পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

ইমিনা তাৰাতি এত্থ তাৰ-সদ্দো কমত্থো, তেন ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধি পরতো আৰিভৰিস্সতীতি দীপেতি. অত্থি ইদপ্পচ্চযাতি এত্থ অযং পচ্চযোতি ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা পচ্চযাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ইমস্মা নাম পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এৰং ৰত্তব্বো অত্থি নু খো জরামরণস্স পচ্চযোতি. তেনাহ ‘‘অত্থি নু খো…পে… ভৰেয্যা’’তি. এত্থ হি ‘‘কিং পচ্চযা জরামরণং? জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি উপরি জাতিসদ্দপচ্চযসদ্দসমানাধিকরণেন কিং-সদ্দেন ইদং-সদ্দস্স সমানাধিকরণতাদস্সনতো কম্মধারযসমাসতা ইদপ্পচ্চযসদ্দস্স যুজ্জতি. ন হেত্থ ‘‘ইমস্স পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা’’তি জরামরণস্স, অঞ্ঞস্স ৰা পচ্চযতো জরামরণসম্ভৰপুচ্ছা সম্ভৰতি ৰিঞ্ঞাতভাৰতো, অসম্ভৰতো চ, জরামরণস্স পন পচ্চযপুচ্ছা সম্ভৰতি. পচ্চযসদ্দসমানাধিকরণতাযঞ্চ ইদং-সদ্দস্স ‘‘ইমস্মা পচ্চযা’’তি পচ্চযপুচ্ছা যুজ্জতি.

সা পন সমানাধিকরণতা যদিপি অঞ্ঞপদত্থসমাসেপি লব্ভতি, অঞ্ঞপদত্থৰচনিচ্ছাভাৰতো পনেত্থ কম্মধারযসমাসো ৰেদিতব্বো. সামিৰচনসমাসপক্খে পন নত্থেৰ সমানাধিকরণতাসম্ভৰোতি. ননু চ ‘‘ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ ইদপ্পচ্চয-সদ্দো সামিৰচনসমাসো ইচ্ছিতোতি? সচ্চং ইচ্ছিতো উজুকমেৰ তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদৰচনিচ্ছাতি কত্ৰা, ইধ পন কেৰলং জরামরণস্স পচ্চযপরিপুচ্ছা অধিপ্পেতা, তস্মা যথা তত্থ ইদং-সদ্দস্স পটিচ্চসমুপ্পাদৰিসেসনতা, ইধ চ ‘‘পুচ্ছিতব্বপচ্চযত্থতা সম্ভৰতি, তথা তত্থ, ইধ চ সমাসকপ্পনা ৰেদিতব্বা. কস্মা পন তত্থ কম্মধারযসমাসো ন ইচ্ছিতোতি? হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমস্স অত্থস্স কম্মধারযসমাসে অসম্ভৰতোতি ইমস্স, অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স অনুরূপো পচ্চযো ইদপ্পচ্চযোতি এতস্স চ অত্থস্স ইচ্ছিতত্তা. যো পনেত্থ ইদং-সদ্দেন গহিতো অত্থো, সো ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি জরামরণগ্গহণেনেৰ গহিতোতি ইদং-সদ্দো পটিচ্চসমুপ্পাদতো পরিচ্চজনতো অঞ্ঞস্স অসম্ভৰতো পচ্চযে অৰতিট্ঠতি, তেনেত্থ কম্মধারযসমাসো. তত্থ পন ইদং-সদ্দস্স ততো পরিচ্চজনকারণং নত্থীতি সামিৰচনসমাসো এৰ ইচ্ছিতো. অট্ঠকথাযংপন যস্মা জরামরণাদীনং পচ্চযপুচ্ছামুখেনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা আরদ্ধা, পটিচ্চসমুপ্পাদো চ নাম অত্থতো হেতুপ্পভৰানং হেতূতি ৰুত্তো ৰাযমত্থো, তস্মা ‘‘ইমস্স জরামরণস্স পচ্চযো’’তি এৰমত্থৰণ্ণনা কতা.

পণ্ডিতেনাতি একংসব্যাকরণীযাদিপঞ্হাৰিসেসজাননসমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন. তমেৰ হিস্স পণ্ডিচ্চং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. যাদিসস্স জীৰস্স দিট্ঠিগতিকো সরীরতো অনঞ্ঞত্তং পুচ্ছতি ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি, সো এৰং পরমত্থতো নুপলব্ভতি, কথং তস্স ৰঞ্ঝাতনযস্স ৰিয দীঘরস্সতা সরীরতো অঞ্ঞতা ৰা অনঞ্ঞতা ৰা ব্যাকাতব্বা সিযা, তস্মাস্স পঞ্হস্স ঠপনীযতা ৰেদিতব্বা. তুণ্হীভাৰো নামেস পুচ্ছতো অনাদরো ৰিহেসা ৰিয হোতীতি ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তি পকারন্তরমাহ. এৰং অব্যাকরণকারণং ঞাতুকামস্স কথেতব্বং হোতি, কথিতে চ জানন্তস্স পমাদোপি এৰং সিযা, কথনৰিধি পন ‘‘যাদিসস্সা’’তিআদিনা দস্সিতো এৰ. এৰং অপ্পটিপজ্জিত্ৰাতি এৰং ঠপনীযপঞ্হে ৰিয তুণ্হীভাৰাদিং অনাপজ্জিত্ৰা এৰ. ‘‘অপ্পটিপজ্জিত্ৰা’’তি ৰচনং নিদস্সনমত্তমেতং. ‘‘কিং সব্বং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘কিং সঙ্খতং সন্ধায পুচ্ছসি, উদাহু অসঙ্খত’’ন্তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ব্যাকাতব্বং হোতি ‘‘কিং খন্ধপঞ্চকং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘অত্থি তত্থ পরিঞ্ঞেয্যং, অত্থি ন পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰিভজ্জ ব্যাকাতব্বং হোতি, এৰং অপ্পটিপজ্জিত্ৰাতি চ অযমেত্থ অত্থো ইচ্ছিতোতি. পুব্বে যস্স পচ্চযস্স অত্থিতামত্তং চোদিতন্তি অত্থিতামত্তং ৰিস্সজ্জিতং. পুচ্ছাসভাগেন হি ৰিস্সজ্জনন্তি. ইদানি তস্সেৰ সরূপপুচ্ছা করীযতীতি ‘‘পুন কি’’ন্তি ৰুত্তং. ইধাপি ‘‘যথা’’তিআদি সব্বং আনেত্ৰা ৰত্তব্বং.

