২. মহানিদানসুত্তৰণ্ণনা

নিদানৰণ্ণনা

৯৫. জনপদিনোতি জনপদৰন্তো, জনপদস্স ৰা ইস্সরসামিনো রাজকুমারা গোত্তৰসেন কুরূ নাম. তেসং নিৰাসো যদি একো জনপদো, কথং বহুৰচনন্তি আহ ‘‘রুল়্হিসদ্দেনা’’তি. অক্খরচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৰিয ঈদিসলিঙ্গৰচনানি ইচ্ছন্তি. অযমেত্থ রুল়্হি যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অঙ্গেসু ৰিহরতি, মল্লেসু ৰিহরতী’’তি চ. তব্বিসেসনেপি জনপদসদ্দে জাতিসদ্দে একৰচনমেৰ. অট্ঠকথাচরিযা পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো, তেন ‘‘পুথুঅত্থৰিসযতায এৰেতং পুথুৰচন’’ন্তি ‘‘বহুকে পনা’’তিআদিনা ৰক্খমানং ৰিসেসং জোতেতি. সুত্ৰাতি মন্ধাতুমহারাজস্স আনুভাৰদস্সনানুসারেন পরম্পরানুগতং কথং সুত্ৰা. অনুসংযাযন্তেনাতি অনুৰিচরন্তেন. এতেসং ঠানন্তি চন্দিমসূরিযমুখেন চাতুমহারাজিকভৰনমাহ. তেনাহ ‘‘তত্থ অগমাসী’’তিআদি. সোতি মন্ধাতুমহারাজা. তন্তি চাতুমহারাজিকরজ্জং. গহেত্ৰাতি সম্পটিচ্ছিত্ৰা. পুন পুচ্ছি পরিণাযকরতনং.

দোৰারিকভূমিযং তিট্ঠন্তি সুধম্মায দেৰসভায, দেৰপুরস্স চ চতূসু দ্ৰারেসু আরক্খায অধিগতত্তা. ‘‘দিব্বরুক্খসহস্সপটিমণ্ডিত’’ন্তি ইদং ‘‘চিত্তলতাৰন’’ন্তিআদীসুপি যোজেতব্বং.

পথৰিযং পতিট্ঠাসীতি ভস্সিত্ৰা পথৰিযা আসন্নট্ঠানে অট্ঠাসি. ন হি চক্করতনং ভূমিযং পততি, তথাঠিতঞ্চ নচিরস্সেৰ অন্তরধাযি তেনত্তভাৰেন চক্কৰত্তিইস্সরিযস্স অভাৰতো. ‘‘চিরতরং কালং ঠত্ৰা’’তি অপরে. রাজা এককোৰ অগমাসি অত্তনো আনুভাৰেন. মনুস্সভাৰোতি মনুস্সগন্ধসরীরনিস্সন্দাদিমনুস্সভাৰো. পাতুরহোসীতি দেৰলোকে পৰত্তিৰিপাকদাযিনো অপরাপরিযায ৰেদনীযস্স কম্মস্স কতোকাসত্তা সব্বদা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকতা মালামিলাযনাদি দিব্বভাৰো পাতুরহোসি. তদা মনুস্সানং অসঙ্খেয্যাযুকতায সক্করজ্জং কারেত্ৰা. ‘‘কিং মে ইমিনা উপদ্ধরজ্জেনা’’তি অত্রিচ্ছতায অতিত্তোৰ. মনুস্সলোকে উতুনো কক্খল়তায ৰাতাতপেন ফুট্ঠগত্তো কালমকাসি.

অৰযৰেসু সিদ্ধো ৰিসেসো সমুদাযস্স ৰিসেসকো হোতীতি একম্পি রট্ঠং বহুৰচনেন ৰোহরিযতি.

দ-কারেন অত্থং ৰণ্ণযন্তি নিরুত্তিনযেন. কম্মাসোতি কম্মাসপাদো ৰুচ্চতি উত্তরপদলোপেন যথা ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি. কথং পন সো ‘‘কম্মাসপাদো’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি. দমিতোতি এত্থ কীদিসং দমনং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পোরিসাদভাৰতো পটিসেধিতো’’তি. ‘‘ইমে পন থেরাতি মজ্ঝিমভাণকা’’তি কেচি. অপরে পন ‘‘অট্ঠকথাচরিযা’’তি, ‘‘দীঘভাণকা’’তি ৰদন্তি. উভযথাপি চূল়কম্মাসদম্মং সন্ধায তথা ৰদন্তি. যক্খিনিপুত্তো হি কম্মাসপাদো অলীনসত্তুকুমারকালে (চরিযা. ২.৭৫) বোধিসত্তেন তত্থ দমিতো. সুতসোমকালে (জা. ২.২১.৩৭১) পন বারাণসিরাজা পোরিসাদভাৰপটিসেধনেন যত্থ দমিতো, তং মহাকম্মাসদম্মং নাম. ‘‘পুত্তো’’তি ৰত্ৰা ‘‘অত্রজো’’তি ৰচনং ওরসপুত্তভাৰদস্সনত্থং.

যেহি আৰসিতপ্পদেসো ‘‘কুরুরট্ঠ’’ন্তি নামং লভি, তে উত্তরকুরুতো আগতমনুস্সা তত্থ রক্খিতনিযামেনেৰ পঞ্চ সীলানি রক্খিংসু. তেসং দিট্ঠানুগতিযা পচ্ছিমজনতাতি সো দেসধম্মৰসেন অৰিচ্ছেদতো পৰত্তমানো কুরুৰত্তধম্মোতি পঞ্ঞাযিত্থ. অযঞ্চ অত্থো কুরুধম্মজাতকেন দীপেতব্বো. সো অপরভাগে পঠমং যত্থ সংকিলিট্ঠো জাতো, তং দস্সেতুং ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যত্থ ভগৰতো ৰসনোকাসভূতো কোচি ৰিহারো ন হোতি, তত্থ কেৰলং গোচরগামকিত্তনং নিদানকথায পকতি যথা তং সক্কেসু ৰিহরতি দেৰদহং নাম সক্যানং নিগমোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৰসনোকাসতো’’তিআদিমাহ.

‘‘আযস্মা’’তি ৰা ‘‘দেৰানং পিযা’’তি ৰা ‘‘তত্র ভৰ’’ন্তি ৰা পিযসমুদাহারো এসোতি আহ ‘‘আযস্মাতি পিযৰচনমেত’’ন্তি. তযিদং পিযৰচনং গরুগারৰৰসেন ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘গারৰৰচনমেত’’ন্তি.

অতিদূরঅচ্চাসন্নৰজ্জনেন নাতিদূরনাচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৰকংসতো উভিন্নং পসারিতহত্থানং সঙ্ঘট্টনেন ৰেদিতব্বং. চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি, তেনাপি অগারৰমেৰ কতং হোতি. গীৰং পরিৰত্তেত্ৰাতি পরিৰত্তনৰসেন গীৰং পসারেত্ৰা.

কুলসঙ্গহত্থাযাতি কুলানুদ্দযতাৰসেন কুলানং অনুগ্গণ্হনত্থায সহস্সভণ্ডিকং নিক্খিপন্তো ৰিয ভিক্খপটিগ্গণ্হনেন তেসং মহতো পুঞ্ঞাভিসন্দস্স জননেন. পটিসম্মজ্জিত্ৰাতি অন্তেৰাসিকেহি সম্মজ্জনট্ঠানং সক্কচ্চকারিতায পুন সম্মজ্জিত্ৰা. তিক্খত্তুন্তি ‘‘আদিতো পট্ঠায অন্ত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তচতুরাকারূপসঞ্হিতে তযো ৰারে, তেনস্স দ্ৰাদসক্খত্তুং সম্মসিতভাৰমাহ.

অম্হাকং ভগৰতো গম্ভীরভাৰেনেৰ কথিতত্তা সেসবুদ্ধেহিপি এৰমেৰ কথিতোতি ধম্মন্ৰযে ঠত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সব্ববুদ্ধেহি…পে… কথিতো’’তি. সালিন্দন্তি সপরিভণ্ডং. ‘‘সিনেরুং উক্খিপন্তোৰিযা’’তি ইমিনা তাদিসায দেসনায সুদুক্করভাৰমাহ. সুত্তমেৰ ‘‘সুত্তন্তকথ’’ন্তি আহ ধম্মক্খন্ধভাৰতো. যথা ৰিনযপণ্ণত্তিভূমন্তরসমযন্তরানং ৰিজাননং অনঞ্ঞসাধারণং সব্বঞ্ঞুতঞাণস্সেৰ ৰিসযো, এৰং অন্তদ্ৰযৰিনিমুত্তস্স কারকৰেদকরহিতস্স পচ্চযাকারস্স ৰিভজনং পীতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ঠানানীতি কারণানি. গজ্জিতং মহন্তং হোতীতি তং দেসেতব্বস্সেৰ অনেকৰিধতায, দুৰিঞ্ঞেয্যতায চ নানানযেহি পৰত্তমানং দেসনাগজ্জিতং মহন্তং ৰিপুলং, বহুভেদঞ্চ হোতি. ঞাণং অনুপৰিসতীতি ততো এৰ দেসনাঞাণং দেসেতব্বধম্মে ৰিভাগসো কুরুমানং অনু অনু পৰিসতি, তেন অনুপৰিস্স ঠিতং ৰিয হোতীতি অত্থো. বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৰো পঞ্ঞাযতীতি এৰংৰিধস্স নাম ধম্মস্স দেসকং, পটিৰেধকঞ্চাতি বুদ্ধানং দেসনাঞাণস্স, পটিৰেধঞাণস্স চ উল়ারভাৰো পাকটো হোতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘সব্বং ৰচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্ত’’ন্তি (মহানি. ৬৯, ১৬৯; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৪) ৰচনতো সব্বাপি ভগৰতো দেসনা ঞাণরহিতা নত্থি, সীহসমানৰুত্তিতায সব্বত্থ সমানপ্পৰত্তি. দেসেতব্বৰসেন পন দেসনা ৰিসেসতো ঞাণেন অনুপৰিট্ঠা, গম্ভীরতরা চ হোতীতি দট্ঠব্বং. কথং পন ৰিনযপঞ্ঞত্তিং পত্ৰা দেসনা তিলক্খণব্ভাহতা সুঞ্ঞতপটিসংযুত্তা হোতীতি? তত্থাপি সন্নিসিন্নপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তমানা দেসনা সঙ্খারানং অনিচ্চতাদিৰিভাৰনং, সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাভাৰপ্পকাসনঞ্চ হোতি. তেনেৰাহ ‘‘অনেকপরিযাযেন ধম্মিং কথং কত্ৰা’’তিআদি.

