি দট্ঠব্বং.
সীহস্স পুব্বদ্ধং সীহপুব্বদ্ধং, পরিপুণ্ণাৰযৰতায সীহপুব্বদ্ধং ৰিয সকলো কাযো অস্সাতি সীহপুব্বদ্ধকাযো. তেনাহ ‘‘সীহস্স পুব্বদ্ধকাযো ৰিয সব্বো কাযো পরিপুণ্ণো’’তি. সীহস্সেৰাতি সীহস্স ৰিয. দুস্সণ্ঠিতৰিসণ্ঠিতো ন হোতীতি দুট্ঠু সণ্ঠিতো, ৰিরূপসণ্ঠিতো চ ন হোতি, তেসং তেসং অৰযৰানং অযুত্তভাৰেন, ৰিরূপভাৰেন চ সণ্ঠিতি উপগতো ন হোতীতি অত্থো. সণ্ঠন্তীতি সণ্ঠহন্তি. দীঘেহীতি অঙ্গুলিনাসাদীহি. রস্সেহীতি গীৰাদীহি. থূলেহীতি ঊরুবাহুআদীহি. কিসেহীতি কেসলোমমজ্ঝাদীহি. পুথুলেহীতি অক্খিহত্থতলাদীহি. ৰট্টেহীতি জঙ্ঘহত্থাদীহি.
সতপুঞ্ঞলক্খণতায নানাচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেন চিত্তিতো সঞ্জাতচিত্তভাৰো ‘‘ঈদিসো এৰ বুদ্ধানং ধম্মকাযস্স অধিট্ঠানং ভৰিতুং যুত্তো’’তি দসপারমীহি সজ্জিতো অভিসঙ্খতো, ‘‘দানচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেনা’’তি ৰা পাঠো, দানৰসেন, সীলাদিৰসেন চ পৰত্তপুঞ্ঞচিত্তেনাতি অত্থো.
দ্ৰিন্নং কোট্টানং অন্তরন্তি দ্ৰিন্নং পিট্ঠিবাহানং ৰেমজ্ঝং পিট্ঠিমজ্ঝস্স উপরিভাগো. চিতং পরিপুণ্ণন্তি অনিন্নভাৰেন চিতং, দ্ৰীহি কোট্টেহি সমতলতায পরিপুণ্ণং. উগ্গম্মাতি উগ্গন্ত্ৰা, অনিন্নং সমতলং হুত্ৰাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সুৰণ্ণফলকং ৰিযা’’তি.
নিগ্রোধো ৰিয পরিমণ্ডলোতি পরিমণ্ডলনিগ্রোধো ৰিয পরিমণ্ডলো, ‘‘নিগ্রোধপরিমণ্ডলপরিমণ্ডলো’’তি ৰত্তব্বে একস্স পরিমণ্ডল-সদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘নিগ্রোধপরিমণ্ডলো’’তি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘সমক্খন্ধসাখো নিগ্রোধো’’তিআদি. ন হি সব্বো নিগ্রোধো পরিমণ্ডলোতি, পরিমণ্ডলসদ্দসন্নিধানেন ৰা পরিমণ্ডলোৰ নিগ্রোধো গয্হতীতি একস্স পরিমণ্ডলসদ্দস্স লোপেন ৰিনাপি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘নিগ্রোধো ৰিয পরিমণ্ডলো’’তি. যাৰতকো অস্সাতি যাৰতক্ৰস্স ও-কারস্স ৰ-কারাদেসং কত্ৰা.
সমৰট্টিতক্খন্ধোতি সমং সুৰট্টিতক্খন্ধো. কোঞ্চা ৰিয দীঘগলা, বকা ৰিয ৰঙ্কগলা, ৰরাহা ৰিয পুথুলগলাতি যোজনা. সুৰণ্ণাল়িঙ্গসদিসোতি সুৰণ্ণমযখুদ্দকমুদিঙ্গসদিসো.
রসগ্গসগ্গীতি মধুরাদিভেদং রসং গসন্তি অন্তো পৰেসন্তীতি রসগ্গসা রসগ্গসানং অগ্গা রসগ্গসগ্গা, তা এতস্স সন্তীতি রসগ্গসগ্গী. তেনাতি ওজায অফরণেন হীনধাতুকত্তা তে বহ্ৰাবাধা হোন্তি.
