নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

দীঘনিকাযে

পাথিকৰগ্গটীকা

১. পাথিকসুত্তৰণ্ণনা

সুনক্খত্তৰত্থুৰণ্ণনা

১. অপুব্বপদৰণ্ণনাতি অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স অভিনৰস্স পদস্স ৰণ্ণনা অত্থৰিভাৰনা. ‘‘হিত্ৰা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা) হি ৰুত্তং. মল্লেসূতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ছাযূদকসম্পন্নে ৰনসণ্ডে ৰিহরতীতি অনুপিযসামন্তা কতস্স ৰিহারস্স অভাৰতো. যদি ন তাৰ পৰিট্ঠো, কস্মা ‘‘পাৰিসী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পৰিসিস্সামী’’তিআদি, তেন অৰস্সং ভাৰিনি ভূতে ৰিয উপচারা হোন্তীতি দস্সেতি. ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো ‘‘যথা কি’’ন্তিআদিমাহ. এতন্তি এতং ‘‘অতিপ্পগো খো’’তিআদিকং চিন্তনং অহোসি. অতিৰিয পগো খোতি অতিৰিয পাতোৰ. ছন্নকোপীনতায, পরিব্বাজকপব্বজ্জুপগমেন চ ছন্নপরিব্বাজকং, ন নগ্গপরিব্বাজকং.

২. যস্মা ভগৰতো উচ্চাকুলপ্পসুততং, মহাভিনিক্খমননিক্খন্ততং, অনঞ্ঞসাধারণদুক্করচরণং, ৰিৰেকৰাসং, লোকসম্ভাৰিততং, ওৰাদানুসাসনীহি লোকস্স বহুপকারতং, পরপ্পৰাদমদ্দনং, মহিদ্ধিকতং, মহানুভাৰতন্তি এৰমাদিকং তংতংঅত্তপচ্চক্খগুণৰিসেসং নিস্সায যেভুয্যেন অঞ্ঞতিত্থিযাপি ভগৰন্তং দিস্ৰা আদরগারৰবহুমানং দস্সেন্তিযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভগৰন্তং দিস্ৰা মানথদ্ধতং অকত্ৰা’’তিআদি. লোকসমুদাচারৰসেনাতি লোকোপচারৰসেন. চিরস্সন্তি চিরকালেন. আদীনি ৰদন্তি উপচারৰসেন. তস্সাতি ভগ্গৰগোত্তস্স পরিব্বাজকস্স. গিহিসহাযোতি গিহিকালতো পট্ঠায সহাযো. পচ্চক্খাতোতি যেনাকারেন পচ্চক্খানা, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চক্খামী’’তিআদি ৰুত্তং.

৩. উদ্দিস্সাতি সত্থুকারভাৰেন উদ্দিস্সাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৰা মে’’তিআদিমাহ. যদা সুনক্খত্তস্স ‘‘ভগৰন্তং পচ্চক্খামী’’তি চিত্তং উপ্পন্নং, ৰাচা ভিন্না, তদা এৰস্স ভগৰতা সদ্ধিং কোচি সম্বন্ধো নত্থি অসক্যপুত্তিযভাৰতো সাসনতো পরিবাহিরত্তা. অযং তাৰেত্থ সাসনযুত্তি, সা পনাযং ঠপেত্ৰা সাসনযুত্তিকোৰিদে অঞ্ঞেসং ন সম্মদেৰ ৰিসযোতি ভগৰা সব্বসাধারণৰসেনস্স অত্তনা সম্বন্ধাভাৰং দস্সেতুং ‘‘অপি নূ’’তি আদিং ৰত্ৰা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি আহ. যস্মা মুখাগতোযং সম্বন্ধো, ন পূজাগতাদিকো, যো চ যাচকযাচিতব্বতাৰসেন হোতি, তদুভযঞ্চেত্থ নত্থীতি দস্সেন্তো ভগৰা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি অৰোচ, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যাচকো ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. যাচিতকো ৰা যাচকং পচ্চাচিক্খেয্যাতি সম্বন্ধো. ত্ৰং পন নেৰ যাচকো ‘‘অহং ভন্তে ভগৰন্তং উদ্দিস্স ৰিহরিস্সামী’’তি এৰং মম সন্তিকং অনুপগতত্তা. ন যাচিতকো ‘‘এহি ত্ৰং সুনক্খত্ত মমং উদ্দিস্স ৰিহরাহী’’তি এৰং মযা অপত্থিতত্তা.

কো সমানোতি যাচকযাচিতকেসু কো নাম হোন্তো. কন্তি যাচকযাচিতকেসু এৰ কং নাম হোন্তং মং পচ্চাচিক্খসি. তুচ্ছপুরিসাতি ঝানমগ্গাদিউত্তরিমনুস্সধম্মেসু কস্সচিপি অভাৰা রিত্তপুরিসা. ননু চাযং সুনক্খত্তো লোকিযজ্ঝানানি, একচ্চাভিঞ্ঞঞ্চ উপ্পাদেসীতি? কিঞ্চাপি উপ্পাদেসি, ততো পন ভগৰতি আঘাতুপ্পাদনেন সহেৰ পরিহীনো অহোসি. অপরাধো নাম সুপ্পটিপত্তিযা ৰিরজ্ঝনহেতুভূতো কিলেসুপ্পাদোতি আহ ‘‘যত্তকো তে অপরাধো, তত্তকো দোসো’’তি. যাৰঞ্চাতি অৰধিপরিচ্ছেদভাৰদস্সনং ‘‘যাৰঞ্চ তেন ভগৰতা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩) ৰিয. তেতি তযা. ইদন্তি নিপাতমত্তং. অপরদ্ধন্তি অপরজ্ঝিতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘পচ্চাচিক্খামিদানাহং ভন্তে ভগৰন্ত’’ন্তিআদীনি ৰদন্তেন তুচ্ছপুরিস তযা যাৰঞ্চিদং অপরদ্ধং, ন তস্স অপরাধস্স পমাণং অত্থীতি.

৪. মনুস্সধম্মাতি ভাৰনানুযোগেন ৰিনা মনুস্সেহি অনুট্ঠাতব্বধম্মা. সো হি মনুস্সানং চিত্তাধিট্ঠানমত্তেন ইজ্ঝনতো তেসং সম্ভাৰিতধম্মো ৰিয ঠিতো তথা ৰুত্তো, মনুস্সগ্গহণঞ্চেত্থ তেসু বহুলং পৰত্তনতো. ইদ্ধিভূতং পাটিহারিযং, ন আদেসনানুসাসনীপাটিহারিযন্তি অধিপ্পাযো. কতেতি পৰত্তিতে. নিয্যাতীতি নিগ্গচ্ছতি, ৰট্টদুক্খতো নিগ্গমনৰসেন পৰত্ততীতি অত্থো. ধম্মে হি নিগ্গচ্ছন্তে তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘নিগ্গচ্ছতী’’তি ৰুচ্চতি, অট্ঠকথাযং পন নি-সদ্দো উপসগ্গমত্তং, যাতি ইচ্চেৰ অত্থোতি দস্সেতুং গচ্ছতীতি অত্থো ৰুত্তো. তত্রাতি পধানভাৰেন ৰুত্তস্স অত্থস্স ভুম্মৰসেন পটিনিদ্দেসোতি তস্মিং ধম্মে সম্মা দুক্খক্খযায নিয্যন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিং…পে… সংৰত্তমানে’’তি.

৫. অগ্গন্তি ঞাযতীতি অগ্গঞ্ঞং. লোকপঞ্ঞত্তিন্তি লোকস্স পঞ্ঞাপনং. লোকস্স অগ্গন্তি লোকুপ্পত্তিসমযে ‘‘ইদং নাম লোকস্স অগ্গ’’ন্তি এৰং জানিতব্বং বুজ্ঝিতব্বং. অগ্গমরিযাদন্তি আদিমরিযাদং.

৬. এত্তকং ৰিপ্পলপিত্ৰাতি ‘‘ন দানাহং ভন্তে ভগৰন্তং উদ্দিস্স ৰিহরিস্সামী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৰা উত্তরিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিযং করোতী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৰা অগ্গঞ্ঞং পঞ্ঞপেতী’’তি চ এত্তকং ৰিপ্পলপিত্ৰা. ইদং কির সো ভগৰা সত্থুকিচ্চং ইদ্ধিপাটিহারিযং, অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞাপনঞ্চ কাতুং ন সক্কোতীতি পকাসেন্তো কথেসি. তেনাহ ‘‘সুনক্খত্তো কিরা’’তিআদি. উত্তরৰচনৰসেন পতিট্ঠাভাৰতো অপ্পতিট্ঠো. ততো এৰ নিরৰো নিস্সদ্দো.

আদীনৰদস্সনত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকস্স আদীনৰস্স দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘সযমেৰ গরহং পাপুণিস্সসী’’তি. সম্পরাযিকা পন আদীনৰা অনেকৰিধা, তে দস্সেন্তো সুনক্খত্তো ন সদ্দহেয্যাতি দিট্ঠধম্মিকস্সেৰ গহণং. অনেককারণেনাতি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহ’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫) অনেকৰিধেন ৰণ্ণকারণেন. এৰং মে অৰণ্ণো ন ভৰিস্সতীতি অজ্ঝাসযেন অত্তনো বালতায ৰণ্ণারহানং অৰণ্ণং কথেত্ৰা. এৰং ভগৰা মক্খিভাৰে আদীনৰং দস্সেত্ৰা পুন তস্স কথনে কারণং ৰিভাৰেতুং ‘‘ইতি খো তে’’তিআদিমাহাতি তং দস্সেতুং ‘‘ততো’’তিআদি ৰুত্তং. এৰঞ্হি সুনক্খত্তস্স অপ্পকোপি ৰচনোকাসো ন ভৰিস্সতীতি. অপক্কমীতি অত্তনা যথাঠিতা ৰুট্ঠায অপসক্কি. অপক্কন্তো সাসনতো ভট্ঠো. তেনাহ ‘‘চুতো’’তি. এৰমেৰাতি অপক্কমন্তো চ ন যথা তথা অপক্কমি, যথা পন কাযস্স ভেদা অপাযে নিব্বত্তেয্য, এৰমেৰ অপক্কমি.

কোরখত্তিযৰত্থুৰণ্ণনা

৭. দ্ৰীহি পদেহীতি দ্ৰীহি ৰাক্যেহি আরদ্ধং ব্যতিরেকৰসেন তদুভযত্থনিদ্দেসৰসেন উপরিদেসনায পৰত্তত্তা. অনুসন্ধিদস্সনৰসেনাতি যথানুসন্ধিসঙ্খাতঅনুসন্ধিদস্সনৰসেন.

একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘একস্মিং সমযে’’তি চ. থূলূ নাম জনপদোতি জনপদীনং রাজকুমারানং ৰসেন তথালদ্ধনামো. কুক্কুরৰতং সমাদানৰসেন এতস্মিং অত্থীতি কুক্কুরৰতিকোতি আহ ‘‘সমাদিন্নকুক্কুরৰতো’’তি. অঞ্ঞম্পীতি ‘‘চতুক্কোণ্ডিকস্সেৰ ৰিচরণং, তথা কত্ৰাৰ খাদনং, ভুঞ্জনং, ৰামপাদং উদ্ধরিত্ৰা মুত্তস্স ৰিস্সজ্জন’’ন্তি এৰমাদিকং অঞ্ঞম্পি সুনখেহি কাতব্বকিরিযং. চতূহি সরীরাৰযৰেহি কুণ্ডনং গমনং চতুক্কোণ্ডো, সো এতস্মিং অত্থীতি চতুক্কোণ্ডিকো. সো পন যস্মা চতূহি সরীরাৰযৰেহি সঙ্ঘট্টিতগমনো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চতুসঙ্ঘট্টিতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰে জণ্ণূনী’’তিআদি. ভক্খসন্তি ৰা ভক্খিতব্বং, অসিতব্বঞ্চ. তেনেৰাহ ‘‘যং কিঞ্চি খাদনীযং ভোজনীয’’ন্তি. কামং খাদনঞ্চ নাম মুখেন কাতব্বং, হত্থেন পন তত্থ উপনামনং নিৰারেতুং অৰধারণং কতন্তি আহ ‘‘হত্থেন অপরামসিত্ৰা’’তি, অগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. সুন্দররূপোতি সুন্দরভাৰো. ৰতাতি পত্থনত্থে নিপাতো ‘‘অহো ৰতাহং লাভী অস্স’’ন্তিআদীসু ৰিয. ‘‘সমণেন নাম এৰরূপেন ভৰিতব্বং অহো ৰতাহং এদিসো ভৰেয্য’’ন্তি এৰং তস্স পত্থনা অহোসি. তেনাহ ‘‘এৰং কিরা’’তিআদি.