আপজ্জাতি পত্ৰা যথা ঞাণকোঞ্চনাদং ৰিস্সজ্জেতি, এৰং পাপুণিত্ৰা.

পমাণাতিক্কমেতি অপরিমাণত্থে ‘‘যাৰঞ্চিদং তেন ভগৰতা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪) ৰিয. অপরিমেয্যভাৰজোতনো হি অযং যাৰ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘অতিগম্ভীরো অত্থো’’তি. অৰভাসতীতি ঞাযতি উপট্ঠাতি. ঞাণস্স তথা উপট্ঠানঞ্হি সন্ধায ‘‘দিস্সতী’’তি ৰুত্তং. ননু এস পটিচ্চসমুপ্পাদো একন্তগম্ভীরোৰ, তত্থ কস্মা গম্ভীরাৰভাসতা জোতিতাতি? সচ্চমেতং, একন্তগম্ভীরতাদস্সনত্থমেৰ পনস্স গম্ভীরাৰভাসগ্গহণং. তস্মা অঞ্ঞত্থ লব্ভমানং চতুকোটিকং ব্যতিরেকমুখেন নিদস্সেত্ৰা তং এৰস্স একন্তগম্ভীরতং ৰিভাৰেতুং ‘‘একঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. এতং নত্থীতি অগম্ভীরো, অগম্ভীরাৰভাসো চাতি এতং দ্ৰযং নত্থি, তেন যথাদস্সিতে চতুকোটিকে পচ্ছিমা এক কোটি লব্ভতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি.

যেহি গম্ভীরভাৰেহি পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘গম্ভীরো’’তি ৰুচ্চতি, তে চতূহি উপমাহি উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘ভৰগ্গগ্গহণাযা’’তিআদিমাহ. যথা ভৰগ্গং হত্থং পসারেত্ৰা গহেতুং ন সক্কা দূরভাৰতো, এৰং সঙ্খারাদীনং অৰিজ্জাদিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো পাকতিকঞাণেন গহেতুং ন সক্কা. যথা সিনেরুং ভিন্দিত্ৰা মিঞ্জং পব্বতরসং পাকতিকপুরিসেন নীহরিতুং ন সক্কা, এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদগতে ধম্মত্থাদিকে পাকতিকঞাণেন ভিন্দিত্ৰা ৰিভজ্জ পটিৰিজ্ঝনৰসেন জানিতুং ন সক্কা. যথা মহাসমুদ্দং পাকতিকপুরিসস্স বাহুদ্ৰযেন পধারিতুং ন সক্কা, এৰং ৰেপুল্লট্ঠেন মহাসমুদ্দসদিসং পটিচ্চসমুপ্পাদং পাকতিকঞাণেন দেসনাৰসেন পধারিতুং ন সক্কা. যথা মহাপথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা পাকতিকপুরিসস্স পথৰোজং গহেতুং ন সক্কা, এৰং ‘‘ইত্থং অৰিজ্জাদযো সঙ্খারাদীনং পচ্চযা হোন্তী’’তি তেসং পচ্চযভাৰো পাকতিকঞাণেন নীহরিত্ৰা গহেতুং ন সক্কাতি. এৰং চতুব্বিধগম্ভীরতাৰসেন চতস্সো উপমা যোজেতব্বা. পাকতিকঞাণৰসেন চাযমত্থযোজনা কতা দিট্ঠসচ্চানং তত্থ পটিৰেধসভাৰতো, তথাপি যস্মা সাৰকানং, পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ তত্থ সপ্পদেসমেৰ ঞাণং, বুদ্ধানংযেৰ নিপ্পদেসং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধৰিসযং পঞ্হ’’ন্তিআদি.

উস্সাদেন্তোতি পঞ্ঞায উক্কংসেন্তো, উগ্গণ্হন্তোতি অত্থো. অপসাদেন্তোতি নিব্ভচ্ছন্তো, নিগ্গণ্হন্তোতি অত্থো.

উস্সাদনাৰণ্ণনা

তেনাতি মহাপঞ্ঞাভাৰেন. তত্থাতি থেরস্স সতিপি উত্তানভাৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদস্সঅঞ্ঞেসং গম্ভীরভাৰে. সুভোজনরসপুট্ঠস্সাতি সুন্দরেন ভোজনরসেন পোসিতস্স. কতযোগস্সাতি নিবদ্ধপযোগেন কতপরিচযস্স. মল্লপাসাণন্তি মল্লেহি মহব্বলেহেৰ উক্খিপিতব্বপাসাণং. কুহিং ইমস্স ভারিযট্ঠানন্তি কস্মিং পস্সে ইমস্স পাসাণস্স গরুতরপ্পদেসোতি তস্স সল্লহুকভাৰং দীপেন্তো ৰদতি.

তিমিরপিঙ্গলেনেৰ দীপেন্তি তস্স মহাৰিপ্ফারভাৰতো. তেনাহ ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি. পক্কুথতীতি পক্কুথন্তং ৰিয পরিৰত্ততি পরিতো ৰিৰত্ততি. লক্খণৰচনঞ্হেতং. পিট্ঠিযং সকলিনপদকাপিট্ঠং. কাযূপপন্নস্সাতি মহতা কাযেন উপেতস্স, মহাকাযস্সাতি অত্থো.

পিঞ্ছৰট্টীতি পিঞ্ছকলাপো. সুপণ্ণৰাতন্তি নাগগ্গহণাদীসু পক্খপপ্ফোটনৰসেন উপ্পজ্জনকৰাতং.

পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথাৰণ্ণনা

‘‘পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা’’তিআদিনা উদ্দিট্ঠকারণানি ৰিত্থারতো ৰিৰরিতুং ‘‘ইতো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইতোতি ইতো কপ্পতো. সতসহস্সিমেতি সতসহস্সমে. হংসাৰতী নাম নগরং অহোসি জাতনগরং. ধুরপত্তানীতি বাহিরপত্তানি, যানি দীঘতমানি.

কনিট্ঠভাতাতি ৰেমাতিকভাতা কনিট্ঠো যথা অম্হাকং ভগৰতো নন্দত্থেরো. বুদ্ধানঞ্হি সহোদরা ভাতরো নাম ন হোন্তি. কথং জেট্ঠা তাৰ ন উপ্পজ্জন্তি, কনিট্ঠানং পন অসম্ভৰো এৰ. ভোগন্তি ৰিভৰং. উপসন্তোতি চোরজনিতসঙ্খোভৰূপসমেন উপসন্তো জনপদো.

দ্ৰে সাটকে নিৰাসেত্ৰাতি সাটকদ্ৰযমেৰ অত্তনো কাযপরিহারিকং কত্ৰা ইতরং সব্বসম্ভারং অত্ততো মোচেত্ৰা.

পত্তগ্গহণত্থন্তি অন্তোপক্খিত্তউণ্হভোজনত্তা অপরাপরং হত্থে পরিৰত্তেন্তস্স পত্তগ্গহণত্থং. উত্তরিসাটকন্তি অত্তনো উত্তরিসাটকং. এতানি পাকটট্ঠানানীতি এতানি যথাৰুত্তানি ভগৰতো দেসনায পাকটানি থেরস্স পুঞ্ঞকরণট্ঠানানি.

পটিসন্ধিং গহেত্ৰাতি অম্হাকং মহাবোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণদিৰসে এৰ পটিসন্ধিং গহেত্ৰা.

তিত্থৰাসাদিৰণ্ণনা

উগ্গহণং পাল়িযা উগ্গণ্হনং. সৰনং অত্থসৰনং. পরিপুচ্ছনং গণ্ঠিট্ঠানেসু অত্থপরিপুচ্ছনং. ধারণং পাল়িযাপি পাল়িঅত্থস্সপি চিত্তে ঠপনং. সব্বঞ্চেতং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেন ৰেদিতব্বং.

সোতাপন্নানঞ্চ…পে... উপট্ঠাতিতত্থ সম্মোহৰিদ্ধংসনেন ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; চূল়নি. ৪, ৭, ৮) অত্তপচ্চক্খৰসেন উপট্ঠানতো. নামরূপপরিচ্ছেদোতি সহ পচ্চযেন নামরূপস্স পরিচ্ছিজ্জ অৰবোধো.

পটিচ্চসমুপ্পাদগম্ভীরতাৰণ্ণনা

‘‘অত্থগম্ভীরতাযা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠোতি জাতিপচ্চযতো সম্ভূতং হুত্ৰা সহিতস্স অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স জরামরণস্স উদ্ধং উদ্ধং আগতভাৰো, অনুপৰত্তত্থোতি অত্থো. অথ ৰা সম্ভূতট্ঠো চ সমুদাগতট্ঠো চ সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো. ‘‘ন জাতিতো জরামরণং ন হোতি,’’ ন চ জাতিং ৰিনা ‘‘অঞ্ঞতো হোতী’’তি হি জাতিপচ্চযসম্ভূতট্ঠো ৰুত্তো, ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতীতি জাতিপচ্চযসমুদাগতট্ঠো, যা যা জাতি যথা যথা পচ্চযো হোতি, তদনুরূপপাতুভাৰোতি অত্থো. সো অনুপচিতকুসলসম্ভারানং ঞাণস্স তত্থ অপ্পতিট্ঠতায অগাধট্ঠেন গম্ভীরো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠোতি যেনাকারেন যদৰত্থা অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি. যেন হি পৰত্তিআকারেন, যায চ অৰত্থায অৰত্থিতা অৰিজ্জা তেসং তেসং সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি, তদুভযস্সপি দুরৰবোধনীযতো অৰিজ্জা সঙ্খারানং নৰহি আকারেহি পচ্চযট্ঠো অনুপচিতকুসলসম্ভারানং ঞাণস্স তত্থ অপ্পতিট্ঠতায অগাধট্ঠেন গম্ভীরো. এস নযো সেসপদেসুপি.