‘‘এস নযো সব্বপদেসূ’’তি অতিদেসৰসেন উস্সুক্কং কত্ৰা ‘‘নামরূপপচ্চযা’’তিআদিনা তত্থ অপৰাদো আরদ্ধো. যস্মা দস্সেতুকামো, তস্মা ইদং ৰুত্তন্তি যোজনা. ছন্নং ৰিপাকসম্ফস্সানংযেৰ গহণং হোতি ৰিঞ্ঞাণাদি ৰেদনাপরিযোসানা ৰিপাকৰিধীতি কত্ৰা অনেকেসু সুত্তপদেসু, (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১) অভিধম্মে (ৰিভ. ২২৫) চ যেভুয্যেন তেসংযেৰ গহণস্স নিরুল়্হত্তা. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. চ-সদ্দো ব্যতিরেকত্থো, তেনেত্থ ‘‘গহিতম্পী’’তিআদিনা ৰুচ্চমানংযেৰ ৰিসেসং জোতেতি. পচ্চযভাৰো নাম পচ্চযুপ্পন্নাপেক্খো তেন ৰিনা তস্স অসম্ভৰতো. তস্মা সল়াযতনপ্পচ্চযাতি ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ইমিনা পদেনাতি যোজনা. অৰযৰেন ৰা সমুদাযোপলক্খণমেতং ‘‘সল়াযতনপচ্চযা’’তি, তস্মা ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ইমিনা পদেনাতি ৰুত্তং হোতি. গহিতম্পীতি ছব্বিধং ৰিপাকফস্সম্পি. অগ্গহিতম্পীতি অৰিপাকফস্সম্পি কুসলাকুসলকিরিযাফস্সম্পি. পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসং দস্সেতুকামোতি যোজনা. ন চেত্থ পচ্চযুপ্পন্নোৰ উপাদিন্নো ইচ্ছিতো, অথ খো পচ্চযোপি উপাদিন্নো ইচ্ছিতোতি অজ্ঝত্তিকাযতনস্সেৰ সল়াযতনগ্গহণেন গহণন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সল়াযতনতো…পে… দস্সেতুকামো’’তি. ন হি ফস্সস্স চক্খাদিসল়াযতনমেৰ পচ্চযো, অথ খো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদি (ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪, ৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) ৰচনতো রূপাযতনাদিরূপঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিনামঞ্চ পচ্চযো, তস্মা ইমং চক্খাদিসল়াযতনতো অতিরিত্তং আৰজ্জনাদি ৰিয সাধারণং অহুত্ৰা, তস্স তস্স ফস্সস্স সাধারণতায অঞ্ঞং ৰিসেসপচ্চযং পি-সদ্দেন অৰিসিট্ঠং সাধারণপচ্চযং পিদস্সেতুকামো ভগৰা, ‘‘নামরূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ইদং ৰুত্তন্তি যোজনা. অভিধম্মভাজনীযেপি ইমমেৰ পচ্চযং সন্ধায ‘‘নামরূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তন্তি তদট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২৪৩) ‘‘পচ্চযৰিসেসদস্সনত্থঞ্চেৰ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চা’’তি অত্থৰণ্ণনা কতা. পচ্চযানন্তি জাতিআদীনং পচ্চযধম্মানং. নিদানং কথিতন্তি জরামরণাদিকস্স নিদানত্তং কথিতং একংসিকো পচ্চযভাৰো কথিতো. তঞ্হি তেসং পচ্চযভাৰে অব্যভিচারীতি দস্সেতুং ‘‘ইতি খো পনেত’’ন্তিআদিনা উপরি দেসনা পৰত্তা. নিজ্জটেতি নিজ্জালকে. নিগ্গুম্বেতি নিক্খেপে. পদদ্ৰযেনাপি আকুলাভাৰমেৰ দস্সেতি, তস্মা অনাকুলং অব্যাকুলং মহন্তং পচ্চযনিদানমেত্থ কথিতন্তি মহানিদানং সুত্তং অঞ্ঞথাভাৰস্স অভাৰতো.

৯৮. তেসং তেসং পচ্চযানন্তি তেসং তেসং জাতিআদীনং পচ্চযানং. যস্মা পচ্চযভাৰো নাম তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৰ তস্স তস্স ফলস্স সম্ভৰতো তথো তচ্ছো, তপ্পকারো ৰা সামগ্গিউপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি তথো নিব্বত্তনধম্মানং অসম্ভৰাভাৰতো. অৰিতথো অৰিসংৰাদনকো ৰিসংৰাদনাকারৰিরহিতো অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো. ‘‘অনঞ্ঞথা’’তি ৰুচ্চতি অঞ্ঞথাভাৰস্স অভাৰতো. তস্মা ‘‘তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং পচ্চযভাৰং দস্সেতু’’ন্তি ৰুত্তং. পরিযাযতি অত্তনো ফলং পরিগ্গহেত্ৰা ৰত্ততীতি পরিযাযো, হেতূতি আহ ‘‘পরিযাযেনাতি কারণেনা’’তি. সব্বেন সব্বন্তি দেৰত্তাদিনা সব্বভাৰেন সব্বা জাতি. সব্বথা সব্বন্তি তত্থাপি চাতুমহারাজিকাদিসব্বাকারেন সব্বা, নিপাতদ্ৰযমেতং, নিপাতঞ্চ অব্যযং, তঞ্চ সব্বলিঙ্গৰিভত্তিৰচনেসু একাকারমেৰ হোতীতি পাল়িযং ‘‘সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. অত্থৰচনে পন তস্স তস্স জাতিসদ্দাপেক্খায ইত্থিঅত্থৰুত্তিতং দস্সেতুং ‘‘সব্বাকারেন সব্বা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমিনাৰ নযেনাতি ইমিনা জাতিৰারে ৰুত্তেনেৰ নযেন. দেৰাদীসূতি আদি-সদ্দেন গন্ধব্বযক্খাদিকে পাল়িযং (দী. নি. ২.৯৮) আগতে, তদন্তরভেদে চ সঙ্গণ্হাতি.

ইধ নিক্খিত্তঅত্থৰিভজনত্থেতি ইমস্মিং ‘‘কস্সচি কিম্হিচী’’তি অনিযমতো উদ্দেসৰসেন ৰুত্তত্থস্স নিদ্দিসনত্থে জোতেতব্বে নিপাতো, তদত্থজোতনং নিপাতপদন্তি অত্থো. তস্সাতি তস্স পদস্স. তেতি ধম্মদেসনায সম্পদানভূতং থেরং ৰদতি. সেয্যথিদন্তি ৰা তে কতমেতি চেতি অত্থো. যে হি ‘‘কস্সচী’’তি, ‘‘কিম্হিচী’’তি চ অনিযমতো ৰুত্তো অত্থো, তে কতমেতি. কথেতুকম্যতাপুচ্ছা হেসা. দেৰভাৰাযাতি দেৰভাৰত্থং. খন্ধজাতীতি খন্ধপাতুভাৰো, যথা খন্ধেসু উপ্পন্নেসু ‘‘দেৰা’’তি সমঞ্ঞা হোতি, তথা তেসং উপ্পাদোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যাযা’’তি আহ. সব্বপদেসূতি ‘‘গন্ধব্বানং গন্ধব্বত্থাযা’’তিআদীসু সব্বেসু জাতিনিদ্দেসপদেসু, ভৰাদিপদেসু চ. যেন হি নযেন সচে হি জাতীতি অযমত্থযোজনা কতা, জাতিনিদ্দেসপদেসোৰ ‘‘ভৰো’’তিআদিনা ভৰাদিপদেসুপি সো কাতব্বোতি. দেৰাতি উপপত্তিদেৰা চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ ভৰগ্গা দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীল়ন্তি লল়ন্তি ৰিহরন্তি জোতন্তীতি কত্ৰা. গন্ধং অব্বন্তি পরিভুঞ্জন্তীতি গন্ধব্বা, ধতরট্ঠস্স মহারাজস্স পরিৰারভূতা. যজন্তি ৰেস্সৰণসক্কাদিকে পূজেন্তীতি যক্খা, তেন তেন ৰা পণিধিকম্মাদিনা যজিতব্বা পূজেতব্বাতি যক্খা, ৰেস্সৰণস্স মহারাজস্স পরিৰারভূতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অমনুস্সা’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং. ভূতাতি কুম্ভণ্ডা, ৰিরূল়্হকস্স মহারাজস্স পরিৰারভূতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যে কেচি নিব্বত্তসত্তা’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং. অট্ঠিপক্খা ভমরতুপ্পল়াদযো. চম্মপক্খা জতুসিঙ্গালাদযো. লোমপক্খা হংসমোরাদযো. সরীসপা অহিৰিচ্ছিকসতপদিআদযো.

