৯. মহাসতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা

উদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা

৩৭৩. ‘‘কস্মা ভগৰা ইদং সুত্তমভাসী’’তি অসাধারণং সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, সাধারণং পন ‘‘পাকট’’ন্তি অনামসিত্ৰা ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সমুট্ঠানন্তি হি দেসনানিদানং, তং সাধারণাসাধারণভেদতো দুৰিধং, সাধারণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিরভেদতো দুৰিধং. তত্থ সাধারণং অজ্ঝত্তিকং সমুট্ঠানং নাম ভগৰতো মহাকরুণা. তায হি সমুস্সাহিতস্স ভগৰতো ৰেনেয্যানং ধম্মদেসনায চিত্তং উদপাদি. যথাহ ‘‘সত্তেসু চ কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসী’’তিআদি. (দী. নি. ২.৬৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৯) বাহিরং পন সাধারণং সমুট্ঠানং নাম দসসহস্সমহাব্রহ্মপরিৰারস্স সহম্পতিমহাব্রহ্মুনো অজ্ঝেসনং. তথা চাহ ‘‘ব্রহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৰিদিত্ৰা’’তি. (দী. নি. ২.৬৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; সং. নি. ১.১৭৯; মহাৰ. ৯) তদজ্ঝেসনুত্তরকালঞ্হি ধম্মপচ্চৰেক্খণাজনিতং অপ্পোস্সুক্কতং পটিপস্সম্ভেত্ৰা ভগৰা ধম্মং দেসেতুং উস্সাহজাতো অহোসি. যথা চ মহাকরুণা, এৰং দসবলঞাণাদযো চ দেসনায অজ্ঝত্তসমুট্ঠানভাৰে ৰত্তব্বা. সব্বঞ্হি ঞেয্যধম্মং, তেসং দেসেতব্বপ্পকারং, সত্তানঞ্চ আসযানুসযাদিং যাথাৰতো জানিত্ৰা ভগৰা ঠানাট্ঠানাদীসু কোসল্লেন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰিচিত্তনযদেসনং পৰত্তেসীতি. অসাধারণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিরভেদতো দুৰিধমেৰ. তত্থ অজ্ঝত্তিকং যায মহাকরুণায, যেন চ দেসনাঞাণেন ইদং সুত্তং পৰত্তিতং, তদুভযং ৰেদিতব্বং, বাহিরং পন দস্সেতুং ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদিমাহ. তেন ৰুত্তং ‘‘অসাধারণং সমুট্ঠানং পুচ্ছতী’’তি, তেন ‘‘অত্তজ্ঝাসযাদীসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু কতরোয’’ন্তি সুত্তনিক্খেপো পুচ্ছিতো হোতীতি ইতরো ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদিনা ‘‘পরজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি দস্সেতি.

কুরুরট্ঠং কির তদা তংনিৰাসিসত্তানং যোনিসোমনসিকারৰন্ততাদিনা যেভুয্যেন সুপ্পটিপন্নতায, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন তদা উতুআদিসম্পত্তিযুত্তমেৰ অহোসি. তেন ৰুত্তং ‘‘উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা’’তি. আদি-সদ্দেন ভোজনাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. কেচি পন ‘‘পুব্বে পৰত্তকুরুৰত্তধম্মানুট্ঠানৰাসনায উত্তরকুরু ৰিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৰ হোন্তং ভগৰতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং তং রট্ঠং অহোসী’’তি ৰদন্তি. চিত্তসরীরকল্লতাযাতি চিত্তস্স, সরীরস্স চ অরোগতায. অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলাতি লদ্ধূপকারঞাণানুভাৰা, অনু অনু ৰা আচিণ্ণপঞ্ঞাতেজা. একৰীসতিযা ঠানেসুতি কাযানুপস্সনাৰসেন চুদ্দসসু ঠানেসু, ৰেদনানুপস্সনাৰসেন একস্মিং ঠানে, তথা চিত্তানুপস্সনাৰসেন, ধম্মানুপস্সনাৰসেন পঞ্চসু ঠানেসূতি এৰং একৰীসতিযা ঠানেসু. কম্মট্ঠানং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং যথা অরহত্তং পাপেতি, এৰং দেসনাৰসেন অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা. সুৰণ্ণচঙ্কোটকসুৰণ্ণমঞ্জূসাসু পক্খিত্তানি সুমনচম্পকাদিনানাপুপ্ফানি, মণিমুত্তাদিসত্তরতনানি চ যথা ভাজনসম্পত্তিযা সৰিসেসং সোভন্তি, কিচ্চকরানি চ হোন্তি মনুঞ্ঞভাৰতো, এৰং সীলদস্সনাদিসম্পত্তিযা ভাজনৰিসেসভূতায কুরুরট্ঠৰাসিপরিসায দেসিতা ভগৰতো অযং দেসনা ভিয্যোসো মত্তায সোভতি, কিচ্চকারী চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যথা হি পুরিসো’’তিআদিনা. এত্থাতি কুরুরট্ঠে.

পকতিযাতি সরসতোপি, ইমিস্সা সতিপট্ঠানসুত্তদেসনায পুব্বেপীতি অধিপ্পাযো. অনুযুত্তা ৰিহরন্তি সত্থু দেসনানুসারতো ভাৰনানুযোগং.

ৰিস্সট্ঠঅত্তভাৰেনাতি অনিচ্চাদিৰসেন কিস্মিঞ্চি যোনিসোমনসিকারে চিত্তং অনিযোজেত্ৰা রূপাদিআরম্মণে অভিরতিৰসেন ৰিস্সট্ঠচিত্তেন ভৰিতুং ন ৰট্টতি, পমাদৰিহারং পহায অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

একাযনোতি এত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপরিযাযো. ন কেৰলং অযনমেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি বহূ মগ্গপরিযাযাতি পদুদ্ধারং করোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তি আদিং ৰত্ৰা যদি মগ্গপরিযাযো অযন-সদ্দো, কস্মা পুন ‘‘মগ্গো’’তি ৰুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ একমগ্গোতি একো এৰ মগ্গো. ন হি নিব্বানগামিমগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি. ননু সতিপট্ঠানং ইধ মগ্গোতি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞে চ বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৰ গহিতা তদৰিনাভাৰতো. তথা হি ঞাণৰীরিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা, উদ্দেসে পন সতিযা এৰ গহণং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেনাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ন দ্ৰিধাপথভূতো’’তি ইমিনা ইমস্স মগ্গস্স অনেকমগ্গভাৰাভাৰং ৰিয অনিব্বানগামিভাৰাভাৰঞ্চ দস্সেতি. একেনাতি অসহাযেন. অসহাযতা চ দুৰিধা অত্তদুতিযতাভাৰেন ৰা, যা ‘‘ৰূপকট্ঠকাযতা’’তি ৰুচ্চতি, তণ্হাদুতিযতাভাৰেন ৰা, যা ‘‘পৰিৰিত্তচিত্ততা’’তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ৰূপকট্ঠেন পৰিৰিত্তচিত্তেনা’’তি. সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘যাৰ পরে একাহং ৰো করোমী’’তিআদীসূতি আহ ‘‘একস্সাতি সেট্ঠস্সা’’তি. যদি সংসারতো নিস্সরণট্ঠো অযনট্ঠো, অঞ্ঞেসম্পি উপনিস্সযসম্পন্নানং সাধারণতো, কথং ভগৰতোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. ইমস্মিং খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৰধারণে, তস্মা ইমস্মিং যেৰাতি অত্থো. দেসনাভেদোযেৰ হেসো, যদিদং ‘‘মগ্গো’’তি ৰা ‘‘অযনো’’তি ৰা. অযন-সদ্দো ৰা কম্মকরণাদিৰিভাগো. তেনাহ ‘‘অত্থতো পন একো ৰা’’তি.

নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোতি কাযানুপস্সনাদিমুখেন তত্থাপি আনাপানাদিমুখেন ভাৰনানযেন পৰত্তো. একাযনন্তি একগামিনং, নিব্বানগামিনন্তি অত্থো. নিব্বানঞ্হি অদুতিযভাৰতো, সেট্ঠভাৰতো চ ‘‘এক’’ন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থী’’তি (সু. নি. ৮৯০). ‘‘যাৰতা ভিক্খৰে ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা ৰিরাগো তেসং অগ্গং অক্খাযতী’’তি. (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) খযো এৰ অন্তোতি খযন্তো, জাতিযা খযন্তং দিট্ঠৰাতি জাতিখযন্তদস্সী. অৰিভাগেন সব্বেপি সত্তে হিতেন অনুকম্পতীতি হিতানুকম্পী. অতরিংসূতি তরিংসু. পুব্বেতি পুরিমকা বুদ্ধা, পুব্বে ৰা অতীতকালে.

তন্তি তেসং ৰচনং, তং ৰা কিরিযাৰুত্তিৰাচকত্তং ন যুজ্জতি. ন হি সঙ্খেয্যপ্পধানতায সত্তৰাচিনো একসদ্দস্স কিরিযাৰুত্তিৰাচকতা অত্থি. ‘‘সকিম্পি উদ্ধং গচ্ছেয্যা’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৭২) ৰিয সকিং অযনোতি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৰিতব্বং. এৰমত্থং যোজেত্ৰাতি ‘‘একং অযনং অস্সা’’তি এৰং সমাসপদত্থং যোজেত্ৰা. উভযথাপীতি পুরিমনযেন, পচ্ছিমনযেন চ. ন যুজ্জতি ইধাধিপ্পেতমগ্গস্স অনেকৰারং পৰত্তিসব্ভাৰতো. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. ‘‘অনেকৰারম্পি অযতী’’তি পুরিমনযস্স অযুত্ততাদস্সনং, ‘‘অনেকঞ্চস্স অযনং হোতী’’তি পচ্ছিমনযস্স.

ইমস্মিং পদেতি ‘‘একাযনো অযং ভিক্খৰে মগ্গো’’তি ইমস্মিং ৰাক্যে, ইমস্মিং ৰা ‘‘পুব্বভাগমগ্গো, লোকুত্তরমগ্গো’’তি ৰিধানপদে. মিস্সকমগ্গোতি লোকিযেন মিস্সকো লোকুত্তরমগ্গো. ৰিসুদ্ধিআদীনং নিপ্পরিযাযহেতুকং সঙ্গণ্হন্তো আচরিযত্থেরো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ. ইতরো পরিযাযহেতু ইধাধিপ্পেতোতি ‘‘পুব্বভাগমগ্গো’’তি অৰোচ.

সদ্দং সুত্ৰাতি ‘‘কালো ভন্তে ধম্মসৰনাযা’’তি কালারোচনসদ্দং পচ্চক্খতো, পরম্পরায চ সুত্ৰা. এৰং উক্খিপিত্ৰাতি এৰং ‘‘সুন্দরং মনোহরং ইমং কথং ছড্ডেমা’’তি অছড্ডেন্তা উচ্ছুভারং ৰিয পগ্গহেত্ৰা ন ৰিচরন্তি. আলুল়েতীতি ৰিলুল়িতো আকুলো হোতীতি অত্থো. একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোতি এত্তাৰতা ইধাধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তস্সেৰ অলঙ্কারত্থং সো পন যস্স পুব্বভাগমগ্গো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো’’তিআদিকা গাথাপি পটিসম্ভিদামগ্গতোৰ আনেত্ৰা ঠপিতা.

নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং,সোযেৰ অৰিপরীতসভাৰতায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমূপাযতাযাতি অত্থো. মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৰেসিতব্বতায. ‘‘গমনীযট্ঠেনা’’তি ৰা পাঠো, উপগন্তব্বতাযাতি অত্থো. ‘‘রাগাদীহী’’তি ইমিনা রাগদোসমোহানংযেৰ গহণং ‘‘রাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৰিভ. ৯২৪) ৰচনতো. ‘‘অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহী’’তি পন ইমিনা সব্বেসম্পি উপক্কিলেসানং সঙ্গণ্হনত্থং তে ৰিসুং উদ্ধটা. ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তি ৰুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ. কামং ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তি সামঞ্ঞজোতনা, চিত্তস্সেৰ পন ৰিসুদ্ধি ইধাধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘রূপমলৰসেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ন কেৰলং অট্ঠকথাৰচনমেৰ, অথ খো ইদং এত্থ আহচ্চ ভাসিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ.

সা পনাযং চিত্তৰিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো. ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৰ সোকাৰতিণ্ণতো ‘‘কহং একপুত্তক কহং একপুত্তকা’’তিআদিনা (ম. নি. ২.৩৫৩, ৩৫৪; সং. নি. ২.৬৩) পরিদেৰনৰসেন ৰাচাৰিপ্পলাপো পরিদৰনং পরিদেৰো. আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি. তং পনস্স সমতিক্কমাৰহতং নিদস্সনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ.

তত্থ যং পুব্বে, তং ৰিসোধেহীতি অতীতেসু খন্ধেসু তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনং ৰুত্তং. পচ্ছাতি পরতো. তেতি তুয্হং. মাহূতি মা অহু. কিঞ্চনন্তি রাগাদিকিঞ্চনং, এতেন অনাগতেসু খন্ধেসু সংকিলেসৰিসোধনং ৰুত্তং. মজ্ঝেতি তদুভযৰেমজ্ঝে. নো চে গহেস্সসীতি ন উপাদিযিস্সসি চে, এতেন পচ্চুপ্পন্নে খন্ধপ্পবন্ধে উপাদানপ্পৰত্তি ৰুত্তা. উপসন্তো চরিস্সসীতি এৰং অদ্ধত্তযগতসংকিলেসৰিসোধনে সতি নিব্বুতসব্বপরিল়াহতায উপসন্তো হুত্ৰা ৰিহরিস্সসীতি অরহত্তনিকূটেন গাথং নিট্ঠপেসি. তেনাহ ‘‘ইমং গাথ’’ন্তিআদি.

পুত্তাতি ওরসা, অঞ্ঞেপি ৰা দিন্নককিত্তিমাদযো যে কেচি. পিতাতি জনকো, অঞ্ঞেপি ৰা পিতুট্ঠানিযা. বন্ধৰাতি ঞাতকা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুত্তা ৰা পিতা ৰা বন্ধৰা ৰা অন্তকেন মচ্চুনা অধিপন্নস্স অভিভূতস্স মরণতো তাণায ন হোন্তি. কস্মা? নত্থি ঞাতীসু তাণতাতি. ন হি ঞাতীনং ৰসেন মরণতো আরক্খা অত্থি, তস্মা পটাচারে ‘‘উভো পুত্তা কালঙ্কতা’’তিআদিনা (অপ. থেরী ১.৪৯৮) মা নিরত্থকং পরিদেৰি, ধম্মংযেৰ পন যাথাৰতো পস্সাতি অধিপ্পাযো. সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতাতি যথানুলোমং পৰত্তিতায সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায পরিযোসানে সহস্সনযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. কথং পনাযং সতিপট্ঠানমগ্গৰসেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ন হি চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথায ৰিনা সাৰকানং অরিযমগ্গাধিগমো অত্থি. ‘‘ইমং গাথং সুত্ৰা’’তি পনিদং সোকৰিনোদনৰসেন পৰত্তিতায গাথায পঠমং সুতত্তা ৰুত্তং, সাপি হি সচ্চদেসনায পরিৰারবন্ধা এৰ অনিচ্চতাকথাতি কত্ৰা. ইতরগাথাযং পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ভাৰনাতি পঞ্ঞাভাৰনা. সা হি ইধ অধিপ্পেতা. তস্মাতি যস্মা রূপাদীনং অনিচ্চাদিতো অনুপস্সনাপি সতিপট্ঠানভাৰনাৰ, তস্মা. তেপীতি সন্ততিমহামত্তপটাচারাপি.