গরহত্থে অপি-কারো ‘‘অপি সিঞ্চে পলণ্ডক’’ন্তিআদীসু ৰিয. অরহন্তে চ বুদ্ধে, বুদ্ধসাৰকে ‘‘অরহন্তো খীণাসৰা ন হোন্তী’’তি এৰং তস্স দিট্ঠি উপ্পন্না. যথাহ মহাসীহনাদসুত্তে ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসা’’তি (ম. নি. ১.১৪৬). সত্তমং দিৰসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং. অলসকেনাতি অজীরণেন আমরোগেন.

অট্ঠিতচমত্ততায পুরাণপণ্ণসদিসো.বীরণত্থম্বকন্তি বীরণগচ্ছা.

মত্তা এতস্স অত্থীতি মত্তং, ভোজনমত্তৰন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পমাণযুত্ত’’ন্তি. মন্তা মন্তাতি মন্তায মন্তায.

৮. একদ্ৰীহিকায গণনায. নিরাহারোৰ অহোসি ভগৰতো ৰচনং অঞ্ঞথা কাতুকামো, তথাভূতোপি সত্তমে দিৰসে উপট্ঠাকেন উপনীতং ভক্খসং দিস্ৰা ‘‘ধী’’তি উপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ভোজনতণ্হায আকড্ঢিযমানহদযো তং কুচ্ছিপূরং ভুঞ্জিত্ৰা ভগৰতা ৰুত্তনিযামেনেৰ কালমকাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথস্সা’’তিআদি. সচেপি…পে… চিন্তেয্যাতি যদি এসো অচেলো ‘‘ধী’’তি পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ‘‘অজ্জপি অহং ন ভুঞ্জেয্য’’ন্তি চিন্তেয্য, তথাচিন্তনে সতিপি দেৰতাৰিগ্গহেন তং দিৰসং…পে… করেয্য. কস্মা? অদ্ৰেজ্ঝৰচনা হি তথাগতা, ন তেসং ৰচনং ৰিতথং হোতি.

গতগতট্ঠানং অঙ্গণমেৰ হোতীতি তেহি তং কড্ঢিত্ৰা গচ্ছন্তেহি গতগতপ্পদেসো উত্তরকসামন্তা ৰিৰটঙ্গণমেৰ হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তেতি তিত্থিযা. সুসানংযেৰ গন্ত্ৰাতি ‘‘বীরণত্থম্বকং অতিক্কমিস্সামা’’তি গচ্ছন্তাপি অনেকৰারং তং অনুসংযাযিত্ৰা পুনপি তংযেৰ সুসানং উপগন্ত্ৰা.

৯. ইদন্তি ইদং মতসরীরং. ‘‘তমেৰ ৰা সরীরং কথাপেসীতি তং সরীরং অধিট্ঠহিত্ৰা ঠিতপেতেন কথাপেসী’’তি কেচি. কোরখত্তিযং ৰা অসুরযোনিতো আনেত্ৰা কথাপেতু অঞ্ঞং ৰা পেতং, কো এত্থ ৰিসেসো. ‘‘অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৰিসযো’’তি পন ৰচনতো তদেৰ সরীরং সুনক্খত্তেন পহতমত্তং বুদ্ধানুভাৰেন উট্ঠায তমত্থং ঞাপেসীতি দট্ঠব্বং. পুরিমোযেৰ পন অত্থো অট্ঠকথাসু ৰিনিচ্ছিতো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘নিব্বত্তট্ঠানতো’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১০).

১০. ৰিপাকন্তি ফলং, অত্থনিব্বত্তীতি অত্থো.

সমানেতব্বানীতি সম্মা আনেতব্বানি, সরূপতো আনেত্ৰা দস্সেতব্বানীতি অত্থো. পাটিহারিযানং পঠমাদিতা ভগৰতা ৰুত্তানুপুব্বিযা ৰেদিতব্বা. কেচি পনেত্থ ‘‘পরচিত্তৰিভাৰনং, আযুপরিচ্ছেদৰিভাৰনং, ব্যাধিৰিভাৰনং, গতিৰিভাৰনং, সরীরনিক্খেপৰিভাৰনং, সুনক্খত্তেন সদ্ধিং কথাৰিভাৰনঞ্চাতি ছ পাটিহারিযানী’’তি ৰদন্তি, তং যদি সুনক্খত্তস্স চিত্তৰিভাৰনং সন্ধায ৰুত্তং, এৰং সতি ‘‘সত্তা’’তি ৰত্তব্বং তস্স ভাৰিঅৰণ্ণৰিভাৰনায সদ্ধিং. অথ অচেলস্স মরণচিত্তৰিভাৰনং, তং ‘‘সত্তমং দিৰসং কালং করিস্সতী’’তি ইমিনা সঙ্গহিতন্তি ৰিসুং ন ৰত্তব্বং, তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং.

অচেলকল়ারমট্টকৰত্থুৰণ্ণনা

১১. নিক্খন্তদন্তমট্টকোতি নিক্খন্তদন্তো মট্টকো. সো কির অচেলকভাৰতো পুব্বে মট্টকিতো হুত্ৰা ৰিচরি ৰিৰরদন্তো চ, তেন নং ‘‘কোরমট্টকো’’তি সঞ্জানন্তি. যং কিঞ্চি তস্স দেন্তো ‘‘সাধুরূপো অযং সমণো’’তি সম্ভাৰেন্তো অগ্গং সেট্ঠংযেৰ দেন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘লাভগ্গং পত্তো, অগ্গলাভং পত্তো’’তি. বহূ অচেলকা তং পরিৰারেত্ৰা ৰিচরন্তি, গহট্ঠা চ তং বহূ অড্ঢা ৰিভৰসম্পন্না কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘যসগ্গং অগ্গপরিৰারং পত্তো’’তি. ৰতানিযেৰ পজ্জিতব্বতো পদানি. অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো ৰতকোট্ঠাসা ৰা.সমত্তানীতি সমং অত্তনি গহিতানি. পুরত্থিমেনাতি এন-সদ্দসম্বন্ধেন ‘‘ৰেসালি’’ন্তি উপযোগৰচনং, অৰিদূরত্থে চ এন-সদ্দো পঞ্চম্যন্তোতি আহ ‘‘ৰেসালিতো অৰিদূরে’’তি.

১২. সাসনে পরিচযৰসেন তিলক্খণাহতং পঞ্হং পুচ্ছি.ন সম্পাযাসীতি নাৰবুজ্ঝি ন সম্পাদেসি. তেনাহ ‘‘সম্মা ঞাণগতিযা’’তিআদি. সম্পাযনং ৰা সম্পাদনং. পঞ্হং পুট্ঠস্স চ সম্পাদনং নাম সম্মদেৰ কথনন্তি তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. কোপৰসেন তস্স অক্খীনি কম্পনভাৰং আপজ্জিংসূতি আহ ‘‘কম্পনক্খীনিপি পরিৰত্তেত্ৰা’’তি. কোপন্তি কোধং, সো পন চিত্তস্স পকুপ্পনৰসেন পৰত্ততীতি আহ ‘‘কুপ্পনাকার’’ন্তি. দোসন্তি আঘাতং, সো পন আরম্মণে দুস্সনৰসেন পৰত্তীতি আহ ‘‘দুস্সনাকার’’ন্তি. অতুট্ঠাকারন্তি তুট্ঠিযা পীতিযা পটিপক্খভূতপ্পৰত্তিআকারং. কাযৰচীৰিকারেহি পাকটমকাসি. মা ৰত নোতি এত্থ মাতি পটিক্খেপো, নোতি ময্হন্তি অত্থোতি আহ ‘‘অহো ৰত মে ন ভৰেয্যা’’তি. মং ৰত নোতি এত্থ পন নোতি সংসযেতি আহ ‘‘অহোসি ৰত নু মমা’’তি.

১৪. পরিপুব্বো দহিত-সদ্দো ৰত্থনিৰাসনং ৰদতীতি আহ ‘‘পরিদহিতো নিৰত্থৰত্থো’’তি. যসনিমিত্তকতায লাভস্স যসপরিহানিযাৰ লাভপরিহানি ৰুত্তা হোতীতি পাল়িযং ‘‘যসা নিহীনো’’তি ৰুত্তং.

অচেলপাথিকপুত্তৰত্থুৰণ্ণনা

১৫. ‘‘অহং সব্বং জানামী’’তি এৰং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰদতি পটিজানাতীতি ঞাণৰাদো, তেন মযা ঞাণৰাদেন সদ্ধিং.অতিক্কম্ম গচ্ছতোতি উপড্ঢভাগেন পরিচ্ছিন্নং পদেসং অতিক্কমিত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযং কাতুং গচ্ছতো. কিং পনাযং অচেলো পাথিকপুত্তো অত্তনো পমাণং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি. যদি এৰং, কস্মা সুক্খগজ্জিতং গজ্জীতি? ‘‘এৰাহং লোকে পাসংসো ভৰিস্সামী’’তি কোহঞ্ঞে কত্ৰা সুক্খগজ্জিতং গজ্জি. তেন ৰুত্তং ‘‘নগরৰাসিনো’’তিআদি. পট্ঠপেত্ৰাতি যুগগ্গাহং আরভিত্ৰা.

১৬. হীনজ্ঝাসযত্তা…পে… উদপাদি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘হীনাধিমুত্তিকা সত্তা হীনাধিমুত্তিকে এৰ সত্তে সেৰন্তি ভজন্তি পযিরুপাসন্তী’’তি (সং. নি. ২.৯৮).

যস্মা তথাৰুত্তা ৰাচা তথারূপচিত্তহেতুকা, তঞ্চ চিত্তং তথারূপদিট্ঠিচিত্তহেতুকং, তস্মা ‘‘তং ৰাচং অপ্পহাযা’’তি ৰত্ৰা যথা তস্সা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তং চিত্তং অপ্পহাযা’’তি আহ, তস্স চ যথা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা’’তি অৰোচ. যস্মা ৰা তথারূপা ৰাচা মহাসাৰজ্জা, চিত্তং ততো মহাসাৰজ্জতরং তংসমুট্ঠাপকভাৰতো, দিট্ঠি পন ততো মহাসাৰজ্জতমা তদুভযস্স মূলভাৰতো, তস্মা তেসং মহাসাৰজ্জতায ইমং ৰিভাগং দস্সেত্ৰা অযং অনুক্কমো ঠপিতোতি ৰেদিতব্বো. তেসং পন যথা পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অহ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘নাহং বুদ্ধো’’তি ৰদন্তোতি সাঠেয্যেন ৰিনা উজুকমেৰ ‘‘অহং বুদ্ধো ন হোমী’’তি ৰদন্তো. চিত্তদিট্ঠিপ্পহানেপি এসেৰ নযো. ৰিপতেয্যাতি এত্থ ৰি-সদ্দো পঠমে ৰিকপ্পে উপসগ্গমত্তং, দুতিযে পন ৰিসরণত্থোতি আহ ‘‘সত্তধা ৰা পন ফলেয্যা’’তি.

১৭. একংসেনাতি একন্তেন, একন্তিকং পন ৰচনপরিযাযৰিনিমুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযেনা’’তি. ওধারিতাতি অৰধারিতা নিযমেত্ৰা ভাসিতা. ৰিগতরূপেনাতি অপগতসভাৰেন. তেনাহ ‘‘ৰিগচ্ছিতসভাৰেনা’’তি, ইদ্ধানুভাৰেন অপনীতসকভাৰেন. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তনো’’তিআদি.

১৮. দ্ৰযং গচ্ছতীতি দ্ৰযগামিনী. কীদিসং দ্ৰযন্তি আহ ‘‘সরূপেনা’’তিআদি. অযঞ্হি সো গণ্ডস্সুপরিফোট্ঠব্বাদোসং.

১৯. অজিতস্স লিচ্ছৰিসেনাপতিস্স মহানিরযে নিব্বত্তিত্ৰা ততো আগন্ত্ৰা অচেলস্স পাথিকপুত্তস্স সন্তিকে পরোদনং. অভাৰাতি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারস্স পাটিহারিযকরণস্স অভাৰা. ভগৰা পন সন্নিপতিতপরিসাযং পসাদজননত্থং তদনুরূপং পাটিহারিযমকাসিযেৰ. যথাহ ‘‘তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা’’তিআদি.

ইদ্ধিপাটিহারিযকথাৰণ্ণনা

২০. নিচযনং ধনধঞ্ঞানং সঞ্চযনং নিচযো, তত্থ নিযুত্তাতি নেচযিকা, গহপতি এৰ নেচযিকা গহপতিনেচযিকা. এত্তকানি জঙ্ঘসহস্সানীতি পরিমাণাভাৰতো সহস্সেহিপি অপরিমাণগণনা. তেনেৰাতি ইমস্স ৰসেন সন্নিপতিতায এৰং মহতিযা পরিসায বন্ধনমোক্খং কাতুং লব্ভতি, এতেনেৰ কারণেন.