‘‘তেসং তেস’’ন্তি ইদং ন যেৰাপনকনিদ্দেসো ৰিয অৰুত্তসঙ্গহত্থং ৰচনং, অথ খো অযেৰাপনকনিদ্দেসো ৰিয ৰুত্তসঙ্গহত্থন্তি. আদি-সদ্দেনেৰ চ আমেডিতত্থো সঙ্গয্হতীতি আহ ‘‘তেসং তেসং দেৰগন্ধব্বাদীন’’ন্তি. তদত্তাযাতি তংভাৰায, যথারূপেসু খন্ধেসু পৰত্তমানেসু ‘‘দেৰা গন্ধব্বা’’তি লোকসমঞ্ঞা হোতি, তথারূপতাযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দেৰগন্ধব্বাদিভাৰাযা’’তি. ‘‘নিরোধো, ৰিগমো’’তি চ পটিলদ্ধত্তালাভস্স ভাৰো ৰুচ্চতি, ইধ পন অচ্চন্তাভাৰো অধিপ্পেতো ‘‘সব্বসো জাতিযা অসতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘জাতিনিরোধা’’তি ৰুত্তত্তাতি আহ ‘‘অভাৰাতি অত্থো’’তি.

ফলত্থায হিনোতীতি যথা ফলং ততো নিব্বত্ততি, এৰং হিনোতি পৰত্ততি, তস্স হেতুভাৰং উপগচ্ছতীতি অত্থো. ইদং গণ্হথ নন্তি ‘‘ইদং মে ফলং, গণ্হথ ন’’ন্তি এৰং অপ্পেতি ৰিয নিয্যাতেতি ৰিয. ‘‘এস নযো’’তি অৰিসেসং অতিদিসিত্ৰা ৰিসেসমত্তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. ননু চাযং জাতি পরিনিপ্ফন্না, সঙ্খতভাৰা চ ন হোতি ৰিকারভাৰতো, তথা জরামরণং, তস্স কথং সা হেতু হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘জরামরণস্স হী’’তিআদি. তব্ভাৰে ভাৰো, তদভাৰে চ অভাৰো জরামরণস্স জাতিযা উপনিস্সযতা.

৯৯. ওকাসপরিগ্গহোতি পৰত্তিট্ঠানপরিগ্গহো. উপপত্তিভৰে যুজ্জতি উপপত্তিক্খন্ধানং যথাৰুত্তট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অনুপ্পজ্জনতো. ইধ পনাতি ইমস্মিং সুত্তে ‘‘কামভৰো’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ঠানে. কম্মভৰে যুজ্জতি কামভৰাদিজোতনা ৰিসেসতো তস্স জাতিযা পচ্চযভাৰতোতি. তেনাহ ‘‘সো হি জাতিযা উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো’’তি. ননু চ উপপত্তিভৰোপি জাতিযা উপনিস্সযৰসেন পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং হোতি, সো পন ন তথা পধানভূতো, কম্মভৰো পন পধানভূতো পচ্চযো জনকভাৰতোতি. ‘‘সো হি জাতিযা’’তিআদি ৰুত্তং কামভৰূপগং কম্মং কামভৰো. এস নযো রূপারূপভৰেসুপি. ওকাসপরিগ্গহোৰ কতো‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা সত্তপরিগ্গহস্স কতত্তা.

১০০. তিণ্ণম্পি কম্মভৰানন্তি কামকম্মভৰাদীনং তিণ্ণম্পি কম্মভৰানং. তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানন্তি কামুপপত্তিভৰাদীনং তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানং. তথা সেসানিপীতি দিট্ঠুপাদানাদীনি সেসুপাদানানিপি তিণ্ণম্পি কম্মভৰানং, তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানং পচ্চযোতি অত্থো. ইতীতি এৰং ৰুত্তনযেন. দ্ৰাদস কম্মভৰা দ্ৰাদস উপপত্তিভৰাতি চতুৰীসতিভৰা ৰেদিতব্বা. যস্মা কম্মভৰস্স পচ্চযভাৰমুখেনেৰ উপাদানং উপপত্তিভৰস্স পচ্চযো নাম হোতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা উপাদানং কম্মভৰস্স উজুকমেৰ পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযেনেত্থ দ্ৰাদস কম্মভৰা লব্ভন্তী’’তি. তেসন্তি কম্মভৰানং. সহজাতকোটিযাতি অকুসলস্স কম্মভৰস্স সহজাতং উপাদানং সহজাতকোটিযা, ইতরং অনন্তরূপনিস্সযাদিৰসেন উপনিস্সযকোটিযা, কুসলস্স কম্মভৰস্স পন উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো. এত্থ চ যথা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযানং সহজাতপচ্চযেন একসঙ্গহতং দস্সেতুং ‘‘সহজাতকোটিযা’’তি ৰুত্তং, এৰং আরম্মণূপনিস্সযঅনন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযানং একজ্ঝং গহণৰসেন ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১০১. উপাদানস্সাতি এত্থ কামুপাদানস্স তণ্হা উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো, সেসুপাদানানং সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি ৰিঞ্ঞাণাদি চ ৰেদনাপরিযোসানা ৰিপাকৰিধীতি কত্ৰা.

১০২. যদিদং ৰেদনাতি এত্থ ৰিপাকৰেদনাতি তমেৰ তাৰ উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো ইতরকোটিযা অসম্ভৰতো. অঞ্ঞাতি কুসলাকুসলকিরিযৰেদনা. অঞ্ঞথাপীতি সহজাতকোটিযাপি.