কত্থচি অনুলোমতো দেসীযতি, কত্থচি পটিলোমতোতি ইধ পন পচ্চযুপ্পাদা পচ্চযুপ্পন্নুপ্পাদসঙ্খাতো অনুলোমো, পচ্চযনিরোধা পচ্চযুপ্পন্ননিরোধসঙ্খাতো চ পটিলোমো অধিপ্পেতো. আদিতো পন পট্ঠায অন্তগমনং অনুলোমো, অন্ততো চ আদিগমনং পটিলোমোতি অধিপ্পেতো. আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনায, অন্ততো পট্ঠায পটিলোমদেসনায চ তিসন্ধি চতুসঙ্খেপো. ‘‘ইমে ভিক্খৰে চত্তারো আহারা কিং নিদানা’’তিআদিকায (সং. নি. ২.১১) চ ৰেমজ্ঝতো পট্ঠায পটিলোমদেসনায, ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদিকায (সং. নি. ২.৪৩, ৪৫) অনুলোমদেসনায চ দ্ৰিসন্ধি তিসঙ্খেপো. ‘‘সংযোজনিযেসু ভিক্খৰে ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) একসন্ধি দ্ৰিসঙ্খেপো. একঙ্গো হি পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো. লব্ভতেৰ হি সো ‘‘তত্র ভিক্খৰে সুতৰা অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি…পে… নিরুজ্ঝতী’তি. সুখৰেদনিযং ভিক্খৰে ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৰেদনা’’তি (সং. নি. ২.৬২) ইমস্স সুত্তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বো. ইতি তেন তেন কারণেন তথা তথা পৰত্তেতব্বত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসনায গম্ভীরো. তেনাহ ‘‘অযং দেসনাগম্ভীরতা’’তি. ন হি তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞাণতো অঞ্ঞং ঞাণং পতিট্ঠং লভতি.

‘‘অৰিজ্জায পনা’’তিআদীসু জাননলক্খণস্স ঞাণস্স পটিপক্খভূতো অৰিজ্জায অঞ্ঞাণট্ঠো. আরম্মণস্স পচ্চক্খকরণেন দস্সনভূতস্স পটিপক্খভূতো অদস্সনট্ঠো. যেনেসা অত্তনো সভাৰেন দুক্খাদীনং যাথাৰসরসং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা তিট্ঠতি, সো তস্সা সচ্চাসম্পটিৰেধট্ঠো. অভিসঙ্খরণং সংৰিধানং, পকপ্পনন্তি অত্থো. আযূহনং সম্পিণ্ডনং, সম্পযুত্তধম্মানং অত্তনো কিচ্চানুরূপতায রাসীকরণন্তি অত্থো. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারেকদেসো সরাগো. অঞ্ঞো ৰিরাগো. রাগস্স ৰা অপ্পটিপক্খভাৰতো রাগপ্পৰড্ঢকো, রাগুপ্পত্তিপচ্চযো চ সব্বোপি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো সরাগো. ইতরো তব্বিদূরভাৰতো ৰিরাগো. ‘‘দীঘরত্তং হেতং ভিক্খৰে অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পরামট্ঠং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি’’ (সং. নি. ২.৬১) অত্তপরামাসস্স ৰিঞ্ঞাণং ৰিসেসতো ৰত্থু ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাণস্স সুঞ্ঞতট্ঠো গম্ভীরো. অত্তা ৰিজানাতি সংসরতীতি সব্যাপারতাসঙ্কন্তিঅভিনিৰেসবলৰতায অব্যাপারঅসঙ্কন্তিপটিসন্ধিপাতুভাৰট্ঠা চ গম্ভীরা. নামরূপস্স পটিসন্ধিক্খণে একতোৰ উপ্পাদো একুপ্পাদো, পৰত্তিযং ৰিসুং ৰিসুং যথারহং একুপ্পাদো. নামস্স রূপেন, রূপস্স চ নামেন অসম্পযোগতো ৰিনিব্ভোগো নামস্স নামেন, রূপস্স চ রূপেন একচ্চস্স একচ্চেন অৰিনিব্ভোগো (নামস্স নামেন অৰিনিব্ভোগো ৰিভ. মূলটী. ২৪২) যোজেতব্বো. একুপ্পাদেকনিরোধেহি অৰিনিব্ভোগে অধিপ্পেতে সো রূপস্স চ এককলাপপৰত্তিনো রূপেন লব্ভতীতি. অথ ৰা একচতুৰোকারভৰেসু নামরূপানং অসহৰত্তনতো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনিব্ভোগো, পঞ্চৰোকারভৰে সহৰত্তনতো অৰিনিব্ভোগো চ ৰেদিতব্বো.

নামস্স আরম্মণাভিমুখং নমনং নমনট্ঠো. রূপস্স ৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিসদিসুপ্পত্তি রুপ্পনট্ঠো. ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো অধিপতিযট্ঠো. ‘‘লোকোপেসো, দ্ৰারাপেসা, খেত্তং পেত’’ন্তি ৰুত্তলোকাদিঅত্থো চক্খাদীসু পঞ্চসু যোজেতব্বো. মনাযতনস্স পন লুজ্জনতো, মনোসম্ফস্সাদীনং দ্ৰারখেত্তভাৰতো চ এতে অত্থা ৰেদিতব্বা. আপাথগতানং রূপাদীনং পকাসনযোগ্যতালক্খণং ওভাসনং চক্খাদীনং ৰিসযিভাৰো, মনাযতনস্স ৰিজাননং. সঙ্ঘট্টনট্ঠো ৰিসেসতো চক্খুসম্ফস্সাদীনং পঞ্চন্নং, ইতরে ছন্নম্পি যোজেতব্বা. ফুসনঞ্চ ফস্সস্স সভাৰো. সঙ্ঘট্টনং রসো, ইতরে উপট্ঠানাকারা. আরম্মণরসানুভৰনট্ঠো রসৰসেন ৰুত্তো, ৰেদযিতট্ঠো লক্খণৰসেন. সুখদুক্খম অজ্ঝত্তভাৰো যথাক্কমং তিস্সন্নং ৰেদনানং সভাৰৰসেন ৰুত্তো. ‘‘অত্তা ৰেদযতী’’তি অভিনিৰেসস্স বলৰভাৰতো নিজ্জীৰট্ঠো ৰেদনায গম্ভীরো. নিজ্জীৰায ৰা ৰেদনায ৰেদযিতং নিজ্জীৰৰেদযিতং, সো এৰ অত্থোতি নিজ্জীৰৰেদযিতট্ঠো.

সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দিতট্ঠো. বলৰতরতণ্হায গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনং অজ্ঝোসানট্ঠো. ইতরে পন জেট্ঠভাৰওসারণসমুদ্দদুরতিক্কমঅপারিপূরিৰসেন ৰেদিতব্বা. আদানগ্গহণাভিনিৰেসট্ঠা চতুন্নম্পি উপাদানানং সমানা, পরামাসট্ঠো দিট্ঠুপাদানাদীনমেৰ, তথা দুরতিক্কমট্ঠো. ‘‘দিট্ঠিকন্তারো’’তি (ধ. স. ৩৯২) হি ৰচনতো দিট্ঠীনং দুরতিক্কমতা. দল়্হগ্গহণত্তা ৰা চতুন্নম্পি দুরতিক্কমট্ঠো যোজেতব্বো. যোনিগতিঠিতিনিৰাসেসুখিপনন্তি সমাসে ভুম্মৰচনস্স অলোপো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি তেন আযূহনাভিসঙ্খরণপদানং সমাসো হোতি. যথা তথা জাযনং জাতিঅত্থো. তস্সা পন সন্নিপাততো জাযনং সঞ্জাতিঅত্থো. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমিত্ৰা ৰিয জাযনং ওক্কন্তিঅত্থো. সো জাতিতো নিব্বত্তনং নিব্বত্তিঅত্থো. কেৰলং পাতুভৰনং পাতুভাৰট্ঠো.

জরামরণঙ্গং মরণপ্পধানন্তি তস্স মরণট্ঠা এৰ খযাদযো গম্ভীরাতি দস্সিতা. উপ্পন্নউপ্পন্নানঞ্হি নৰনৰানং খযেন কমেন খণ্ডিচ্চাদিপরিপক্কপৰত্তিযং লোকে জরাৰোহারোতি. খযট্ঠো ৰা জরায ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. নৰভাৰাপগমো হি ‘‘খযো’’তি ৰত্তুং যুত্তোতি ৰিপরিণামট্ঠো দ্ৰিন্নম্পি ৰসেন যোজেতব্বো, সন্ততিৰসেন ৰা জরায খযৰযভাৰা, সম্মুতিখণিকৰসেন মরণস্স ভেদৰিপরিণামট্ঠা যোজেতব্বা. অৰিজ্জাদীনং সভাৰো পটিৰিজ্ঝীযতীতি পটিৰেধো. ৰুত্তঞ্হেতং নিদানকথাযং ‘‘তেসং তেসং ৰা তত্থ তত্থ ৰুত্তধম্মানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো সলক্খণসঙ্খাতো অৰিপরীতসভাৰো পটিৰেধো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; অভি. অট্ঠ. নিদানকথা) সো হি অৰিজ্জাদীনং সভাৰো মগ্গঞাণেনেৰ অসম্মোহপটিৰেধৰসেন পটিৰিজ্ঝিতব্বতো অঞ্ঞাণস্স অলব্ভনেয্যপতিট্ঠতায অগাধট্ঠেন গম্ভীরো. সা সব্বাপীতি সা যথাৰুত্তা সঙ্খেপতো চতুব্বিধা ৰিত্থারতো অনেকপ্পভেদা সব্বাপি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স গম্ভীরতা থেরস্স উত্তানকা ৰিয উপট্ঠাসি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতত্তা. উদাহু অঞ্ঞেসম্পীতি ‘‘ময্হং তাৰ এস পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, কিং নু খো অঞ্ঞেসম্পি এৰং উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাতী’’তি মা এৰং অৰচ মযাৰ দিন্ননযে চতুসচ্চকম্মট্ঠানৰিধিম্হি ঠত্ৰা.