পঞ্চসতে চোরেতি সতসতচোরপরিৰারে পঞ্চচোরে পটিপাটিযা পেসেসি, তে অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা থেরং পরিযেসন্তা অনুক্কমেন থেরস্স সমীপে সমাগচ্ছিংসু. তেনাহ ‘‘তে গন্ত্ৰা থেরং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসূ’’তি. ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি ঊরুট্ঠিভেদপচ্চযং দুক্খৰেদনং অমনসিকারেন ৰিনোদেত্ৰা. পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি ৰিপ্পটিসারলেসস্সপি অসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘পরিসুদ্ধং সীলং নিস্সাযা’’তি. থেরস্স হি সীলং পচ্চৰেক্খতো পরিসুদ্ধং সীলং নিস্সায উল়ারং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জমানং ঊরুট্ঠিভেদজনিতং দুক্খৰেদনং ৰিক্খম্ভেসি. তিযামরত্তিন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, তেনস্স ৰিপস্সনাযং অপ্পমাদং, পটিপত্তিউস্সুক্কাপনঞ্চ দস্সেতি. পাদানীতি পাদে. সংযমেস্সামীতি সঞ্ঞপেস্সামি, সঞ্ঞত্তিং করিস্সামীতি অত্থো. অট্টিযামীতি জিগুচ্ছামি. হরাযামীতি লজ্জামি. ৰিপস্সিসন্তি সম্পস্সিং.

পচলাযন্তানন্তি পচলাযিকানং নিদ্দং উপগতানং. অগতিন্তি অগোচরং. ৰতসম্পন্নোতি ধুতগুণসম্পন্নো. পমাদন্তি পচলাযনং সন্ধাযাহ. ওরুদ্ধমানসোতি উপরুদ্ধঅধিচিত্তো. পঞ্জরস্মিন্তি সরীরে. সরীরঞ্হি ন্হারুসম্বন্ধঅট্ঠিসঙ্ঘাটতায ইধ ‘‘পঞ্জর’’ন্তি ৰুত্তং.

পীতৰণ্ণায পন পটাকায কাযং পরিহরণতো, মল্লযুদ্ধচিত্তকতায চ ‘‘পীতমল্লো’’তি পঞ্ঞাতো পব্বজিত্ৰা পীতমল্লত্থেরো নাম জাতো. তীসু রজ্জেসূতি পণ্ডুচোল়গোল়রজ্জেসু. ‘‘সব্বমল্লা সীহল়দীপে সক্কারসম্মানং লভন্তী’’তি তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম. তংযেৰ অঙ্কুসং কত্ৰাতি ‘‘রূপাদযো ‘মমা’তি ন গহেতব্বা’’তি নতুম্হাকৰগ্গেন পকাসিতমত্থং অত্তনো চিত্তমত্তহত্থিনো অঙ্কুসং কত্ৰা. পাদেসু অৰহন্তেসূতি অতিৰেলং চঙ্কমনেন অক্কমিতুং অসমত্থেসু. জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি ‘‘নিসিন্নে নিদ্দায অৰসরো হোতী’’তি. ব্যাকরিত্ৰাতি অত্তনো ৰীরিযারম্ভস্স সফলতাপৰেদনমুখেন সব্রহ্মচারীনং তত্থ উস্সাহং জনেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা. ভাসিতন্তি ৰচনং, কস্স পন তন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স সব্বলোকগ্গৰাদিনো’’তি. ‘‘ন তুম্হাক’’ন্তিআদি তস্স পৰত্তিআকারদস্সনং. তযিদং মে সঙ্খারানং অচ্চন্তৰূপসমকারণন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চা ৰতা’’তি গাথমাহরি, তেন ইদানাহং সঙ্খারানং খণে খণে ভঙ্গসঙ্খাতস্স রোগস্স অভাৰেন অরোগো পরিনিব্বুতোতি দস্সেতি.

অস্সাতি সক্কস্স. উপপত্তীতি দেৰূপপত্তি. পুন পাকতিকাৰ অহোসি সক্কভাৰেনেৰ উপপন্নত্তা.

সুব্রহ্মাতি এৰংনামো. অচ্ছরানং নিরযূপপত্তিং দিস্ৰা ততো পভুতি সততং পৰত্তমানং অত্তনো চিত্তুত্রাসং সন্ধাযাহ ‘‘নিচ্চং উত্রস্তমিদং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ উত্রস্তন্তি সন্তস্তং ভীতং. উব্বিগ্গন্তি সংৰিগ্গং. উত্রস্তন্তি ৰা সংৰিগ্গং. উব্বিগ্গন্তি ভযৰসেন সহ নিস্সযেন সঞ্চলিতং. অনুপ্পন্নেসূতি অনাগতেসু. কিচ্চেসূতি তেসু তেসু ইতিকত্তব্বেসু. ‘‘কিচ্ছেসূ’’তি ৰা পাঠো, দুক্খেসূতি অত্থো, নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, ভাৰিদুক্খনিমিত্তন্তি অত্থো. উপ্পতিতেসূতি উপ্পন্নেসু কিচ্চেসূতি যোজনা. তদা অত্তনো পরিৰারস্স উপ্পন্নং দুক্খং সন্ধায ৰদতি.

বোজ্ঝাতি বোধিতো, অরিযমগ্গতোতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞত্রা’’তি চ পদং অপেক্খিত্ৰা নিস্সক্কৰচনং, বোধিং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তপসাতি তপোকম্মতো, তেন মগ্গাধিগমস্স উপাযভূতং সল্লেখপটিপদং দস্সেতি. ইন্দ্রিযসংৰরাতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং সংৰরণতো, এতেন সতিসংৰরসীসেন সব্বম্পি সংৰরসীলং, লক্খণহারনযেন ৰা সব্বম্পি চতুপারিসুদ্ধিসীলং দস্সেতি. সব্বনিস্সগ্গাতি সব্বস্সপি নিস্সজ্জনতো সব্বকিলেসপ্পহানতো. কিলেসেসু হি নিস্সট্ঠেসু কম্মৰট্টং, ৰিপাকৰট্টঞ্চ নিস্সট্ঠমেৰ হোতীতি. সোত্থিন্তি খেমং অনুপদ্দৰতং.

ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৰা ঞাযতি পটিৰিজ্ঝীযতি এতেনাতি ঞাযো, অরিযমগ্গোতি আহ ‘‘ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. তণ্হাৰানৰিরহিতত্তাতি তণ্হাসঙ্খাতৰানৰিৰিত্তত্তা. তণ্হা হি খন্ধেহি খন্ধং, কম্মুনা ফলং, সত্তেহি চ দুক্খং ৰিনতি সংসিব্বতীতি ‘‘ৰান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তযিদং নত্থি এত্থ ৰানং, ন ৰা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স ৰানন্তি নিব্বানং, অসঙ্খতা ধাতু. পরপ্পচ্চযেন ৰিনা পচ্চক্খকরণং সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খতাযা’’তি.

ননু ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তি চিত্তৰিসুদ্ধিযা অধিপ্পেতত্তা ৰিসুদ্ধিগ্গহণেনেৰেত্থ সোকসমতিক্কমাদযোপি গহিতা এৰ হোন্তি, তে পুন কস্মা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি ৰুত্তং. সাসনযুত্তিকোৰিদেতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিলক্খণাযং ধম্মনীতিযং ছেকে. তং তমত্থং ঞাপেতীতি যে যে বোধনেয্যপুগ্গলা সঙ্খেপৰিত্থারাদিৰসেন যথা যথা বোধেতব্বা, অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ভগৰা তে তে তথা তথা বোধেন্তো তং তমত্থং ঞাপেতি. তং তং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তোতি অত্থাপত্তিং অগণেন্তো তং তমত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তো. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধো অত্থাপত্তিঞাপকাদিসাধনীযৰচনাতি. সংৰত্ততীতি জাযতি, হোতীতি অত্থো. যস্মা অনতিক্কন্তসোকপরিদেৰস্স ন কদাচি চিত্তৰিসুদ্ধি অত্থি সোকপরিদেৰসমতিক্কমনমুখেনেৰ চিত্তৰিসুদ্ধিযা ইজ্ঝনতো, তস্মা আহ ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমেন হোতী’’তি. যস্মা পন দোমনস্সপচ্চযেহি দুক্খধম্মেহি ফুট্ঠং পুথুজ্জনং সোকাদযো অভিভৰন্তি, পরিঞ্ঞাতেসু চ তেসু তে ন হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেনা’’তি. ঞাযস্সাতি অগ্গমগ্গস্স, ততিযমগ্গস্স চ. তদধিগমেন হি যথাক্কমং দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো. সচ্ছিকিরিযাভিসমযসহভাৰীপি ইতরাভিসমযো তদৰিনাভাৰতো সচ্ছিকিরিযাভিসমযহেতুকো ৰিয ৰুত্তো. ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযাতি ফলঞাণেন ৰা পচ্চক্খকরণং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি সম্পদানৰচনঞ্চেতং দট্ঠব্বং.

ৰণ্ণভণনন্তি পসংসাৰচনং. তযিদং ন ইধেৰ, অথ খো অঞ্ঞত্থাপি সত্থু আচিণ্ণং এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৰ হী’’তিআদিমাহ. তত্থ আদিম্হি কল্যাণমাদি ৰা কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপারিপূরিতো, উপনেতব্বস্স অভাৰতো চ কেৰলপরিপুণ্ণং. নিরুপক্কিলেসতো অপনেতব্বস্স চ অভাৰতো পরিসুদ্ধং. সেট্ঠচরিযভাৰতো সাসনব্রহ্মচরিযং, মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ ৰো পকাসেস্সামীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৭) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অরিযৰংসাতি অরিযানং বুদ্ধাদীনং ৰংসা পৰেণিযো. অগ্গঞ্ঞাতি অগ্গাতি জানিতব্বা সব্বৰংসেহি সেট্ঠভাৰতো. রত্তঞ্ঞাতি চিররত্তাতি জানিতব্বা. ৰংসঞ্ঞাতি বুদ্ধাদীনং ৰংসাতি জানিতব্বা. পোরাণাতি পুরাতনা অনধুনাতনত্তা. অসঙ্কিণ্ণাতি অৰিকিণ্ণা অনপনীতা. অসঙ্কিণ্ণপুব্বাতি ‘‘কিং ইমেহী’’তি অরিযেহি ন অপনীতপুব্বা. ন সঙ্কীযন্তীতি ইদানিপি তেহি ন অপনীযন্তি. ন সঙ্কীযিস্সন্তীতি অনাগতেপি তেহি ন অপনীযিস্সন্তি. অপ্পটিকুট্ঠা…পে… ৰিঞ্ঞূহীতি যে লোকে ৰিঞ্ঞূ সমণব্রাহ্মণা, তেহি অপ্পচ্চক্খতা অনিন্দিতা, অগরহিতাতি অত্থো. ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তিআদীহীতি ৰিসুদ্ধিআদিদীপনেহি. পদেহীতি ৰাক্যেহি, ৰিসুদ্ধিঅত্থতাদিভেদভিন্নেহি ৰা ধম্মকোট্ঠাসেহি. উপদ্দৰেতি অনত্থে. ৰিসুদ্ধিন্তি ৰিসুজ্ঝনং সংকিলেসপ্পহানং. ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো. পরিযাপুণনং পরিচযো. অত্থস্স হদযে ঠপনং ধারণং. পরিৰত্তনং ৰাচনং.

গন্ধারকোতি গন্ধারদেসে উপ্পন্নো. পহোন্তীতি সক্কোন্তি. অনিয্যানিকমগ্গাতি মিচ্ছামগ্গা, মিচ্ছত্তনিযতানিযতমগ্গাপি ৰা. সুৰণ্ণন্তি কূটসুৰণ্ণম্পি ৰুচ্চতি. মণীতি কাচমণিপি, মুত্তাতি ৰেল়ুজাপি, পৰাল়ন্তি পল্লৰোপি ৰুচ্চতীতি রত্তজম্বুনদাদিপদেহি তে ৰিসেসিতা.

ন ততো হেট্ঠাতি ইধাধিপ্পেতকাযাদীনং ৰেদনাদিসভাৰত্তাভাৰা, কাযৰেদনাচিত্তৰিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৰিসুং ৰিপল্লাসৰত্থন্তরভাৰেন গহিতত্তা চ হেট্ঠা গহণেসু ৰিপল্লাসৰত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং, পঞ্চমস্স পন ৰিপল্লাসৰত্থুনো অভাৰা ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. আরম্মণৰিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৰিভাগোতি. তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠান-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারদস্সনং, ন ইধ পাল়িযং ৰুত্তস্স সতিপট্ঠান-সদ্দস্স অত্থদস্সনন্তি. আদীসু হি সতিগোচরোতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো, নামরূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকারসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি (সং. নি. ৫.৪০৮) ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি ৰুত্তানং সভিগোচরানং পকাসকে সুত্তপ্পদেসে সঙ্গণ্হাতি. এৰং ‘‘পটিসম্ভিদাপাল়িয’’ম্পি (পটি. ম. ২.৩৪) অৰসেসপাল়িপ্পদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো. সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং. দানাদীনি করোন্তস্স রূপাদীনি সতিযা ঠানং হোন্তীতি তংনিৰারণত্থমাহ ‘‘পধানং ঠান’’ন্তি. প-সদ্দো হি ইধ ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. সং. মাতিকা ১৪) ৰিয পধানত্থদীপকোতি অধিপ্পাযো.

অরিযোতি অরিযং সব্বসত্তসেট্ঠং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ. এত্থাতি এতস্মিং সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তে.(ম. নি. ৩.৩১০) সুত্তেকদেসেন হি সুত্তং দস্সেতি. তত্থ হি –

‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদরিযো…পে… অরহতীতি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইধ, ভিক্খৰে, সত্থা সাৰকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায ‘ইদং ৰো হিতায ইদং ৰো সুখাযা’তি. তস্স সাৰকা ন সুস্সূসন্তি. ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৰোক্কম্ম চ সত্থু সাসনা ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং সতিপট্ঠানং. যদরিযো সেৰতি…পে… অরহতি.

পুন চপরং, ভিক্খৰে, সত্থা…পে...ইদং ৰো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৰকা ন সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৰোক্কম্ম সত্থু সাসনা ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, ন চ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, অনত্তমনতা চ অত্তমনতা চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুতিযং.

পুন চপরং, ভিক্খৰে…পে… সুখাযাতি, তস্স সাৰকা সুস্সূসন্তি…পে… ৰত্তন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো অত্তমনো চেৰ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ততিয’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩১১).

এৰং পটিঘানুনযেহি অনৰস্সুততা, নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৰীতিৰত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. বুদ্ধানংযেৰ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৰেণিকধম্মভাৰতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং. প-সদ্দো আরম্ভং জোতেতি, আরম্ভো চ পৰত্তীতি কত্ৰা আহ ‘‘পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি. সতিযা করণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং. অন-সদ্দো হি বহুলংৰচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি. তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. পট্ঠাতীতি এত্থ প-সদ্দো ভুসত্থৰিসিট্ঠং পক্খন্দনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পত্থরিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো’’তি আহ. পুন ভাৰত্থং সতি, সদ্দং, পট্ঠানসদ্দঞ্চ ৰণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ, তেন পুরিমৰিকপ্পে সতি, সদ্দো, পট্ঠান-সদ্দো চ কত্তুঅত্থোতি ৰিঞ্ঞাযতি. সরণট্ঠেনাতি চিরকতস্স, চিরভাসিতস্স চ অনুস্সরণট্ঠেন. ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৰ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, ইদং. ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং.

যদি এৰন্তি. যদি সতি এৰ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৰং সন্তে কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৰচনন্তি আহ ‘‘সতিবহুত্তা’’তিআদি. যদি বহুকা তা সতিযো, অথ কস্মা ‘‘মগ্গো’’তি একৰচনন্তি যোজনা. মগ্গট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন. নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৰ নিয্যানিকভাৰেন একত্তূপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তি, অত্তনাৰ পুব্বে ৰুত্তং পচ্চাহরতি. তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৰসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো. অপরভাগেতি অরিযমগ্গক্খণে. কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিৰিধমনৰসেন ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তিত্ৰা মগ্গক্খণে সতিযেৰ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৰিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৰসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আরম্মণকরণৰসেন নিব্বানং গচ্ছতি. চতুকিচ্চসাধনেনেৰ হেত্থ বহুৰচননিদ্দেসো. এৰঞ্চ সতীতি এৰং মগ্গট্ঠেন একত্তং উপাদায ‘‘মগ্গো’’তি একৰচনেন, আরম্মণভেদেন চতুব্বিধতং উপাদায ‘‘চত্তারো’’তি চ ৰত্তব্বতায সতি ৰিজ্জমানত্তা. ৰচনানুসন্ধিনা ‘‘একাযনো অয’’ন্তিআদিকা দেসনা সানুসন্ধিকাৰ, ন অননুসন্ধিকাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তমেৰত্থং নিদস্সনেন পটিপাদেতুং ‘‘মারসেনপ্পমদ্দন’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২৪) সুত্তপদং আনেত্ৰা ‘‘যথা’’তিআদিনা নিদস্সনং সংসন্দতি. ‘‘তস্মা’’তিআদি নিগমনং.