১০৩. এত্তাৰতাতি জরামরণাদীনং পচ্চযপরম্পরাদস্সনৰসেন পৰত্তায এত্তকায দেসনায. পুরিমতণ্হন্তি পুরিমভৰসিদ্ধং তণ্হং. ‘‘এস পচ্চযো তণ্হায, যদিদং ৰেদনা’’তি ৰত্ৰা তদনন্তরং ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি ইতি খো পনেতং ৰুত্ত’’ন্তিআদিনা ৰেদনায পচ্চযভূতস্স ফস্সস্স উদ্ধরণং অঞ্ঞেসু সুত্তেসু আগতনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনামগ্গো, তং পন অনোতরিত্ৰা সমুদাচারতণ্হাদস্সনমুখেনেৰ তণ্হামূলকধম্মে দেসেন্তো আচিণ্ণদেসনামগ্গতো ওক্কমন্তো ৰিয, তঞ্চ দেসনং পস্সতো অপ্পৰত্তন্তি পসয্হ বলক্কারেন দেসেন্তো ৰিয চ হোতীতি আহ ‘‘ইদানী’’তিআদি. দ্ৰে তণ্হাতি ইধাধিপ্পেততণ্হা এৰ দ্ৰিধা ভিন্দন্তো আহ. এসনতণ্হাতি ভোগানং পরিযেসনৰসেন পৰত্ততণ্হা. এসিততণ্হাতি পরিযিট্ঠেসু ভোগেসু উপ্পজ্জমানতণ্হা. সমুদাচারতণ্হাযাতি পরিযুট্ঠানৰসেন পৰত্ততণ্হায. দুৰিধাপেসা ৰেদনং পটিচ্চ তণ্হা নাম ৰেদনাপচ্চযা চ অপ্পটিলদ্ধানং ভোগানং পটিলাভায পরিযেসনা, লদ্ধেসু চ তেসুপাতব্যতাপত্তিআদি হোতীতি.

পরিতস্সনৰসেন পরিযেসতি এতাযাতি পরিযেসনা. আসযতো, পযোগতো চ পরিযেসনা তথাপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো. তেনাহ ‘‘তণ্হায সতি হোতী’’তি. রূপাদিআরম্মণপটিলাভোতি সৰত্থুকানং রূপাদিআরম্মণানং গৰেসনৰসেন, পৰত্তিযং পন অপরিযিট্ঠংযেৰ লব্ভতি, তম্পি অত্থতো পরিযেসনায লদ্ধমেৰ নাম তথারূপস্স কম্মস্স পুব্বেকতত্তা এৰ লব্ভনতো. তেনাহ ‘‘সো হি পরিযেসনায সতি হোতী’’তি. সুখৰিনিচ্ছযন্তি সুখং ৰিসেসতো নিচ্ছিনোতীতি সুখৰিনিচ্ছযো, সুখং সভাৰতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমনতো, নিস্সরণতো চ যাথাৰতো জানিত্ৰা পৰত্তঞাণং, তং সুখৰিনিচ্ছযং. জঞ্ঞাতি জানেয্য. ‘‘সুভসুখ’’ন্তিআদিকং আরম্মণে অভূতাকারং ৰিৰিধং নিন্নভাৰেন নিচ্ছিনোতি আরোপেতীতি ৰিনিচ্ছযো. অস্সাদানুপস্সনতণ্হাদিট্ঠিযাপি এৰমেৰ ৰিনিচ্ছযভাৰো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন সুত্তে ৰিতক্কোযেৰ আগতোতি যোজনা. ইমস্মিং পন সুত্তেতি সক্কপঞ্হসুত্তে. (দী. নি. ২.৩৫৮) তত্থ হি ‘‘ছন্দো খো, দেৰানং ইন্দ, ৰিতক্কনিদানো’’তি আগতং. ইধাতি ইমস্মিং মহানিদানসুত্তে.‘‘ৰিতক্কেনেৰ ৰিনিচ্ছিনাতী’’তি এতেন ‘‘ৰিনিচ্ছীযতি এতেনাতি ৰিনিচ্ছযো’’তি ৰিনিচ্ছয-সদ্দস্স করণসাধনমাহ. ‘‘এত্তক’’ন্তিআদি ৰিনিচ্ছযনাকারদস্সনং.

ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, এৰং রঞ্জনট্ঠেন রাগো, স্ৰাযং অনাসেৰনতায মন্দো হুত্ৰা পৰত্তো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘দুব্বলরাগস্সাধিৰচন’’ন্তি. অজ্ঝোসানন্তি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনিৰিসনং. ‘‘ময্হং ইদ’’ন্তি হি তণ্হাগাহো যেভুয্যেন অত্তগ্গাহসন্নিস্সযোৰ হোতি. তেনাহ ‘‘অহং মম’’ন্তি, ‘‘বলৰসন্নিট্ঠান’’ন্তি চ তেসং গাহানং থিরভাৰপ্পত্তিমাহ. তণ্হাদিট্ঠিৰসেন পরিগ্গহকরণন্তি ‘‘অহং মম’’ন্তি বলৰসন্নিট্ঠানৰসেন অভিনিৰিট্ঠস্স অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুনো অঞ্ঞাসাধারণং ৰিয কত্ৰা পরিগ্গহেত্ৰা ঠানং, তথাপৰত্তো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো. অত্তনা পরিগ্গহিতস্স ৰত্থুনো যস্স ৰসেন পরেহি সাধারণভাৰস্স অসহমানো হোতি পুগ্গলো, সো ধম্মো অসহনতা. এৰং ৰচনত্থং ৰদন্তি নিরুত্তিনযেন. সদ্দলক্খণে পন যস্স ধম্মস্স ৰসেন মচ্ছরিযযোগতো পুগ্গলো মচ্ছরো, তস্স ভাৰো, কম্মং ৰা মচ্ছরিযং, মচ্ছেরো ধম্মো. মচ্ছরিযস্স বলৰভাৰতো আদরেন রক্খণং আরক্খোতি আহ ‘‘দ্ৰার…পে… সুট্ঠু রক্খণ’’ন্তি. অত্তনো ফলং করোতীতি করণং, যং কিঞ্চি কারণং, অধিকং করণন্তি অধিকরণং, ৰিসেসকারণং. ৰিসেসকারণঞ্চ ভোগানং আরক্খদণ্ডাদানাদিঅনত্থসম্ভৰস্সাতি ৰুত্তং ‘‘আরক্খাধিকরণ’’ন্তিআদি. পরনিসেধনত্থন্তি মারণাদিনা পরেসং ৰিবাধনত্থং. আদীযতি এতেনাতি আদানং, দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং, অভিভৰিত্ৰা পরৰিহেঠনচিত্তুপ্পাদো. সত্থাদানেপি এসেৰ নযো. হত্থপরামাসাদিৰসেন কাযেন কাতব্বকলহো কাযকলহো. মম্মঘট্টনাদিৰসেন ৰাচায কাতব্বকলহো ৰাচাকলহো. ৰিরুজ্ঝনৰসেন ৰিরূপং গণ্হাতি এতেনাতি ৰিগ্গহো. ৰিরুদ্ধং ৰদতি এতেনাতি ৰিৰাদো. তুৰং তুৰন্তি অগারৰৰচনসহচরণতো তুৰং তুৰং, সব্বেতে তথাপৰত্তা দোসসহগতচিত্তুপ্পাদা ৰেদিতব্বা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তী’’তি (দী. নি. ২.১০৪).