অপসাদনাৰণ্ণনা

ওল়ারিকন্তি ৰত্থুৰীতিক্কমসমত্থতাৰসেন থূলং. কামং কামরাগপটিঘাযেৰ অত্থতো কামরাগপটিঘসংযোজনানি, কামরাগপটিঘানুসযা চ, তথাপি অঞ্ঞোযেৰ সংযোজনট্ঠো বন্ধনভাৰতো, অঞ্ঞো অনুসযনট্ঠো অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে থামগমনন্তি কত্ৰা, ইতি কিচ্চৰিসেসৰিসিট্ঠভেদে গহেত্ৰা ‘‘চত্তারো কিলেসে’’তি চ ৰুত্তং. এসেৰ নযো ইতরেসুপি. অণুসহগতেতি অণুসভাৰং উপগতে. তব্ভাৰত্থো হি অযং সহগত-সদ্দো ‘‘নন্দিরাগসহগতা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.৯১, ১৩৩, ৪৬০; ৩.৩৭৪; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৪; ৰিভ. ২০৩; পটি. ম. ১.৩৪; ২.৩০) ৰিয.

যথা উপরিমগ্গাধিগমনৰসেন সচ্চসম্পটিৰেধো পচ্চযাকারপটিৰেধৰসেন, এৰং সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিঅধিগমনৰসেনপি সচ্চসম্পটিৰেধো পচ্চযাকারপটিৰেধৰসেনেৰাতি দস্সেতুং ‘‘কস্মা চা’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বথাৰাতি সব্বপ্পকারেনেৰ কিঞ্চিপি পকারং অসেসেত্ৰাতি অত্থো. যে কতাভিনীহারানং মহাবোধিসত্তানং ৰীরিযস্স উক্কট্ঠমজ্ঝিমমুদুতাৰসেন বোধিসম্ভারসম্ভরণে কালভেদা ইচ্ছিতা, তে দস্সেন্তো ‘‘চত্তারি, অট্ঠ, সোল়স ৰা অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি আহ, স্ৰাযমত্থো চরিযাপিটকৰণ্ণনায গহেতব্বো. সাৰকো পদেসঞাণে ঠিতোতি সাৰকো হুত্ৰা সেক্খভাৰতো তত্থাপি পদেসঞাণে ঠিতো. বুদ্ধানং কথায ‘‘তং তথাগতো অভিসমেতী’’তিআদিকায পচ্চনীকং হোতি. অনঞ্ঞসাধারণস্স হি ৰসেন বুদ্ধানং সীহনাদো, ন অঞ্ঞসাধারণস্স.

‘‘ৰাযমন্তস্সেৰা’’তি ইমিনা ৰিসেসতো ঞাণসম্ভারসম্ভরণং পঞ্ঞাপারমিতাপূরণং ৰদতি. তস্স চ সব্বম্পি পুঞ্ঞং উপনিস্সযো.

‘‘এস দেৰমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;

যং যদেৰাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০) –

হি ৰুত্তং. তস্মা মহাবোধিসত্তানং সব্বেসম্পি পুঞ্ঞসম্ভারো যাৰদেৰ ঞাণসম্ভারত্থো সম্মাসম্বোধিসমধিগমসমত্থত্তাতি আহ ‘‘পচ্চযাকারং …পে… নত্থী’’তি. ইদানি পচ্চযাকারপটিৰেধস্সেৰ ৰা মহানুভাৰতাদস্সনমুখেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্সেৰ পরমগম্ভীরতং দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জা’’তিআদি ৰুত্তং. নৰহি আকারেহীতি উপ্পাদাদীহি নৰহি আকারেহি. অৰিজ্জা হি সঙ্খারানং উপ্পাদো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, পৰত্তং হুত্ৰা নিমিত্তং, আযূহনং, সংযোগো, পলিবোধো, সমুদযো, হেতু, পচ্চযো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি. এৰং সঙ্খারাদযো ৰিঞ্ঞাণাদীনং. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘কথং পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং? অৰিজ্জা সঙ্খারানং উপ্পাদট্ঠিতি চ পৰত্তট্ঠিতি চ নিমিত্তট্ঠিতি চ আযূহনট্ঠিতি চ সঞ্ঞোগট্ঠিতি চ পলিবোধট্ঠিতি চ সমুদযট্ঠিতি চ হেতুট্ঠিতি চ পচ্চযট্ঠিতি চ ইমেহি নৰহাকারেহি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা পচ্চযসমুপ্পন্না’’তিআদি (পটি. ম. ১.৪৫).

তত্থ নৰহাকারেহীতি নৰহি পচ্চযভাৰূপগমনাকারেহি. উপ্পজ্জতি এতস্মা ফলন্তি উপ্পাদো, ফলুপ্পত্তিযা কারণভাৰো. সতি চ অৰিজ্জায সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, নাসতি, তস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারানং উপ্পাদো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি. তথা অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা পৰত্তন্তি, নীযন্তি চ. যথা চ ভৰাদীসু খিপন্তি, এৰং তেসং অৰিজ্জা পচ্চযো হোতি. তথা আযূহন্তি ফলুপ্পত্তিযা ঘটেন্তি, সংযুজ্জন্তি অত্তনো ফলেন. যস্মিং সন্তানে সযং উপ্পন্না, তং পলিবুন্ধন্তি. পচ্চযন্তরসমৰাযে উদযন্তি উপ্পজ্জন্তি. হিনোতি চ সঙ্খারানং কারণভাৰং গচ্ছতি. পটিচ্চ অৰিজ্জং সঙ্খারা অযন্তি পৰত্তন্তীতি এৰং অৰিজ্জায সঙ্খারানং কারণভাৰূপগমনৰিসেসা উপ্পাদাদযো ৰেদিতব্বা. তত্থ তথা সঙ্খারাদীনং ৰিঞ্ঞাণাদীসু উপ্পাদট্ঠিতিআদীসুপি. তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, কারণং. উপ্পাদো এৰ ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতি. এসেৰ নযো সেসেসুপি. ‘‘পচ্চযো হোতী’’তি ইদং ইধ লোকনাথেন তদা পচ্চযপরিগ্গহস্স আরদ্ধভাৰদস্সনং. সো চ আরম্ভো ঞাযারুল়্হো ‘‘যথা চ পুরিমেহি মহাবোধিসত্তেহি বোধিমূলে পৰত্তিতো, তথেৰ চ পৰত্তিতো’’তি. অচ্ছরিযৰেগাভিহতা দসসহস্সিলোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পীতি দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠমত্তেৰা’’তিআদিমাহ.

এতস্স ধম্মস্সাতি এতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতস্স ধম্মস্স. সো পন যস্মা অত্থতো হেতুপভৰানং হেতু. তেনাহ ‘‘এতস্স পচ্চযধম্মস্সা’’তি, জাতিআদীনং জরামরণাদিপচ্চযতাযাতি অত্থো. নামরূপপরিচ্ছেদো, তস্স চ পচ্চযপরিগ্গহো ন পঠমাভিনিৰেসমত্তেন হোতি, অথ খো তত্থ অপরাপরং ঞাণুপ্পত্তিসঞ্ঞিতেন অনু অনু বুজ্ঝনেন, তদুভযাভাৰং পন দস্সেন্তো ‘‘ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন অননুবুজ্ঝনা’’তি আহ. নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পজহনৰসেন ৰত্তমানা ৰিপস্সনা ধম্মে চ পটিৰিজ্ঝন্তী এৰ নাম হোতি পটিপক্খৰিক্খম্ভনেন তিক্খৰিসদভাৰাপত্তিতো, তদধিট্ঠানভূতা চ তীরণপরিঞ্ঞা, অরিযমগ্গো চ পরিঞ্ঞাপহানাভিসমযৰসেন পৰত্তিযা তীরণপহানপরিঞ্ঞাসঙ্গহো চাতি তদুভযপটিৰেধাভাৰং দস্সেন্তো ‘‘তীরণ…পে… অপ্পটিৰিজ্ঝনা’’তি আহ. তন্তং ৰুচ্চতি ৰত্থৰীননত্থং তন্তৰাযেহি দণ্ডকে আসঞ্জিত্ৰা পসারিতসুত্তপট্টী তনীযতীতি কত্ৰা. তং পন সুত্তসন্তানাকুলতায নিদস্সনভাৰেন আকুলমেৰ গহিতন্তি আহ ‘‘তন্তং ৰিয আকুলকজাতা’’তি. সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৰুত্তং. সমানেতুন্তি পুব্বেন পরং সমং কত্ৰা আনেতুং, অৰিসমং উজুং কাতুন্তি অত্থো. তন্তমেৰ ৰা আকুলং তন্তাকুলং, তন্তাকুলং ৰিয জাতা ভূতাতি তন্তাকুলজাতা. মজ্ঝিমং পটিপদং অনুপগন্ত্ৰা অন্তদ্ৰযপতনেন পচ্চযাকারে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি. তেনেৰ অন্তদ্ৰযপতনেন তংতংদিট্ঠিগাহৰসেন পরিব্ভমন্তা উজুকং ধম্মট্ঠিতি কথং পটিপজ্জিতুং ন জানন্তি. তেনাহ ‘‘ন সক্কোন্তি তং পচ্চযাকারং উজুং কাতু’’ন্তি. দ্ৰে বোধিসত্তেতি পচ্চেকবোধিসত্তমহাবোধিসত্তে. অত্তনো ধম্মতাযাতি অত্তনো সভাৰেন, পরোপদেসেন ৰিনাতি অত্থো. তত্থ তত্থ গুল়কজাতন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে জাতগুল়কম্পি গণ্ঠীতি সুত্তগণ্ঠি. ততো এৰ গণ্ঠিবদ্ধং বদ্ধগণ্ঠিকং. পচ্চযেসু পক্খলিত্ৰাতি অনিচ্চদুক্খানত্তাদিসভাৰেসু পচ্চযধম্মেসু নিচ্চাদিগ্গাহৰসেন পক্খলিত্ৰা. পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তাতি তস্সেৰ নিচ্চাদিগ্গাহস্স অৰিস্সজ্জনতো পচ্চযধম্মনিমিত্তং অত্তনো দস্সনং উজুং কাতুং অসক্কোন্তা ইদংসচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থৰসেন গণ্ঠিকজাতা হোন্তীতি আহ ‘‘দ্ৰাসট্ঠি…পে… গণ্ঠিবদ্ধা’’তি. যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সস্সতদিট্ঠিআদিদিট্ঠিযো নিস্সিতা অল্লীনা.