হনূতি সন্নিস্সযদন্তাধারস্স সমঞ্ঞা, তং ভগৰতো সীহস্স হনু ৰিয, তস্মা ভগৰা সীহহনু. তত্থ যস্মা বুদ্ধানং রূপকাযস্স, ধম্মকাযস্স চ উপমা নাম হীনূপমাৰ, নত্থি সমানূপমা, কুতো অধিকূপমা, তস্মা অযম্পি হীনূপমাতি দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মা মহাপুরিসস্স হেট্ঠিমানুরূপৰসেনেৰ উপরিমম্পি সণ্ঠিতং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দ্ৰেপি পরিপুণ্ণানী’’তি, তঞ্চ খো ন সব্বসো পরিমণ্ডলতায, অথ খো তিভাগাৰসেসমণ্ডলতাযাতি আহ ‘‘দ্ৰাদসিযা পক্খস্স চন্দসদিসানী’’তি. সল্লক্খেত্ৰাতি অত্তনো লক্খণসত্থানুসারেন উপধারেত্ৰা. দন্তানং উচ্চনীচতা অব্ভন্তরবাহিরপস্সৰসেনপি ৰেদিতব্বা, ন অগ্গৰসেনেৰ. তেনাহ ‘‘অযপট্টকেন ছিন্নসঙ্খপটলং ৰিযা’’তি. অযপট্টকন্তি ককচং অধিপ্পেতং. সমা ভৰিস্সন্তি, ন ৰিসমা, সমসণ্ঠানাতি অত্থো.
সাতিসযং মুদুদীঘপুথুলতাদিপ্পকারগুণা হুত্ৰা ভূতা জাতাতি পভূতা, ভ-কারস্স হ-কারং কত্ৰা পহূতা জিৰ্হা এতস্সাতি পহূতজিৰ্হো.
ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পৰত্তসরতায ছিন্নস্সরাপি. অনেকাকারতায ভিন্নস্সরাপি. কাকস্স ৰিয অমনুঞ্ঞসরতায কাকস্সরাপি. অপলিবুদ্ধত্তাতি অনুপদ্দুতৰত্থুকত্তা, ৰত্থূতি চ অক্খরুপ্পত্তিট্ঠানং ৰেদিতব্বং. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতোতি এত্থ অঙ্গানি পরতো আগমিস্সন্তি. মঞ্জুঘোসোতি মধুরস্সরো.
অভিনীলনেত্তোতি অধিকনীলনেত্তো, অধিকতা চ সাতিসযং নীলভাৰেন ৰেদিতব্বা, ন নেত্তনীলভাৰস্সেৰ অধিকভাৰতোতি আহ ‘‘ন সকলনীলনেত্তো’’তিআদি. পীতলোহিতৰণ্ণা সেতমণ্ডলগতরাজিৰসেন. নীলসেতকাল়ৰণ্ণা পন তংতংমণ্ডলৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা.
‘‘চক্খুভণ্ডন্তি অক্খিদল’’ন্তি কেচি. ‘‘অক্খিদলৰটুম’’ন্তি অঞ্ঞে. অক্খিদলেহি পন সদ্ধিং অক্খিবিম্বন্তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্হি ৰিনিগ্গতগম্ভীরজোতনাপি যুত্তা হোতি. ‘‘অধিপ্পেত’’ন্তি ইমিনা অযমেত্থ অধিপ্পাযো একদেসেন সমুদাযুপলক্খণঞাযেনাতি দস্সেতি. যস্মা পখুম-সদ্দো লোকে অক্খিদললোমেসু নিরুল়্হো, তেনেৰাহ ‘‘মুদুসিনিদ্ধনীলসুখুমপখুমাচিতানি অক্খীনী’’তি.
কিঞ্চাপি উণ্ণা-সদ্দো লোকে অৰিসেসতো লোমপরিযাযো, ইধ পন লোমৰিসেসৰাচকোতি আহ ‘‘উণ্ণা লোম’’ন্তি. নলাটৰেমজ্ঝে জাতাতি নলাটমজ্ঝগতা জাতা. ওদাততায উপমা, ন মুদুতায. উণ্ণা হি ততোপি সাতিসযং মুদুতরা. তেনাহ‘‘সপ্পি মণ্ডে’’তিআদি. রজতপুব্বুল়কন্তি রজতমযতারকমাহ.
দ্ৰে অত্থৰসে পটিচ্চ ৰুত্তন্তি যস্মা বুদ্ধা, চক্কৰত্তিনো চ পরিপুণ্ণনলাটতায, পরিপুণ্ণসীসবিম্বতায চ ‘‘উণ্হীসসীসা’’তি ৰুচ্চন্তি, তস্মা তে দ্ৰে অত্থৰসে পটিচ্চ ‘‘উণ্হীসসীসো’’তি ইদং ৰুত্তং. ইদানি তং অত্থদ্ৰযং মহাপুরিসে সুপ্পতিট্ঠিতন্তি ‘‘মহাপুরিসস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. সণ্হতমতায, সুৰণ্ণৰণ্ণতায, পভস্সরতায, পরিপুণ্ণতায চ রঞ্ঞো বন্ধউণ্হীসপট্টো ৰিয ৰিরোচতি. কপিসীসাতি দ্ৰিধাভূতসীসা. ফলসীসাতি ফলিতসীসা. অট্ঠিসীসাতি মংসস্স অভাৰতো অতিৰিয অট্ঠিতায, পতনুভাৰতো ৰা তচোনদ্ধঅট্ঠিমত্তসীসা. তুম্বসীসাতি লাবুসদিসসীসা. পব্ভারসীসাতি পিট্ঠিভাগেন ওলম্বমানসীসা. পুরিমনযেনাতি পরিপুণ্ণনলাটতাপক্খেন. উণ্হীসৰেঠিতসীসো ৰিযাতি উণ্হীসপট্টেন ৰেঠিতসীসপদেসো ৰিয. উণ্হীসং ৰিযাতি ছেকেন সিপ্পিনা ৰিরচিতউণ্হীসমণ্ডলং ৰিয.