২১. চিত্তুত্রাসভযন্তি চিত্তস্স উত্রাসনাকারেন পৰত্তভযং, ন ঞাণভযং, নাপি ‘‘ভাযতি এতস্মা’’তি এৰং ৰুত্তং আরম্মণভযং. ছম্ভিতত্তন্তি তেনেৰ চিত্তুত্রাসভযেন সকলসরীরস্স ছম্ভিতভাৰো. লোমহংসোতি তেনেৰ ভযেন, তেন চ ছম্ভিতত্তেন সকলসরীরে লোমানং হট্ঠভাৰো, সো পন তেসং ভিত্তিযং নাগদন্তানং ৰিয উদ্ধংমুখতাতি আহ ‘‘লোমানং উদ্ধগ্গভাৰো’’তি. অন্তন্তেন আৰিজ্ঝিত্ৰাতি অত্তনো নিসীদনত্থং নিগূল়্হট্ঠানং উপপরিক্খন্তো পরিব্বাজকারামং পরিযন্তেন অনুসংযাযিত্ৰা, কস্সচিদেৰ সুনক্খত্তস্স ৰা সুনক্খত্তসদিসস্স ৰা সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞং অপ্পহায সত্থু সম্মুখীভাৰে সত্তধা তস্স মুদ্ধাফলনং ধম্মতা. তেন ৰুত্তং ‘‘মা নস্সতু বালো’’তিআদি.

২২. সংসপ্পতীতি তত্থেৰ পাসাণফলকে বালদারকো ৰিয উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো অৰসীদনৰসেন ইতো চিতো চ সংসপ্পতি. তেনাহ ‘‘ওসীদতী’’তি. তত্থেৰ সঞ্চরতীতি তস্মিংযেৰ পাসাণে আনিসদুপট্ঠিনো সঞ্চলনং নিসজ্জৰসেনেৰ সঞ্চরতি, ন উট্ঠায পদসা.

২৩. ৰিনট্ঠরূপোতি সম্ভাৰনায ৰিনাসেন, লাভস্স ৰিনাসেন চ ৰিনট্ঠসভাৰো.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২৫. গোযুত্তেহীতি বলৰন্তবলীবদ্দযোজিতেহি.

২৬. তস্সাতি জালিযস্স. অযঞ্হি মণ্ডিসেন পরিব্বাজকেন সদ্ধিং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণি, ততো পুরেতরং ভগৰতো গুণানং অজাননকালে অযং পৰত্তি. তেনেৰাহ ‘‘তিট্ঠতু তাৰ পাটিহারিযং…পে… পরাজযো ভৰিস্সতী’’তি.

২৭. তিণসীহোতি তিণসদিসহরিতৰণ্ণো সীহো. কাল়সীহোতি কাল়ৰণ্ণো সীহো. পণ্ডুসীহোতি পণ্ডুৰণ্ণো সীহো. কেসরসীহোতি কেসরৰন্তো সেতৰণ্ণো, লোহিতৰণ্ণো ৰা সীহো. মিগরঞ্ঞোতি এত্থ মিগ-সদ্দো কিঞ্চাপি পসদকুরুঙ্গাদীসু কেসুচিদেৰ চতুপ্পদেসু নিরুল়্হো, ইধ পন সব্বসাধারণৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘মিগরঞ্ঞোতি সব্বচতুপ্পদানং রঞ্ঞো’’তি ৰুত্তং. আগন্ত্ৰা সেতি এত্থাতি আসযো, নিৰাসনট্ঠানং. সীহনাদন্তি পরিস্সযানং সহনতো, পটিপক্খস্স চ হননতো ‘‘সীহো’’তি লদ্ধনামস্স মিগাধিপস্স ঘোসং, সো পন তেন যস্মা কুতোচিপি অভীতভাৰেন পৰত্তীযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অভীতনাদ’’ন্তি. তত্থ তত্থ তাসু তাসু দিসাসু গন্ত্ৰা চরিতব্বতায ভক্খিতব্বতায গোচরো ঘাসোতি আহ ‘‘গোচরাযাতি আহারত্থাযা’’তি. ৰরং ৰরন্তি মিগসঙ্ঘে মিগসমূহে মুদুমংসতায ৰরং ৰরং মহিংসৰনৰরাহাদিং ৰধিত্ৰাতি যোজনা. তেনাহ ‘‘থূলং থূল’’ন্তি. ৰরৰরভাৰেন হি তস্স ৰরভাৰো ইচ্ছিতো. সূরভাৰং সন্নিস্সিতং সূরভাৰসন্নিস্সিতং, তেন. সূরভাৰেনাপি হি ‘‘কিং ইমে পাণকে দুব্বলে হন্ত্ৰা’’তি অপ্পথামেসু পাণেসু কারুঞ্ঞং উপতিট্ঠতি.

২৮. ৰিঘাসোতি পরস্স ভক্খিতসেসতায ৰিরূপো ঘাসো ৰিঘাসো, উচ্ছিট্ঠং. তেনাহ ‘‘ভক্খিতাতিরিত্তমংস’’ন্তি, তস্মিং ৰিঘাসে, ৰিঘাসনিমিত্তন্তি অত্থো. অস্মিমানদোসেনাতি অস্মিমানদোসহেতু, অহংকারনিমিত্তন্তি অত্থো. সো পনস্স অস্মিমানো যথা উপ্পজ্জি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্রায’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

‘‘সেগালকংযেৰা’’তিপি পাঠো, যথাৰুত্তোৰ অত্থো. ভেরণ্ডকংযেৰাতি ভেরণ্ডসকুণরৰসদিসংযেৰ, ভেরণ্ডো নাম একো পক্খী দ্ৰিমুখো, তস্স কির সদ্দো অতিৰিয ৰিরূপো অমনাপো. তেনাহ ‘‘অপ্পিযঅমনাপসদ্দমেৰা’’তি. সম্মাপটিপত্তিযা ৰিসেসতো সুট্ঠু গতাতি সুগতা, সম্মাসম্বুদ্ধা. তে অপদাযন্তি সোধেন্তি সত্তসন্তানং এতেহীতি সুগতাপদানানি, তিস্সো সিক্খা. যস্মা তাহি তে ‘‘সুগতা’’তি লক্খীযন্তি, তা চ তেসং ওৰাদভূতা, তস্মা ‘‘সুগতলক্খণেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. যদি তা সুগতস্স লক্খণভূতা, সাসনভূতা চ, কথং পনেস পাথিকপুত্তো তত্থ তাসু সিক্খাসু জীৰতি, কো তস্স তাহি সম্বন্ধোতি আহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সম্বুদ্ধানং দেমাতি দেন্তীতি বুদ্ধসঞ্ঞায দেন্তীতি অধিপ্পাযো. তেন এস…পে… জীৰতি নাম ন সুগতন্ৰযঅজ্ঝুপগমনতো. ‘‘তথাগতে’’তিআদি একত্তে পুথুৰচনন্তি আহ ‘‘তথাগত’’ন্তিআদি. বহুৰচনং এৰ গরুস্মিং একস্মিম্পি বহুৰচনপ্পযোগতো একৰচনং ৰিয ৰুত্তং ৰচনৰিপল্লাসেন.

২৯. সমেক্খিত্ৰাতি সমং কত্ৰা মিচ্ছাদস্সনেন অপেক্খিত্ৰা, তং পন অপেক্খনং তথা মঞ্ঞনমেৰাতি আহ ‘‘মঞ্ঞিত্ৰা’’তি. পুব্বে ৰুত্তং সমেক্খনম্পি মঞ্ঞনং এৰাতি ৰুত্তং ‘‘অমঞ্ঞীতি পুন অমঞ্ঞিত্থা’’তি, তেন অপরাপরং তস্স মঞ্ঞনপ্পৰত্তিং দস্সেতি. ভেরণ্ডকরৰং কোসতি ৰিক্কোসতীতি কোত্থু.

৩০. তে তে পাণে ব্যাপাদেন্তো ঘসতীতি ব্যগ্ঘোতি ইমিনা নিব্বচনেন ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি মিগরাজস্সপি সিযা নামন্তি আহ ‘‘ব্যগ্ঘোতি মঞ্ঞতীতি সীহোহমস্মীতি মঞ্ঞতী’’তি. যদিপি যথাৰুত্তনিব্বচনৰসেন সীহোপি ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ব্যগ্ঘ-সদ্দো পন মিগরাজে এৰ নিরুল়্হোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহেন ৰা’’তিআদিমাহ.

৩১. সীহেন ৰিচরিতৰনে সংৰড্ঢত্তা ৰুত্তং ‘‘মহাৰনে সুঞ্ঞৰনে ৰিৰড্ঢো’’তি.

৩৪. কিলেসবন্ধনাতি তণ্হাবন্ধনতো. তণ্হাবন্ধনঞ্হি থিরং দল়্হবন্ধনং দুম্মোচনীযং. যথাহ –

‘‘সারত্তরত্তা মণিকুণ্ডলেসু,

পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা;

এতং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা,

ওহারিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৪৬; জা. ১.২.১০২);

কিলেসবন্ধনাতি ৰা দসৰিধসংযোজনতো. মহাৰিদুগ্গং নাম চত্তারো ওঘা মহন্তং জলৰিদুগ্গং ৰিয অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি দুগ্গমট্ঠেন.

অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞত্তিকথাৰণ্ণনা

৩৬. ইমস্স পদস্স. ইদং নাম লোকস্স অগ্গন্তি জানিতব্বং, তং অগ্গঞ্ঞং, সো পন লোকস্স উপ্পত্তিক্কমো পৰত্তি পৰেণী চাতি আহ ‘‘লোকুপ্পত্তিচরিযৰংস’’ন্তি. সম্মাসম্বোধিতো উত্তরিতরং নাম কিঞ্চি নত্থি পজানিতব্বেসু, তং পন কোটিং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যাৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণা পজানামী’’তি আহ. ‘‘মম পজাননা’’তি অস্সাদেন্তো তণ্হাৰসেন, ‘‘অহং পজানামী’’তি অভিনিৰিসন্তো দিট্ঠিৰসেন, ‘‘সুট্ঠু পজানামি সম্মা পজানামী’’তি পগ্গণ্হন্তো মানৰসেন ন পরামসামীতি যোজনা. ‘‘পচ্চত্তঞ্ঞেৰা’’তি পদং ‘‘নিব্বুতি ৰিদিতা’’তি পদদ্ৰযেনাপি যোজেতব্বং ‘‘পচ্চত্তংযেৰ উপ্পাদিতা নিব্বুতি চ পচ্চত্তংযেৰ ৰিদিতা’’তি, সযম্ভুঞাণেন নিব্বত্তিতা নিব্বুতি সযমেৰ ৰিদিতাতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি পদং ৰিৰিধৰিভত্তিকং হুত্ৰা আৰুত্তিনযেন আৰত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘অত্তনাযেৰ অত্তনী’’তি ৰুত্তং. অৰিদিতনিব্বানাতি অপ্পটিলদ্ধনিব্বানা মিচ্ছাপটিপন্নত্তা. পজাননম্পি হি তদধিগমৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. এতি ইট্ঠভাৰেন পৰত্ততীতি অযো, সুখং. তপ্পটিক্খেপেন অনযো, দুক্খং. তদেৰ হিতসুখস্স ব্যসনতো ব্যসনং.

৩৭. তং দস্সেন্তোতি ভগৰাপি ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযো তত্থ সারসঞ্ঞী’’তি তং দস্সেন্তো. আধিপচ্চভাৰেনাতি আধিপচ্চসভাৰেন. যস্স আচরিযৰাদস্স ৰসেন পুরিসো ‘‘আচরিযো’’তি ৰুচ্চতি, সো আচরিযৰাদো আচরিযভাৰোতি আহ ‘‘আচরিযভাৰং আচরিযৰাদ’’ন্তি. এত্থাতি আচরিযৰাদে. ইতি কত্ৰাতি ইমিনা কারণেন. সোতি আচরিযৰাদো. ‘‘অগ্গঞ্ঞং’’ ত্ৰেৰ ৰুত্তো অগ্গঞ্ঞৰিসযত্তা. কেন ৰিহিতন্তি কেন পকারেন ৰিহিতং. তেনাহ ‘‘কেন ৰিহিতং কিন্তি ৰিহিত’’ন্তি. ব্রহ্মজালেতি ব্রহ্মজালসংৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৮). তত্থ হি ৰিত্থারতো ৰুত্তৰিধিং ইধ অতিদিসতি, পাল়ি পন তত্থ চেৰ ইধ চ একসদিসা ৰাতি.

৪১. খিড্ডা পদোসিকা মূলভূতা এত্থ সন্তীতি খিড্ডাপদোসিকং, আচরিযকং. তেনেৰাহ ‘‘খিড্ডাপদোসিকমূলক’’ন্তি. মনোপদোসিকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো.