ৰিসেসতো কাযো, ৰেদনা চ অস্সাদস্স কারণন্তি তপ্পহানত্থং তেসু তণ্হাৰত্থূসু ওল়ারিকসুখুমেসু অসুভদুক্খভাৰদস্সনানি মন্দতিক্খপঞ্ঞেহি তণ্হাচরিতেহি সুকরানীতি তানি তেসং ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰুত্তানি. তথা ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৰেসৰত্থুতায দিট্ঠিযা ৰিসেসকারণেসু চিত্তধম্মেসু অনিচ্চানত্ততাদস্সনানি সরাগাদিৰসেন, সঞ্ঞাফস্সাদিৰসেন, নীৰরণাদিৰসেন চ নাতিপ্পভেদাতিপ্পভেদগতেসু তেসু তপ্পহানত্থং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং দিট্ঠিচরিতানং সুকরানীতি তেসং তানি ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰুত্তানি. এত্থ চ যথা চিত্তধম্মানম্পি তণ্হায ৰত্থুভাৰো সম্ভৰতি, তথা কাযৰেদনানম্পি দিট্ঠিযাতি সতিপি নেসং চতুন্নম্পি তণ্হাদিট্ঠিৰত্থুভাৰে যো যস্সা সাতিসযপচ্চযো, তং দস্সনত্থং ৰিসেসগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. তিক্খপঞ্ঞসমথযানিকো ওল়ারিকারম্মণং পরিগ্গণ্হন্তো তত্থ অট্ঠত্ৰা ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা উট্ঠায ৰেদনং পরিগ্গণ্হাতীতি ৰুত্তং ‘‘ওল়ারিকারম্মণে অসণ্ঠহনতো’’তি. ৰিপস্সনাযানিকস্স পন সুখুমে চিত্তে, ধম্মেসু চ চিত্তং পক্খন্দতীতি চিত্তধম্মানুপস্সনানং মন্দতিক্খপঞ্ঞৰিপস্সনাযানিকানং ৰিসুদ্ধিমগ্গতা ৰুত্তা.

তেসং তত্থাতি এত্থ তত্থ-সদ্দস্স ‘‘পহানত্থ’’ন্তি এতেন যোজনা. পরতো তেসং তত্থাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পঞ্চ কামগুণা সৰিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৰিসেসেন কাযো কামোঘস্স ৰত্থু, ভৰেসু সুখগ্গহণৰসেন ভৰস্সাদো হোতীতি ভৰোঘস্স ৰেদনা ৰত্থু, সন্ততিঘনগ্গহণৰসেন ৰিসেসতো চিত্তে অত্তাভিনিৰেসো হোতীতি দিট্ঠোঘস্স চিত্তং ৰত্থু, ধম্মেসু ৰিনিব্ভোগস্স দুক্করত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায দুপ্পটিৰিজ্ঝত্তা চ সম্মোহো হোতীতি অৰিজ্জোঘস্স ধম্মা ৰত্থু, তস্মা তেসু তেসং পহানত্থং চত্তারোৰ ৰুত্তা.

এৰং কাযাদীনং কামোঘাদিৰত্থুভাৰকথনেনেৰ কামযোগকামাসৰাদীনম্পি ৰত্থুভাৰো দীপিতো হোতি ওঘেহি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা. যদগ্গেন চ কাযো কামোঘাদীনং ৰত্থু, তদগ্গেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৰত্থু. ‘‘দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভূতা ৰেদনা ৰিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৰত্থু. চিত্তে নিচ্চগ্গহণৰসেন সস্সতস্স অত্তনো সীলেন সুদ্ধীতি আদি পরামসনং হোতীতি সীলব্বতপরামাসস্স চিত্তং ৰত্থু. নামরূপপরিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ভৰৰিভৰদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৰত্থু. কাযস্স কামুপাদানৰত্থুতা ৰুত্তনযাৰ. যদগ্গেন হি কাযো কামোঘস্স ৰত্থু, তদগ্গেন কামুপাদানস্সপি ৰত্থু অত্থতো অভিন্নত্তা. সুখৰেদনস্সাদৰসেন পরলোকনিরপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকং (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৪৫; ২.৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৬; সং. নি. ৩.২১০; ধ. স. ১২২১; ৰিভ. ৯৩৮) পরামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৰেদনা ৰত্থু. চিত্তধম্মানং ইতরুপাদানৰত্থুতা ততিযচতুত্থগন্থযোজনাযং ৰুত্তনযা এৰ. কাযৰেদনানং ছন্দদোসাগতিৰত্থুতা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থযোজনাযং ৰুত্তনযা এৰ. সন্ততিঘনগ্গহণৰসেন সরাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং ৰত্থু. ধম্মসভাৰানৰবোধে ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৰত্থু.

আহারসমুদযা কাযস্স সমুদযা, ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো, (সং. নি. ৫.৪০৮) সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৰিভ. ২২৫) ৰচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবল়ীকারফস্সমনোসঞ্চেতনাৰিঞ্ঞাণাহারা কাযাদিপরিজাননেন পরিঞ্ঞাতা হোন্তীতি আহ ‘‘চতুব্বিধাহারপরিঞ্ঞত্থ’’ন্তি. পকরণনযোতি নেত্তিপকরণৰসেন সুত্তন্তসংৰণ্ণনানযো.

সরণৰসেনাতি কাযাদীনং, কুসলাদিধম্মানঞ্চ উপধারণৰসেন. সরন্তি গচ্ছন্তি নিব্বানং এতাযাতি সতীতি ইমস্মিং অত্থে একত্তে একসভাৰে নিব্বানে সমোসরণং সমাগমো একত্তসমোসরণং. এতদেৰ হি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং.

একনিব্বানপৰেসহেতুভূতো ৰা সমানতায একো সতিপট্ঠানসভাৰো একত্তং, তত্থ সমোসরণং একত্তসমোসরণং, তংসভাগতাৰ, একনিব্বানপৰেসহেতুভাৰং পন দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. এতস্মিং অত্থে সরণেকত্তসমোসরণানি সহেৰ সতিপট্ঠানেকভাৰস্স কারণত্তেন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বানি, পুরিমস্মিং ৰিসুং. সরণৰসেনাতি ৰা গমনৰসেনাতি অত্থে সতি তদেৰ গমনং সমোসরণন্তি, সমোসরণে ৰা সতি-সদ্দত্থৰসেন অৰুচ্চমানে ধারণতাৰ সতীতি সতি-সদ্দত্থন্তরাভাৰা পুরিমং সতিভাৰস্স কারণং, পচ্ছিমং একভাৰস্সাতি নিব্বানসমোসরণেপি সহিতানেৰ তানি সতিপট্ঠানেকভাৰস্স কারণানি ৰুত্তানি হোন্তি.

‘‘চুদ্দসৰিধেন, নৰৰিধেন, সোল়সৰিধেন, পঞ্চৰিধেনা’’তি ইদং উপরি পাল়িযং (দী. নি. ২.৩৭৪) আগতানং আনাপানপব্বাদীনং ৰসেন ৰুত্তং, তেসং পন অনন্তরভেদৰসেন, তদনুগতভেদৰসেন চ ভাৰনায অনেকৰিধতা লব্ভতিযেৰ, চতূসু দিসাসু উট্ঠানকভণ্ডসদিসতা কাযানুপস্সনাদিতংতংসতিপট্ঠানভাৰনানুভাৰস্স দট্ঠব্বা.

কথেতুকম্যতাপুচ্ছা ইতরাসং পুচ্ছানং ইধ অসম্ভৰতো, নিদ্দেসাদিৰসেন দেসেতুকম্যতায চ তথা ৰুত্তত্তা. ‘‘ইধা’’তি ৰুচ্চমানপটিপত্তিসম্পাদকস্স ভিক্খুনো সন্নিস্সযদস্সনং, সো চস্স সন্নিস্সযো সাসনতো অঞ্ঞো নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ইধাতি ইমস্মিং সাসনে’’তি. ধম্ম…পে… লপনমেতং তেসং অত্তনো সম্মুখাভিমুখভাৰকরণত্থং, তঞ্চ ধম্মস্স সক্কচ্চসৰনত্থং. ‘‘গোচরে ভিক্খৰে চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে’’তিআদি (দী. নি. ৩.৮০; সং. নি. ৫.৩৭২) ৰচনতো ভিক্খুগোচরা এতে ধম্মা, যদিদং কাযানুপস্সনাদযো. তত্থ যস্মা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা ভিক্খু হোতি, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদিনা ভিক্খুং দস্সেতি ভিক্খুম্হি তংনিযমতোতি আহ ‘‘পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনতো’’তি. সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা, সকলসাসনসম্পটিগ্গাহকত্তা চ সব্বপ্পকারায অনুসাসনিযা ভাজনভাৰো. তস্মিং গহিতেতি ভিক্খুম্হি গহিতে. ভিক্খুপরিসায জেট্ঠভাৰতো রাজগমনঞাযেন ইতরা পরিসাপি অত্থতো গহিতাৰ হোন্তীতি আহ ‘‘সেসা’’তিআদি. এৰং পঠমং কারণং ৰিভজিত্ৰা ইতরম্পি ৰিভজিতুং ‘‘যো চ ইম’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

সমং চরেয্যাতি কাযাদি ৰিসমচরিযং পহায কাযাদীহি সমং চরেয্য. রাগাদিৰূপসমেন সন্তো, ইন্দ্রিযদমেন দন্তো, চতুমগ্গনিযামেন নিযতো, সেট্ঠচরিতায ব্রহ্মচারী, সব্বত্থ কাযদণ্ডাদিওরোপনেন নিধায দণ্ডং. অরিযভাৰে ঠিতো সো এৰরূপো বাহিতপাপসমিতপাপভিন্নকিলেসতাহি ‘‘ব্রাহ্মণো, সমণো, ভিক্খূ’’তি চ ৰেদিতব্বো.

‘‘অযঞ্চেৰ কাযো, বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তিআদীসু খন্ধপঞ্চকং, তথা ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭; পারা. ১১), ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স পস্সদ্ধি পটিপ্পস্সদ্ধী’’তিআদীসু চ ৰেদনাদযো চেতসিকা খন্ধা কাযোতি ৰুচ্চন্তীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি রূপকাযে’’তি আহ. কেসাদীনঞ্চ ধম্মানন্তি কেসাদিসঞ্ঞিতানং ভূতুপাদাধম্মানং. এৰং ‘‘চযট্ঠো সরীরট্ঠো কাযট্ঠো’’তি সদ্দনযেন কায-সদ্দং দস্সেত্ৰা ইদানি নিরুত্তিনযেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং. আযন্তীতি উপ্পজ্জন্তি.

অসম্মিস্সতোতি ৰেদনাদযোপি এত্থ সিতা, এত্থ পটিবদ্ধাতি কাযে ৰেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতোতি অত্থো. সমূহৰিসযতায চস্স কায-সদ্দস্স, সমুদাযুপাদানতায চ অসুভাকারস্স ‘‘কাযে’’তি একৰচনং, তথা আরম্মণাদিৰিভাগেন অনেকভেদভিন্নম্পি চিত্তং চিত্তভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘চিত্তে’’তি একৰচনং, ৰেদনা পন সুখাদিভেদভিন্না ৰিসুং ৰিসুং অনুপস্সিতব্বাতি দস্সেন্তেন ‘‘ৰেদনাসূ’’তি বহুৰচনেন ৰুত্তা, তথেৰ চ নিদ্দেসো পৰত্তিতো, ধম্মা চ পরোপণ্ণাসভেদা, অনুপস্সিতব্বাকারেন চ অনেকভেদা এৰাতি তেপি বহুৰচনৰসেনেৰ ৰুত্তা.

অৰযৰীগাহসমঞ্ঞাতিধাৰনসারাদানাভিনিৰেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযরূপেহি ৰিনিব্ভুঞ্জন্তো ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ. পাসাদাদিনগরাৰযৰসমূহে অৰযৰীৰাদিনোপি অৰযৰীগাহং ন করোন্তি, ‘‘নগরং নাম কোচি অত্থো অত্থী’’তি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৰনং সিযাতি ইত্থিপুরিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৰনে নগরনিদস্সনং ৰুত্তং. অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহো, কেসলোমাদিসমূহো, ভূতুপাদাযসমূহো চ যথাৰুত্তসমূহো, তব্বিনিমুত্তো কাযোপি নাম কোচি নত্থি, পগেৰ ইত্থিআদযোতি আহ ‘‘কাযো ৰা ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো দিস্সতী’’তি. ‘‘কোচি ধম্মো’’তি ইমিনা সত্তজীৰাদিং পটিক্খিপতি, অৰযৰী পন কাযপটিক্খেপেনেৰ পটিক্খিত্তোতি. যদি এৰং কথং কাযাদিসমঞ্ঞাতিধাৰনানীতি আহ ‘‘যথাৰুত্তধম্ম…পে… করোন্তী’’তি. তথা তথাতি কাযাদিআকারেন.

যং পস্সতীতি যং ইত্থিং, পুরিসং ৰা পস্সতি. ননু চক্খুনা ইত্থিপুরিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চমেতং, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুরিসং পস্সামী’’তি পন পৰত্তসঞ্ঞায ৰসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৰুত্তং মিচ্ছাদস্সনেন ৰা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং তং রূপাযতনং ন হোতীতি অত্থো ৰিপরীতগ্গাহৰসেন মিচ্ছাপরিকপ্পিতরূপত্তা. অথ ৰা তং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি, অচক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠং ৰা তং ন হোতি. যং দিট্ঠং, তং ন পস্সতীতি যং রূপাযতনং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো. অপস্সং বজ্ঝতেতি ইমং অত্তভাৰং যথাভূতং পঞ্ঞাচক্খুনা অপস্সন্তো ‘‘এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি কিলেসবন্ধনেন বজ্ঝতি.

ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৰানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকারানুপস্সী ন হোতীতি অত্থো. ‘‘কিং ৰুত্তং হোতী’’তিআদিনা তং এৰত্থং পাকটং করোতি. পথৰীকাযন্তি কেসাদিকোট্ঠাসং পথৰিং ধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি, লক্খণপথৰিমেৰ ৰা অনেকপ্পভেদং সকলসরীরগতং, পুব্বাপরিযভাৰেন চ পৰত্তমানং সমূহৰসেন গহেত্ৰা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি. ‘‘আপোকায’’ন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো.

এৰং গহেতব্বস্সাতি ‘‘অহং মম’’ন্তি এৰং অত্তত্তনিযভাৰেন অন্ধবালেহি গহেতব্বস্স.