ৰিননতো ‘‘কুলা’’তি ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামস্স তন্তৰাযস্স গণ্ঠিকং নাম আকুলভাৰেন অগ্গতো ৰা মূলতো ৰা দুৰিঞ্ঞেয্যাযেৰ খলিততন্তসুত্তন্তি আহ ‘‘কুলাগণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিযসুত্ত’’ন্তি. সকুণিকাতি কুলাৰকসকুণিকা. সা হি রুক্খসাখাসু ওলম্বনকুলাৰকা হোতি. তঞ্হি সা কুলাৰকং ততো ততো তিণহীরাদিকে আনেত্ৰা তথা ৰিনন্ধতি, যথা তেসং পেসকারকঞ্জিযসুত্তং ৰিয অগ্গেন ৰা অগ্গং মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং ৰিৰেচেতুং ৰা ন সক্কা. তেনাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. তদুভযম্পীতি ‘‘কুলাগণ্ঠিক’’ন্তি ৰুত্তং কঞ্জিযসুত্তং, কুলাৰকঞ্চ. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘এৰমেৰ সত্তা’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ.

কামং মুঞ্জপব্বজতিণানি যথাজাতানিপি দীঘভাৰেন পতিত্ৰা অরঞ্ঞট্ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনন্ধিত্ৰা আকুলব্যাকুলানি হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, তানি পন ন তথা দুব্বিৰেচিযানি, যথা রজ্জুভূতানীতি দস্সেতুং ‘‘যথা তানী’’তিআদি ৰুত্তং. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

অপাযাতি অৰড্ঢিতা, সুখেন, সুখহেতুনা ৰা ৰিরহিতাতি অত্থো. দুক্খস্স গতিভাৰতোতি আপাযিকস্স দুক্খস্স পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. সুখসমুস্সযতোতি অব্ভুদযতো. ৰিনিপতিতত্তাতি ৰিরূপং নিপতিতত্তা যথা তেনত্তভাৰেন সুখসমুস্সযো ন হোতি, এৰং নিপতিতত্তা. ইতরোতি সংসারো. ননু ‘‘অপায’’ন্তিআদিনা ৰুত্তোপি সংসারো এৰাতি? সচ্চমেতং, নিরযাদীনং পন অধিমত্তদুক্খভাৰদস্সনত্থং অপাযাদিগ্গহণং. গোবলীবদ্দঞাযেনাযমত্থো ৰেদিতব্বো. খন্ধানঞ্চ পটিপাটীতি পঞ্চন্নং খন্ধানং হেতুফলভাৰেন অপরাপরং পৰত্তি. অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানাতি অৰিচ্ছেদেন পৰত্তমানা. তং সব্বম্পীতি তং ‘‘অপায’’ন্তিআদিনা ৰুত্তং সব্বং অপাযদুক্খঞ্চেৰ ৰট্টদুক্খঞ্চ. ‘‘মহাসমুদ্দে ৰাতুক্খিত্তনাৰা ৰিযা’’তি ইদং পরিব্ভমট্ঠানস্স মহন্তদস্সনত্থঞ্চেৰ পরিব্ভমনস্স অনৰট্ঠিততাদস্সনত্থঞ্চ ‘‘উপমায. যন্তেসু যুত্তগোণো ৰিযা’’তি ইদং পন অৰসভাৰদস্সনত্থঞ্চেৰ দুপ্পমোক্খভাৰদস্সনত্থঞ্চাতি ৰেদিতব্বং.

পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

ইমিনা তাৰাতি এত্থ তাৰ-সদ্দো কমত্থো, তেন ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধি পরতো আৰিভৰিস্সতীতি দীপেতি. অত্থি ইদপ্পচ্চযাতি এত্থ অযং পচ্চযোতি ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা পচ্চযাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘ইমস্মা নাম পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এৰং ৰত্তব্বো অত্থি নু খো জরামরণস্স পচ্চযোতি. তেনাহ ‘‘অত্থি নু খো…পে… ভৰেয্যা’’তি. এত্থ হি ‘‘কিং পচ্চযা জরামরণং? জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি উপরি জাতিসদ্দপচ্চযসদ্দসমানাধিকরণেন কিং-সদ্দেন ইদং-সদ্দস্স সমানাধিকরণতাদস্সনতো কম্মধারযসমাসতা ইদপ্পচ্চযসদ্দস্স যুজ্জতি. ন হেত্থ ‘‘ইমস্স পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা’’তি জরামরণস্স, অঞ্ঞস্স ৰা পচ্চযতো জরামরণসম্ভৰপুচ্ছা সম্ভৰতি ৰিঞ্ঞাতভাৰতো, অসম্ভৰতো চ, জরামরণস্স পন পচ্চযপুচ্ছা সম্ভৰতি. পচ্চযসদ্দসমানাধিকরণতাযঞ্চ ইদং-সদ্দস্স ‘‘ইমস্মা পচ্চযা’’তি পচ্চযপুচ্ছা যুজ্জতি.

সা পন সমানাধিকরণতা যদিপি অঞ্ঞপদত্থসমাসেপি লব্ভতি, অঞ্ঞপদত্থৰচনিচ্ছাভাৰতো পনেত্থ কম্মধারযসমাসো ৰেদিতব্বো. সামিৰচনসমাসপক্খে পন নত্থেৰ সমানাধিকরণতাসম্ভৰোতি. ননু চ ‘‘ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ ইদপ্পচ্চয-সদ্দো সামিৰচনসমাসো ইচ্ছিতোতি? সচ্চং ইচ্ছিতো উজুকমেৰ তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদৰচনিচ্ছাতি কত্ৰা, ইধ পন কেৰলং জরামরণস্স পচ্চযপরিপুচ্ছা অধিপ্পেতা, তস্মা যথা তত্থ ইদং-সদ্দস্স পটিচ্চসমুপ্পাদৰিসেসনতা, ইধ চ ‘‘পুচ্ছিতব্বপচ্চযত্থতা সম্ভৰতি, তথা তত্থ, ইধ চ সমাসকপ্পনা ৰেদিতব্বা. কস্মা পন তত্থ কম্মধারযসমাসো ন ইচ্ছিতোতি? হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমস্স অত্থস্স কম্মধারযসমাসে অসম্ভৰতোতি ইমস্স, অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স অনুরূপো পচ্চযো ইদপ্পচ্চযোতি এতস্স চ অত্থস্স ইচ্ছিতত্তা. যো পনেত্থ ইদং-সদ্দেন গহিতো অত্থো, সো ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি জরামরণগ্গহণেনেৰ গহিতোতি ইদং-সদ্দো পটিচ্চসমুপ্পাদতো পরিচ্চজনতো অঞ্ঞস্স অসম্ভৰতো পচ্চযে অৰতিট্ঠতি, তেনেত্থ কম্মধারযসমাসো. তত্থ পন ইদং-সদ্দস্স ততো পরিচ্চজনকারণং নত্থীতি সামিৰচনসমাসো এৰ ইচ্ছিতো. অট্ঠকথাযংপন যস্মা জরামরণাদীনং পচ্চযপুচ্ছামুখেনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা আরদ্ধা, পটিচ্চসমুপ্পাদো চ নাম অত্থতো হেতুপ্পভৰানং হেতূতি ৰুত্তো ৰাযমত্থো, তস্মা ‘‘ইমস্স জরামরণস্স পচ্চযো’’তি এৰমত্থৰণ্ণনা কতা.

পণ্ডিতেনাতি একংসব্যাকরণীযাদিপঞ্হাৰিসেসজাননসমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন. তমেৰ হিস্স পণ্ডিচ্চং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. যাদিসস্স জীৰস্স দিট্ঠিগতিকো সরীরতো অনঞ্ঞত্তং পুচ্ছতি ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি, সো এৰং পরমত্থতো নুপলব্ভতি, কথং তস্স ৰঞ্ঝাতনযস্স ৰিয দীঘরস্সতা সরীরতো অঞ্ঞতা ৰা অনঞ্ঞতা ৰা ব্যাকাতব্বা সিযা, তস্মাস্স পঞ্হস্স ঠপনীযতা ৰেদিতব্বা. তুণ্হীভাৰো নামেস পুচ্ছতো অনাদরো ৰিহেসা ৰিয হোতীতি ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তি পকারন্তরমাহ. এৰং অব্যাকরণকারণং ঞাতুকামস্স কথেতব্বং হোতি, কথিতে চ জানন্তস্স পমাদোপি এৰং সিযা, কথনৰিধি পন ‘‘যাদিসস্সা’’তিআদিনা দস্সিতো এৰ. এৰং অপ্পটিপজ্জিত্ৰাতি এৰং ঠপনীযপঞ্হে ৰিয তুণ্হীভাৰাদিং অনাপজ্জিত্ৰা এৰ. ‘‘অপ্পটিপজ্জিত্ৰা’’তি ৰচনং নিদস্সনমত্তমেতং. ‘‘কিং সব্বং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘কিং সঙ্খতং সন্ধায পুচ্ছসি, উদাহু অসঙ্খত’’ন্তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ব্যাকাতব্বং হোতি ‘‘কিং খন্ধপঞ্চকং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘অত্থি তত্থ পরিঞ্ঞেয্যং, অত্থি ন পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰিভজ্জ ব্যাকাতব্বং হোতি, এৰং অপ্পটিপজ্জিত্ৰাতি চ অযমেত্থ অত্থো ইচ্ছিতোতি. পুব্বে যস্স পচ্চযস্স অত্থিতামত্তং চোদিতন্তি অত্থিতামত্তং ৰিস্সজ্জিতং. পুচ্ছাসভাগেন হি ৰিস্সজ্জনন্তি. ইদানি তস্সেৰ সরূপপুচ্ছা করীযতীতি ‘‘পুন কি’’ন্তি ৰুত্তং. ইধাপি ‘‘যথা’’তিআদি সব্বং আনেত্ৰা ৰত্তব্বং.