৪৭. যেন ৰচনেন অব্ভাচিক্খন্তি, তস্স অৰিজ্জমানতা নাম অত্থৰসেনেৰাতি আহ ‘‘অসংৰিজ্জমানট্ঠেনা’’তি. তুচ্ছা, মুসাতি চ করণত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘তুচ্ছেন, মুসাৰাদেনা’’তি. ৰচনস্স অন্তোসারং নাম অৰিপরীতো অত্থোতি তদভাৰেনাহ ‘‘অন্তোসারৰিরহিতেনা’’তি. অভিআচিক্খন্তীতি অভিভৰিত্ৰা ঘট্টেন্তা কথেন্তি, অক্কোসন্তীতি অত্থো. ৰিপরীতসঞ্ঞোতি অযাথাৰসঞ্ঞো. সুভং ৰিমোক্খন্তি ‘‘সুভ’’ন্তি ৰুত্তৰিমোক্খং. ৰণ্ণকসিণন্তি সুনীলকসুপীতকাদিৰণ্ণকসিণং. সব্বন্তি যং সুভং, অসুভঞ্চ ৰণ্ণকসিণং, তঞ্চ সব্বং. ন অসুভন্তি অসুভম্পি ‘‘অসুভ’’ন্তি তস্মিং সমযে ন সঞ্জানাতি, অথ খো ‘‘সুভং’’ ত্ৰেৰ সঞ্জানাতীতি অত্থো. ৰিপরীতা অযাথাৰগাহিতায, অযাথাৰৰাদিতায চ.

৪৮. যস্মা সো পরিব্বাজকো অৰিস্সট্ঠমিচ্ছাগাহিতায সম্মা অপ্পটিপজ্জিতুকামো সম্মাপটিপন্নং ৰিয মং সমণো গোতমো, ভিক্খৰো চ সঞ্জানন্তূতি অধিপ্পাযেন ‘‘তথা ধম্মং দেসেতু’’ন্তিআদিমাহ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মযা এতস্স…পে… ৰট্টতী’’তি. মম্মন্তি মম্মপ্পদেসং পীল়াজননট্ঠানং. সুট্ঠূতি সক্কচ্চং. যথা ন ৰিনস্সতি, এৰং অনুরক্খ.

ৰাসনাযাতি কিলেসক্খযাৰহায পটিপত্তিযা ৰাসনায. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

পাথিকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.

২. উদুম্বরিকসুত্তৰণ্ণনা

নিগ্রোধপরিব্বাজকৰত্থুৰণ্ণনা

৪৯. উদুম্বরিকাযাতি সম্বন্ধে সামিৰচনন্তি আহ ‘‘উদুম্বরিকায দেৰিযা সন্তকে পরিব্বাজকারামে’’তি. ‘‘উদুম্বরিকায’’ন্তি ৰা পাঠো, তথা সতি অধিকরণে এতং ভুম্মং. অযঞ্হেত্থ অত্থো উদুম্বরিকায রঞ্ঞো দেৰিযা নিব্বত্তিতো আরামো উদুম্বরিকা, তস্সং উদুম্বরিকাযং. তেনাহ ‘‘উদুম্বরিকায দেৰিযা সন্তকে’’তি. তায হি নিব্বত্তিতো তস্সা সন্তকো. ৰরণাদিপাঠৰসেন চেত্থ নিব্বত্তত্থবোধকস্স সদ্দস্স অদস্সনং. সন্ধানোতি ভিন্নানম্পি তেসং সন্ধাপনেন ‘‘সন্ধানো’’তি এৰং লদ্ধনামো. সংৰণ্ণিতোতি পসংসিতো. ইরিযতীতি পৰত্ততি. অরিযেন ঞাণেনাতি কিলেসেহি আরকত্তা অরিযেন লোকুত্তরেন ঞাণেন. অরিযায ৰিমুত্তিযাতি সুৰিসুদ্ধায লোকুত্তরফলৰিমুত্তিযা.

দিৰা-সদ্দো দিন-সদ্দো ৰিয দিৰসপরিযাযো, তস্স ৰিসেসনভাৰেন ৰুচ্চমানো দিৰা-সদ্দো সৰিসেসং দিৰসভাগং দীপেতীতি আহ ‘‘দিৰসস্স দিৰা’’তিআদি. যস্মা সমাপন্নস্স চিত্তং নানারম্মণতো পটিসংহতং হোতি, ঝানসমঙ্গী চ পৰিৰেকূপগমনেন সঙ্গণিকাভাৰতো একাকিযায নিলীনো ৰিয হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ততো ততো…পে… গতো’’তি. মনো ভৰন্তি মনসো ৰিৰট্টনিস্সিতং ৰড্ঢিং আৰহন্তীতি মনোভাৰনিযাতি আহ ‘‘মনৰড্ঢকান’’ন্তিআদি. উন্নমতি ন সঙ্কুচতি, অলীনঞ্চ হোতীতি অত্থো.

৫১. যাৰতাতি যাৰন্তোতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘যত্তকা’’তি. তেসন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. নিদ্ধারণঞ্চ কেনচি ৰিসেসেন ইচ্ছিতব্বং. যেহি চ গুণৰিসেসেহি সমন্নাগতা ভগৰতো সাৰকা উপাসকা রাজগহে পটিৰসন্তি, অযঞ্চ তেহি সমন্নাগতোতি ইমং ৰিসেসং দীপেতুং ‘‘তেসং অব্ভন্তরো’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ভগৰতো কিরা’’তিআদি.

৫২. তেসন্তি পরিব্বাজকানং. কথাযাতি তিরচ্ছানকথায. দস্সনেনাতি দিট্ঠিদস্সনেন. আকপ্পেনাতি ৰেসেন. কুত্তেনাতি কিরিযায. আচারেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং আচরিতব্বআচারেন. ৰিহারেনাতি রত্তিন্দিৰং ৰিহরিতব্বৰিহরণেন. ইরিযাপথেনাতি ঠানাদিইরিযাপথেন. অঞ্ঞাকারতায অঞ্ঞতিত্থে নিযুত্তাতি অঞ্ঞতিত্থিযা. সঙ্গন্ত্ৰা সমাগন্ত্ৰা রাসী হুত্ৰা পরেহি নিসিন্নট্ঠানে. অরঞ্ঞানি চ তানি ৰনপত্থানি চাতি অরঞ্ঞৰনপত্থানি. তত্থ যং অরঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং আরঞ্ঞকানং, তং ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তি ৰেদিতব্বং. ৰনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানং, যত্থ ন কসীযতি ন ৰপ্পীযতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তি ‘‘ৰনপত্থন্তি ৰনসণ্ডানমেতং সেনাসনানং, ৰনপত্থন্তি ভীসনকানমেতং, ৰনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং, ৰনপত্থন্তি পরিযন্তানমেতং ৰনপত্থন্তি ন মনুস্সূপচারানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তি (ৰিভ. ৫৩১). তেন ৰুত্তং ‘‘গামূপচারতো মুত্তানী’’তিআদি. পন্তানীতি পরিযন্তানি অতিদূরানি. তেনাহ ‘‘দূরতরানী’’তিআদি. ৰিহারূপচারেনাতি ৰিহারস্স উপচারপ্পদেসেন. অদ্ধিকজনস্সাতি মগ্গগামিনো জনস্স. মন্দসদ্দানীতি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাভাৰতো তনুসদ্দানি. মনুস্সেহি সমাগম্ম একজ্ঝং পৰত্তিতসদ্দো নিগ্ঘোসো, তস্স যস্মা অত্থো দুব্বিভাৰিতো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অৰিভাৰিতত্থেন নিগ্ঘোসেনা’’তি. ৰিগতৰাতানীতি ৰিগতসদ্দানি. ‘‘রহস্স করণস্স যুত্তানী’’তি ইমিনাপি তেসং ঠানানং অরঞ্ঞলক্খণযুত্ততং, জনৰিৰিত্ততং, ৰনৰিৰিত্তমেৰ চ ৰিভাৰেতি, তথা ‘‘একীভাৰস্স অনুরূপানী’’তি ইমিনা.

৫৩. কেনাতি হেতুম্হি, সহযোগে চ করণৰচনন্তি আহ ‘‘কেন কারণেন কেন পুগ্গলেন সদ্ধি’’ন্তি. একোপি হি ৰিভত্তিনিদ্দেসো অনেকত্থৰিভাৰনো হোতি, তথা তদ্ধিতত্থপদসমাহারেতি.

সংসন্দনন্তি আলাপসল্লাপৰসেন কথাসংসন্দনং. ঞাণব্যত্তভাৰন্তি ব্যত্তঞাণভাৰং, সো পন পরস্স ৰচনে উত্তরদানৰসেন, পরেন ৰা ৰুত্তউত্তরে পচ্চুত্তরদানৰসেন সিযাতি আহ ‘‘উত্তরপচ্চুত্তরনযেনা’’তি. যো হি পরস্স ৰচনং তিপুক্খলেন নযেন রূপেতি, তথা পরস্স রূপনৰচনং জাতিভাৰং আপাদেতি, তস্স তাদিসং ৰচনসভাৰং ঞাণৰেয্যত্তিযং ৰিভাৰেতি পাকটং করোতীতি. সুঞ্ঞাগারেসু নট্ঠাতি সুঞ্ঞাগারেসু নিৰাসেসু নট্ঠা ৰিনট্ঠা অভাৰং গতা. নাস্স পঞ্ঞা নস্সেয্য তেহি তেহি কতপুচ্ছনপটিপুচ্ছননিমিত্তং নানাপটিভানুপ্পত্তিযা ৰিসারমাপন্নং পুচ্ছিতং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেতুং অসমত্থতায. ওরোধেয্যামাতি নিরুস্সাহং ৰিয করোন্তা অৰরোধেয্যাম, তং পরস্স ওরোধনং ৰাদজালেন ৰিনন্ধনং ৰিয হোতীতি আহ ‘‘ৰিনন্ধেয্যামা’’তি. তদত্থং তেন তুচ্ছকুম্ভিনিদস্সনং কতং, তং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘পূরিতঘটো হী’’তিআদি ৰুত্তং.

বলং দীপেন্তোতি অভূতমেৰ অত্তনো ঞাণবলং পকাসেন্তো. অসম্ভিন্নন্তি জাতিসম্ভেদাভাৰেন অসম্ভিন্নং. অঞ্ঞজাতিসম্ভেদে সতি অস্সতরস্স অস্সস্স জাতভাৰো ৰিয সীহস্সপি সীহথামাভাৰো সিযাতি আহ ‘‘অসম্ভিন্নকেসরসীহ’’ন্তি. ঠানসো ৰাতি তঙ্খণে এৰ.

৫৪. ‘‘সুমাগধা নাম নদী’’তি কেচি, তং মিচ্ছাতি দস্সেন্তো ‘‘সুমাগধা নাম পোক্খরণী’’তি ৰত্ৰা তস্সা পোক্খরণিভাৰস্স সুত্তন্তরে আগততং দস্সেতুং ‘‘যস্সা তীরে’’তিআদি ৰুত্তং. মোরানং নিৰাপো এত্থাতি মোরনিৰাপো. ব্যধিকরণানম্পি হি পদানং বাহিরত্থসমাসো হোতিযেৰ যথা ‘‘উরসিলোমো’’তি. অথ ৰা নিৰুত্থং এত্থাতি নিৰাপো, মোরানং নিৰাপো মোরনিৰাপো, মোরানং নিৰাপদিন্নট্ঠানং. তেনাহ ‘‘যত্থ মোরান’’ন্তিআদি. যস্মা নিগ্রোধো তপোজিগুচ্ছৰাদো, সাসনে চ ভিক্খূ অত্তকিলমথানুযোগং ৰজ্জেত্ৰা ভাৰনানুযোগেন পরমস্সাসপ্পত্তে ৰিহরন্তে পস্সতি, তস্মা ‘‘কথং নু খো সমণো গোতমো কাযকিলমথেন ৰিনাৰ সাৰকে ৰিনেতী’’তি সঞ্জাতসন্দেহো ‘‘কো নাম সো’’তিআদিনা ভগৰন্তং পুচ্ছি. অস্সসতি অনুসঙ্কিতপরিসঙ্কিতো হোতি এতেনাতি অস্সাসো, পীতিসোমনস্সন্তি আহ ‘‘অস্সাসপ্পত্তাতি তুট্ঠিপ্পত্তা সোমনস্সপ্পত্তা’’তি. অধিকো সেট্ঠো আসযো নিস্সযো অজ্ঝাসযোতি আহ ‘‘উত্তমনিস্সযভূত’’ন্তি. আদিভূতং পুরাতনং সেট্ঠচরিযং আদিব্রহ্মচরিযং, লোকুত্তরমগ্গন্তি অত্থো. তথা হেস সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি তেনেৰ আকারেন অধিগতো. তেনাহ ‘‘পুরাণ…পে… অরিযমগ্গ’’ন্তি. তথা হি তং ভগৰা ‘‘অদ্দস পুরাণং মগ্গং পুরাণমঞ্জস’’ন্তি অৰোচ. পূরেত্ৰা ভাৰনাপারিপূরিৰসেন. ‘‘পূরেত্ৰা’’তি ৰা ইদং ‘‘অজ্ঝাসযং আদিব্রহ্মচরিয’’ন্তি এত্থ পাঠসেসোতি ৰদন্তি. ‘‘অজ্ঝাসযং আদিব্রহ্মচরিযং পটিজানন্তি অস্সাসপ্পত্তা’’তি এৰং ৰা এত্থ যোজনা.