ইদানি সত্তন্নং অনুপস্সনাকারানম্পি ৰসেন কাযানুপস্সনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিকং কাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৰং পস্সন্তো এৰঞ্চস্স অনিচ্চাকারম্পি ‘‘অনুপস্সতী’’তি ৰুচ্চতি. তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগ্গাহস্স লেসোপি ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি. তথা হেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.৩৫) ৰুত্তো. এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৰ অনুপস্সতী’’তি এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৰুত্তং. ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৰত্তনং আসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৰত্তনপরত্তা এৰ-কারস্স, উপরি দেসনারুল়্হত্তা চ তাসং. ‘‘দুক্খতো অনুপস্সতী’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৰ চ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতি. যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং, যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ রঞ্জিতব্বং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতী’’তি. সো এৰং অরজ্জন্তো রাগং নিরোধেতি, নো সমুদেতি সমুদযং ন করোতীতি অত্থো. এৰং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং কাযং তন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৰুত্তনযেন কিলেসে পরিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ নিব্বত্তনৰসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৰসেন সঙ্খতারম্মণং, তেন ৰুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতী’’তি. ইদানিস্স তাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘সঙ্খারা নিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং. দিট্ঠিচিত্তৰিপল্লাসপ্পহানমুখেনেৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগ্গহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৰা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

‘‘ৰিহরতী’’তি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইরিযাপথৰিহারো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইরিযতী’’তি, ইরিযাপথং পৰত্তেতীতি অত্থো. আরম্মণকরণৰসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৰেসূ’’তি ৰুত্তং, উপ্পজ্জনৰসেন পন কিলেসা পরিত্তভূমকা এৰাতি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৰ, আতপ্প-সদ্দো ৰিয পন আতাপসদ্দো ৰীরিযেযেৰ নিরুল়্হোতি ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযস্সেতং নাম’’ন্তি. অথ ৰা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৰসেন পৰত্তমানস্স ৰীরিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৰীরিযমেৰ তথা ৰুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা. আতাপীতি চাযমীকারো পসংসায, অতিসযস্স ৰা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. সম্মা, সমন্ততো, সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৰেন সম্মা অৰিপরীতং, সব্বাকারপজাননেন সমন্ততো, উপরূপরি ৰিসেসাৰহভাৰেন পৰত্তিযা সামং পজানন্তোতি অত্থো. যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ ভৰং সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা. সব্বে ৰা লীনে, উদ্ধতে চ ভাৰেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. সতিযা লদ্ধুপকারায এৰ পঞ্ঞায এত্থ যথাৰুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরতি. অন্তো সঙ্খেপো অন্তোওলীযনো, কোসজ্জন্তি অত্থো. উপাযপরিগ্গহেতি এত্থ সীলৰিসোধনাদি, গণনাদি, উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপরিযাযতো অনুপাযো ৰেদিতব্বো. যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতি যথাৰুত্তং উপাযং ন পরিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতী …পে… অসমত্থো হোতী’’তি. তেনাতি উপাযানুপাযানং পরিগ্গহপরিৰজ্জনেসু, পরিচ্চাগাপরিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৰেন. অস্স যোগিনো.

যস্মা সতিযেৰেত্থ সতিপট্ঠানং ৰুত্তং, তস্মাস্স সম্পযুত্তধম্মা ৰীরিযাদযো অঙ্গন্তি আহ ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৰা’’তি. অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কারণপরিযাযো দট্ঠব্বো. সতিগ্গহণেনেৰ চেত্থ সমাধিস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা. যস্মা ৰা সতিসীসেনাযং দেসনা. ন হি কেৰলায সতিযা কিলেসপ্পহানং সম্ভৰতি, নিব্বানাধিগমো ৰা, নাপি কেৰলা সতি পৰত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৰিতক্কাদিৰচনস্স ৰিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৰযৰপরিযাযতা দট্ঠব্বা. পহানঙ্গন্তি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩; পারা. ১১) ৰিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং. যস্মা এত্থ লোকিযমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তরমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৰ ৰিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা’’তি আহ. তেসং ধম্মানন্তি ৰেদনাদিধম্মানং. তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থাতি ৰিভঙ্গে. এত্থাতি ‘‘লোকে’’তি এতস্মিং পদে.

অৰিসেসেন দ্ৰীহিপি নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তন্তি কত্ৰা পুন একেকেন ৰুত্তং পহানৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসেনা’’তি আহ. অথ ৰা ‘‘ৰিনেয্য নীৰরণানী’’তি অৰত্ৰা অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযৰচনস্স পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘ৰিসেসেনা’’তিআদিমাহ. কাযানুপস্সনাভাৰনায হি উজুৰিপচ্চনীকানং অনুরোধৰিরোধাদীনং পহানদস্সনং এতস্স পযোজনন্তি. কাযসম্পত্তিমূলকস্সাতি রূপবলযোব্বনারোগ্যাদিসরীরসম্পদানিমিত্তস্স. ৰুত্তৰিপরিযাযতো কাযৰিপত্তিমূলকো ৰিরোধো ৰেদিতব্বো. কাযভাৰনাযাতি কাযানুপস্সনাভাৰনায. সা হি ইধ কাযভাৰনাতি অধিপ্পেতা. সুভসুখভাৰাদীনন্তি আদি-সদ্দেন মনুঞ্ঞনিচ্চতাদিসঙ্গহো দট্ঠব্বো. অসুভাসুখভাৰাদীনন্তি এত্থ পন আদি-সদ্দেন অমনুঞ্ঞঅনিচ্চতাদীনং. তেনাতি অনুরোধাদিপ্পহানৰচনেন. ‘‘যোগানুভাৰো হী’’তিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণং. যোগানুভাৰো হি ভাৰনানুভাৰো. যোগসমত্থোতি যোগমনুযুঞ্জিতুং সমত্থো. পুরিমেন হি ‘‘অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো’’তিআদিৰচনেন ভাৰনং অনুযুত্তস্স আনিসংসো ৰুত্তো, দুতিযেন ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স পটিপত্তি. ন হি অনুরোধৰিরোধাদীহি উপদ্দুতস্স ভাৰনা ইজ্ঝতি.

অনুপস্সীতি এত্থাতি ‘‘অনুপস্সী’’তি এতস্মিং পদে লব্ভমানায অনুপস্সনায অনুপস্সনাজোতনায কম্মট্ঠানং ৰুত্তন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো, অঞ্ঞথা ‘‘অনুপস্সনাযা’’তি করণৰচনং ন যুজ্জেয্য. অনুপস্সনা এৰ হি কম্মট্ঠানং, ন এত্থ আরম্মণং অধিপ্পেতং, যুজ্জতি ৰা. কাযপরিহরণং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. কম্মট্ঠানপরিহরণস্স চেত্থ অত্থসিদ্ধত্তা ‘‘কাযপরিহরণ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. কম্মট্ঠানিকস্স হি কাযপরিহরণং যাৰদেৰ কম্মট্ঠানং পরিহরণত্থন্তি. কম্মট্ঠানপরিহরণস্স ৰা ‘‘আতাপী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৩) ৰুচ্চমানত্তা ‘‘কাযপরিহরণ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. কাযগ্গহণেন ৰা নামকাযস্সাপি গহণং, ন রূপকাযস্সেৰ, তেনেৰ কম্মট্ঠানপরিহরণম্পি সঙ্গহিতং হোতি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘ৰিহরতীতি এত্থ ৰুত্তৰিহারেনা’’তি এত্থগ্গহণঞ্চ সমত্থিতং হোতি ‘‘কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি ৰিহারস্স ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা. ‘‘আতাপী’’তিআদি পন সঙ্খেপতো ৰুত্তস্স কম্মট্ঠানপরিহরণস্স সহ সাধনেন ৰিত্থারেত্ৰা দস্সনং. আতাপেনাতি আতাপগ্গহণেন. ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞেনা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. সব্বত্থককম্মট্ঠানন্তি বুদ্ধানুস্সতি, মেত্তা, মরণস্সতি, অসুভভাৰনা চ. ইদঞ্হি চতুক্কং যোগিনা পরিহরিযমানং ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, সব্বত্থ কম্মট্ঠানানুযোগস্সারক্খভূতত্তা সতিসম্পজঞ্ঞবলেন অৰিচ্ছিন্নস্স পরিহরিতব্বত্তা সতিসম্পজঞ্ঞগ্গহণেন তস্স ৰুত্ততা ৰুত্তা. সতিযা ৰা সমথো ৰুত্তো তস্সা সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তা.

ৰিভঙ্গে(ৰিভ. কাযানুপস্সনানিদ্দেসে) পন অত্থো ৰুত্তোতি যোজনা. তেনাতি সদ্দত্থং অনাদিযিত্ৰা ভাৰত্থস্সেৰ ৰিভজনৰসেন পৰত্তেন ৰিভঙ্গপাঠেন সহ. অট্ঠকথানযোতি সদ্দত্থস্সাপি ৰিৰরণৰসেন যথারহং ৰুত্তো অত্থসংৰণ্ণনানযো. যথা সংসন্দতীতি যথা অত্থতো, অধিপ্পাযতো চ অৰিলোমেন্তো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি, এৰং ৰেদিতব্বো.

ৰেদনাদীনং পুন ৰচনেতি এত্থ নিস্সযপচ্চযভাৰৰসেন চিত্তধম্মানং ৰেদনাসন্নিস্সিতত্তা, পঞ্চৰোকারভৰে অরূপধম্মানং রূপপটিবদ্ধৰুত্তিতো চ ৰেদনায কাযাদিঅনুপস্সনাপ্পসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সনত্থং, ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থঞ্চ দুতিযং ৰেদনাগ্গহণং, তেন ন ৰেদনাযং কাযানুপস্সী, চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো ৰেদনানুপস্সী এৰাতি ৰেদনাসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং ৰেদনানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ‘‘যস্মিং সমযে সুখা ৰেদনা, ন তস্মিং সমযে দুক্খা, অদুক্খমসুখা ৰা ৰেদনা, যস্মিং ৰা পন সমযে দুক্খা, অদুক্খমসুখা ৰা ৰেদনা, ন তস্মিং সমযে ইতরা ৰেদনা’’তি ৰেদনাভাৰসামঞ্ঞে অৰত্ৰা তং তং ৰেদনং ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো ধুৰভাৰৰিৰেকো দস্সিতো হোতি, তেন তাসং খণমত্তাৰট্ঠানদস্সনেন অনিচ্চতায, ততো এৰ দুক্খতায, অনত্ততায চ দস্সনং ৰিভাৰিতং হোতি. ঘনৰিনিব্ভোগাদীতি আদি-সদ্দেন অযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হি ৰেদনাযং ৰেদনানুপস্সী এৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম বালো অমণিসভাৰেপি উদকপুব্বুল়কে মণিআকারানুপস্সী হোতি, ন এৰং অযং ঠিতিরমণীযেপি ৰেদযিতে, পগেৰ ইতরস্মিং মনুঞ্ঞাকারানুপস্সী, অথ খো খণপভঙ্গুরতায, অৰসৰত্তিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতায চ অনিচ্চঅনত্তঅসুভাকারানুপস্সী, ৰিপরিণামদুক্খতায, সঙ্খারদুক্খতায চ ৰিসেসতো দুক্খানুপস্সী যেৰাতি. এৰং চিত্ত ধম্মেসুপি যথারহং পুনৰচনে পযোজনং ৰত্তব্বং. লোকিযা এৰ সম্মসনচারস্স অধিপ্পেতত্তা. ‘‘কেৰলং পনিধা’’তিআদিনা ‘‘ইধ এত্তকং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰেদিতব্বপরিচ্ছেদং দস্সেতি. ‘‘এস নযো’’তি ইমিনা যথা চিত্তং, ধম্মা চ অনুপস্সিতব্বা, তথা তানি অনুপস্সন্তো চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি ৰেদিতব্বোতি ইমমত্থং অতিদিসতি. দুক্খতোতি দুক্খসভাৰতো, দুক্খন্তি অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখং ৰেদনং ৰিপরিণামদুক্খতায ‘‘দুক্খা’’তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি. দুক্খং অদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খং ৰেদনং পীল়াজননতো, অন্তোতুদনতো, দুন্নীহরণতো চ সল্লতো অদ্দক্খি পস্সি. অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৰেদনং. সন্তন্তি সুখদুক্খানি ৰিয অনোল়ারিকতায, পচ্চযৰসেন ৰূপসন্তসভাৰতায চ সন্তং. অনিচ্চতোতি হুত্ৰাঅভাৰতো, উদযৰযৰন্ততো, তাৰকালিকতো, নিচ্চপটিপক্খতো চ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি যো অদ্দক্খি. স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু একংসেন, পরিব্যত্তং ৰা ৰেদনায সম্মাপস্সনকোতি অত্থো.

দুক্খাতিপীতি সঙ্খারদুক্খতায দুক্খা ইতিপি. তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং ৰেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পরিযাপন্নং ৰদামি সঙ্খারদুক্খতানতিৰত্তনতো. সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৰিপরিণামঞাণসুখতায, ৰিপরিণামঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৰুত্তত্তা তিস্সোপি চ সুখতো, তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা পকাসিতা এৰ. সেসন্তি যথাৰুত্তং সুখাদিৰিভাগতো সেসং সামিসনিরামিসাদিভেদং ৰেদনানুপস্সনাযং ৰত্তব্বং.

আরম্মণ…পে… ভেদানন্তি রূপাদিআরম্মণনানত্তস্স নীলাদিতব্ভেদস্স, ছন্দাদিঅধিপতিনানত্তস্স হীনাদিতব্ভেদস্স, ঞাণঝানাদিসহজাতনানত্তস্স সসঙ্খারিকাসঙ্খারিকসৰিতক্কাদিতব্ভেদস্স, কামাৰচরাদিভূমিনানত্তস্স উক্কট্ঠমজ্ঝিমাদিতব্ভেদস্স, কুসলাদিকম্মনানত্তস্স দেৰগতিসংৰত্তনিযতাদিতব্ভেদস্স, কণ্হসুক্কৰিপাকনানত্তস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযতাদিতব্ভেদস্স, পরিত্তভূমকাদিকিরিযানানত্তস্স তিহেতুকাদিতব্ভেদস্স ৰসেন অনুপস্সিতব্বন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন সৰত্থুকাৰত্থুকাদিনানত্তস্স পুগ্গলত্তযসাধারণাদিতব্ভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানন্তি ফুসনাদিতংতংলক্খণানঞ্চেৰ অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণানঞ্চ ৰসেনাতি যোজনা. সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি অনত্ততাসঙ্খাতসুঞ্ঞতাসভাৰস্স. যং ৰিভাৰেতুং অভিধম্মে‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি, খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতাৰারদেসনা পৰত্তা, তং পহীনমেৰ পুব্বে পহীনত্তা, তস্মা তস্স তস্স পুন পহানং ন ৰত্তব্বং. ন হি কিলেসা পহীযমানা আরম্মণৰিভাগেন পহীযন্তি অনাগতানংযেৰ উপ্পজ্জনারহানং পহাতব্বত্তা, তস্মা অভিজ্ঝাদীনং একত্থ পহানং ৰত্ৰা ইতরত্থ ন ৰত্তব্বং এৰাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কামঞ্চেত্থা’’তিআদিনা. অথ ৰা মগ্গচিত্তক্খণে একত্থ পহীনং সব্বত্থ পহীনমেৰ হোতীতি ৰিসুং ৰিসুং পহানং ন ৰত্তব্বং. মগ্গেন হি পহীনাতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. তত্থ পুরিমায চোদনায নানাপুগ্গলপরিহারো, ন হি একস্স পহীনং ততো অঞ্ঞস্স পহীনং নাম হোতি. পচ্ছিমায নানাচিত্তক্খণিকপরিহারো. নানাচিত্তক্খণেতি হি লোকিযমগ্গচিত্তক্খণেতি অধিপ্পাযো. পুব্বভাগমগ্গো হি ইধাধিপ্পেতো. লোকিযভাৰনায চ কাযে পহীনং ন ৰেদনাদীসু ৰিক্খম্ভিতং হোতি. যদিপি নপ্পৰত্তেয্য, পটিপক্খভাৰনায সুপ্পহীনত্তা তত্থ সা ‘‘অভিজ্ঝাদোমনস্সস্স অপ্পৰত্তী’’তি ন ৰত্তব্বা, তস্মা পুনপি তপ্পহানং ৰত্তব্বমেৰ. একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতীতি লোকুত্তরসতিপট্ঠানভাৰনং, লোকিযভাৰনায ৰা সব্বত্থ অপ্পৰত্তিমত্তং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘পঞ্চপি খন্ধা উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি (ৰিভ. ৩৬২, ৩৬৪, ৩৬৬) হি ৰিভঙ্গেচতূসুপি ঠানেসু ৰুত্তন্তি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.