‘‘এস নযো সব্বপদেসূ’’তি অতিদেসৰসেন উস্সুক্কং কত্ৰা ‘‘নামরূপপচ্চযা’’তিআদিনা তত্থ অপৰাদো আরদ্ধো. যস্মা দস্সেতুকামো, তস্মা ইদং ৰুত্তন্তি যোজনা. ছন্নং ৰিপাকসম্ফস্সানংযেৰ গহণং হোতি ৰিঞ্ঞাণাদি ৰেদনাপরিযোসানা ৰিপাকৰিধীতি কত্ৰা অনেকেসু সুত্তপদেসু, (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১) অভিধম্মে (ৰিভ. ২২৫) চ যেভুয্যেন তেসংযেৰ গহণস্স নিরুল়্হত্তা. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. চ-সদ্দো ব্যতিরেকত্থো, তেনেত্থ ‘‘গহিতম্পী’’তিআদিনা ৰুচ্চমানংযেৰ ৰিসেসং জোতেতি. পচ্চযভাৰো নাম পচ্চযুপ্পন্নাপেক্খো তেন ৰিনা তস্স অসম্ভৰতো. তস্মা সল়াযতনপ্পচ্চযাতি ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ইমিনা পদেনাতি যোজনা. অৰযৰেন ৰা সমুদাযোপলক্খণমেতং ‘‘সল়াযতনপচ্চযা’’তি, তস্মা ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ইমিনা পদেনাতি ৰুত্তং হোতি. গহিতম্পীতি ছব্বিধং ৰিপাকফস্সম্পি. অগ্গহিতম্পীতি অৰিপাকফস্সম্পি কুসলাকুসলকিরিযাফস্সম্পি. পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসং দস্সেতুকামোতি যোজনা. ন চেত্থ পচ্চযুপ্পন্নোৰ উপাদিন্নো ইচ্ছিতো, অথ খো পচ্চযোপি উপাদিন্নো ইচ্ছিতোতি অজ্ঝত্তিকাযতনস্সেৰ সল়াযতনগ্গহণেন গহণন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সল়াযতনতো…পে… দস্সেতুকামো’’তি. ন হি ফস্সস্স চক্খাদিসল়াযতনমেৰ পচ্চযো, অথ খো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদি (ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪, ৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) ৰচনতো রূপাযতনাদিরূপঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিনামঞ্চ পচ্চযো, তস্মা ইমং চক্খাদিসল়াযতনতো অতিরিত্তং আৰজ্জনাদি ৰিয সাধারণং অহুত্ৰা, তস্স তস্স ফস্সস্স সাধারণতায অঞ্ঞং ৰিসেসপচ্চযং পি-সদ্দেন অৰিসিট্ঠং সাধারণপচ্চযং পিদস্সেতুকামো ভগৰা, ‘‘নামরূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ইদং ৰুত্তন্তি যোজনা. অভিধম্মভাজনীযেপি ইমমেৰ পচ্চযং সন্ধায ‘‘নামরূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰুত্তন্তি তদট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২৪৩) ‘‘পচ্চযৰিসেসদস্সনত্থঞ্চেৰ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চা’’তি অত্থৰণ্ণনা কতা. পচ্চযানন্তি জাতিআদীনং পচ্চযধম্মানং. নিদানং কথিতন্তি জরামরণাদিকস্স নিদানত্তং কথিতং একংসিকো পচ্চযভাৰো কথিতো. তঞ্হি তেসং পচ্চযভাৰে অব্যভিচারীতি দস্সেতুং ‘‘ইতি খো পনেত’’ন্তিআদিনা উপরি দেসনা পৰত্তা. নিজ্জটেতি নিজ্জালকে. নিগ্গুম্বেতি নিক্খেপে. পদদ্ৰযেনাপি আকুলাভাৰমেৰ দস্সেতি, তস্মা অনাকুলং অব্যাকুলং মহন্তং পচ্চযনিদানমেত্থ কথিতন্তি মহানিদানং সুত্তং অঞ্ঞথাভাৰস্স অভাৰতো.

৯৮. তেসং তেসং পচ্চযানন্তি তেসং তেসং জাতিআদীনং পচ্চযানং. যস্মা পচ্চযভাৰো নাম তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৰ তস্স তস্স ফলস্স সম্ভৰতো তথো তচ্ছো, তপ্পকারো ৰা সামগ্গিউপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি তথো নিব্বত্তনধম্মানং অসম্ভৰাভাৰতো. অৰিতথো অৰিসংৰাদনকো ৰিসংৰাদনাকারৰিরহিতো অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো. ‘‘অনঞ্ঞথা’’তি ৰুচ্চতি অঞ্ঞথাভাৰস্স অভাৰতো. তস্মা ‘‘তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং পচ্চযভাৰং দস্সেতু’’ন্তি ৰুত্তং. পরিযাযতি অত্তনো ফলং পরিগ্গহেত্ৰা ৰত্ততীতি পরিযাযো, হেতূতি আহ ‘‘পরিযাযেনাতি কারণেনা’’তি. সব্বেন সব্বন্তি দেৰত্তাদিনা সব্বভাৰেন সব্বা জাতি. সব্বথা সব্বন্তি তত্থাপি চাতুমহারাজিকাদিসব্বাকারেন সব্বা, নিপাতদ্ৰযমেতং, নিপাতঞ্চ অব্যযং, তঞ্চ সব্বলিঙ্গৰিভত্তিৰচনেসু একাকারমেৰ হোতীতি পাল়িযং ‘‘সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. অত্থৰচনে পন তস্স তস্স জাতিসদ্দাপেক্খায ইত্থিঅত্থৰুত্তিতং দস্সেতুং ‘‘সব্বাকারেন সব্বা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমিনাৰ নযেনাতি ইমিনা জাতিৰারে ৰুত্তেনেৰ নযেন. দেৰাদীসূতি আদি-সদ্দেন গন্ধব্বযক্খাদিকে পাল়িযং (দী. নি. ২.৯৮) আগতে, তদন্তরভেদে চ সঙ্গণ্হাতি.

ইধ নিক্খিত্তঅত্থৰিভজনত্থেতি ইমস্মিং ‘‘কস্সচি কিম্হিচী’’তি অনিযমতো উদ্দেসৰসেন ৰুত্তত্থস্স নিদ্দিসনত্থে জোতেতব্বে নিপাতো, তদত্থজোতনং নিপাতপদন্তি অত্থো. তস্সাতি তস্স পদস্স. তেতি ধম্মদেসনায সম্পদানভূতং থেরং ৰদতি. সেয্যথিদন্তি ৰা তে কতমেতি চেতি অত্থো. যে হি ‘‘কস্সচী’’তি, ‘‘কিম্হিচী’’তি চ অনিযমতো ৰুত্তো অত্থো, তে কতমেতি. কথেতুকম্যতাপুচ্ছা হেসা. দেৰভাৰাযাতি দেৰভাৰত্থং. খন্ধজাতীতি খন্ধপাতুভাৰো, যথা খন্ধেসু উপ্পন্নেসু ‘‘দেৰা’’তি সমঞ্ঞা হোতি, তথা তেসং উপ্পাদোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যাযা’’তি আহ. সব্বপদেসূতি ‘‘গন্ধব্বানং গন্ধব্বত্থাযা’’তিআদীসু সব্বেসু জাতিনিদ্দেসপদেসু, ভৰাদিপদেসু চ. যেন হি নযেন সচে হি জাতীতি অযমত্থযোজনা কতা, জাতিনিদ্দেসপদেসোৰ ‘‘ভৰো’’তিআদিনা ভৰাদিপদেসুপি সো কাতব্বোতি. দেৰাতি উপপত্তিদেৰা চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ ভৰগ্গা দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীল়ন্তি লল়ন্তি ৰিহরন্তি জোতন্তীতি কত্ৰা. গন্ধং অব্বন্তি পরিভুঞ্জন্তীতি গন্ধব্বা, ধতরট্ঠস্স মহারাজস্স পরিৰারভূতা. যজন্তি ৰেস্সৰণসক্কাদিকে পূজেন্তীতি যক্খা, তেন তেন ৰা পণিধিকম্মাদিনা যজিতব্বা পূজেতব্বাতি যক্খা, ৰেস্সৰণস্স মহারাজস্স পরিৰারভূতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অমনুস্সা’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং. ভূতাতি কুম্ভণ্ডা, ৰিরূল়্হকস্স মহারাজস্স পরিৰারভূতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যে কেচি নিব্বত্তসত্তা’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং. অট্ঠিপক্খা ভমরতুপ্পল়াদযো. চম্মপক্খা জতুসিঙ্গালাদযো. লোমপক্খা হংসমোরাদযো. সরীসপা অহিৰিচ্ছিকসতপদিআদযো.

‘‘তেসং তেস’’ন্তি ইদং ন যেৰাপনকনিদ্দেসো ৰিয অৰুত্তসঙ্গহত্থং ৰচনং, অথ খো অযেৰাপনকনিদ্দেসো ৰিয ৰুত্তসঙ্গহত্থন্তি. আদি-সদ্দেনেৰ চ আমেডিতত্থো সঙ্গয্হতীতি আহ ‘‘তেসং তেসং দেৰগন্ধব্বাদীন’’ন্তি. তদত্তাযাতি তংভাৰায, যথারূপেসু খন্ধেসু পৰত্তমানেসু ‘‘দেৰা গন্ধব্বা’’তি লোকসমঞ্ঞা হোতি, তথারূপতাযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দেৰগন্ধব্বাদিভাৰাযা’’তি. ‘‘নিরোধো, ৰিগমো’’তি চ পটিলদ্ধত্তালাভস্স ভাৰো ৰুচ্চতি, ইধ পন অচ্চন্তাভাৰো অধিপ্পেতো ‘‘সব্বসো জাতিযা অসতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘জাতিনিরোধা’’তি ৰুত্তত্তাতি আহ ‘‘অভাৰাতি অত্থো’’তি.

ফলত্থায হিনোতীতি যথা ফলং ততো নিব্বত্ততি, এৰং হিনোতি পৰত্ততি, তস্স হেতুভাৰং উপগচ্ছতীতি অত্থো. ইদং গণ্হথ নন্তি ‘‘ইদং মে ফলং, গণ্হথ ন’’ন্তি এৰং অপ্পেতি ৰিয নিয্যাতেতি ৰিয. ‘‘এস নযো’’তি অৰিসেসং অতিদিসিত্ৰা ৰিসেসমত্তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. ননু চাযং জাতি পরিনিপ্ফন্না, সঙ্খতভাৰা চ ন হোতি ৰিকারভাৰতো, তথা জরামরণং, তস্স কথং সা হেতু হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘জরামরণস্স হী’’তিআদি. তব্ভাৰে ভাৰো, তদভাৰে চ অভাৰো জরামরণস্স জাতিযা উপনিস্সযতা.