তপোজিগুচ্ছাৰাদৰণ্ণনা

৫৫. পকতা হুত্ৰা ৰিচ্ছিন্না ৰিপ্পকতাতি আহ ‘‘অনিট্ঠিতাৰ হুত্ৰা ঠিতা’’তি.

৫৬. ৰীরিযেন পাপজিগুচ্ছনৰাদোতি লূখপটিপত্তিসাধনেন ৰীরিযেন অত্ততণ্হাৰিনোদনৰসেন পাপকস্স জিগুচ্ছনৰাদো. জিগুচ্ছতীতি জিগুচ্ছো, তব্ভাৰো জেগুচ্ছং, অধিকং জেগুচ্ছং অধিজেগুচ্ছং, অতিৰিয পাপজিগুচ্ছনং, তস্মিং অধিজেগুচ্ছে. কাযদল়্হীবহুলং তপতীতি তপো, অত্তকিলমথানুযোগৰসেন পৰত্তং ৰীরিযং, তেন কাযদল়্হীবহুলতানিমিত্তস্স পাপস্স জিগুচ্ছনং, ৰিরজ্জনম্পি তপোজিগুচ্ছাতি আহ ‘‘ৰীরিযেন পাপজিগুচ্ছা’’তি. ঘাসচ্ছাদনসেনাসনতণ্হাৰিনোদনমুখেন অত্তস্নেহৰিরজ্জনন্তি অত্থো. উপরি ৰুচ্চমানেসু নানাকারেসু অচেলকাদিৰতেসু একজ্ঝং সমাদিন্নানং পরিসোধনমেৰেত্থ পারিপূরণং, ন সব্বেসং অনৰসেসতো সমাদানং তস্স অসম্ভৰতোতি আহ ‘‘পরিপুণ্ণাতি পরিসুদ্ধা’’তি. পরিসোধনঞ্চ নেসং সকসমযসিদ্ধেন নযেন পটিপজ্জনমেৰ. ৰিপরিযাযেন অপরিসুদ্ধতা ৰেদিতব্বা.

৫৭. ‘‘একং পঞ্হম্পি ন কথেতী’’তি পঠমং অত্তনা পুচ্ছিতপঞ্হস্স অকথিতত্তা ৰুত্তং.

তপনিস্সিতকোতি অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতং তপং নিস্সায সমাদায ৰত্তনকো. সীহনাদেতি সীহনাদসুত্তৰণ্ণনাযং. যস্মা তত্থ ৰিত্থারিতনযেন ৰেদিতব্বানি, তস্মা তস্সা অত্থপ্পকাসনায ৰুত্তনযেনপি ৰেদিতব্বানি.

উপক্কিলেসৰণ্ণনা

৫৮. ‘‘সম্মা আদিযতী’’তি ৰত্ৰা সম্মা আদিযনঞ্চস্স দল়্হগ্গাহো এৰাতি আহ ‘‘দল়্হং গণ্হাতী’’তি. ‘‘সাসনাৰচরেনাপি দীপেতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তং দস্সেতুং ‘‘একচ্চো হী’’তিআদি ৰুত্তং, তেন ধুতঙ্গধরতামত্তেন অত্তমনতা, পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পতা সম্মাপটিপত্তিযা উপক্কিলেসোতি ইমমত্থং দস্সেতি, ন যথাৰুত্ততপসমাদানধুতঙ্গধরতানং সতিপি অনিয্যানিকত্তে সদিসতন্তি দট্ঠব্বং.

‘‘দুৰিধস্সাপীতি ‘অত্তমনো হোতি পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পো’তি চ এৰং উপক্কিলেসভেদেন ৰুত্তস্স দুৰিধস্সাপি তপস্সিনো’’তি কেচি. যস্মা পন অট্ঠকথাযং সাসনিকৰসেনাপি অত্থো দীপিতো, তস্মা বাহিরকস্স, সাসনিকস্স চাতি এৰং দুৰিধস্সাপি তপস্সিনোতি অত্থো ৰেদিতব্বো. তথা চেৰ হি উপরিপি অত্থৰণ্ণনং ৰক্খতীতি. এত্তাৰতাতি যদিদং ‘‘কো অঞ্ঞো মযা সদিসো’’তি এৰং অতিমানস্স, অনিট্ঠিতকিচ্চস্সেৰ চ ‘‘অলমেত্তাৰতা’’তি এৰং অতিমানস্স চ উপ্পাদনং, এত্তাৰতা.

উক্কংসতীতি উক্কট্ঠং করোতি. উক্খিপতীতি অঞ্ঞেসং উপরি খিপতি, পগ্গণ্হাতীতি অত্থো. পরং সংহারেতীতি পরং সংহরং নিহীনং করোতি. অৰক্খিপতীতি অধো খিপতি, অৰমঞ্ঞতীতি অত্থো.

মানমদকরণেনাতি মানসঙ্খাতস্স মদস্স করণেন উপ্পাদনেন. মুচ্ছিতো হোতীতি মুচ্ছাপন্নো হোতি, সা পন মুচ্ছাপত্তি অভিজ্ঝাসীলব্বতপরামাসকাযগন্থেহি গধিতচিত্ততা, তত্থ চ অতিলগ্গভাৰোতি আহ ‘‘গধিতো অজ্ঝোসন্নো’’তি. পমজ্জনঞ্চেত্থ পমজ্জনমেৰাতি আহ ‘‘পমাদমাপজ্জতী’’তি. কেৰলং ধুতঙ্গসুদ্ধিকো হুত্ৰা কম্মট্ঠানং অননুযুঞ্জন্তো তায এৰ ধুতঙ্গসুদ্ধিকতায অত্তুক্কংসনাদিৰসেন পৰত্তেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘সাসনে’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ধুতঙ্গমেৰ…পে… পচ্চেতী’’তি.

৫৯. তেযেৰ পচ্চযা. সুট্ঠু কত্ৰা পটিসঙ্খরিত্ৰা লদ্ধাতি আদরগারৰযোগেন সক্কচ্চং অভিসঙ্খরিত্ৰা দানৰসেন উপনযৰসেন লদ্ধা. ৰণ্ণভণনন্তি গুণকিত্তনং. অস্সাতি তপস্সিনো.

৬০. ৰোদাসন্তি ব্যাসনং, ৰিভজ্জনন্তি অত্থো. তং পনেত্থ ৰিভজ্জনং দ্ৰিধা ইচ্ছিতন্তি আহ ‘‘দ্ৰেভাগং আপজ্জতী’’তি. দ্ৰে ভাগে করোতি রুচ্চনারুচ্চনৰসেন. গেধজাতোতি সঞ্জাতগেধো. মুচ্ছনং নাম সতিৰিপ্পৰাসেনেৰ হোতি, ন সতিযা সতীতি আহ ‘‘সমুট্ঠস্সতী’’তি. আদীনৰমত্তম্পীতি গধিতাদিভাৰেন পরিভোগে আদীনৰমত্তম্পি ন পস্সতি. মত্তঞ্ঞুতাতি পরিভোগে মত্তঞ্ঞুতা. পচ্চৰেক্খণপরিভোগমত্তম্পীতি পচ্চৰেক্খণমত্তেন পরিভোগম্পি একৰারং পচ্চৰেক্খিত্ৰাপি পরিভুঞ্জনম্পি ন করোতি.

৬১. ৰিচক্কসণ্ঠানাতি ৰিপুলতমচক্কসণ্ঠানা. সব্বস্স ভুঞ্জনতো অযোকূটসদিসা দন্তা এৰ দন্তকূটং.অপসাদেতীতি পসাদেতি. অচেলকাদিৰসেনাতি অচেলকৰতাদিৰসেন. লূখাজীৰিন্তি সল্লেখপটিপত্তিযা লূখজীৰিকং.

৬২. তপং করোতীতি ভাৰনামনসিকারলক্খণং তপং চরতি চরন্তো ৰিয হোতি. চঙ্কমং ওতরতি ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তো ৰিয. ৰিহারঙ্গণং সম্মজ্জতি ৰত্তপটিপত্তিং পূরেন্তো ৰিয.

‘‘আদস্সযমানো’’তি ৰা পাঠো.

কিঞ্চি ৰজ্জন্তি কিঞ্চি কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা দোসং. দিট্ঠিগতন্তি ৰিপরীতদস্সনং. অরুচ্চমানন্তি অত্তনো সিদ্ধন্তে পটিক্খিত্তভাৰেন অরুচ্চমানং. রুচ্চতি মেতি ‘‘কপ্পতি মে’’তি ৰদতি. অনুজানিতব্বন্তি তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেন ‘‘এৰমেত’’ন্তি অনুজানিতব্বং. সৰনমনোহারিতায ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি অনুমোদিতব্বং.

৬৩. কুজ্ঝনসীলতায কোধনো. ৰুত্তলক্খণো উপনাহো এতস্স অত্থীতি উপনাহী. এৰংভূতো চ তংসমঙ্গী হোতীতি ‘‘সমন্নাগতো হোতী’’তি ৰুত্তং. এস নযো ইতো পরেসুপি.

অযং পন ৰিসেসো – ইস্সতি উসূযতীতি উস্সুকী. সঠনং অসন্তগুণসম্ভাৰনং সঠো, সো এতস্স অত্থীতি সঠো. সন্তদোসপটিচ্ছাদনসভাৰা মাযা, মাযা এতস্স অত্থীতি মাযাৰী. গরুট্ঠানিযানম্পি পণিপাতাকরণলক্খণং থম্ভনং থদ্ধং, তমেত্থ অত্থীতি থদ্ধো. গুণেহি সমানং, অধিকঞ্চ অতিক্কমিত্ৰা নিহীনং কত্ৰা মঞ্ঞনসীলতায অতিমানী. অসন্তগুণসম্ভাৰনত্থিকতাসঙ্খাতা পাপা লামকা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো. মিচ্ছা ৰিপরীতা দিট্ঠি এতস্সাতি মিচ্ছাদিট্ঠিকো. ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ১৮৭, ২০২, ৪২৭; ৩.২৭, ২৯; উদা. ৫৫; মহানি. ২০; নেত্তি. ৫৮) এৰং অত্তনা অত্তাভিনিৰিট্ঠতায সতা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি, তমেৰ পরামসতীতি সন্দিট্ঠিপরামাসী. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সযং দিট্ঠি সন্দিট্ঠী’’তি ৰত্থুৰসেন অত্থো ৰুত্তো. আ বাল়্হং ৰিয ধীযতীতি আধানন্তি আহ ‘‘দল়্হং সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তি. যথাগহিতং গাহং পটিনিস্সজ্জনসীলো পটিনিস্সগ্গী, তপ্পটিক্খেপেন দুপ্পটিনিস্সগ্গী. পটিসেধত্থো হি অযং দু-সদ্দো যথা ‘‘দুপ্পঞ্ঞো, (ম. নি. ১.৪৪৯) দুস্সীলো’’তি (অ. নি. ৫.২১৩; ১০.৭৫; পারা. ১৯৫; ধ. প. ৩০৮) চ.

পরিসুদ্ধপপটিকপ্পত্তকথাৰণ্ণনা

৬৪. ইধ নিগ্রোধ তপস্সীতি যথানুক্কন্তং পুরিমপাল়িং নিগমনৰসেন একদেসেন দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এৰং ভগৰা’’তিআদি. গহিতলদ্ধিন্তি ‘‘অচেলকাদিভাৰো সেয্যো, তেন চ সংসারসুদ্ধি হোতী’’তি এৰং গহিতলদ্ধিং. রক্খিতং তপন্তি তায লদ্ধিযা সমাদিযিত্ৰা রক্খিতং অচেলকৰতাদিতপং. ‘‘সব্বমেৰ সংকিলিট্ঠ’’ন্তি ইমিনা যং ৰক্খতি পরিসুদ্ধপাল়িৰণ্ণনাযং ‘‘লূখতপস্সিনো চেৰ ধুতঙ্গধরস্স চ ৰসেন যোজনা ৰেদিতব্বা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৬৪), তস্স পরিকপ্পিতরূপস্স লূখস্স তপস্সিনোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি দস্সেতি. ‘‘পরিসুদ্ধপাল়িদস্সনত্থ’’ন্তি চ ইমিনা তিত্থিযানং ৰসেন পাল়ি যেৰেত্থ লব্ভতি, ন পন তদত্থোতি দস্সেতি. ৰুত্তৰিপক্খৰসেনাতি ৰুত্তস্স অত্থস্স পটিপক্খৰসেন, পটিক্খেপৰসেনাতি অত্থো. তস্মিং ঠানেতি হেতুঅত্থে ভুম্মন্তি তস্স হেতুঅত্থেন করণৰচনেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘এৰং সো তেনা’’তিআদিমাহ. উত্তরি ৰাযমমানোতি যথাসমাদিন্নেহি ধুতধম্মেহি অপরিতুট্ঠো, অপরিযোসিতসঙ্কপ্পো চ হুত্ৰা উপরি ভাৰনানুযোগৰসেন সম্মাৰাযামং করোন্তো.