১১২. দেসনং নিৰত্তেসীতি ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা’’তিআদিনা অনুলোমনযেন পৰত্তিতং দেসনং পটিলোমনযেন পুন ‘‘আরক্খাধিকরণ’’ন্তি আরভন্তো নিৰত্তেসি. পঞ্চকামগুণিকরাগৰসেনাতি আরম্মণভূতা পঞ্চ কামগুণা এতস্স অত্থীতি পঞ্চকামগুণিকো, তত্থ রঞ্জনৰসেন অভিরমণৰসেন পৰত্তরাগো, তস্স ৰসেন উপ্পন্না রঞ্জনৰসেন তণ্হাযনৰসেন পৰত্তা রূপাদিতণ্হাৰ কামেসু তণ্হাতি কামতণ্হা. ভৰতি অত্থি সব্বকালং তিট্ঠতীতি পৰত্তা ভৰদিট্ঠি উত্তরপদলোপেন ভৰো, তংসহগতা তণ্হা ভৰতণ্হা. ৰিভৰতি ৰিনস্সতি উচ্ছিজ্জতীতি পৰত্তা ৰিভৰদিট্ঠি ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন, তংসহগতা তণ্হা ৰিভৰতণ্হাতি আহ ‘‘সস্সতদিট্ঠী’’তিআদি. ইমে দ্ৰে ধম্মাতি ‘‘এস পচ্চযো উপাদানস্স, যদিদং তণ্হা’’তি (দী. নি. ২.১০১) এৰং ৰুত্তা ৰট্টমূলতণ্হা চ ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা’’তি (দী. নি. ২.১০৩) এৰং ৰুত্তা সমুদাচারতণ্হা চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মা. ৰট্টমূলসমুদাচারৰসেনাতি ৰট্টমূলৰসেন চেৰ সমুদাচারৰসেন চ. দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহীতি দ্ৰীহি ভাগেহি. দ্ৰীহি অৰযৰেহি সমোসরন্তি নিব্বত্তনৰসেন সমং ৰত্তন্তি ইতোতি সমোসরণং, পচ্চযো, একং সমোসরণং এতাসন্তি একসমোসরণা. কেন পন একসমোসরণাতি আহ ‘‘ৰেদনাযা’’তি. দ্ৰেপি হি তণ্হা ৰেদনাপচ্চযা এৰাতি. তেনাহ ‘‘ৰেদনাপচ্চযেন একপচ্চযা’’তি. ততো ততো ওসরিত্ৰা আগন্ত্ৰা সমৰসনট্ঠানং ওসরণ সমোসরণং. ৰেদনায সমং সহ একস্মিং আরম্মণে ওসরণকপৰত্তনকা ৰেদনা সমোসরণাতি আহ ‘‘ইদং সহজাতসমোসরণং নামা’’তি.

১১৩. সব্বেতি উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তা সৰিপাকফস্সা এৰ ৰিঞ্ঞাণাদি ৰেদনাপরিযোসানা ৰিপাকৰিথীতি কত্ৰা. পটিচ্চসমুপ্পাদকথা নাম ৰট্টকথাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা চত্তারো লোকুত্তরৰিপাকফস্সে’’তি. বহুধাতি বহুপ্পকারেন. অযঞ্হি পঞ্চদ্ৰারে চক্খুপসাদাদিৰত্থুকানং পঞ্চন্নং ৰেদনানং চক্খুসম্ফস্সাদিকো ফস্সো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি. সেসানং পন একেকস্মিং দ্ৰারে সম্পটিচ্ছনসন্তীরণতদারম্মণৰসেন পৰত্তানং কামাৰচরৰিপাকৰেদনানং চক্খুসম্ফস্সাদিকো ফস্সো উপনিস্সযৰসেন একধাৰ পচ্চযো হোতি. মনোদ্ৰারেপি তদারম্মণৰসেন পৰত্তানং কামাৰচরৰিপাকৰেদনানং সহজাতমনোসম্ফস্সো তথেৰ অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, তথা পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তানং তেভূমকৰিপাকৰেদনানং. যা পন তা মনোদ্ৰারে তদারম্মণৰসেন পৰত্তা কামাৰচরৰেদনা, তাসং মনোদ্ৰারাৰজ্জনসম্পযুত্তো মনোসম্ফস্সো উপনিস্সযৰসেন একধাৰ পচ্চযো হোতীতি এৰং ফস্সো বহুধা ৰেদনায পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

১১৪. ৰেদনাদীনন্তি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং. অসদিসভাৰাতি অনুভৰনসঞ্জাননাভিসঙ্খরণৰিজাননভাৰা. তে হি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরেন ৰেদযিতাদিরূপেন আকিরিযন্তি পঞ্ঞাযন্তীতি আকারাতি ৰুচ্চন্তি. তেযেৰাতি ৰেদনাদীনং তে এৰ ৰেদযিতাদিআকারা. সাধুকং দস্সিযমানাতি সক্কচ্চং পচ্চক্খতো ৰিয পকাসিযমানা. তং তং লীনমত্থং গমেন্তীতি ‘‘অরূপট্ঠো আরম্মণাভিমুখনমনট্ঠো’’তি এৰমাদিকং তং তং লীনং অপাকটমত্থং গমেন্তি ঞাপেন্তীতি লিঙ্গানি. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতোতি তস্স তস্স অরূপট্ঠাদিকস্স সল্লক্খণস্স কারণত্তা. নিমীযন্তি অনুমীযন্তি এতেহীতি নিমিত্তানি. তথা তথা অরূপভাৰাদিপ্পকারেন, ৰেদযিতাদিপ্পকারেন চ উদ্দিসিতব্বতো কথেতব্বতো উদ্দেসা. তস্মাতি ‘‘অসদিসভাৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি. যস্মা ৰেদনাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসদিসভাৰা যথাৰুত্তেনত্থেন আকারাদযো, তস্মা অযং ইদানি ৰুচ্চমানো এত্থ পাল়িপদে অত্থো.

নামসমূহস্সাতি আরম্মণাভিমুখং নমনট্ঠেন ‘‘নাম’’ন্তি লদ্ধসমঞ্ঞস্স ৰেদনাদিচতুক্খন্ধসঙ্খাতস্স অরূপধম্মপুঞ্জস্স. পঞ্ঞত্তীতি ‘‘নামকাযো অরূপকলাপো অরূপিনো খন্ধা’’তিআদিকা পঞ্ঞাপনা হোতি. চেতনাপধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধধম্মানং ‘‘সঙ্খারানং চেতনাকারে’’তিআদি ৰুত্তং. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধৰিভজনে ‘‘যা চেতনা সঞ্চেতনা সঞ্চেতযিতত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ২৪৯ অভিধম্মভাজনীযে) চেতনাৰ নিদ্দিট্ঠা. অসতীতি অসন্তেসু. ৰচনৰিপল্লাসেন হি এৰং ৰুত্তং. চত্তারো খন্ধে ৰত্থুং কত্ৰাতি ৰেদনা সঞ্ঞা চিত্তং চেতনাদযোতি ইমে চতুক্খন্ধসঞ্ঞিতে নিস্সযপচ্চযভূতে ধম্মে ৰত্থুং কত্ৰা. অযঞ্চ নযো পঞ্চদ্ৰারেপি সম্ভৰতীতি ‘‘মনোদ্ৰারে’’তি ৰিসেসিতং. অধিৰচনসম্ফস্সৰেৰচনোতি অধিৰচনমুখেন পঞ্ঞত্তিমুখেন গহেতব্বত্তা ‘‘অধিৰচনসম্ফস্সো’’তি লদ্ধনামো. সোতি মনোসম্ফস্সো. পঞ্চৰোকারে চ হদযৰত্থুং নিস্সায লব্ভনতো রূপকাযে পঞ্ঞাযতেৰ, অযং পন নযো ইধ ন ইচ্ছিতো ৰেদনাদিপটিক্খেপৰসেন অসম্ভৰপরিযাযস্স জোতিতত্তাতি ‘‘পঞ্চপসাদে ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জেয্যা’’তি অত্থো ৰুত্তো. ন হি ৰেদনাসন্নিস্সযেন ৰিনা পঞ্চপসাদে ৰত্থুং কত্ৰা মনোসম্ফস্সস্স সম্ভৰো অত্থি. উপ্পত্তিট্ঠানে অসতি অনুপ্পত্তিট্ঠানতো ফলস্স উপ্পত্তি নাম কদাচিপি নত্থীতি ইমমত্থং যথাধিগতস্স অত্থস্স নিদস্সনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘অম্বরুক্খে’’তিআদিমাহ. রূপকাযতোতি কেৰলং রূপকাযতো. তস্সাতি মনোসম্ফস্সস্স.

ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিভূততরা ৰিসদিসুপ্পত্তি, তস্মিং ৰা সতি অত্তনো সন্তানে ৰিজ্জমানস্সেৰ ৰিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৰো রুপ্পনাকারো. সো এৰ রুপ্পনাকারো ৰত্থুসপ্পটিঘাদিকং তং তং লীনমত্থং গমেতীতি লিঙ্গং. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতো নিমিত্তং. তথা তথা উদ্দিসিতব্বতো উদ্দেসোতি এৰমেত্থ আকারাদযো অত্থতো ৰেদিতব্বা. ৰত্থারম্মণানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিহননং পটিঘো, ততো পটিঘতো জাতো পটিঘসম্ফস্সো. তেনাহ ‘‘সপ্পটিঘ’’ন্তিআদি. নামকাযতোতি কেৰলং নামকাযতো. তস্সাতি পটিঘসম্ফস্সস্স. সেসং পঠমপঞ্হে ৰুত্তনযমেৰ.

উভযৰসেনাতি নামকাযো রূপকাযোতি উভযসন্নিস্সযস্স অধিৰচনসম্ফস্সো পটিঘসম্ফস্সোতি উভযসম্ফস্সস্স ৰসেন.

ৰিসুং ৰিসুং পচ্চযং দস্সেত্ৰাতি ব্যতিরেকমুখেন পচ্চেকং নামকাযরূপকাযসঞ্ঞিতং পচ্চযং দস্সেত্ৰা. তেসন্তি ফস্সানং. অৰিসেসতোতি ৰিসেসং অকত্ৰা সামঞ্ঞতো. দস্সেতুন্তি ব্যতিরেকমুখেনেৰ দস্সেতুং. এসেৰ হেতূতি এস ছসুপি দ্ৰারেসু পৰত্তো নামরূপসঙ্খাতো হেতু যথারহং দ্ৰিন্নম্পি ফস্সানং. ইদানি তং যথারহং পৰত্তিং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৰারাদীসু হী’’তিআদি ৰুত্তং.

সম্পযুত্তকা খন্ধাতি ফস্সেন সম্পযুত্তা ৰেদনাদযো খন্ধা. আৰজ্জনস্সাপি সম্পযুত্তক্খন্ধগ্গহণেনেৰেত্থ গহণং দট্ঠব্বং তদৰিনাভাৰতো. পরতো মনোসম্ফস্সেপি এসেৰ নযো. পঞ্চৰিধোপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৰসেন পঞ্চৰিধোপি. সো ফস্সোতি পটিঘসম্ফস্সো. বহুধাতি বহুপ্পকারেন. তথা হি ৰিপাকনামং ৰিপাকস্স অনেকভেদস্স মনোসম্ফস্সস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন সত্তধা পচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ আহারকিচ্চং, তং আহারপচ্চযৰসেন. যং ইন্দ্রিযকিচ্চং, তং ইন্দ্রিযপচ্চযৰসেন পচ্চযো হোতি. অৰিপাকং পন নামং অৰিপাকস্স মনোসম্ফস্সস্স ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযং ইতরেসং ৰসেন পচ্চযো হোতি. রূপং পন চক্খাযতনাদিভেদং চক্খুসম্ফস্সাদিকস্স পঞ্চৰিধস্স ফস্সস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. রূপাযতনাদিভেদং তস্স পঞ্চৰিধস্স আরম্মণপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন চতুধা পচ্চযো হোতি. মনোসম্ফস্সস্স পন তানি রূপাযতনাদীনি, ধম্মারম্মণঞ্চ তথা চ আরম্মণপচ্চযমত্তেনেৰ পচ্চযো হোতি. ৰত্থুরূপং পন মনোসম্ফস্সস্স নিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন পঞ্চধা পচ্চযো হোতি. এৰং নামরূপং অস্স ফস্সস্স বহুধা পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

১১৫. পঠমুপ্পত্তিযং ৰিঞ্ঞাণং নামরূপস্স ৰিসেসপচ্চযোতি ইমমত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘মাতুকুচ্ছিম্হি ন ওক্কমিস্সথা’’তিআদি ৰুত্তং. গব্ভসেয্যকপটিসন্ধি হি বাহিরতো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তস্স ৰিয হোন্তীপি অত্থতো যথাপচ্চযং খন্ধানং তত্থ পঠমুপ্পত্তিযেৰ. তেনাহ ‘‘পৰিসিত্ৰা…পে… ন ৰত্তিস্সথা’’তি. সুদ্ধন্তি কেৰলং ৰিঞ্ঞাণেন অমিস্সিতং ৰিরহিতং. ‘‘অৰসেস’’ন্তি ইদং নামাপেক্খং, তস্মা অৰসেসং নামরূপন্তি ইমং ৰিঞ্ঞাণং ঠপেত্ৰা অৰসেসং নামরূপং ৰাতি অত্থো. পটিসন্ধিৰসেন ওক্কন্তন্তি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন, মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তস্স ৰা পঠমাৰযৰভাৰেন ওতিণ্ণং. ৰোক্কমিস্সথাতি সন্ততিৰিচ্ছেদং ৰিনাসং উপগমিস্সথ, তং পন মরণং নাম হোতীতি আহ ‘‘চুতিৰসেনা’’তি. অস্সাতি ৰিঞ্ঞাণস্স, তঞ্চ খো ৰিঞ্ঞাণসামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধেনা’’তি, পটিসন্ধিচিত্তস্সেৰ নিরোধেনাতি অত্থো. ততোতি পটিসন্ধিচিত্ততো. পটিসন্ধিচিত্তস্স, ততো দুতিযততিযচিত্তানং ৰা নিরোধেন চুতি ন হোতীতি ৰুত্তমত্থং যুত্তিতো ৰিভাৰেতুং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন হী’’তিআদি ৰুত্তং. এতস্মিং অন্তরেতি এতস্মিং সোল়সচিত্তক্খণে কালে. অন্তরাযো নত্থীতি এত্থ দারকস্স তাৰ মরণন্তরাযো মা হোতু তদা চুতিচিত্তস্স অসম্ভৰতো, মাতু পন কথং তদা মরণন্তরাযাভাৰোতি? তং তং কালং অনতিক্কমিত্ৰা তদন্তরেযেৰ চৰনধম্মায গব্ভগ্গহণস্সেৰ অসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হি অনোকাসো নামা’’তি, চুতিযাতি অধিপ্পাযো.

পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানীতি ওক্কন্তিক্খণে উপ্পন্নকম্মজরূপানি ৰদতি. তানি হি নিপ্পরিযাযতো পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি নাম, ন উতুসমুট্ঠানানি পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদতো পচ্ছা সমুট্ঠিতত্তা. চিত্তজাহারজানং পন তদা অসম্ভৰো এৰ. যানি পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি, তানি তিৰিধানি তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতানি, ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতানি, ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতানীতি. তেসু উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতানি সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝন্তি, ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতানি ঠিতিক্খণে নিরুজ্ঝন্তি, ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতানি ভঙ্গক্খণে নিরুজ্ঝন্তি. তত্থ ‘‘ভঞ্জমানো ধম্মো ভঞ্জমানস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, উপ্পাদে, পন ঠিতিযঞ্চ ন ন সক্কাতি ‘‘সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স উপ্পাদক্খণে, ঠিতিক্খণে চ ধরন্তানং ৰসেন তস্স পচ্চযম্পি দাতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৰুত্তং. রূপকাযূপত্থম্ভিতস্সেৰ হি নামকাযস্স পঞ্চৰোকারে পৰত্তীতি. তেহি রূপধম্মেহি তস্স চিত্তস্স বলৰতরং সন্ধাযাহ ‘‘সত্তরসমস্স…পে… পৰত্তি পৰত্ততী’’তি. পৰেণী ঘটিযতীতি অট্ঠচত্তালীসকম্মজস্স রূপপৰেণী সম্বন্ধা হুত্ৰা পৰত্ততি. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, ততো যাৰ সোল়সমং ভৰঙ্গচিত্তং, তেসু একেকস্স উপ্পাদঠিতিভঙ্গৰসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজরূপানি উপ্পজ্জন্তি. ইতি সোল়সতিকা অট্ঠচত্তালীসং হোন্তি. এস নযো ততো পরেসুপি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অট্ঠচত্তালীসকম্মজস্স রূপপৰেণী সম্বন্ধা হুত্ৰা পৰত্ততী’’তি. সচে পন ন সক্কোন্তীতি পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স পচ্চযং দাতুং সচে ন সক্কোন্তি. যদি হি পটিসন্ধিচিত্ততো সত্তরসমং চুতিচিত্তং সিযা, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি কম্মজরূপং ন উপ্পজ্জেয্য, পগেৰ ভৰঙ্গচিত্তক্খণেসু. তথা সতি নত্থেৰ তস্স চিত্তস্স পচ্চযলাভোতি পৰত্তি নপ্পৰত্ততি, পৰেণী ন ঘটিযতেৰ, অঞ্ঞদত্থু ৰিচ্ছিজ্জতি. তেনাহ ‘‘ৰোক্কমতিতিনাম হোতী’’তিআদি.

ইত্থত্তাযাতি ইত্থংপকারতায. যাদিসো গব্ভসেয্যকস্স অত্তভাৰো, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তস্স চ পঞ্চক্খন্ধা অনূনা এৰ হোন্তীতি আহ ‘‘এৰং পরিপুণ্ণপঞ্চক্খন্ধভাৰাযা’’তি. উপচ্ছিজ্জিস্সথাতি সন্তানৰিচ্ছেদেন ৰিচ্ছিন্দেয্য. সুদ্ধং নামরূপমেৰাতি ৰিঞ্ঞাণৰিরহিতং কেৰলং নামরূপমেৰ. অৰযৰানং পারিপূরি ৰুড্ঢি. থিরভাৰপ্পত্তি ৰিরূল়্হি. মহল্লকভাৰপ্পত্তি ৰেপুল্লং. তানি চ যথাক্কমং পঠমাদিৰযৰসেন হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমৰযৰসেনা’’তিআদি. ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন ৰস্সসহস্সদ্ৰযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

ৰিঞ্ঞাণমেৰাতি নিযমৰচনং, ইতো বাহিরকপ্পিতস্স অত্তনো, ইস্সরাদীনঞ্চ পটিক্খেপপদং, ন অৰিজ্জাদিফস্সাদিপটিক্খেপপদং পটিযোগীনিৰত্তনপদত্তা অৰধারণস্স. তেনাহ ‘‘এসেৰ হেতূ’’তিআদি. অযঞ্চ নযো হেট্ঠাপি সব্বপদেসু যথারহং ৰত্তব্বো. ইদানি ৰিঞ্ঞাণমেৰ নামরূপস্স পধানকারণন্তি ইমমত্থং ওপম্মৰসেন ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. পচ্চেকং ৰিয সমুদিতস্সাপি নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণেন ৰিনা অত্তকিচ্চাসমত্থতং দস্সেতুং ‘‘ত্ৰং নামরূপং নামা’’তি একজ্ঝং গহণং. পুরেচারিকেতি পুব্বঙ্গমেৰ. ৰিঞ্ঞাণঞ্হি সহজাতধম্মানং পুব্বঙ্গমং. তেনাহ ভগৰা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি. (ধ. প. ১; নেত্তি. ৯০, ৯২; পেটকো. ১৩, ৮৩) বহুধাতি অনেকপ্পকারেন পচ্চযো হোতি.

কথং? ৰিপাকনামস্স হি পটিসন্ধিযং অঞ্ঞং ৰা ৰিঞ্ঞাণং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারইন্দ্রিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি নৰধা পচ্চযো হোতি. ৰত্থুরূপস্স পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি নৰধা পচ্চযো হোতি. ঠপেত্ৰা পন ৰত্থুরূপং সেসরূপস্স ইমেসু নৰসু অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযং অপনেত্ৰা সেসেহি অট্ঠহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং পন অসঞ্ঞসত্তরূপস্স, পঞ্চৰোকারে ৰা কম্মজস্স সুত্তন্তিকপরিযাযতো উপনিস্সযৰসেন একধাৰ পচ্চযো হোতি. অৰসেসঞ্হি পঠমভৰঙ্গতো পভুতি সব্বম্পি ৰিঞ্ঞাণং তস্স নামরূপস্স যথারহং পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন পচ্চযনযে দস্সিযমানে সব্বাপি মহাপকরণকথা আনেতব্বা হোতীতি ন ৰিত্থারিতা. কথং পনেতং পচ্চেতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামরূপং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো, যুত্তিতো চ. পাল়িযঞ্হি ‘‘চিত্তানুপরিৰত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. মাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৰেদনাদীনং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা আগতা. যুত্তিতো পন ইধ চিত্তজেন রূপেন দিট্ঠেন অদিট্ঠস্সাপি রূপস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. চিত্তেহি পসন্নে, অপ্পসন্নে ৰা তদনুরূপানি রূপানি উপ্পজ্জমানানি দিট্ঠানি, দিট্ঠেন চ অদিট্ঠস্স অনুমানং হোতীতি. ইমিনা ইধ ‘‘দিট্ঠেন চিত্তজরূপেন অদিট্ঠস্সাপি পটিসন্ধিরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতী’’তি পচ্চেতব্বমেতং. কম্মসমুট্ঠানস্সাপি হি রূপস্স চিত্তসমুট্ঠানস্স ৰিয ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা পট্ঠানে আগতাতি.