৯৯. ওকাসপরিগ্গহোতি পৰত্তিট্ঠানপরিগ্গহো. উপপত্তিভৰে যুজ্জতি উপপত্তিক্খন্ধানং যথাৰুত্তট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অনুপ্পজ্জনতো. ইধ পনাতি ইমস্মিং সুত্তে ‘‘কামভৰো’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ঠানে. কম্মভৰে যুজ্জতি কামভৰাদিজোতনা ৰিসেসতো তস্স জাতিযা পচ্চযভাৰতোতি. তেনাহ ‘‘সো হি জাতিযা উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো’’তি. ননু চ উপপত্তিভৰোপি জাতিযা উপনিস্সযৰসেন পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং হোতি, সো পন ন তথা পধানভূতো, কম্মভৰো পন পধানভূতো পচ্চযো জনকভাৰতোতি. ‘‘সো হি জাতিযা’’তিআদি ৰুত্তং কামভৰূপগং কম্মং কামভৰো. এস নযো রূপারূপভৰেসুপি. ওকাসপরিগ্গহোৰ কতো‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা সত্তপরিগ্গহস্স কতত্তা.

১০০. তিণ্ণম্পি কম্মভৰানন্তি কামকম্মভৰাদীনং তিণ্ণম্পি কম্মভৰানং. তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানন্তি কামুপপত্তিভৰাদীনং তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানং. তথা সেসানিপীতি দিট্ঠুপাদানাদীনি সেসুপাদানানিপি তিণ্ণম্পি কম্মভৰানং, তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানং পচ্চযোতি অত্থো. ইতীতি এৰং ৰুত্তনযেন. দ্ৰাদস কম্মভৰা দ্ৰাদস উপপত্তিভৰাতি চতুৰীসতিভৰা ৰেদিতব্বা. যস্মা কম্মভৰস্স পচ্চযভাৰমুখেনেৰ উপাদানং উপপত্তিভৰস্স পচ্চযো নাম হোতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা উপাদানং কম্মভৰস্স উজুকমেৰ পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযেনেত্থ দ্ৰাদস কম্মভৰা লব্ভন্তী’’তি. তেসন্তি কম্মভৰানং. সহজাতকোটিযাতি অকুসলস্স কম্মভৰস্স সহজাতং উপাদানং সহজাতকোটিযা, ইতরং অনন্তরূপনিস্সযাদিৰসেন উপনিস্সযকোটিযা, কুসলস্স কম্মভৰস্স পন উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো. এত্থ চ যথা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযানং সহজাতপচ্চযেন একসঙ্গহতং দস্সেতুং ‘‘সহজাতকোটিযা’’তি ৰুত্তং, এৰং আরম্মণূপনিস্সযঅনন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযানং একজ্ঝং গহণৰসেন ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১০১. উপাদানস্সাতি এত্থ কামুপাদানস্স তণ্হা উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো, সেসুপাদানানং সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি ৰিঞ্ঞাণাদি চ ৰেদনাপরিযোসানা ৰিপাকৰিধীতি কত্ৰা.

১০২. যদিদং ৰেদনাতি এত্থ ৰিপাকৰেদনাতি তমেৰ তাৰ উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো ইতরকোটিযা অসম্ভৰতো. অঞ্ঞাতি কুসলাকুসলকিরিযৰেদনা. অঞ্ঞথাপীতি সহজাতকোটিযাপি.

১০৩. এত্তাৰতাতি জরামরণাদীনং পচ্চযপরম্পরাদস্সনৰসেন পৰত্তায এত্তকায দেসনায. পুরিমতণ্হন্তি পুরিমভৰসিদ্ধং তণ্হং. ‘‘এস পচ্চযো তণ্হায, যদিদং ৰেদনা’’তি ৰত্ৰা তদনন্তরং ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি ইতি খো পনেতং ৰুত্ত’’ন্তিআদিনা ৰেদনায পচ্চযভূতস্স ফস্সস্স উদ্ধরণং অঞ্ঞেসু সুত্তেসু আগতনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনামগ্গো, তং পন অনোতরিত্ৰা সমুদাচারতণ্হাদস্সনমুখেনেৰ তণ্হামূলকধম্মে দেসেন্তো আচিণ্ণদেসনামগ্গতো ওক্কমন্তো ৰিয, তঞ্চ দেসনং পস্সতো অপ্পৰত্তন্তি পসয্হ বলক্কারেন দেসেন্তো ৰিয চ হোতীতি আহ ‘‘ইদানী’’তিআদি. দ্ৰে তণ্হাতি ইধাধিপ্পেততণ্হা এৰ দ্ৰিধা ভিন্দন্তো আহ. এসনতণ্হাতি ভোগানং পরিযেসনৰসেন পৰত্ততণ্হা. এসিততণ্হাতি পরিযিট্ঠেসু ভোগেসু উপ্পজ্জমানতণ্হা. সমুদাচারতণ্হাযাতি পরিযুট্ঠানৰসেন পৰত্ততণ্হায. দুৰিধাপেসা ৰেদনং পটিচ্চ তণ্হা নাম ৰেদনাপচ্চযা চ অপ্পটিলদ্ধানং ভোগানং পটিলাভায পরিযেসনা, লদ্ধেসু চ তেসুপাতব্যতাপত্তিআদি হোতীতি.

পরিতস্সনৰসেন পরিযেসতি এতাযাতি পরিযেসনা. আসযতো, পযোগতো চ পরিযেসনা তথাপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো. তেনাহ ‘‘তণ্হায সতি হোতী’’তি. রূপাদিআরম্মণপটিলাভোতি সৰত্থুকানং রূপাদিআরম্মণানং গৰেসনৰসেন, পৰত্তিযং পন অপরিযিট্ঠংযেৰ লব্ভতি, তম্পি অত্থতো পরিযেসনায লদ্ধমেৰ নাম তথারূপস্স কম্মস্স পুব্বেকতত্তা এৰ লব্ভনতো. তেনাহ ‘‘সো হি পরিযেসনায সতি হোতী’’তি. সুখৰিনিচ্ছযন্তি সুখং ৰিসেসতো নিচ্ছিনোতীতি সুখৰিনিচ্ছযো, সুখং সভাৰতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমনতো, নিস্সরণতো চ যাথাৰতো জানিত্ৰা পৰত্তঞাণং, তং সুখৰিনিচ্ছযং. জঞ্ঞাতি জানেয্য. ‘‘সুভসুখ’’ন্তিআদিকং আরম্মণে অভূতাকারং ৰিৰিধং নিন্নভাৰেন নিচ্ছিনোতি আরোপেতীতি ৰিনিচ্ছযো. অস্সাদানুপস্সনতণ্হাদিট্ঠিযাপি এৰমেৰ ৰিনিচ্ছযভাৰো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন সুত্তে ৰিতক্কোযেৰ আগতোতি যোজনা. ইমস্মিং পন সুত্তেতি সক্কপঞ্হসুত্তে. (দী. নি. ২.৩৫৮) তত্থ হি ‘‘ছন্দো খো, দেৰানং ইন্দ, ৰিতক্কনিদানো’’তি আগতং. ইধাতি ইমস্মিং মহানিদানসুত্তে.‘‘ৰিতক্কেনেৰ ৰিনিচ্ছিনাতী’’তি এতেন ‘‘ৰিনিচ্ছীযতি এতেনাতি ৰিনিচ্ছযো’’তি ৰিনিচ্ছয-সদ্দস্স করণসাধনমাহ. ‘‘এত্তক’’ন্তিআদি ৰিনিচ্ছযনাকারদস্সনং.

ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, এৰং রঞ্জনট্ঠেন রাগো, স্ৰাযং অনাসেৰনতায মন্দো হুত্ৰা পৰত্তো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘দুব্বলরাগস্সাধিৰচন’’ন্তি. অজ্ঝোসানন্তি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনিৰিসনং. ‘‘ময্হং ইদ’’ন্তি হি তণ্হাগাহো যেভুয্যেন অত্তগ্গাহসন্নিস্সযোৰ হোতি. তেনাহ ‘‘অহং মম’’ন্তি, ‘‘বলৰসন্নিট্ঠান’’ন্তি চ তেসং গাহানং থিরভাৰপ্পত্তিমাহ. তণ্হাদিট্ঠিৰসেন পরিগ্গহকরণন্তি ‘‘অহং মম’’ন্তি বলৰসন্নিট্ঠানৰসেন অভিনিৰিট্ঠস্স অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুনো অঞ্ঞাসাধারণং ৰিয কত্ৰা পরিগ্গহেত্ৰা ঠানং, তথাপৰত্তো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো. অত্তনা পরিগ্গহিতস্স ৰত্থুনো যস্স ৰসেন পরেহি সাধারণভাৰস্স অসহমানো হোতি পুগ্গলো, সো ধম্মো অসহনতা. এৰং ৰচনত্থং ৰদন্তি নিরুত্তিনযেন. সদ্দলক্খণে পন যস্স ধম্মস্স ৰসেন মচ্ছরিযযোগতো পুগ্গলো মচ্ছরো, তস্স ভাৰো, কম্মং ৰা মচ্ছরিযং, মচ্ছেরো ধম্মো. মচ্ছরিযস্স বলৰভাৰতো আদরেন রক্খণং আরক্খোতি আহ ‘‘দ্ৰার…পে… সুট্ঠু রক্খণ’’ন্তি. অত্তনো ফলং করোতীতি করণং, যং কিঞ্চি কারণং, অধিকং করণন্তি অধিকরণং, ৰিসেসকারণং. ৰিসেসকারণঞ্চ ভোগানং আরক্খদণ্ডাদানাদিঅনত্থসম্ভৰস্সাতি ৰুত্তং ‘‘আরক্খাধিকরণ’’ন্তিআদি. পরনিসেধনত্থন্তি মারণাদিনা পরেসং ৰিবাধনত্থং. আদীযতি এতেনাতি আদানং, দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং, অভিভৰিত্ৰা পরৰিহেঠনচিত্তুপ্পাদো. সত্থাদানেপি এসেৰ নযো. হত্থপরামাসাদিৰসেন কাযেন কাতব্বকলহো কাযকলহো. মম্মঘট্টনাদিৰসেন ৰাচায কাতব্বকলহো ৰাচাকলহো. ৰিরুজ্ঝনৰসেন ৰিরূপং গণ্হাতি এতেনাতি ৰিগ্গহো. ৰিরুদ্ধং ৰদতি এতেনাতি ৰিৰাদো. তুৰং তুৰন্তি অগারৰৰচনসহচরণতো তুৰং তুৰং, সব্বেতে তথাপৰত্তা দোসসহগতচিত্তুপ্পাদা ৰেদিতব্বা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তী’’তি (দী. নি. ২.১০৪).