৬৯. ইতো পরন্তি ইতো যথাৰুত্তনযতো পরং. অগ্গভাৰং ৰা সারভাৰং ৰাতি তপোজিগুচ্ছায অগ্গভাৰং ৰা সারভাৰং ৰা অজানন্তো. ‘‘অযমেৰস্স অগ্গভাৰো সারভাৰো’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘অগ্গপ্পত্তা, সারপ্পত্তা চা’’তি আহ.

পরিসুদ্ধতচপ্পত্তাদিকথাৰণ্ণনা

৭০. যমনং সংযমনং যামো, হিংসাদীনং অকরণৰসেন চতুব্বিধো যামোৰ চাতুযামো, সো এৰ সংৰরো, তেন সংৰুতো গুত্তসব্বদ্ৰারো চাতুযামসংৰরসংৰুতো. তেনাহ ‘‘চতুব্বিধেন সংৰরেন পিহিতো’’তি. অতিপাতনং হিংসনন্তি আহ ‘‘পাণং ন হনতী’’তি. লোভচিত্তেন ভাৰিতং সম্ভাৰিতন্তি কত্ৰা ভাৰিতং নাম পঞ্চ কামগুণা. অযঞ্চ তেসু তেসংযেৰ সমুদাচারো মগ্গোট্ঠাপকং ৰিযাতি আহ ‘‘তেসং সঞ্ঞাযা’’তি.

এতন্তি অভিহরণং, হীনায অনাৰত্তনঞ্চ. তেনাহ ‘‘সো অভিহরতীতি আদিলক্খণ’’ন্তি. অভিহরতীতি অভিবুদ্ধিং নেতি. তেনাহ ‘‘উপরূপরি ৰড্ঢেতী’’তি. চক্কৰত্তিনাপি পব্বজিতস্স অভিৰাদনাদি করীযতেৰাতি পব্বজ্জা সেট্ঠা গুণৰিসেসযোগতো, দোসৰিরহিততো চ, যতো সা পণ্ডিতপঞ্ঞত্তা ৰুত্তা. গিহিভাৰো পন নিহীনো তদুভযাভাৰতোতি আহ ‘‘হীনায গিহিভাৰত্থাযা’’তি.

৭১. তচপ্পত্তাতি তচং পত্তা, তচসদিসা হোতীতি অত্থো.

৭৪. তিত্থিযানং ৰসেনাতি তিত্থিযানং সমযৰসেন. নেসন্তি তিত্থিযানং. তন্তি দিব্বচক্খুং. সীলসম্পদাতি সব্বাকারসম্পন্নং চতুপারিসুদ্ধিসীলং. তচসারসম্পত্তিতোতি তচতপোজিগুচ্ছাযাসারসম্পত্তিতো. ৰিসেসভাৰন্তি ৰিসেসসভাৰং.

অচেলকপাল়িমত্তম্পীতি অচেলকপাল়িআগতত্থমত্তম্পি নত্থি, তস্মা মযং অনস্সাম ৰিনট্ঠাতি অত্থো. অ-কারো ৰা নিপাতমত্তং, নস্সামাতি ৰিনস্সাম. কুতো পরিসুদ্ধপাল়ীতি কুতো এৰ অম্হেসু পরিসুদ্ধপাল়িআগতপটিপত্তি. এস নযো সেসেসুপি. সুতিৰসেনাপীতি সোতপথাগমনমত্তেনাপি ন জানাম.

নিগ্রোধস্সপজ্ঝাযনৰণ্ণনা

৭৫. অস্সাতি সন্ধানস্স গহপতিস্স. কক্খল়ন্তি ফরুসং. দুরাসদৰচনন্তি অৰত্তব্বৰচনং. যস্মা ফরুসৰচনং যং উদ্দিস্স পযুত্তং, তস্মিং খমাপিতে খমাপকস্স পটিপাকতিকং হোতি, তস্মা ‘‘অযং মযী’’তিআদি ৰুত্তং.

৭৬. বোধত্থায ধম্মং দেসেতি, ন অত্তনো বুদ্ধভাৰঘোসনত্থায. ৰাদত্থাযাতি পরৰাদভঞ্জনৰাদত্থায. রাগাদিসমনত্থায ধম্মং দেসেতি, ন অন্তেৰাসিকম্যতায. ওঘনিত্থরণত্থাযাতি চতুরোঘনিত্থরণত্থায ধম্মং দেসেতি সব্বসো ওরপারাতিণ্ণমাৰহত্তা দেসনায. সব্বকিলেসপরিনিব্বানত্থায ধম্মং দেসেতি কিলেসানং লেসেনপি দেসনায অপরামট্ঠভাৰতো.

ব্রহ্মচরিযপরিযোসানাদিৰণ্ণনা

৭৭. ইদং সব্বম্পীতি সত্তৰস্সতো পট্ঠায যাৰ ‘‘সত্তাহ’’ন্তি পদং, ইদং সব্বম্পি ৰচনং. অসঠো পন অমাযাৰী উজুজাতিকো তিক্খপঞ্ঞো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি অধিপ্পাযো. সো হি তংমুহুত্তেনেৰ অরহত্তং পত্তুং সক্খিস্সতীতি. ৰঙ্কৰঙ্কোতি কাযৰঙ্কাদীহিপি ৰঙ্কেহি ৰঙ্কো জিম্হো কুটিলো. ‘‘সঠং পনাহং অনুসাসিতুং ন সক্কোমী’’তি ন ইদং ভগৰা কিলাসুভাৰেনেৰ ৰদতি, অথ খো তস্স অভাজনভাৰেনেৰ.

৭৮. পকতিযা আচরিযোতি যো এৰ তুম্হাকং ইতো পুব্বে পকতিযা আচরিযো অহোসি, সো এৰ ইদানিপি পুব্বাচিণ্ণৰসেন আচরিযো হোতু, ন মযং তুম্হে অন্তেৰাসিকে কাতুকামাতি অধিপ্পাযো. ন মযং তুম্হাকং উদ্দেসেন অত্থিকা, ধম্মতন্তি মেৰ পন তুম্হে ঞাপেতুকামম্হাতি অধিপ্পাযো. আজীৰতোতি জীৰিকায ৰুত্তিতো. অকুসলাতি কোট্ঠাসং পত্তাতি অকুসলাতি তং তং কোট্ঠাসতংযেৰ উপগতা. কিলেসদরথসম্পযুত্তাতি কিলেসদরথসহিতা তংসম্বন্ধনতো. জাতিজরামরণানং হিতাতি জাতিজরামরণিযা. সংকিলেসো এত্থ অত্থি, সংকিলেসে ৰা নিযুত্তাতি সংকিলেসিকা. ৰোদানং ৰুচ্চতি ৰিসুদ্ধি, তস্স পচ্চযভূতত্তা ৰোদানিযা. তথাভূতা চেতে ৰোদাপেন্তীতি আহ ‘‘সত্তে ৰোদাপেন্তী’’তি. সিখাপ্পত্তা পঞ্ঞায পারিপূরিৰেপুল্লতা মগ্গফলৰসেনেৰ ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘মগ্গপঞ্ঞা…পে… ৰেপুল্লত’’ন্তি. উভোপি ৰা এতানি পারিপূরিৰেপুল্লানি. যা হি তস্স পারিপূরী, সা এৰ ৰেপুল্লতাতি. ততোতি সংকিলেসধম্মপ্পহানৰোদানধম্মাভিবুদ্ধিহেতু.

৭৯. ‘‘যথা মারেনা’’তি নযিদং নিদস্সনৰসেন ৰুত্তং, অথ খো তথাভাৰকথনমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘মারো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. অথাতি মারেন তেসং পরিযুট্ঠানপ্পত্তিতো পচ্ছা অঞ্ঞাসীতি যোজনা. কস্মা পন ভগৰা পগেৰ ন অঞ্ঞাসীতি? অনাৰজ্জিতত্তা. মারং পটিবাহিত্ৰাতি মারেন তেসু কতং পরিযুট্ঠানং ৰিধমেত্ৰা, ন তেসং সতি পযোজনে বুদ্ধানং দুক্করং. সোতি মগ্গফলুপ্পত্তিহেতু. তেসং পরিব্বাজকানং.

ফুট্ঠাতি পরিযুট্ঠানৰসেন ফুট্ঠা. যত্রাতি নিদ্ধারণে ভুম্মন্তি আহ ‘‘যেসূ’’তি. অঞ্ঞাণত্থন্তি আজাননত্থং, উপসগ্গমত্তঞ্চেত্থ আ-কারোতি আহ ‘‘জাননত্থ’’ন্তি, ৰীমংসনত্থন্তি অত্থো. চিত্তং নুপ্পন্নন্তি ‘‘জানাম তাৰস্স ধম্ম’’ন্তি আজাননত্থং ‘‘ব্রহ্মচরিযং চরিস্সামা’’তি একস্মিং দিৰসে একৰারম্পি তেসং চিত্তং নুপ্পন্নং. সত্তাহো পন ৰুচ্চমানো এতেসং কিং করিস্সতীতি যোজনা. সত্তাহং পূরেতুন্তি সত্তাহং ব্রহ্মচরিযং পূরেতুং, ব্রহ্মচরিযৰসেন ৰা সত্তাহং পূরেতুন্তি অত্থো. পরৰাদভিন্দনন্তি পরৰাদমদ্দনং. সকৰাদসমুস্সাপনন্তি সকৰাদপগ্গণ্হনং. ৰাসনাযাতি সচ্চসম্পটিৰেধৰাসনায. নেসন্তি চ পকরণৰসেন ৰুত্তং. তদঞ্ঞেসম্পি হি ভগৰতো সম্মুখা, পরম্পরায চ দেৰমনুস্সানং সুণন্তানং ৰাসনায পচ্চযো এৰাতি. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

উদুম্বরিকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.

৩. চক্কৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা

অত্তদীপসরণতাৰণ্ণনা

৮০. উত্তানং ৰুচ্চতি পাকটং, তপ্পটিক্খেপেন অনুত্তানং অপাকটং, পটিচ্ছন্নং, অপচুরং, দুৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ. অনুত্তানানং পদানং ৰণ্ণনা অনুত্তানপদৰণ্ণনা. উত্তানপদৰণ্ণনায পযোজনাভাৰতো অনুত্তানগ্গহণং. ‘‘মাতুলা’’তি ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামো একো রুক্খো, তস্সা আসন্নপ্পদেসে মাপিতত্তা নগরম্পি ‘‘মাতুলা’’ ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তেন ৰুত্তং ‘‘মাতুলাযন্তি এৰং নামকে নগরে’’তি. অৰিদূরেতি তস্স নগরস্স অৰিদূরে.

কামঞ্চেত্থ সুত্তে ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, রাজা দল়্হনেমি নাম অহোসী’’তিআদিনা অতীতৰংসদীপিকা কথা আদিতো পট্ঠায আগতা, ‘‘অড্ঢতেয্যৰস্সসতাযুকানং মনুস্সানং ৰস্সসতাযুকা পুত্তা ভৰিস্সন্তী’’তিআদিনা পন সৰিসেসং অনাগতত্থপটিসংযুত্তা কথা আগতাতি ৰুত্তং ‘‘অনাগতৰংসদীপিকায সুত্তন্তকথাযা’’তি. অনাগতত্থদীপনঞ্হি অচ্ছরিযং, তত্থাপি অনাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিপত্তিকিত্তনং অচ্ছরিযতমং. সমাগমেনাতি সন্নিপাতেন.

‘‘ভত্তগ্গং অমনাপ’’ন্তিআদি কেৰলং তেসং পরিৰিতক্কমত্তং. অমনাপন্তি অমনুঞ্ঞং. বুদ্ধেসু কতো অপ্পকোপি অপরাধো অপ্পকো কারো ৰিয গরুতরৰিপাকোতি আহ ‘‘বুদ্ধেহি সদ্ধিং…পে… সদিসং হোতী’’তি. তত্রাতি তস্মিং মাতুলনগরস্স সমীপে, তস্সং ৰা পরিসাযং.