কাযানুপস্সনা

আনাপানপব্বৰণ্ণনা

৩৭৪. আরম্মণৰসেনাতি অনুপস্সিতব্বকাযাদিআরম্মণৰসেন. চতুধা ভিন্দিত্ৰাতি উদ্দেসৰসেন চতুধা ভিন্দিত্ৰা. ততো চতুব্বিধসতিপট্ঠানতো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৰা কাযং ৰিভজন্তোতি পাঠসেসো.

কথঞ্চাতি এত্থ কথন্তি পকারপুচ্ছা, তেন নিদ্দিসিযমানে কাযানুপস্সনাপকারে পুচ্ছতি. চ-সদ্দো ব্যতিরেকো, তেন উদ্দেসৰারেন অপাকটং নিদ্দেসৰারেন ৰিভাৰিযমানং ৰিসেসং জোতেতি. বাহিরকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৰতো সব্বপ্পকারগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি, তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৰসেন আগতা চুদ্দসপ্পকারা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাপ্পকারা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩) ৰুত্তা কেসাদিৰণ্ণসণ্ঠানকসিণারম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকারা, লোকিযাদিপ্পকারা চ, তে সব্বেপি অনৰসেসতো সঙ্গণ্হাতি. ইমে চ পকারা ইমস্মিংযেৰ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৰুত্তং ‘‘সব্বপ্পকার…পে… পটিসেধনো চা’’তি. তত্থ তথাভাৰপটিসেধনোতি সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৰপটিসেধনো, এতেন ইধ ভিক্খৰেতি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৰসদ্দত্থোতি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি অৰধারণানি যথা ‘‘ৰাযুভক্খো’’তি. তেনাহ ‘‘ইধেৰ ভিক্খৰে সমণো’’তিআদি. পরিপুণ্ণসমণপ্পকরণধম্মো হি সো পুগ্গলো, যো সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো. পরপ্পৰাদাতি পরেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকারা ৰাদা তিত্থাযতনানি.

অরঞ্ঞাদিকস্সেৰ ভাৰনানুরূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্সহী’’তিআদি ৰুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. দোহনকালে যথা থনেহি অনৰসেসতো খীরং ন পগ্ঘরতি, এৰং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. রূপ-সদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো রূপারম্মণাদিরসো. পুব্বে আচিণ্ণারম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৰা সংসারে পরিচিতারম্মণং. নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৰ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৰসেন পৰত্তায সতিযা. আরম্মণেতি কম্মট্ঠানারম্মণে. দল়্হন্তি থিরং, যথা সতোকারিস্স উপচারপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৰাতি অত্থো.

ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰিসেসাধিগমস্স অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৰিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স পদট্ঠানভূতং.

ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয ভগৰা যোগীনং অনুরূপনিৰাসট্ঠানুপদিসনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অরঞ্ঞে এককো ৰিহরিত্ৰা পটিপক্খনিম্মথনৰসেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধায ৰদতি. পরক্কমজৰযোগ্গভূমিন্তি ভাৰনুস্সাহজৰস্স যোগ্গকরণভূমিভূতং.

অদ্ধানৰসেন পৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন দীঘং ৰা অস্সসন্তো, ইত্তরৰসেন পৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন রস্সং ৰা অস্সসন্তোতি যোজনা. এৰং সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতাপজাননসব্বকাযপ্পটিসংৰেদনওল়ারিকোল়ারিকপটিপ্পস্সম্ভনৰসেন ভাৰনং সিক্খতো, তথাভূতো ৰা হুত্ৰা তিস্সো সিক্খা পৰত্তযতো. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে. অস্সাসপস্সাসে পরিগ্গণ্হাতি রূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৰুত্তো. ঝানঙ্গানি পরিগ্গণ্হাতি অরূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো. ৰত্থু নাম করজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থীতি ৰিসুদ্ধিদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং, ন অহেতুকং, নাপি ইস্সরাদিৰিসমহেতুকং, অথ খো অৰিজ্জাদিহেতুক’’ন্তি অদ্ধাত্তযেপি কঙ্খাৰিতরণেন ৰিতিণ্ণকঙ্খো. ‘‘যং কিঞ্চি ভিক্খু রূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি. ম. ১.৫৪) নযেন কলাপসম্মসনৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা. উদযৰযানুপস্সনাদিৰসেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো. অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা.

‘‘পরস্স ৰা অস্সাসপস্সাসকাযে’’তি ইদং সম্মসনৰারৰসেনাযং পাল়ি পৰত্তাতি কত্ৰা ৰুত্তং, সমথৰসেন পন পরস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৰ নত্থি. অট্ঠপেত্ৰাতি অন্তরন্তরা ন ঠপেত্ৰা. অপরাপরং সঞ্চরণকালোতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মেসুপি নিরন্তরং ৰা ভাৰনায পৰত্তনকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৰুত্তং ইদং ধম্মদ্ৰযং ঘটিতং একস্মিং কালে একতো আরম্মণভাৰেন ন লব্ভতি, একজ্ঝং আলম্বিতুং ন সক্কাতি অত্থো.

সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৰ কারণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো. অস্সাসপস্সাসানং উপ্পত্তিহেতু করজকাযাদি, তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী, তং পন সমুদযধম্মং উপমায দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভস্তন্তি রুত্তিং. গগ্গরনাল়িন্তি উক্কাপনাল়িং. তেতি করজকাযাদিকে. যথা অস্সাসপস্সাসকাযো করজকাযাদিসম্বন্ধী তংনিমিত্ততায, এৰং করজকাযাদযোপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো তংনিমিত্তভাৰেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সমুদয…পে… ৰুচ্চতী’’তি. পকতিৰাচী ৰা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩১০; পটি. ম. ১.৩৩) ৰিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনকপকতিকাযানুপস্সী ৰা ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘করজকাযঞ্চা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা কাযস্মিন্তি ভুম্মৰচনং সুট্ঠুতরং যুজ্জতি.

ৰযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৰিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৰে যং ন হোতি, তদভাৰো তস্স অভাৰস্স হেতু ৰিয ৰোহরীযতীতি উপচারতো করজকাযাদিঅভাৰো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৰযকারণং ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি. অযং তাৰেত্থ পঠমৰিকপ্পৰসেন অত্থৰিভাৰনা. দুতিযৰিকপ্পৰসেন উপচারেন ৰিনাযেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৰিয ভিন্নৰত্থুৰিসযতায সমুদযৰযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৰযং অনুপস্সন্তো’’তি. ‘‘অত্থি কাযো’’তি এৰ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তি ৰত্ৰা অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায, পরেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৰগুণযোগতো ৰা ‘‘সত্তো’’তি পরেহি পরিকপ্পিতো, তস্স সত্তনিকাযস্স পূরণতো চ চৰনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি, থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি, পুরি পুরে ভাগে সেতি পৰত্ততীতি ‘‘পুরিসো’’তি, আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৰেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি, পরো ন হোতীতি কত্ৰা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৰা ‘‘মমা’’তি, ৰুত্তপ্পকারৰিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৰা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৰেন ‘‘কস্সচী’’তি, ৰিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৰলং ‘‘কাযো এৰ অত্থী’’তি. দসহিপি পদেহি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৰ কাযস্স ৰিভাৰেতি. এৰন্তি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন.

ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণং পরং পমাণং পাপনত্থায. সতিপমাণত্থাযাতি কাযপরিগ্গাহিকং সতিং পৰত্তনসতিং পরং পমাণং পাপনত্থায. ইমস্স হি ৰুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স, সতিযা চ পরিব্রূহনায হোতি. তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৰুড্ঢত্থাযা’’তি. ইমিস্সা ভাৰনায তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৰুত্তং ‘‘তণ্হা…পে… ৰিহরতী’’তি. তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চিপি ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি. এৰম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৰতো অৰুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপরি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ যথা ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপি, অযম্পি পারাজিকো হোতী’’তি. (পারা. ৪২) এৰন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকারস্স পচ্চামসনং নিগমনৰসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে… দস্সেতী’’তি.

পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৰে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা, তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৰ নাম হোতি তদভাৰে অভাৰতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা’’তি, যথা ‘‘সঙ্খারপচ্চযা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৰিভ. ৪৮৪). তংৰিঞ্ঞাণবীজতংসন্ততিসম্ভূতো সব্বোপি লোকিযো ৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি সুত্তন্তনযেন. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, উভিন্নং অপ্পৰত্তিযা নিমিত্তভূতোতি অত্থো. ন পৰত্ততি এত্থাতি ৰা অপ্পৰত্তি. ‘‘দুক্খপরিজাননো’’তিআদি একন্ততো চতুকিচ্চসাধনৰসেনেৰ অরিযমগ্গস্স পৰত্তীতি দস্সেতুং ৰুত্তং. অৰুত্তসিদ্ধো হি তস্স ভাৰনাপটিৰেধো. চতুসচ্চৰসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৰসেন. উস্সক্কিত্ৰাতি ৰিসুদ্ধিপরম্পরায আরুহিত্ৰা, ভাৰনং উপরি নেত্ৰাতি অত্থো. নিয্যানমুখন্তি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণূপাযো.

আনাপানপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা

৩৭৫. ইরিযাপথৰসেনাতি ইরিযনং ইরিযা, কিরিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৰেদিতব্বো. ইরিযানং পথো পৰত্তিমগ্গোতি ইরিযাপথো, গমনাদিৰসেন পৰত্তা সরীরাৰত্থা. গচ্ছন্তো ৰা হি সত্তো কাযেন কাতব্বকিরিযং করোতি ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰাতি, তেসং ইরিযাপথানং ৰসেন, ইরিযাপথৰিভাগেনাতি অত্থো. পুন চপরন্তি পুন চ অপরং, যথাৰুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৰা অধিপ্পাযো. ‘‘গচ্ছন্তো ৰা’’তিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স, গমনাদিগতৰিসেসজাননস্স চ সাধারণৰচনং, তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ন ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৰিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সত্তূপলদ্ধিন্তি ‘‘সত্তো অত্থী’’তি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং. ন পজহতি ন পরিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৰতো. ততো এৰ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কারকো ৰেদকো’’তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপ্পটিপক্খভাৰতো, অননুব্রূহনতো ৰা. এৰং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৰোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৰা সতিপট্ঠানভাৰনা ৰা ন হোতী’’তি. ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি সুক্কপক্খো, তস্স ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তমেৰ হি অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ কো গচ্ছতীতি সাধনং, কিরিযঞ্চ অৰিনিব্ভুত্তং কত্ৰা গমনকিরিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৰৰিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিদস্সনতো. কস্স গমনন্তি তমেৰত্থং পরিযাযন্তরেন ৰদতি সাধনং, কিরিযঞ্চ ৰিনিব্ভুত্তং কত্ৰা গমনকিরিযায অকত্তুসম্বন্ধীভাৰৰিভাৰনতো. পটিক্খেপত্থঞ্হি অন্তোনীতং কত্ৰা উভযত্থং কিং-সদ্দো পৰত্তো. কিং কারণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিরিযায অৰিপরীতকারণপুচ্ছা. ইদঞ্হি গমনং নাম অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্রিযেহি, ইন্দ্রিযানি অত্তেহীতি এৰমাদি মিচ্ছাকারণৰিনিমুত্তঅনুরূপপচ্চযহেতুকো ধম্মানং পৰত্তিআকারৰিসেসো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

ন কোচি সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিতো, তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৰতো. ইদানি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চিত্তকিরিযা চ সা, ৰাযোধাতুযা ৰিপ্ফারো ৰিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারো, তেন. এত্থ চ চিত্তকিরিযগ্গহণেন অনিন্দ্রিযবদ্ধৰাযোধাতুৰিপ্ফারং নিৰত্তেতি, ৰাযোধাতুৰিপ্ফারগ্গহণেন চেতনাৰচীৰিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিরিযং নিৰত্তেতি, উভযেন পন কাযৰিঞ্ঞত্তিং ৰিভাৰেতি. ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা যথা পৰত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰোহারো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি গন্তুকামতাৰসেন পৰত্তচিত্তং. ৰাযং জনেতীতি ৰাযোধাতুঅধিকং রূপকলাপং উপ্পাদেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতরূপকাযস্স থম্ভনসন্ধারণচলনানং পচ্চযভূতেন আকারৰিসেসেন পৰত্তমানং ৰাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৰাযো ৰিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি. অধিপ্পাযসহভাৰী হি ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তি. যথাৰুত্তঅধিকভাৰেনেৰ চ ৰাযোগহণং, ন ৰাযোধাতুযা এৰ জনকভাৰতো, অঞ্ঞথা ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপভাৰো দুরুপপাদো সিযা. পুরতো অভিনীহারো পুরতোভাগেন কাযস্স পৰত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৰুচ্চতি.

‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদেসেন সঙ্খেপতো ৰত্ৰা তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্রাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায পাদতলতো পট্ঠায. উস্সিতভাৰোতি উব্বিদ্ধভাৰো.

এৰং পজানতোতি এৰং চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ গমনাদি হোতীতি পজানতো. তস্স এৰং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৰং হোতী’’তি ৰিচারণা ৰুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন, লোকৰোহারৰসেন ৰা. অত্থি পনাতি অত্তনো এৰং ৰীমংসনৰসেন পুচ্ছাৰচনং. নত্থীতি নিচ্ছযৰসেন সত্তস্স পটিক্খেপৰচনং. ‘‘যথা পনা’’তিআদি তস্সেৰ অত্থস্স উপমায ৰিভাৰনং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

নাৰা মালুতৰেগেনাতি যথা অচেতনা নাৰা ৰাতৰেগেন দেসন্তরং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৰেগেন দেসন্তরং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৰাতাহতো যথাৰুত্তৰাযুনা নীতো দেসন্তরং যাতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. সচে পন কোচি ৰদেয্য ‘‘যথা নাৰাতেজনানং পেল্লকস্স পুরিসস্স ৰসেন দেসন্তরগমনং, এৰং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৰং ইচ্ছিতো ৰাযমত্থো যথা হি নাৰাতেজনানং সংহতলক্খণস্সেৰ পুরিসস্স ৰসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৰং কাযস্সাপীতি. কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৰ পতিট্ঠং লভতি, ন পুরিসৰাদো. তেনাহ ‘‘যন্তসুত্তৰসেনা’’তিআদি.

তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন গমনাদিকিরিযাৰসেন পচ্চযেহি পযোজিতং. ঠাতীতি তিট্ঠতি. এত্থাতি ইমস্মিং লোকে. ৰিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ততংসমুট্ঠানৰাযোধাতুআদিহেতুপচ্চযেহি ৰিনা. তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য. ৰজেতি ৰজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো. পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৰিরহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৰত্তিযা পচ্চযাধীনৰুত্তিতাৰিভাৰনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৰিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বা.

পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকারেহি নিহিতো ঠপিতো. সব্বসঙ্গাহিকৰচনন্তি সব্বেসম্পি চতুন্নং ইরিযাপথানং একজ্ঝং সঙ্গণ্হনৰচনং, পুব্বে ৰিসুং ৰিসুং ইরিযাপথানং ৰুত্তত্তা ইদং নেসং একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰচনন্তি অত্থো. পুরিমনযো ৰা ইরিযাপথপ্পধানো ৰুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং, অপধানঞ্চ ইরিযাপথং অনুনিপ্ফাদিং কত্ৰা দস্সেতুং দুতিযনযো ৰুত্তোতি এৰম্পেত্থ দ্ৰিন্নং নযানং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. ঠিতোতি পৰত্তো.

ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনম্পি ইরিযাপথৰতো কাযস্সেৰ পরিগ্গণ্হনং তস্স অৰত্থাৰিসেসভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি. তেনেৰেত্থ রূপক্খন্ধৰসেনেৰ সমুদযাদযো উদ্ধটা. এস নযো সেসৰারেসুপি. আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহারসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তারো আকারা সঙ্গয্হন্তি, এৰং ‘‘অৰিজ্জানিরোধা’’তি আদযোপি পঞ্চ আকারা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা

৩৭৬. চতুসম্পজঞ্ঞৰসেনাতি সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তং ঞাণং, হত্থৰিকারাদিভেদভিন্নত্তা চত্তারি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৰসেন. ‘‘অভিক্কন্তে’’তিআদীনি সামঞ্ঞফলে (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; দী. নি. টী. ১.২১৪ ৰাক্যখন্ধেপি) ৰণ্ণিতানি, ন পুন ৰণ্ণেতব্বানি, তস্মা তংতংসংৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনাপি তত্থ ৰিহিতনযেনেৰ গহেতব্বা. ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিআদি ৰচনতো অভিক্কমাদিগতচতুসম্পজঞ্ঞপরিগ্গণ্হনেন রূপকাযস্সেৰেত্থ সমুদযধম্মানুপস্সিতাদি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধস্সেৰ সমুদযো চ ৰযো চ নীহরিতব্বো’’তি. রূপধম্মানংযেৰ হি পৰত্তিআকারৰিসেসা অভিক্কমাদযোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিক্কূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা

৩৭৭. পটিক্কূলমনসিকারৰসেনাতি জিগুচ্ছনীযতায পটিকূলমেৰ পটিক্কূলং, যো পটিক্কূলসভাৰো পটিক্কূলাকারো, তস্স মনসি করণৰসেন. অন্তরেনাপি হি ভাৰৰাচিনং সদ্দং ভাৰত্থো ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি. যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮২) ৰুত্তং, তস্মা তত্থ, তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.১৮২ আদযো) ৰুত্তনযেন ‘‘ইমমেৰ কায’’ন্তি আদীনমত্থো ৰেদিতব্বো.

ৰত্থাদীহি পসিব্বকাকারেন বন্ধিত্ৰা কতং আৰাটনং পুতোল়ি. নানাকারা একস্মিং ঠানে সম্মিস্সাতি এত্তাৰতা নানাৰণ্ণানং কেসাদীনঞ্চ উপমেয্যতা. ৰিভূতকালোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৰা কেসাদীনং অসুভাকারস্স উপট্ঠিতকালো. ইতি-সদ্দস্স আকারত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তি ৰত্ৰা তং আকারং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপরিগ্গণ্হনেনা’’তিআদিমাহ. কেসাদিসঞ্ঞিতানঞ্হি অসুচিভাৰানং পরমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলাকারস্স সমুদযতো অনুপস্সনা ইধ কাযানুপস্সনাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

পটিক্কূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা

৩৭৮. ধাতুমনসিকারৰসেনাতি পথৰীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আরব্ভ পৰত্তভাৰনামনসিকারৰসেন, চতুধাতুৰৰত্থানৰসেনাতি অত্থো. ধাতুমনসিকারো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৰৰত্থানন্তি হি অত্থতো একং. গোঘাতকোতি জীৰিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৰাসিকোতি কম্মকরণৰসেন তস্স সমীপৰাসী তং নিস্সায জীৰনকো. ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা. মহাপথানং ৰেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৰ ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠানতায ৰেমজ্ঝসঙ্খাতে. যস্মা তে চত্তারো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৰা তত্থ সমোহিতা ৰিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথং, তস্মিং চতুমহাপথে. ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৬৩; অ. নি. ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৰা গতিনিৰত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৰা গমনং সেসইরিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইরিযাপথানং যেন কেনচি আকারেন ঠিতত্তা যথা ঠিত’’ন্তি. তত্থ আকারেনাতি ঠানাদিনা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারেন. ঠানাদযো হি ইরিযাপথসঙ্খাতায কিরিযায পথো পৰত্তিমগ্গোতি ‘‘ইরিযাপথো’’তি ৰুচ্চন্তীতি ৰুত্তো ৰাযমত্থো. যথাঠিতন্তি যথাপৰত্তং, যথাৰুত্তং ঠানমেৰেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথা ঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৰা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং, ‘‘পণিহিত’’ন্তি তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৰা কাযসঙ্খাতানং রূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৰসেন অৰট্ঠানপরিদীপনং, পণিহিতন্তি পচ্চযৰসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকারতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চৰেক্খতীতি পতি পতি অৰেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং পস্সতি.

ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং ভাৰত্থৰিভাৰনৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপরিব্রূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৰড্ঢেন্তস্স. ৰধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৰা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তাৰদেৰা’’তি. গাৰীতি সঞ্ঞা ন অন্তরধাযতীতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৰিট্ঠানি উপাদায গাৰীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৰিযা তেসং তংসন্নিৰেসস্স অৰিনট্ঠত্তা. ৰিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৰিভুজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা ৰ-কারস্স ব-কারং, ইকারস্স চ ঈকারং কত্ৰা. বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৰা. ৰিভজিত্ৰাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৰিৰেচেত্ৰা, ততো ৰা ৰিৰেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৰত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সাপি অপরিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৰিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৰিনিব্ভুজ্জনং ৰিৰেচনং. ধাতুসো পচ্চৰেক্খতোতি ঘনৰিনিব্ভোগকরণেন ধাতুং ধাতুং পথৰীআদিধাতুং ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৰসেন পৰত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৰদন্তি, ৰোহারৰসেন পৰত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তরধানং যুত্তমেৰ যাথাৰতো ঘনৰিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৰঞ্হি সতি যথাৰুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৰাহ ‘‘ধাতুৰসেনেৰ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি. দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো ‘‘যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুরৰিসাণাদিৰন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমুদাযে অৰিভত্তে গাৰীসমঞ্ঞা, ন ৰিভত্তে. ৰিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমঞ্ঞা’’তি জাননতো. চতুমহাপথো ৰিয চতুইরিযাপথোতি গাৰিযা ঠিতচতুমহাপথো ৰিয কাযস্স পৰত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইরিযাপথো যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৫) ৰিত্থারিতা, তস্মা তত্থ, তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.৩০৬) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা

৩৭৯. সিৰথিকায অপৰিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৰত্তানং কথানং, তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৰথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকারেহি গহিতসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘সিৰথিকপব্বেহি ৰিভজিতু’’ন্তি. মরিত্ৰা একাহাতিক্কন্তং একাহমতং. উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানাতি জীৰিতক্খযতো উপরি মরণতো পরং. সমুগ্গতেনাতি সমুট্ঠিতেন. উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতরত্তেহি ৰিপরিভিন্নং ৰিমিস্সিতং নীলং ৰিনীলং, পুরিমৰণ্ণৰিপরিণামভূতং ৰা নীলং ৰিনীলং. ৰিনীলমেৰ ৰিনীলকন্তি ক-কারেন পদৰড্ঢনং অনত্থন্তরতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ. স. ৬১৬). পটিক্কূলত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৰিনীলন্তি ৰিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৰা অযং ক-কারোতি দস্সেতুং ৰুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি. (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৰ. ২৮৫) পরিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি. ৰিস্সন্দমানপুব্বন্তি ৰিস্সৰন্তপুব্বং, তহং তহং পগ্ঘরন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৰন্তি ৰিস্সন্দমানপুব্বভাৰং.

সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৰুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহরতি সদিসতং. ‘‘অযম্পি খো’’তিআদি উপসংহরণাকারদস্সনং. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পনেত্থ ৰিঞ্ঞাণগতিকমেৰ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৰং পূতিকসভাৰোযেৰাতি এৰং অতিৰিয দুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলপূভিকসভাৰো এৰ, ন আযুআদীনং অৰিগমে ৰিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৰিস্সতীতি এৰংভাৰীতি আহ ‘‘এৰং উদ্ধুমাতাদিভেদো ভৰিস্সতী’’তি.

লুঞ্চিত্ৰা লুঞ্চিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা উপ্পাটেত্ৰা. সাৰসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৰসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. ‘‘অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিক’’ন্তি অৰিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৰিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৰসেসতো তেসং ৰিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ.

তেরোৰস্সিকানীতি তিরোৰস্সং গতানি, তানি পন সংৰচ্ছরং ৰীতিৰত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৰচ্ছরানী’’তি. পুরাণতায ঘনভাৰৰিগমেন ৰিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৰোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. তেরোৰস্সিকানেৰাতি সংৰচ্ছরমত্তাতিক্কন্তানি এৰ. খজ্জমানতাদিৰসেন দুতিযসিৰথিকপব্বাদীনং ৰৰত্থাপিতত্তা ৰুত্তং ‘‘খজ্জমানতাদীনং ৰসেন যোজনা কাতব্বা’’তি.

নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইমানেৰ দ্ৰেতি অৰধারণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৰতো. যতো হি এৰ-কারো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৰযস্স ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধা দট্ঠব্বা অনিচ্চতাদিদস্সনতো. সঙ্খারেসু আদীনৰৰিভাৰনানি সিৰথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৰথিকানং আদীনৰানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা’’তি. ইরিযাপথপব্বাদীনং অপ্পনাৰহতা পাকটা এৰাতি ‘‘সেসানি দ্ৰাদসপী’’তি ৰুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

কাযানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰেদনানুপস্সনাৰণ্ণনা

৩৮০. সুখং ৰেদনন্তি এত্থ সুখযতীতি সুখা. সম্পযুত্তধম্মে, কাযঞ্চ লদ্ধস্সাদে করোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি ৰা কাযিকং, চেতসিকঞ্চাবাধন্তি সুখা. ‘‘সুকরং ওকাসদানং এতিস্সাতি সুখা’’তি অপরে. ৰেদযতি আরম্মণরসং অনুভৰতীতি ৰেদনা. ৰেদযমানোতি অনুভৰমানো. ‘‘কাম’’ন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ইরিযাপথপব্বে ৰুত্তনযমেৰ. সম্পজানস্স ৰেদিযনং সম্পজানৰেদিযনং.

ৰত্থুআরম্মণাতি রূপাদিআরম্মণা. রূপাদিআরম্মণঞ্হেত্থ ৰেদনায পৰত্তিট্ঠানতায ‘‘ৰত্থূ’’তি অধিপ্পেতং. অস্সাতি ভৰেয্য. ধম্মৰিনিমুত্তস্স কত্তু অভাৰতো ধম্মস্সেৰ কত্তুভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ৰেদনাৰ ৰেদযতী’’তি আহ. ‘‘ৰোহারমত্তং হোতী’’তি এতেন ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদযামী’’তি ইদং ৰোহারমত্তন্তি দস্সেতি.

নিত্থুনন্তোতি বলৰতো ৰেদনাৰেগস্স নিরোধনে আদীনৰং দিস্ৰা তস্স অৰসরদানৰসেন নিত্থুনন্তো. ৰেগসন্ধারণে হি অতিমহন্তং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি অঞ্ঞম্পি ৰিকারং উপ্পাদেয্য, তেন থেরো অপরাপরং পরিৰত্ততি. ৰীরিযসমথং যোজেত্ৰাতি অধিৰাসনৰীরিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স হাপনৰসেন সমাধিনা সমরসতাপাদনেন ৰীরিযসমথং যোজেত্ৰা. সহ পটিসম্ভিদাহীতি লোকুত্তরপটিসম্ভিদাহি সহ. অরিযমগ্গক্খণে হি পটিসম্ভিদানং অসম্মোহৰসেন অধিগমো, অত্থপটিসম্ভিদায পন আরম্মণকরণৰসেনপি. লোকিযানম্পি ৰা সতি উপ্পত্তিকালে তত্থ সমত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘সহ পটিসম্ভিদাহী’’তি. সমসীসীতি ৰারসমসীসী হুত্ৰা, পচ্চৰেক্খণৰারস্স অনন্তরৰারে পরিনিব্বাযীতি অত্থো.

যথা চ সুখং, এৰং দুক্খন্তি যথা ‘‘সুখং কো ৰেদযতী’’তিআদিনা সম্পজানৰেদিযনং সন্ধায ৰুত্তং, এৰং দুক্খম্পি. তত্থ দুক্খযতীতি দুক্খা, সম্পযুত্তধম্মে, কাযঞ্চ পীল়েতি ৰিবাধতীতি অত্থো. দুট্ঠুং ৰা খাদতি, খনতি কাযিকং, চেতসিকঞ্চ সাতন্তি দুক্খা. ‘‘দুক্করং ওকাসদানং এতিস্সাতি দুক্খা’’তি অপরে. অরূপকম্মট্ঠানন্তি অরূপপরিগ্গহং, অরূপধম্মমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসনন্তি অত্থো. ন পাকটং হোতি ফস্সস্স, চিত্তস্স চ অৰিভূতাকারত্তা. তেনাহ ‘‘অন্ধকারং ৰিয খাযতী’’তি. ‘‘ন পাকটং হোতী’’তি চ ইদং তাদিসে পুগ্গলে সন্ধায ৰুত্তং, তেসং আদিতো ৰেদনাৰ ৰিভূততরা হুত্ৰা উপট্ঠাতি. এৰঞ্হি যং ৰুত্তং সক্কপঞ্হৰণ্ণনা দীসু ‘‘ফস্সো পাকটো হোতি, ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতী’’তি, (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৫৯) তং অৰিরোধিতং হোতি. ৰেদনাৰসেন কথিযমানং কম্মট্ঠানং পাকটং হোতীতি যোজনা. ‘‘ৰেদনানং উপ্পত্তিপাকটতাযা’’তি চ ইদং সুখদুক্খৰেদনানং ৰসেন ৰুত্তং. তাসঞ্হি পৰত্তি ওল়ারিকা, ন ইতরায. তদুভযগ্গহণমুখেন ৰা গহেতব্বত্তা ইতরাযপি পৰত্তি ৰিঞ্ঞূনং পাকটা এৰাতি ‘‘ৰেদনান’’ন্তি অৰিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং. সক্কপঞ্হে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, তস্মা তত্থ ৰত্তব্বো অত্থৰিসেসো তত্থ লীনত্থপ্পকাসনিযং ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বো.

পুব্বে ‘‘ৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা ৰেদনাৰ ৰেদযতী’’তি ৰেদনায আরম্মণাধীনৰুত্তিতায চ অনত্ততায চ পজাননং ৰুত্তং, ইদানি তস্সা অনিচ্চতাদিপজাননং দস্সেন্তো ‘‘অযং অপরোপি পজাননপরিযাযো’’তি আহ. যথা একস্মিং খণে চিত্তদ্ৰযস্স অসম্ভৰো একজ্ঝং অনেকন্তপচ্চযাভাৰতো, এৰং ৰেদনাদ্ৰযস্স ৰিসিট্ঠারম্মণৰুত্তিতো চাতি আহ ‘‘সুখৰেদনাক্খণে দুক্খায ৰেদনায অভাৰতো’’তি. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং তদা উপেক্খাৰেদনাযপি অভাৰতো, তেন সুখৰেদনাক্খণে ভূতপুব্বানং ইতরৰেদনানং হুত্ৰাঅভাৰপজাননেন সুখৰেদনাযপি হুত্ৰা অভাৰো ঞাতো এৰ হোতীতি তস্সা পাকটভাৰমেৰ দস্সেন্তো ‘‘ইমিস্সা চ সুখায ৰেদনায ইতো পঠমংঅভাৰতো’’তি আহ, এতেনেৰ চ তাসম্পি ৰেদনানং পাকটভাৰো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ৰেদনা নাম অনিচ্চা অধুৰা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. অনিচ্চগ্গহণেন হি ৰেদনানং ৰিদ্ধংসনভাৰো দস্সিতো ৰিদ্ধস্তে অনিচ্চতায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. অধুৰগ্গহণেন পাকটভাৰো তস্স অসদাভাৰিতাদিভাৰনতো. ৰিপরিণামগ্গহণেন দুক্খভাৰো তস্স অঞ্ঞথত্তদীপনতো, তেন সুখাপি ৰেদনা দুক্খা, পগেৰ ইতরাতি তিস্সন্নম্পি ৰেদনানং দুক্খতা দস্সিতা হোতি. ইতি ‘‘যদনিচ্চং দুক্খং, তং একন্ততো অনত্তা’’তি তীসুপি ৰেদনাসু লক্খণত্তযপজাননা জোতিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতী’’তি.