১১৬. ইধ সমুদয-সদ্দো সমুদায-সদ্দো ৰিয সমূহপরিযাযোতি আহ ‘‘দুক্খরাসিসম্ভৰো’’তি. এককোতি অসহাযো রাজপরিসারহিতো. পস্সেয্যাম তে রাজভাৰং অম্হেহি ৰিনাতি অধিপ্পাযো. যথারহং পরিসং রঞ্জেতীতি হি রাজা. অত্থতোতি অত্থসিদ্ধিতো অৰদন্তম্পি ৰদতি ৰিয. ‘‘হদযৰত্থু’’ন্তি ইমিনাৰ তন্নিস্সযোপি গহিতো ৰাতি দট্ঠব্বং. আনন্তরিযভাৰতো নিস্সযনিস্সযোপি ‘‘নিস্সযো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং নাম ভৰেয্যাসি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পস্সেয্যামা’’তিআদি. বহুধাতি অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? নামং তাৰ পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি সত্তধা ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি এৰং অঞ্ঞথাপি পচ্চযো হোতি. অৰিপাকং পন নামং যথাৰুত্তেসু পচ্চযেসু ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযং ইতরেহি ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি অঞ্ঞথাপি পচ্চযো হোতি, তঞ্চ খো পৰত্তিযংযেৰ, ন পটিসন্ধিযং. রূপতো পন হদযৰত্থু পটিসন্ধিযং ৰিঞ্ঞাণস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থি অৰিগতপচ্চযেহি ছধাৰ পচ্চযো হোতি. পৰত্তিযং পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰজ্জিতেহি পঞ্চহি পুরেজাতপচ্চযেন সহ তেহেৰ পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদিভেদং পন পঞ্চৰিধম্পি রূপং যথাক্কমং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিভেদস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতীতি এৰং নামরূপং ৰিঞ্ঞাণস্স বহুধা পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

য্ৰাযমনুক্কমেন ৰিঞ্ঞাণস্স নামরূপং, পটিসন্ধিনামরূপস্স, চ ৰিঞ্ঞাণং পতি পচ্চযভাৰো, সো কদাচি ৰিঞ্ঞাণস্স সাতিসযো, কদাচি নামরূপস্স, কদাচি উভিন্নং সদিসোতি তিৰিধোপি সো ‘‘এত্তাৰতা’’তি পদেন একজ্ঝং গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰিঞ্ঞাণে…পে… পৰত্তেসূ’’তি ৰত্ৰা পুন যমিদম্পি ৰিঞ্ঞাণং নামরূপসঞ্ঞিতানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযেন পৰত্তানং এত্তকেন সব্বা সংসারৰট্টপ্পৰত্তীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘এত্তকেন…পে… পটিসন্ধিযো’’তি আহ. তত্থ এত্তকেনাতি এত্তকেনেৰ, ন ইতো অঞ্ঞেন কেনচি কারকৰেদকসভাৰেন অত্তনা, ইস্সরাদিনা ৰাতি অত্থো. অন্তোগধাৰধারণঞ্হেতং পদং.

ৰচনমত্তমেৰ অধিকিচ্চাতি দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদি-সদ্দা ৰিয অতথত্তা ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তস্স. তেনাহ ‘‘অত্থং অদিস্ৰা’’তি. ৰোহারস্সাতি ৰোহরণমত্তস্স. পথোতি পৰত্তিমগ্গো পৰত্তিযা ৰিসযো. যস্মা সরণকিরিযাৰসেন পুগ্গলো ‘‘সতো’’তি ৰুচ্চতি, সম্পজাননকিরিযাৰসেন ‘‘সম্পজানো’’তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কারণাপদেসৰসেনা’’তি. কারণং নিদ্ধারেত্ৰা উত্তি নিরুত্তীতি. একমেৰ অত্থং ‘‘পণ্ডিতো’’তিআদিনা পকারতো ঞাপনতো ‘‘পঞ্ঞত্তী’’তি ৰদন্তি. সো এৰ হি ‘‘পণ্ডিতো’’তি চ ‘‘ব্যত্তো’’তি চ ‘‘মেধাৰী’’তি চ পঞ্ঞাপীযতীতি. পণ্ডিচ্চপ্পকারতো পন পণ্ডিতো, ৰেয্যত্তিযপ্পকারতো ব্যত্তোতি পঞ্ঞাপীযতীতি এৰং পকারতো পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি. যস্মা ইধ অধিৰচননিরুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি. সব্বঞ্চ ৰচনং অধিৰচনাদিভাৰং ভজতি, তস্মা কেসুচি ৰচনৰিসেসেসু ৰিসেসেন পৰত্তেহি অধিৰচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৰচনানি পঞ্ঞত্তিঅত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৰুত্তানীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অযমত্থযোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা.

অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাৰে, উপরি ৰচনং অধিৰচনং. কস্স উপরি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি পাকটো যমত্থো. অধীনং ৰা ৰচনং অধিৰচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসেন নিচ্ছিতং, নিযতং ৰা ৰচনং নিরুত্তি. পথৰীধাতুপুরিসাদিতংতংপকারেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৰং অধিৰচনাদিপদানং সব্বৰচনেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা, অঞ্ঞথা সিরিৰড্ঢকধনৰড্ঢকপ্পকারানমেৰ নিরুত্তিতা, ‘‘পণ্ডিতো ৰিযত্তো’’তি এৰং পকারানমেৰ একমেৰ অত্থং তেন তেন পকারেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি. এৰং তীহিপি নামেহি ৰুত্তস্স ৰোহারস্স পৰত্তিমগ্গোপি সহ ৰিঞ্ঞাণেন নামরূপন্তি এত্তাৰতাৰ ইচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘‘ইতী’’তিআদি. পঞ্ঞায অৰচরিতব্বন্তি পঞ্ঞায পৰত্তিতব্বং, ঞেয্যন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘জানিতব্ব’’ন্তি. ৰট্টন্তি কিলেসৰট্টং, কম্মৰট্টং, ৰিপাকৰট্টন্তি তিৰিধম্পি ৰট্টং. ৰত্ততীতি পৰত্ততি. তযিদং ‘‘জাযেথা’’তিআদিনা পঞ্চহি পদেহি ৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন ইত্থীতিপুরিসাতিআদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নামপঞ্ঞত্তত্থাযাতি খন্ধাদিফস্সাদিসত্তাদিইত্থাদিনামস্স পঞ্ঞাপনত্থায. ৰত্থুপি এত্তাৰতাৰ. তেনাহ ‘‘খন্ধপঞ্চকম্পি এত্তাৰতাৰ পঞ্ঞাযতী’’তি. এত্তাৰতা এত্তকেন, সহ ৰিঞ্ঞাণেন নামরূপপ্পৰত্তিযাতি অত্থো.