অত্তদীপাতি এত্থ কামং যো পরো ন হোতি, সো অত্তাতি সসন্তানো ‘‘অত্তা’’তি ৰুচ্চতি, হিতসুখেসিভাৰেন পন অত্তনিব্বিসেসত্তা ধম্মো ইধ ‘‘অত্তা’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘অত্তা নাম লোকিযলোকুত্তরো ধম্মো’’তি. দ্ৰিধা আপো গতো এত্থাতি দীপো, ওঘেন অনজ্ঝোত্থতো ভূমিভাগো. ইধ পন কামোঘাদীহি অনজ্ঝোত্থরণীযত্তা দীপো ৰিযাতি দীপো, অত্তা দীপো পতিট্ঠা এতেসন্তি অত্তদীপা. তেনাহ ‘‘অত্তানং দীপ’’ন্তিআদি. দীপভাৰো চেত্থ পটিসরণতাতি আহ ‘‘ইদং তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. অঞ্ঞসরণপটিক্খেপৰচনন্তি অঞ্ঞসরণভাৰপটিক্খেপৰচনং. ইদঞ্হি ন অঞ্ঞং সরণং কত্ৰা ৰিহরণস্সেৰ পটিক্খেপৰচনং, অথ খো অঞ্ঞস্স সরণসভাৰস্সেৰ পটিক্খেপৰচনং তপ্পটিক্খেপে চ তেন ইতরস্সাপি পটিক্খেপসিদ্ধিতো. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. ইদানি তমেৰত্থং সুত্তন্তরেন সাধেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. যদি এত্থ পাকতিকো অত্তা ইচ্ছিতো, কথং তস্স দীপসরণভাৰো, তস্মা অধিপ্পাযিকো এত্থ অত্তা ভৰেয্যাতি পুচ্ছতি ‘‘কো পনেত্থ অত্তা নামা’’তি. ইতরো যথাধিপ্পেতং অত্তানং দস্সেন্তো ‘‘লোকিযলোকুত্তরো ধম্মো’’তি. দুতিযৰারোপি পঠমৰারস্সেৰ পরিযাযভাৰেন দেসিতোতি দস্সেতুং ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং.

গোচরেতি ভিক্খূনং গোচরট্ঠানভূতে. তেনাহ ‘‘চরিতুং যুত্তট্ঠানে’’তি. সকেতি কথং পনাযং ভিক্খূনং সকোতি আহ ‘‘পেত্তিকে ৰিসযে’’তি. পিতিতো সম্মাসম্বুদ্ধতো আগতত্তা ‘‘অযং তুম্হাকং গোচরো’’তি তেন উদ্দিট্ঠত্তা পেত্তিকে ৰিসযেতি. চরন্তন্তি সামিঅত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘অযমেৰত্থো’’তি, চরন্তানন্তি চ অত্থো, তেনাযং ৰিভত্তিৰিপল্লাসেনপি ৰচনৰিপল্লাসেনপীতি দস্সেতি. কিলেসমারস্স ওতারালাভেনেৰ ইতরমারানম্পি ওতারালাভো ৰেদিতব্বো. অযং পনত্থোতি গোচরে চরণং সন্ধাযাহ, ৰত্থু পন ব্যতিরেকমুখেন আগতং.

সকুণে হন্তীতি সকুণগ্ঘি, মহাসেনসকুণো. অজ্ঝপ্পত্তাতি অভিভৰনৰসেন পত্তা উপগতা. ন ম্যাযন্তি মে অযং সকুণগ্ঘি নালং অভৰিস্স. নঙ্গলকট্ঠকরণন্তি নঙ্গলেন কসিতপ্পদেসো. লেড্ডুট্ঠানন্তি লেড্ডূনং উট্ঠপিতট্ঠানং. সকে বলেতি অত্তনো বলহেতু. অপত্থদ্ধাতি অৰগাল়্হত্থম্ভা সঞ্জাতত্থম্ভা. অস্সরমানাতি অৰ্হাযন্তী.

মহন্তং লেড্ডুন্তি নঙ্গলেন ভিন্নট্ঠানে সুক্খতায তিখিণসিঙ্গঅযোঘনসদিসং মহন্তং লেড্ডুং. অভিরুহিত্ৰাতি তস্স অধোভাগেন অত্তনা পৰিসিত্ৰা নিলীনযোগ্গপ্পদেসং সল্লক্খেত্ৰা তস্সুপরি চঙ্কমন্তো অস্সরমানো অট্ঠাসি. ‘‘এহি খো’’তিআদি তস্স অস্সরমানাকারদস্সনং. সন্নয্হাতি ৰাতগ্গহণৰসেন উভো পক্খে সমং ঠপেত্ৰা. পচ্চুপাদীতি পাৰিসি. তত্থেৰাতি যত্থ পুব্বে লাপো ঠিতো, তত্থেৰ লেড্ডুম্হি. উরন্তি অত্তনো উরপ্পদেসং. পচ্চতাল়েসীতি পতি অতাল়েসি সারম্ভৰসেন ৰেগেন গন্ত্ৰা পহরণতো ৰিধারেন্তী পতাল়েসি. আরম্মণন্তি পচ্চযং. ‘‘অৰসর’’ন্তি কেচি.

‘‘কুসলান’’ন্তি এৰং পৰত্তায দেসনায কো অনুসন্ধি? যথাঅনুসন্ধি এৰ. আদিতো হি ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৰে, ৰিহরথা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৮০) যেৰ অত্তধম্মপরিযাযেন লোকিযলোকুত্তরধম্মা গহিতা, তে যেৰেত্থ কুসলগ্গহণেন গহিতাতি. অনৰজ্জলক্খণানন্তি অৰজ্জপটিপক্খসভাৰানং. ‘‘অৰজ্জরহিতসভাৰান’’ন্তি কেচি. তত্থ পুরিমে অত্থৰিকপ্পে ৰিপাকধম্মধম্মা এৰ গহিতা, দুতিযে পন ৰিপাকধম্মাপি. যদি এৰং, কথং তেসং সমাদায ৰত্তনন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘ৰিপাকধম্মা সীলাদি ৰিয সমাদায ৰত্তিতব্বা’’তি. সমাদানন্তি পন অত্তনো সন্তানে সম্মা আদানং পচ্চযৰসেন পৰত্তি যেৰাতি দট্ঠব্বং. ৰিপাকধম্মা হি পচ্চযৰিসেসেহি সত্তসন্তানে সম্মদেৰ আহিতা আযুআদিসম্পত্তিৰিসেসভূতা উপরূপরিকুসলৰিসেসুপ্পত্তিযা উপনিস্সযা হোন্তীতি ৰদন্তি. পুঞ্ঞং পৰড্ঢতীতি এত্থ পুঞ্ঞন্তি উত্তরপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পুঞ্ঞফলং ৰড্ঢতী’’তি. পুঞ্ঞফলন্তি চ একদেসসরূপেকসেসেন ৰুত্তং ‘‘পুঞ্ঞঞ্চ পুঞ্ঞফলঞ্চ পুঞ্ঞফল’’ন্তি আহ ‘‘উপরূপরি পুঞ্ঞম্পি পুঞ্ঞৰিপাকোপি ৰেদিতব্বো’’তি.

‘‘মাতাপিতূন’’ন্তিআদি নিদস্সনমত্তং, তস্মা অঞ্ঞম্পি এৰরূপং হেতূপনিস্সযং কুসলং দট্ঠব্বং. সিনেহৰসেনাতি উপনিস্সযভূতস্স সিনেহস্স ৰসেন, ন সম্পযুত্তস্স. ন হি সিনেহসম্পযুত্তং নাম কুসলং অত্থি. মুদুমদ্দৰচিত্তন্তি মেত্তাৰসেন অতিৰিয মদ্দৰন্তং চিত্তং. যথা মত্থকপ্পত্তং ৰট্টগামিকুসলং দস্সেতুং ‘‘মাতাপিতূনং …পে… মুদুমদ্দৰচিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং মত্থকপ্পত্তমেৰ ৰিৰট্টগামিকুসলং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো সতি…পে… বোধিপক্খিযধম্মা’’তি ৰুত্তং. তদঞ্ঞেপি পন দানসীলাদিধম্মা ৰট্টস্স উপনিস্সযভূতা ৰট্টগামিকুসলং ৰিৰট্টস্স উপনিস্সযভূতা ৰিৰট্টগামিকুসলন্তি ৰেদিতব্বা. পরিযোসানন্তি ফলৰিসেসাৰহতায ফলদায কোটি সিখাপ্পত্তি, দেৰলোকে চ পৰত্তিসিরিৰিভৰোতি পরিযোসানং ‘‘মনুস্সলোকে’’তি ৰিসেসিতং, মনুস্সলোকৰসেনেৰ চাযং দেসনা আগতাতি. মগ্গফলনিব্বানসম্পত্তি পরিযোসানন্তি যোজনা. ৰিৰট্টগামিকুসলস্স ৰিপাকং সুত্তপরিযোসানে দস্সিস্সতি ‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সঙ্খো নাম রাজা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১০৮).

দল়্হনেমিচক্কৰত্তিরাজকথাৰণ্ণনা

৮১. ইধাতি ইমস্মিং ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ৩.১১০) সুত্তদেসনায আরদ্ধট্ঠানে ৰট্টৰিৰট্টগামিভাৰেন সাধারণে কুসলগ্গহণে. তত্থ ৰট্টগামিকুসলানুসন্ধিৰসেন ‘‘ভূতপুব্বং ভিক্খৰে’’তি দেসনং আরভি, আরভন্তো চ দেসিযমানমত্তং. ধম্মপটিগ্গাহকানং ভিক্খূনং সঙ্খেপতো এৰং দীপেত্ৰা আরভীতি দস্সেতুং ‘‘ভিক্খৰে’’তিআদি ৰুত্তং, পঠমং তথা অদীপেন্তোপি ভগৰা অত্থতো দীপেতি ৰিযাতি অধিপ্পাযো.

৮২. ঈসকম্পীতি অপ্পমত্তকম্পি. অৰসক্কিতন্তি ওগতভট্ঠং. নেমিঅভিমুখন্তি নেমিপ্পদেসস্স সম্মুখা. বন্ধিংসু চক্করতনস্স ওসক্কিতানোসক্কিতভাৰং জানিতুং. তদেতন্তি যথাৰুত্তট্ঠানা চৰনং. অতিবলৰদোসেতি রঞ্ঞো বলৰতি অনত্থে উপট্ঠিতে সতি.

অপ্পমত্তোতি রঞ্ঞো আণায পমাদং অকরোন্তো.

একসমুদ্দপরিযন্তমেৰাতি জম্বুদীপমেৰ সন্ধায ৰদতি. সো উত্তরতো অস্সকণ্ণপব্বতেন পরিচ্ছিন্নং হুত্ৰা অত্তানং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতএকসমুদ্দপরিযন্তো. পুঞ্ঞিদ্ধিৰসেনাতি চক্কৰত্তিভাৰাৰহায পুঞ্ঞিদ্ধিযা ৰসেন.

৮৩. এৰং কত্ৰাতি কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা. সুকতং কম্মন্তি দসকুসলকম্মপথমেৰ ৰদতি.

‘‘দসৰিধং, দ্ৰাদসৰিধ’’ন্তি চ ৰুত্তৰিভাগো পরতো আগমিস্সতি. পূরেন্তেনেৰাতি পূরেত্ৰা ঠিতেনেৰ. নিদ্দোসেতি চক্কৰত্তিৰত্তস্স পটিপক্খভূতানং দোসানং অপগমনে নিদ্দোসে. চক্কৰত্তীনং ৰত্তেতি চক্কৰত্তিরাজূহি ৰত্তিতব্বৰত্তে. ভাৰিনি ভূতে ৰিয হি উপচারো যথা ‘‘অগমা রাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০). অধিগতচক্কৰত্তিভাৰাপি হি তে তত্থ ৰত্তন্তেৰাতি তথা ৰুত্তং.