ইদানি তমত্থং সুত্তেন (ম. নি. ২.২০৫) সাধেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নেৰ তস্মিং সমযে দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতীতি তস্মিং সুখৰেদনাসমঙ্গিসমযে নেৰ দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি নিরুদ্ধত্তা, অনুপ্পন্নত্তা চ যথাক্কমং অতীতানাগতানং. পচ্চুপ্পন্নায পন অসম্ভৰো ৰুত্তো এৰ. সকিচ্চক্খণমত্তাৰট্ঠানতো অনিচ্চা. সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতা. ৰত্থারম্মণাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্না. খযৰযপলুজ্জননিরুজ্ঝনপকতিতায খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মাতি দট্ঠব্বা.

কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং নাম, পঞ্চ কামগুণা, আরম্মণকরণৰসেন সহ আমিসেহীতি সামিসং. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণামিসনিস্সিতা’’তি.

ইতো পরন্তি ‘‘অত্থি ৰেদনা’’তি এৰমাদি পাল়িং সন্ধাযাহ ‘‘কাযানুপস্সনাযং ৰুত্তনযমেৰা’’তি.

ৰেদনানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চিত্তানুপস্সনাৰণ্ণনা

৩৮১. সম্পযোগৰসেন পৰত্তমানেন সহ রাগেনাতি সরাগং. তেনাহ ‘‘লোভসহগত’’ন্তি. ৰীতরাগন্তি এত্থ কামং সরাগপদপটিযোগিনা ৰীতরাগপদেন ভৰিতব্বং, সম্মসনচারস্স পন অধিপ্পেতত্তা তেভূমকস্সেৰ গহণন্তি ‘‘লোকিযকুসলাব্যাকত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ইদং পনা’’তিআদিনা তমেৰ অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. সেসানি দ্ৰে দোসমূলানি, দ্ৰে মোহমূলানীতি চত্তারি অকুসলচিত্তানি. তেসঞ্হি রাগেন সম্পযোগাভাৰতো নত্থেৰ সরাগতা, তংনিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিতকালে সোতি নত্থেৰ ৰীতরাগতাপীতি দুক্খৰিনিমুত্ততা এৰেত্থ লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৰ পুরিমপদং ন পচ্ছিমপদং ভজন্তী’’তি. যদি এৰং পদেসিকং পজাননং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, দুকন্তরপরিযাপন্নত্তা তেসং. যে পন ‘‘পটিপক্খভাৰে অগয্হমানে সম্পযোগাভাৰো এৰেত্থ পমাণং একচ্চঅব্যাকতানং ৰিযা’’তি ইচ্ছন্তি, তেসং মতেন সেসাকুসলচিত্তানম্পি দুতিযপদসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. দুতিযদুকেপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অকুসলমূলেসু সহ মোহেনেৰ ৰত্ততীতি সমোহন্তি আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চেৰ উদ্ধচ্চসহগতঞ্চা’’তি. যস্মা চেত্থ ‘‘সহেৰ মোহেনাতি সমোহ’’ন্তি পুরিমপদাৰধারণম্পি লব্ভতিযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. যথা পন অতিমূল়্হতায পাটিপুগ্গলিকনযেন সৰিসেসমোহৰন্ততায ‘‘মোমূহচিত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বতো ৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযং ৰিসেসতো ‘‘সমোহ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন তথা সেসাকুসলচিত্তানীতি ‘‘ৰট্টন্তিযেৰা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি. সম্পযোগৰসেন থিনমিদ্ধেন অনুপতিতং অনুগতন্তি থিনমিদ্ধানুপতিতং, পঞ্চৰিধংসসঙ্খারিকাকুসলচিত্তং সঙ্কুচিতচিত্তং, সঙ্কুচিতচিত্তং নাম আরম্মণে সঙ্কোচনৰসেন পৰত্তনতো. পচ্চযৰিসেসৰসেন থামজাতেন উদ্ধচ্চেন সহগতং সংসট্ঠন্তি উদ্ধচ্চসহগতং, অঞ্ঞথা সব্বম্পি অকুসলচিত্তং উদ্ধচ্চসহগতমেৰাতি. পসটচিত্তং নাম আরম্মণে সৰিসেসং ৰিক্খেপৰসেন ৰিসটভাৰেন পৰত্তনতো.

কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায চ দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দাদীহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং, তং পন রূপারূপভূমিগতং ততো মহন্তস্স লোকে অভাৰতো. তেনাহ ‘‘রূপারূপাৰচর’’ন্তি. তস্স চেত্থ পটিযোগী পরিত্তং এৰাতি আহ ‘‘অমহগ্গতন্তি কামাৰচর’’ন্তি. অত্তানং উত্তরিতুং সমত্থেহি সহ উত্তরেহীতি সউত্তরং. তপ্পটিপক্খেন অনুত্তরং. তদুভযং উপাদাযুপাদায ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সউত্তরন্তি কামাৰচরন্তিআদি. পটিপক্খৰিক্খম্ভনসমত্থেন সমাধিনা সম্মদেৰ আহিতং সমাহিতং. তেনাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. যস্সাতি যস্স চিত্তস্স. যথাৰুত্তেন সমাধিনা ন সমাহিতন্তি অসমাহিতং. তেনাহ ‘‘উভযসমাধিরহিত’’ন্তি. তদঙ্গৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, কামাৰচরকুসলচিত্তং, ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, মহগ্গতচিত্তন্তি তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীহি ৰিমুত্ত’’ন্তি. যত্থ তদুভযৰিমুত্তি নত্থি, তং উভযৰিমুত্তিরহিতন্তি গয্হমানে লোকুত্তরচিত্তেপি সিযাসঙ্কাতি তং নিৰত্তনত্থং ‘‘সমুচ্ছেদ…পে… ওকাসোৰ নত্থী’’তি আহ. ওকাসভাৰো চ সম্মসনচারস্স অধিপ্পেতত্তা ৰেদিতব্বো. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰ.

চিত্তানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মানুপস্সনা

নীৰরণপব্বৰণ্ণনা

৩৮২. পহাতব্বাদিধম্মৰিভাগদস্সনৰসেন পঞ্চধা ধম্মানুপস্সনা নিদ্দিট্ঠাতি অযমত্থো পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি তমত্থং উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘পঞ্চৰিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতু’’ন্তি আহ. যদি এৰং কস্মা নীৰরণাদিৰসেনেৰ নিদ্দিট্ঠন্তি? ৰিনেয্যজ্ঝাসযতো. যেসঞ্হি ৰেনেয্যানং পহাতব্বধম্মেসু পঠমং নীৰরণানি ৰিভাগেন ৰত্তব্বানি, তেসং ৰসেনেত্থ ভগৰতা পঠমং নীৰরণেসু ধম্মানুপস্সনা কথিতা. তথা হি কাযানুপস্সনাপি সমথপুব্বঙ্গমা দেসিতা, ততো পরিঞ্ঞেয্যেসু খন্ধেসু, আযতনেসু চ ভাৰেতব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু, পরিঞ্ঞেয্যাদিৰিভাগেসু সচ্চেসু চ উত্তরা দেসনা, তস্মা চেত্থ সমথভাৰনাপি যাৰদেৰ ৰিপস্সনত্থা ইচ্ছিতা. ৰিপস্সনাপধানা, ৰিপস্সনাবহুলা চ সতিপট্ঠানদেসনাতি তস্সা ৰিপস্সনাভিনিৰেসৰিভাগেন দেসিতভাৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধাযতনদুক্খসচ্চৰসেন মিস্সকপরিগ্গহকথনং দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধপরিগ্গহম্পীতি পি-সদ্দেন সকলপঞ্চুপাদানক্খন্ধপরিগ্গহং সম্পিণ্ডেতি ইতরেসং তদন্তোগধত্তা.

‘‘কণ্হসুক্কধম্মানং যুগনন্ধতা নত্থী’’তি পজাননকালে অভাৰা ‘‘অভিণ্হসমুদাচারৰসেনা’’তি ৰুত্তং. সংৰিজ্জমানন্তি অত্তনো সন্তানে উপলব্ভমানং. যথাতি যেনাকারেন, সো পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতী’’তি ৰুত্তত্তা কামচ্ছন্দস্স কারণাকারোৰ, অত্থতো কারণমেৰাতি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তি. চ-সদ্দো ৰক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো.

তত্থাতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৰুত্তপদে. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দোপি. সো হি অত্তনো গহণাকারেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৰুত্তো, তেনাকারেন পৰত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ. ইট্ঠং, ইট্ঠাকারেন ৰা গয্হমানং রূপাদি সুভারম্মণং. আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স পত্তিযা অনুপাযভূতো মনসিকারো অনুপাযমনসিকারো. তন্তি অযোনিসোমনসিকারং. তত্থাতি তস্মিং সভাগহেতুভূতে, আরম্মণভূতে চ দুৰিধে সুভনিমিত্তে. আহারোতি পচ্চযো অত্তনো ফলং আহরতীতি কত্ৰা.

অসুভন্তি অসুভজ্ঝানং উত্তরপদলোপেন, তং পন দসসু অৰিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ কেসাদীসু সৰিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ পৰত্তং দট্ঠব্বং. কেসাদীসু হি সঞ্ঞা ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তি গিরিমানন্দসুত্তে (অ. নি. ১০.৬০) ৰুত্তা. এত্থ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকারস্স, যোনিসোমনসিকারস্স চ গহণং নিরৰসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং, তেসু পন অসুভেসু ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ মনসিকারো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা পন ইতরে পীতি.

একাদসসু অসুভেসু পটিক্কূলাকারস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৰা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচারপ্পনাৰহায অসুভভাৰনায অনুযুঞ্জনা অসুভভাৰনানুযোগো. ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো মিতাহারস্স থিনমিদ্ধাভিভৰাভাৰা ওতারং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতী’’তি ৰদন্তি, অযমেৰ চ অত্থো নিদ্দেসেপি ৰুচ্চতি. যো পন ভোজনস্স পটিক্কূলতং, তব্বিপরিণামস্স তদাধারস্স তস্স চ উপনিস্সযভূতস্স অতিৰিয জেগুচ্ছতং, কাযস্স চ আহারট্ঠিতিকত্তং সম্মদেৰ জানাতি, সো সব্বসো ভোজনে পমাণস্স জাননেন ভোজনেমত্তঞ্ঞূ নাম. তাদিসস্স হি কামচ্ছন্দো পহীযতেৰ.

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেরো দন্তট্ঠিদস্সাৰী. পহীনস্সাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনস্স. ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো. অভিধম্মপরিযাযেন (ধ. স. ১১৫৯, ১৫০৩) সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৰরণন্তি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গেনা’’তি.

পটিঘম্পি পুরিমুপ্পন্নং পটিঘনিমিত্তং পরতো উপ্পজ্জনকস্স পটিঘস্স কারণন্তি কত্ৰা.

মেজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা, তস্সা মেত্তায. অপ্পনাপি উপচারোপি ৰট্টতি সাধারণৰচনভাৰতো. ‘‘চেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তে অপ্পনাৰ ৰট্টতি অপ্পনং অপ্পত্তায পটিপক্খতো সুট্ঠু মুচ্চনস্স অভাৰতো. তন্তি যোনিসোমনসিকারং. তত্থাতি মেত্তায. বহুলং পৰত্তযতোতি বহুলীকারৰতো.

সত্তেসু মেত্তাযনস্স হিতূপসংহারস্স উপ্পাদনং পৰত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, পঠমুপ্পন্নো মেত্তামনসিকারো পরতো উপ্পজ্জনকস্স কারণভাৰতো মেত্তামনসিকারোৰ মেত্তানিমিত্তং. কম্মমেৰ সকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, সত্তা, তব্ভাৰো কম্মস্সকতা, কম্মদাযাদতা. দোসমেত্তাসু যাথাৰতো আদীনৰানিসংসানং পটিসঙ্খানং ৰীমংসা ইধ পটিসঙ্খানং. মেত্তাৰিহারিকল্যাণমিত্তৰন্ততা ইধ কল্যাণমিত্ততা. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণানন্তি (ওধিসকঅনোধিসকদিসাফরণানং ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৫) অত্তঅতিপিযসহাযমজ্ঝত্তৰেরিৰসেন ওদিস্সকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা. একাদিদিসাফরণৰসেন দিসাফরণতা মেত্তায উগ্গহণে ৰেদিতব্বা. ৰিহাররচ্ছাগামাদিৰসেন ৰা ওদিস্সকদিসাফরণং. ৰিহারাদিউদ্দেসরহিতং পুরত্থিমাদিদিসাৰসেন অনোদিস্সকদিসাফরণন্তি এৰং দ্ৰিধা উগ্গহণং সন্ধায ‘‘ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণান’’ন্তি ৰুত্তং. উগ্গহোতি চ যাৰ উপচারা দট্ঠব্বো. উগ্গহিতায আসেৰনা ভাৰনা. তত্থ সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৰপরিযাপন্নাতি এতেসং ৰসেন পঞ্চৰিধা, একেকস্মিং অৰেরা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূতি চতুধা পৰত্তিতো ৰীসতিৰিধা অনোদিস্সকফরণা মেত্তা. সব্বা ইত্থিযো, পুরিসা, অরিযা, অনরিযা, দেৰা, মনুস্সা, ৰিনিপাতিকাতি সত্তোধিকরণৰসেন পৰত্তা সত্তৰিধা, অট্ঠৰীসতি ৰিধা ৰা, দসহি দিসাহি দিসোধিকরণৰসেন পৰত্তা দসৰিধা, একেকায ৰা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৰেরাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসো ফরণা ৰেদিতব্বা.

যেন অযোনিসোমনসিকারেন অরতিআদিকানি উপ্পজ্জন্তি, সো অরতিআদীসু অযোনিসোমনসিকারো. তেন নিপ্ফাদেতব্বে হি ইদং ভুম্মং. এস নযো ইতো পরেসুপি. উক্কণ্ঠিতা পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ উপ্পজ্জনভাৰরিঞ্চনা. কাযৰিনমনাতি করজকাযস্স ৰিরূপেনাকারেন নমনা. লীনাকারোতি সঙ্কোচাপত্তি.

কুসলধম্মপটিপত্তিযা পট্ঠপনসভাৰতায, তপ্পটিপক্খানং ৰিসোসনসভাৰতায চ আরম্ভধাতুআদিতো পৰত্তৰীরিযন্তি আহ ‘‘পঠমারম্ভৰীরিয’’ন্তি. যস্মা পঠমারম্ভমত্তস্স কোসজ্জৰিধমনং, থামগমনঞ্চ নত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্ততায ততো বলৰতর’’ন্তি. যস্মা পন অপরাপরুপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৰনং উপরূপরি ৰিসেসং আৰহন্তং অতিৰিয থামগতমেৰ হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতর’’ন্তি.

অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি অতিভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো, এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কারণং হোতি, এত্তকে ন হোতীতি থিনমিদ্ধস্স কারণাকারণগাহো হোতীতি অত্থো. ব্যতিরেকৰসেন চেতং ৰুত্তং, তস্মা ‘‘এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কারণং ন হোতী’’তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা চ অত্থতো দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘চতুপঞ্চ…পে… ন হোতী’’তি. দিৰা সূরিযালোকন্তি দিৰা গহিতনিমিত্তং সূরিযালোকং রত্তিযং মনসি করোন্তস্সাপীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ধুতঙ্গানং ৰীরিযনিস্সিতত্তা ৰুত্তং ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি.

কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৰসেন পৰত্তমানং চেতসো অৰূপসমাৰহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণমেৰাতি ‘‘অৰূপসমো নাম অৰূপসন্তাকারো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৰেতং অত্থতো’’তি ৰুত্তং.