ৰিপস্সীসমঞ্ঞাৰণ্ণনা
৩৭. তস্স ৰিত্থারোতি তস্স লক্খণপরিগ্গণ্হনে নেমিত্তকানং সন্তপ্পনস্স ৰিত্থারো ৰিত্থারকথা. গব্ভোক্কন্তিযং নিমিত্তভূত সুপিনপটিগ্গাহকসন্তপ্পনে ৰুত্তোযেৰ. নিদ্দোসেনাতি খারিকলোণিকাদিদোসরহিতেন. ধাতিযোতি থঞ্ঞপাযিকা ধাতিযো. তা হি ধাপেন্তি থঞ্ঞং পাযেন্তীতি ধাতিযো.‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘সট্ঠি’’ন্তি পদং উপসংহরতি, সেসাপীতি ন্হাপিকা, ধারিকা, পরিহারিকাতি ইমা তিৰিধা. তাপি দহন্তি ৰিদহন্তি ন্হানং দহন্তি ধারেন্তীতি ‘‘ধাতিযো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. তত্থ ধারণং উরসা, ঊরুনা, হত্থেহি ৰা সুচিরং ৰেলং সন্ধারণং. পরিহরণং অঞ্ঞস্স অঙ্কতো অত্তনো অঙ্কং, অঞ্ঞস্স বাহুতো অত্তনো বাহুং উপসংহরন্তেহি হরণং সম্পাপনং.
৩৮. মঞ্জুস্সরোতি সণ্হস্সরো. যো হি সণ্হো, সো খরো ন হোতীতি আহ ‘‘অখরস্সরো’’তি. ৰগ্গুস্সরোতি মনোরম্মস্সরো, মনোরম্মতা চস্স চাতুরিযনে পুঞ্ঞযোগতোতি আহ ‘‘ছেকনিপুণস্সরো’’তি. মধুরস্সরোতি সোতসুখস্সরো, সোতসুখতা চস্স অতিৰিয ইট্ঠভাৰেনাতি আহ ‘‘সাতস্সরো’’তি. পেমনীযস্সরোতি পিযাযিতব্বস্সরো, পিযাযিতব্বতা চস্স সুণন্তানং অত্তনি ভত্তিসমুপ্পাদনেনাতি আহ ‘‘পেমজনকস্সরো’’তি. করৰীকস্সরোতি. করৰীকসদ্দো যেসং সত্তানং সোতপথং উপগচ্ছতি, তে অত্তনো সরসম্পত্তিযা পকতিং জহাপেত্ৰা অৰসে করোন্তো অত্তনো ৰসে ৰত্তেতি, এৰং মধুরোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্রিদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘করৰীকসকুণে’’তিআদি তস্স সভাৰকথনং. লল়িতন্তি পীতিৰেগসমুট্ঠিতং লীল়ং. ছড্ডেত্ৰাতি ‘‘সঙ্খরণম্পি মধুরসদ্দসৰনন্তরাযকর’’ন্তি তিণানি অপনেত্ৰা. অনিক্খিপিত্ৰাতি ভূমিযং অনিক্খিপিত্ৰা আকাসগতমেৰ কত্ৰা. অনুবদ্ধমিগা ৰাল়মিগেহি. ততো মরণভযং হিত্ৰা. পক্খে পসারেত্ৰাতি পক্খে যথাপসারিতে কত্ৰা অপতন্তা তিট্ঠন্তি.
সুৰণ্ণপঞ্জরং ৰিস্সজ্জেসি যোজনপ্পমাণে আকাসে অত্তনো আণায পৰত্তনতো. তেনাহ ‘‘সো রাজাণাযা’’তিআদি. লল়িংসূতি লল়িতং কাতুং আরভিংসু. তং পীতিন্তি তং বুদ্ধগুণারম্মণং পীতিং তেনেৰ নীহারেন পুনপ্পুনং পৰত্তং পীতিং অৰিজহিত্ৰা ৰিক্খম্ভিতকিলেসা থেরানং সন্তিকে লদ্ধধম্মস্সৰনসপ্পাযা উপনিস্সযসম্পত্তিযা পরিপক্কঞাণতায সত্তহি…পে… পতিট্ঠাসি. সত্তসতমত্তেন ওরোধজনেন সদ্ধিং পদসাৰ থেরানং সন্তিকং উপগতত্তা ‘‘সত্তহি জঙ্ঘসতেহি সদ্ধি’’ন্তি ৰুত্তং. ততোতি করৰীকসদ্দতো. সতভাগেন…পে… ৰেদিতব্বো অনেককপ্পকোটিসতসম্ভূতপুঞ্ঞসম্ভারসমুদাগতৰত্থুসম্পত্তিভাৰতো.