চক্কৰত্তিঅরিযৰত্তৰণ্ণনা

৮৪. অঞ্ঞথা ৰত্তিতুং অদেন্তো সো ধম্মো অধিট্ঠানং এতস্সাতি তদধিট্ঠানং, তেন তদধিট্ঠানেন চেতসা. সক্করোন্তোতি আদরকিরিযাৰসেন করোন্তো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. গরুং করোন্তোতি পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুকরণৰসেন গরুং করোন্তো. তেনেৰাহ ‘‘তস্মিং গারৰুপ্পত্তিযা’’তি. মানেন্তোতি সম্ভাৰনাৰসেন মনেন পিযাযন্তো. তেনাহ ‘‘তমেৰা’’তিআদি. এৰং পূজযতো অপচাযতো এৰঞ্চ যথাৰুত্তসক্কারাদিসম্ভৰোতি তং দস্সেতুং ‘‘তং অপদিসিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ধম্মাধিপতিভূতো আগতভাৰেনা’’তি ইমিনা যথাৰুত্তধম্মস্স জেট্ঠকভাৰেন পুরিমপুরিমতরঅত্তভাৰেসু সক্কচ্চ সমুপচিতভাৰং দস্সেতি. ‘‘ধম্মৰসেনেৰ সব্বকিরিযানং করণেনা’’তি এতেন ঠাননিসজ্জাদীসু যথাৰুত্তধম্মনিন্নপোণপব্ভারভাৰং দস্সেতি. অস্সাতি রক্খাৰরণগুত্তিযা. পরং রক্খন্তো অঞ্ঞং দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থতো রক্খন্তো তেনেৰ পরত্থসাধনেন খন্তিআদিগুণেন অত্তানং ততো এৰ রক্খতি. মেত্তচিত্ততাতি মেত্তচিত্ততায. নিৰাসনপারুপনগেহাদীনং সীতুণ্হাদিপটিবাহনেন আৰরণং. অন্তো জনস্মিন্তি অব্ভন্তরভূতে পুত্তদারাদিজনে.

‘‘সীলসংৰরে পতিট্ঠাপেহী’’তি ইমিনা রক্খং দস্সেতি, ‘‘ৰত্থগন্ধমালাদীনি দেহী’’তি ইমিনা আৰরণং, ইতরেন গুত্তিং. ভত্তৰেতনসম্পদানেনপীতি পি-সদ্দেন সীলসংৰরে পতিট্ঠাপনাদীনি সম্পিণ্ডেতি. এসেৰ নযো ইতো পরেসুপি পি-সদ্দগ্গহণেসু. নিগমো নিৰাসো এতেসন্তি নেগমা, এৰং জানপদাতি আহ ‘‘নিগমৰাসিনো’’তিআদি.

নৰৰিধা মানমদাতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদি (সং. নি. ৪.১০৮; ধ. স. ১১২১; ৰিভ. ৮৬৬; মহানি. ২১, ১৭৮) নযপ্পৰত্তিযা নৰৰিধা মানসঙ্খাতা মদা. মানো এৰ হেত্থ পমজ্জনাকারেন পৰত্তিযা মানমদো. সোভনে কাযিকৰাচসিককম্মে রতোতি সূরতো উ-কারস্স দীঘং কত্ৰা, তস্স ভাৰো সোরচ্চং, কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, সব্বং ৰা কাযৰচীসুচরিতং. সুট্ঠু ওরতোতি সোরতো, তস্স ভাৰো সোরচ্চং, যথাৰুত্তমেৰ সুচরিতং. রাগাদীনন্তি রাগদোসমোহমানাদীনং. দমনাদীহীতি দমনসমনপরিনিব্বাপনেহি. একমত্তানন্তি একং চিত্তং, একচ্চং অত্তনো চিত্তন্তি অত্থো. রাগাদীনঞ্হি পুব্বভাগিযং দমনাদিপচ্চেকং ইচ্ছিতব্বং, ন মগ্গক্খণে ৰিয একজ্ঝং পটিসঙ্খানমুখেন পজহনতো. একমত্তানন্তি ৰা ৰিৰেকৰসেন একং একাকিনং অত্তানং. কালে কালেতি তেসং সন্তিকং উপসঙ্কমিতব্বে কালে কালে.

ইধ ঠত্ৰাতি ‘‘ইদং খো, তাত, ত’’ন্তি এৰং নিগমনৰসেন ৰুত্তট্ঠানে ঠত্ৰা. ৰত্তন্তি অরিযচক্কৰত্তিৰত্তং. সমানেতব্বন্তি ‘‘দসৰিধং, দ্ৰাদসৰিধ’’ন্তি চ হেট্ঠা ৰুত্তগণনায চ সমানং কাতব্বং অনূনং অনধিকং কত্ৰা দস্সেতব্বং. অধম্মরাগস্সাতি অযুত্তট্ঠানে রাগস্স. ৰিসমলোভস্সাতি যুত্তট্ঠানেপি অতিৰিয বলৰভাৰেন পৰত্তলোভস্স.

চক্করতনপাতুভাৰৰণ্ণনা

৮৫. ৰত্তমানস্সাতি পরিপুণ্ণে চক্কৰত্তিৰত্তে ৰত্তমানস্স, নো অপরিপুণ্ণেতি আহ ‘‘পূরেত্ৰা ৰত্তমানস্সা’’তি. কিত্তাৰতা পনস্স পারিপূরী হোতীতি? তত্থ ‘‘কতাধিকারস্স তাৰ হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন দ্ৰাদসহিপি সংৰচ্ছরেহি পূরতি, পঞ্চৰীসতিযা, পঞ্ঞাসায ৰা সংৰচ্ছরেহি. অযঞ্চ ভেদো ধম্মচ্ছন্দস্সপি তিক্খমজ্ঝমুদুতাৰসেন, ইতরস্স ততো ভিয্যোপী’’তি ৰদন্তি.

দুতিযাদিচক্কৰত্তিকথাৰণ্ণনা

৯০. অত্তনো মতিযাতি পরম্পরাগতং পুরাণং তন্তিং পৰেণিং লঙ্ঘিত্ৰা অত্তনো ইচ্ছিতাকারেন. তেনাহ ‘‘পোরাণক’’ন্তিআদি.

ন পব্বন্তীতি সমিদ্ধিযা ন পূরেন্তি, ফীতা ন হোন্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন ৰড্ঢন্তী’’তি. তথা চাহ ‘‘কত্থচি সুঞ্ঞা হোন্তী’’তি. তত্থ তত্থ রাজকিচ্চে রঞ্ঞা অমা সহ ৰত্তন্তীতি অমচ্চা, যেহি ৰিনা রাজকিচ্চং নপ্পৰত্ততি. পরম্পরাগতা হুত্ৰা রঞ্ঞো পরিসায ভৰাতি পারিসজ্জা. তেনাহ ‘‘পরিসাৰচরা’’তি. তস্মিং ঠানন্তরে ঠপিতা হুত্ৰা রঞ্ঞো আযং, ৰযঞ্চ যাথাৰতো গণেন্তীতি গণকা. জাতিকুলসুতাচারাদিৰসেন পুথুত্তং গতত্তা মহতী মত্তা এতেসন্তি মহামত্তা, তে পন মহানুভাৰা অমচ্চা এৰাতি আহ ‘‘মহাঅমচ্চা’’তি. যে রঞ্ঞো হত্থানীকাদীসু অৰট্ঠিতা, তে অনীকট্ঠাতি আহ ‘‘হত্থিআচরিযাদযো’’তি. মন্তং পঞ্ঞং অসিতা হুত্ৰা জীৰন্তীতি মন্তস্সাজীৰিনো, মতিসজীৰাতি অত্থো, যে তত্থ তত্থ রাজকিচ্চে উপদেসদাযিনো. তেনাহ ‘‘মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা’’তিআদি.

আযুৰণ্ণাদিপরিহানিকথাৰণ্ণনা

৯১. বলৰলোভত্তাতি ‘‘ইমস্মিং লোকে ইদানি দলিদ্দমনুস্সা নাম বহূ, তেসং সব্বেসং ধনে অনুপ্পদিযমানে ময্হং কোসস্স পরিক্খযো হোতী’’তি এৰং উপ্পন্নবলৰলোভত্তা. উপরূপরিভূমীসূতি ছকামসগ্গসঙ্খাতাসু উপরূপরিকামভূমীসু. কম্মস্স ফলং অগ্গং নাম, তং পনেত্থ উদ্ধগামীতি আহ ‘‘উদ্ধং অগ্গং অস্সা’’তি. সগ্গে নিযুত্তা, সগ্গপ্পযোজনাতি ৰা সোৰগ্গিকা. দসন্নং ৰিসেসানন্তি দিব্বআযুৰণ্ণযসসুখআধিপতেয্যানঞ্চেৰ দিব্বরূপাদীনঞ্চ ফলৰিসেসানং. ৰণ্ণগ্গহণেন চেত্থ সকো অত্তভাৰৰণ্ণো গহিতো, রূপগ্গহণেন বহিদ্ধা রূপারম্মণং.

৯২. সুট্ঠু নিসিদ্ধন্তি যথাযং ইমিনা অত্তভাৰেন অদিন্নং আদাতুং ন সক্কোতি, এৰং সম্মদেৰ ততো নিসেধিতং কত্ৰা. মূলহতন্তি জীৰিতা ৰোরোপনেন মূলে এৰ হতং.

৯৬. রাগৰসেন চরণং চরিত্তং, চরিত্তমেৰ চারিত্তং, মেথুনন্তি অধিপ্পাযো, তং পন ‘‘পরেসং দারেসূ’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘মিচ্ছাচার’’ন্তি আহ.

১০০. পচ্চনীকদিট্ঠীতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৪; ৰিভ. ৭৯৩) সম্মাদিট্ঠিযা পটিপক্খভূতা দিট্ঠি.

১০১. মাতুচ্ছাদিকা উপরি সযমেৰ ৰক্খতি. অতিবলৰলোভোতি অতিৰিয বলৰা বহলকিলেসো, যেন অকালে, অদেসে চ পৰত্ততি. মিচ্ছাধম্মোতি মিচ্ছা ৰিপরীতো অৰিসভাগৰত্থুকো লোভধম্মো. তেনাহ ‘‘পুরিসান’’ন্তিআদি.

তস্স ভাৰোতি যেন মেত্তাকরুণাপুব্বঙ্গমেন চিত্তেন পুগ্গলো ‘‘মত্তেয্যো’’তি ৰুচ্চতি, সো তস্স যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদো, তংসমুট্ঠানা চ কিরিযা মত্তেয্যতা. তেনাহ ‘‘মাতরি সম্মা পটিপত্তিযা এতং নাম’’ন্তি. যা সম্মা পজ্জিতব্বে সম্মা অপ্পটিপত্তি, সোপি দোসো অগারৰকিরিযাদিভাৰতো. ৰিপ্পটিপত্তিযং পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি আহ ‘‘তস্সা অভাৰো চেৰ তপ্পটিপক্খতা চ অমত্তেয্যতা’’তি. কুলে জেট্ঠানন্তি অত্তনো কুলে ৰুদ্ধানং মহাপিতুচূল়পিতুজেট্ঠকভাতিকাদীনং.

দসৰস্সাযুকসমযৰণ্ণনা

১০৩. ‘‘য’’ন্তি ইমিনা সমযো আমট্ঠো, ভুম্মত্থে চেতং পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘যস্মিং সমযে’’তি. অলং পতিনোতি অলংপতেয্যা. তস্সা পরিযত্ততা ভরিযাভাৰেনাতি আহ ‘‘দাতুং যুত্তা’’তি. অগ্গরসানীতি মধুরভাৰেন, ভেসজ্জভাৰেন চ অগ্গভূতরসানি.

দিপ্পিস্সন্তীতি পটিপক্খভাৰেন সমুজ্জলিস্সন্তি. তেনাহ ‘‘কুসলন্তিপি ন ভৰিস্সতী’’তি. অহো পুরিসোতি মাতাদীসুপি ঈদিসো, অঞ্ঞেসং কেসং কিং ৰিস্সজ্জেস্সতি, অহো তেজৰপুরিসোতি.

গেহে মাতুগামং ৰিযাতি অত্তনো গেহে দাসিভরিযাভূতমাতুগামং ৰিয. মিস্সীভাৰন্তি মাতাদীসু ভরিযায ৰিয চারিত্তসঙ্করং.

বলৰকোপোতি হন্তুকামতাৰসেন উপ্পত্তিযা বলৰকোপো. আঘাতেতীতি আহনতি, অত্তনো কক্খল়ফরুসভাৰেন চিত্তং ৰিবাধতীতি অত্থো. নিস্সযদহনরসো হি দোসো. ব্যাপাদেতীতি ৰিনাসেতি, মনোপদূসনতো মনস্স পকোপনতো. তিব্বন্তি তিক্খং, সা পনস্স তিক্খতা সরীরে অৰহন্তেপি সিনেহৰত্থুং লঙ্ঘিত্ৰাপি পৰত্তিযা ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘পিযমানস্সপী’’তিআদি.

১০৪. কপ্পৰিনাসো কপ্পো উত্তরপদলোপেন, অন্তরাৰ কপ্পো অন্তরকপ্পো. তণ্হাদিভেদো কপ্পো এতস্স অত্থীতি কপ্পো, সত্তলোকোতি আহ ‘‘অন্তরাৰ লোকৰিনাসো’’তি. স্ৰাযং অন্তরকপ্পো কতিৰিধো, কথঞ্চস্স সম্ভৰো, কিং গতিকোতি অন্তোগধং চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অন্তরকপ্পো চ নামা’’তিআদি. লোভুস্সদাযাতি লোভাধিকায পজায ৰত্তমানায.