বহুস্সুতস্স গন্থতো, অত্থতো চ সুত্তাদীনি ৰিচারেন্তস্স তব্বহুলৰিহারিনো অত্থৰেদাদিপটিলাভসব্ভাৰতো ৰিক্খেপো ন হোতীতি, যথাৰিধিপটিপত্তিযা, যথানুরূপপতিকারপ্পৰত্তিযা চ কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি আহ. যদগ্গেন বাহুসচ্চেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পরিপুচ্ছকতাৰিনযপকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং. ৰুদ্ধসেৰিতা চ ৰুদ্ধসীলিতং আৰহতীতি চেতোৰূপসমকরত্তা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপ্পহানকারী ৰুত্তা. ৰুদ্ধত্তং পন অনপেক্খিত্ৰা কুক্কুচ্চৰিনোদকা ৰিনযধরা কল্যাণমিত্তা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. ৰিক্খেপো চ পব্বজিতানং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপরিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৰিনযনযেনেৰ পরিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা. পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. কুক্কুচ্চস্স দোমনস্সসহগতত্তা অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো ৰুত্তো.

তিট্ঠতি পৰত্ততি এত্থাতি ঠানীযা ৰিচিকিচ্ছায ঠানীযা ৰিচিকিচ্ছাঠানীযা, ৰিচিকিচ্ছায কারণভূতা ধম্মা, তিট্ঠতীতি ৰা ঠানীযা, ৰিচিকিচ্ছা ঠানীযা এতিস্সাতি ৰিচিকিচ্ছাঠানীযা, অত্থতো ৰিচিকিচ্ছা এৰ. সা হি পুরিমুপ্পন্না পরতো উপ্পজ্জনকৰিচিকিচ্ছায সভাগহেতুতায অসাধারণং কারণং.

কুসলাকুসলাতি কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা. যে অকুসলা, তে সাৰজ্জা, অসেৰিতব্বা, হীনা চ. যে কুসলা, তে অনৰজ্জা, সেৰিতব্বা,পণীতা চ. কুসলা ৰা হীনেহি ছন্দাদীহি আরদ্ধা হীনা, পণীতেহি পণীতা. কণ্হাতি কাল়কা চিত্তস্স অপভস্সরভাৰকরণা. সুক্কাতি ওদাতা চিত্তস্স পভস্সরভাৰকরণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৰা কণ্হা. সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. তে এৰ সপ্পটিভাগা. কণ্হা হি উজুৰিপচ্চনীকতায সুক্কসপ্পটিভাগা, তথা সুক্কাপি ইতরেহি. অথ ৰা কণ্হসুক্কা চ সপ্পটিভাগা চ কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা. সুখা হি ৰেদনা দুক্খায ৰেদনায সপ্পটিভাগা, দুক্খা চ ৰেদনা সুখায ৰেদনায সপ্পটিভাগাতি.

কামং বাহুসচ্চপরিপুচ্ছকতাহি সব্বাপি অট্ঠৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি রতনত্তযৰিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৰিচিকিচ্ছাতি কত্ৰা আহ ‘‘তীণি রতনানি আরব্ভা’’তি. রতনত্তযগুণাৰবোধে ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদি (ধ. স. ১০০৮, ১১২৩, ১১৬৭, ১২৪১, ১২৬৩, ১২৭০; ৰিভ. ৯১৫) ৰিচিকিচ্ছায অসম্ভৰোতি. ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা ‘‘সিক্খায কঙ্খতী’’তি ৰুত্তায ৰিচিকিচ্ছায পহানং করোতীতি আহ ‘‘ৰিনযে চিণ্ণৰসীভাৰস্সাপী’’তি. ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাতি সদ্ধেয্যৰত্থুনো অনুপৰিসনসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খেন অধিমুচ্চনবহুলস্স, অধিমুচ্চনঞ্চ অধিমোক্খুপ্পাদনমেৰাতি দট্ঠব্বং, সদ্ধায ৰা নিন্নপোণতাঅধিমুত্তি অধিমোক্খো.

সমুদযৰযাতি সমুদযৰযধম্মা. সুভনিমিত্তঅসুভনিমিত্তাদীসূতি ‘‘সুভনিমিত্তাদীসু অসুভনিমিত্তাদীসূ’’তি আদি-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদি-সদ্দেন পটিঘনিমিত্তাদীনং সঙ্গহো, দুতিযেনমেত্তাচেতোৰিমুত্তিআদীনং. সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তনযমেৰ.

নীৰরণপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধপব্বৰণ্ণনা

৩৮৩. উপাদানেহি আরম্মণকরণাদিৰসেন উপাদাতব্বা ৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা.

ইতি রূপন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো ইদং-সদ্দেন সমানত্থোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদং রূপ’’ন্তি. তযিদং সরূপগ্গহণভাৰতো অনৰসেসপরিযাদানং হোতীতি আহ ‘‘এত্তকং রূপং, ন ইতো পরং রূপং অত্থী’’তি. ইতীতি ৰা পকারত্থে নিপাতো, তস্মা ‘‘ইতি রূপ’’ন্তি ইমিনা ভূতুপাদাদিৰসেন যত্তকো রূপস্স পভেদো, তেন সদ্ধিং রূপং অনৰসেসতো পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেতি. সভাৰতোতি রুপ্পনসভাৰতো, চক্খাদিৰণ্ণাদিসভাৰতো চ. ৰেদনাদীসুপীতি এত্থ ‘‘অযং ৰেদনা, এত্তকা ৰেদনা, ন ইতো পরং ৰেদনা অত্থীতি সভাৰতো ৰেদনং পজানাতী’’তিআদিনা, সভাৰতোতি চ ‘‘অনুভৰনসভাৰতো, সাতাদিসভাৰতো চা’’তি এৰমাদিনা যোজেতব্বং. সেসং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

খন্ধপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনপব্বৰণ্ণনা

৩৮৪. ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিরেসূতি ‘‘ছসু অজ্ঝত্তিকেসু ছসু বাহিরেসূ’’তি ‘‘ছসূ’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং. কস্মা পনেতানি উভযানি ছল়েৰ ৰুত্তানি? ছৰিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো. চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরিযাপন্নস্স হি ৰিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, রূপাযতনমেৰ চ আরম্মণং, তথা ইতরানি ইতরেসং, ছট্ঠস্স পন ভৰঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসো উপ্পত্তিদ্ৰারং, অসাধারণঞ্চ ধম্মাযতনং আরম্মণং. চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি, ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৰিতনিমিত্ততায রসো জীৰিতং, তং জীৰিতং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযো উপ্পত্তিদেসোতি কাযো. মুনাতি আরম্মণং ৰিজানাতীতি মনো. রূপযতি ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি রূপং. সপ্পতি অত্তনো পচ্চযেহি হরীযতি সোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰং গমীযতীতি সদ্দো. গন্ধযতি অত্তনো ৰত্থুং সূচেতীতি গন্ধো. রসন্তি তং সত্তা অস্সাদেন্তীতি রসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা. সব্বানি পন আযানং তননাদিঅত্থেন আযতনানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৫১০, ৫১১, ৫১২; ৰিসুদ্ধি. টী. ২.৫১০) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

চক্খুঞ্চ পজানাতীতি (দী. নি. ২.৩৮৪; ম. নি. ১.১১৭) এত্থ চক্খু নাম পসাদচক্খু, ন সসম্ভারচক্খু, নাপি দিব্বচক্খুআদিকন্তি আহ চক্খুপসাদন্তি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তি. (ধ. স. ৫৯৬) চ-সদ্দো ৰক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো. যাথাৰসরসলক্খণৰসেনাতি অৰিপরীতস্স অত্তনো রসস্স চেৰ লক্খণস্স চ ৰসেন, রূপেসু আৰিঞ্ছনকিচ্চস্স চেৰ রূপাভিঘাতারহভূতপসাদলক্খণস্স চ দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপসাদলক্খণস্স চ ৰসেনাতি অত্থো. অথ ৰা যাথাৰসরসলক্খণৰসেনাতি যাথাৰসরসৰসেন চেৰ লক্খণৰসেন চ, যাথাৰসরসোতি চ অৰিপরীতসভাৰো ৰেদিতব্বো. সো হি রসীযতি অৰিরদ্ধপটিৰেধৰসেন অস্সাদীযতি রমীযতীতি ‘‘রসো’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা সলক্খণৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি. লক্খণৰসেনাতি অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৰসেন.

‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৫; ২.৪.৬০) সমুদিতানিযেৰ রূপাযতনানি চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু, ন ৰিসুং ৰিসুন্তি ইমস্স অত্থস্স জোতনত্থং ‘‘রূপে চা’’তি পুথুৰচনগ্গহণং, তায এৰ চ দেসনাগতিযা কামং ইধাপি ‘‘রূপে চ পজানাতী’’তি ৰুত্তং, রূপভাৰসামঞ্ঞেন পন সব্বং একজ্ঝং গহেত্ৰা বহিদ্ধা চতুসমুট্ঠানিকরূপঞ্চাতি একৰচনৰসেন অত্থো. সরসলক্খণ ৰসেনাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰকিচ্চস্স ৰসেন চেৰ চক্খুপটিহননলক্খণস্স ৰসেন চাতি যোজেতব্বং.

উভযং পটিচ্চাতি চক্খুং উপনিস্সযপচ্চযৰসেন পচ্চযভূতং, রূপে আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযৰসেন পচ্চযভূতে চ পটিচ্চ. কামং অযং সুত্তন্তসংৰণ্ণনা, নিপ্পরিযাযকথা নাম অভিধম্মসন্নিস্সিতা এৰাতি অভিধম্মনযেনেৰ সংযোজনানি দস্সেন্তো ‘‘কামরাগ…পে… অৰিজ্জাসংযোজন’’ন্তি আহ. তত্থ কামেসু রাগো, কামো চ সো রাগো চাতি ৰা কামরাগো. সো এৰ বন্ধনট্ঠেন সংযোজনং. অযঞ্হি যস্স সংৰিজ্জতি, তং পুগ্গলং ৰট্টস্মিং সংযোজেতি বন্ধতি ইতি দুক্খেন সত্তং, ভৰাদিকে ৰা ভৰন্তরাদীহি, কম্মুনা ৰা ৰিপাকং সংযোজেতি বন্ধতীতি সংযোজনং. এৰং পটিঘসংযোজংআদীনম্পি যথারহমত্থো ৰত্তব্বো. সরসলক্খণৰসেনাতি এত্থ পন সত্তস্স ৰট্টতো অনিস্সজ্জনসঙ্খাতস্স অত্তনো কিচ্চস্স চেৰ যথাৰুত্তবন্ধনসঙ্খাতস্স লক্খণস্স চ ৰসেনাতি যোজেতব্বং.

ভৰস্সাদদিট্ঠিস্সাদনিৰত্তনত্থং কামস্সাদগ্গহণং. অস্সাদযতোতি অভিরমন্তস্স. অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হাৰসেন নন্দন্তস্স. পদদ্ৰযেনাপি বলৰতো কামরাগস্স পচ্চযভূতা কামরাগুপ্পত্তি ৰুত্তা. এস নযো সেসেসুপি. অনিট্ঠারম্মণেতি এত্থ ‘‘আপাথগতে’’তি ৰিভত্তিৰিপরিণামনৰসেন ‘‘আপাথগত’’ন্তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. এতং আরম্মণন্তি এতং এৰংসুখুমং এৰংদুব্বিভাগং আরম্মণং. ‘‘নিচ্চং ধুৰ’’ন্তি ইদং নিদস্সনমত্তং. ‘‘উচ্ছিজ্জিস্সতি ৰিনস্সিস্সতীতি গণ্হতো’’তি এৰমাদীনম্পি সঙ্গহো ইচ্ছিতব্বো. পঠমায সক্কাযদিট্ঠিযা অনুরোধৰসেন ‘‘সত্তো নু খো’’তি, ইতরায অনুরোধৰসেন ‘‘সত্তস্স নু খো’’তি ৰিচিকিচ্ছতো. অত্তত্তনিযাদিগাহানুগতা হি ৰিচিকিচ্ছা দিট্ঠিযা অসতি অভাৰতো. ভৰং পত্থেন্তস্সাতি ‘‘ঈদিসে সম্পত্তিভৰে যস্মা অম্হাকং ইদং ইট্ঠং রূপারম্মণং সুলভং জাতং, তস্মা আযতিম্পি এদিসো, ইতো ৰা উত্তরিতরো সম্পত্তিভৰো ভৰেয্যা’’তি ভৰং নিকামেন্তস্স. এৰরূপন্তি এৰরূপং রূপং. তংসদিসে হি তব্বোহারৰসেনেৰং ৰুত্তং. ভৰতি হি তংসদিসেসু তব্বোহারো যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরী, তানি এৰ ওসধানী’’তি. উসূযতোতি উসূযং ইস্সং উপ্পাদযতো. অঞ্ঞস্স মচ্ছরাযতোতি অঞ্ঞেন অসাধারণভাৰকরণেন মচ্ছরিযং করোতো. সব্বেহেৰ যথাৰুত্তেহি নৰহি সংযোজনেহি.

তঞ্চ কারণন্তি সুভনিমিত্তপটিঘনিমিত্তাদিৰিভাগং ইট্ঠানিট্ঠাদিরূপারম্মণঞ্চেৰ তজ্জাযোনিসোমনসিকারঞ্চাতি তস্স তস্স সংযোজনস্স কারণং. অৰিক্খম্ভিতাসমূহতভূমিলদ্ধুপ্পন্নং তং সন্ধায ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন উপ্পন্নস্সা’’তি ৰুত্তং. ৰত্তমানুপ্পন্নতা সমুদাচারগ্গহণেনেৰ গহিতা. যেন কারণেনাতি যেন ৰিপস্সনাসমথভাৰনাসঙ্খাতেন কারণেন. তঞ্হি তস্স তদঙ্গৰসেন চেৰ ৰিক্খম্ভনৰসেন চ পহানকারণং. ইস্সামচ্ছরিযানং অপাযগমনীযতায পঠমমগ্গৰজ্ঝতা ৰুত্তা. যদি এৰং ‘‘তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪১) সুত্তপদং কথন্তি? তং সুত্তন্তপরিযাযেন ৰুত্তং. যথানুলোমসাসনা হি সুত্তন্তদেসনা, অযং পন অভিধম্মনযেন সংৰণ্ণনাতি নাযং দোসোতি. ওল়ারিকস্সাতি থূলস্স, যতো অভিণ্হসমুপ্পত্তিপরিযুট্ঠানতিব্বতাৰ হোতি. অণুসহগতস্সাতি ৰুত্তপ্পকারাভাৰেন অণুভাৰং সুখুমভাৰং গতস্স. উদ্ধচ্চসংযোজনস্সপেত্থ অনুপ্পাদো ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বো যথাৰুত্তসংযোজনেহি অৰিনাভাৰতো. একত্থতায সোতাদীনং সভাৰসরসলক্খণৰসেন পজাননা, তপ্পচ্চযানং সংযোজনানং উপ্পাদাদিপজাননা চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদিসতি.

অত্তনো ৰা ধম্মেসূতি অত্তনো অজ্ঝত্তিকাযতনধম্মেসু, অত্তনো উভযধম্মেসু ৰা. ইমস্মিং পক্খে অজ্ঝত্তিকাযতনপরিগ্গণ্হনেনাতি অজ্ঝত্তিকাযতনপরিগ্গণ্হনমুখেনাতি অত্থো. এৰঞ্চ অনৰসেসতো সপরসন্তানেসু আযতনানং পরিগ্গহো সিদ্ধো হোতি. পরস্স ৰা ধম্মেসূতি এত্থাপি এসেৰ নযো. রূপাযতনস্সাতি অড্ঢেকাদসপ্পভেদস্স রূপসভাৰস্স আযতনস্স রূপক্খন্ধে ‘‘ৰুত্তনযেন নীহরিতব্বো’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. সেসক্খন্ধেসূতি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেসু. ৰুত্তনযেনাতি ইমিনা অতিদেসেন রূপক্খন্ধে ‘‘আহারসমুদযা’’তি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামরূপসমুদযা’’তি সেসখন্ধেসু ‘‘ফস্সসমুদযা’’তি ইমং ৰিসেসং ৰিভাৰেতি, ইতরং পন সব্বত্থ সমানন্তি খন্ধপব্বে ৰিয আযতনপব্বেপি লোকুত্তরনিৰত্তনং পাল়িযং গহিতং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘লোকুত্তরধম্মা ন গহেতব্বা’’তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.