১১২. দেসনং নিৰত্তেসীতি ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা’’তিআদিনা অনুলোমনযেন পৰত্তিতং দেসনং পটিলোমনযেন পুন ‘‘আরক্খাধিকরণ’’ন্তি আরভন্তো নিৰত্তেসি. পঞ্চকামগুণিকরাগৰসেনাতি আরম্মণভূতা পঞ্চ কামগুণা এতস্স অত্থীতি পঞ্চকামগুণিকো, তত্থ রঞ্জনৰসেন অভিরমণৰসেন পৰত্তরাগো, তস্স ৰসেন উপ্পন্না রঞ্জনৰসেন তণ্হাযনৰসেন পৰত্তা রূপাদিতণ্হাৰ কামেসু তণ্হাতি কামতণ্হা. ভৰতি অত্থি সব্বকালং তিট্ঠতীতি পৰত্তা ভৰদিট্ঠি উত্তরপদলোপেন ভৰো, তংসহগতা তণ্হা ভৰতণ্হা. ৰিভৰতি ৰিনস্সতি উচ্ছিজ্জতীতি পৰত্তা ৰিভৰদিট্ঠি ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন, তংসহগতা তণ্হা ৰিভৰতণ্হাতি আহ ‘‘সস্সতদিট্ঠী’’তিআদি. ইমে দ্ৰে ধম্মাতি ‘‘এস পচ্চযো উপাদানস্স, যদিদং তণ্হা’’তি (দী. নি. ২.১০১) এৰং ৰুত্তা ৰট্টমূলতণ্হা চ ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা’’তি (দী. নি. ২.১০৩) এৰং ৰুত্তা সমুদাচারতণ্হা চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মা. ৰট্টমূলসমুদাচারৰসেনাতি ৰট্টমূলৰসেন চেৰ সমুদাচারৰসেন চ. দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহীতি দ্ৰীহি ভাগেহি. দ্ৰীহি অৰযৰেহি সমোসরন্তি নিব্বত্তনৰসেন সমং ৰত্তন্তি ইতোতি সমোসরণং, পচ্চযো, একং সমোসরণং এতাসন্তি একসমোসরণা. কেন পন একসমোসরণাতি আহ ‘‘ৰেদনাযা’’তি. দ্ৰেপি হি তণ্হা ৰেদনাপচ্চযা এৰাতি. তেনাহ ‘‘ৰেদনাপচ্চযেন একপচ্চযা’’তি. ততো ততো ওসরিত্ৰা আগন্ত্ৰা সমৰসনট্ঠানং ওসরণ সমোসরণং. ৰেদনায সমং সহ একস্মিং আরম্মণে ওসরণকপৰত্তনকা ৰেদনা সমোসরণাতি আহ ‘‘ইদং সহজাতসমোসরণং নামা’’তি.

১১৩. সব্বেতি উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তা সৰিপাকফস্সা এৰ ৰিঞ্ঞাণাদি ৰেদনাপরিযোসানা ৰিপাকৰিথীতি কত্ৰা. পটিচ্চসমুপ্পাদকথা নাম ৰট্টকথাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা চত্তারো লোকুত্তরৰিপাকফস্সে’’তি. বহুধাতি বহুপ্পকারেন. অযঞ্হি পঞ্চদ্ৰারে চক্খুপসাদাদিৰত্থুকানং পঞ্চন্নং ৰেদনানং চক্খুসম্ফস্সাদিকো ফস্সো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি. সেসানং পন একেকস্মিং দ্ৰারে সম্পটিচ্ছনসন্তীরণতদারম্মণৰসেন পৰত্তানং কামাৰচরৰিপাকৰেদনানং চক্খুসম্ফস্সাদিকো ফস্সো উপনিস্সযৰসেন একধাৰ পচ্চযো হোতি. মনোদ্ৰারেপি তদারম্মণৰসেন পৰত্তানং কামাৰচরৰিপাকৰেদনানং সহজাতমনোসম্ফস্সো তথেৰ অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, তথা পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তানং তেভূমকৰিপাকৰেদনানং. যা পন তা মনোদ্ৰারে তদারম্মণৰসেন পৰত্তা কামাৰচরৰেদনা, তাসং মনোদ্ৰারাৰজ্জনসম্পযুত্তো মনোসম্ফস্সো উপনিস্সযৰসেন একধাৰ পচ্চযো হোতীতি এৰং ফস্সো বহুধা ৰেদনায পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

১১৪. ৰেদনাদীনন্তি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং. অসদিসভাৰাতি অনুভৰনসঞ্জাননাভিসঙ্খরণৰিজাননভাৰা. তে হি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরেন ৰেদযিতাদিরূপেন আকিরিযন্তি পঞ্ঞাযন্তীতি আকারাতি ৰুচ্চন্তি. তেযেৰাতি ৰেদনাদীনং তে এৰ ৰেদযিতাদিআকারা. সাধুকং দস্সিযমানাতি সক্কচ্চং পচ্চক্খতো ৰিয পকাসিযমানা. তং তং লীনমত্থং গমেন্তীতি ‘‘অরূপট্ঠো আরম্মণাভিমুখনমনট্ঠো’’তি এৰমাদিকং তং তং লীনং অপাকটমত্থং গমেন্তি ঞাপেন্তীতি লিঙ্গানি. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতোতি তস্স তস্স অরূপট্ঠাদিকস্স সল্লক্খণস্স কারণত্তা. নিমীযন্তি অনুমীযন্তি এতেহীতি নিমিত্তানি. তথা তথা অরূপভাৰাদিপ্পকারেন, ৰেদযিতাদিপ্পকারেন চ উদ্দিসিতব্বতো কথেতব্বতো উদ্দেসা. তস্মাতি ‘‘অসদিসভাৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি. যস্মা ৰেদনাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসদিসভাৰা যথাৰুত্তেনত্থেন আকারাদযো, তস্মা অযং ইদানি ৰুচ্চমানো এত্থ পাল়িপদে অত্থো.

নামসমূহস্সাতি আরম্মণাভিমুখং নমনট্ঠেন ‘‘নাম’’ন্তি লদ্ধসমঞ্ঞস্স ৰেদনাদিচতুক্খন্ধসঙ্খাতস্স অরূপধম্মপুঞ্জস্স. পঞ্ঞত্তীতি ‘‘নামকাযো অরূপকলাপো অরূপিনো খন্ধা’’তিআদিকা পঞ্ঞাপনা হোতি. চেতনাপধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধধম্মানং ‘‘সঙ্খারানং চেতনাকারে’’তিআদি ৰুত্তং. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধৰিভজনে ‘‘যা চেতনা সঞ্চেতনা সঞ্চেতযিতত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ২৪৯ অভিধম্মভাজনীযে) চেতনাৰ নিদ্দিট্ঠা. অসতীতি অসন্তেসু. ৰচনৰিপল্লাসেন হি এৰং ৰুত্তং. চত্তারো খন্ধে ৰত্থুং কত্ৰাতি ৰেদনা সঞ্ঞা চিত্তং চেতনাদযোতি ইমে চতুক্খন্ধসঞ্ঞিতে নিস্সযপচ্চযভূতে ধম্মে ৰত্থুং কত্ৰা. অযঞ্চ নযো পঞ্চদ্ৰারেপি সম্ভৰতীতি ‘‘মনোদ্ৰারে’’তি ৰিসেসিতং. অধিৰচনসম্ফস্সৰেৰচনোতি অধিৰচনমুখেন পঞ্ঞত্তিমুখেন গহেতব্বত্তা ‘‘অধিৰচনসম্ফস্সো’’তি লদ্ধনামো. সোতি মনোসম্ফস্সো. পঞ্চৰোকারে চ হদযৰত্থুং নিস্সায লব্ভনতো রূপকাযে পঞ্ঞাযতেৰ, অযং পন নযো ইধ ন ইচ্ছিতো ৰেদনাদিপটিক্খেপৰসেন অসম্ভৰপরিযাযস্স জোতিতত্তাতি ‘‘পঞ্চপসাদে ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জেয্যা’’তি অত্থো ৰুত্তো. ন হি ৰেদনাসন্নিস্সযেন ৰিনা পঞ্চপসাদে ৰত্থুং কত্ৰা মনোসম্ফস্সস্স সম্ভৰো অত্থি. উপ্পত্তিট্ঠানে অসতি অনুপ্পত্তিট্ঠানতো ফলস্স উপ্পত্তি নাম কদাচিপি নত্থীতি ইমমত্থং যথাধিগতস্স অত্থস্স নিদস্সনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘অম্বরুক্খে’’তিআদিমাহ. রূপকাযতোতি কেৰলং রূপকাযতো. তস্সাতি মনোসম্ফস্সস্স.

ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিভূততরা ৰিসদিসুপ্পত্তি, তস্মিং ৰা সতি অত্তনো সন্তানে ৰিজ্জমানস্সেৰ ৰিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৰো রুপ্পনাকারো. সো এৰ রুপ্পনাকারো ৰত্থুসপ্পটিঘাদিকং তং তং লীনমত্থং গমেতীতি লিঙ্গং. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতো নিমিত্তং. তথা তথা উদ্দিসিতব্বতো উদ্দেসোতি এৰমেত্থ আকারাদযো অত্থতো ৰেদিতব্বা. ৰত্থারম্মণানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিহননং পটিঘো, ততো পটিঘতো জাতো পটিঘসম্ফস্সো. তেনাহ ‘‘সপ্পটিঘ’’ন্তিআদি. নামকাযতোতি কেৰলং নামকাযতো. তস্সাতি পটিঘসম্ফস্সস্স. সেসং পঠমপঞ্হে ৰুত্তনযমেৰ.

উভযৰসেনাতি নামকাযো রূপকাযোতি উভযসন্নিস্সযস্স অধিৰচনসম্ফস্সো পটিঘসম্ফস্সোতি উভযসম্ফস্সস্স ৰসেন.

ৰিসুং ৰিসুং পচ্চযং দস্সেত্ৰাতি ব্যতিরেকমুখেন পচ্চেকং নামকাযরূপকাযসঞ্ঞিতং পচ্চযং দস্সেত্ৰা. তেসন্তি ফস্সানং. অৰিসেসতোতি ৰিসেসং অকত্ৰা সামঞ্ঞতো. দস্সেতুন্তি ব্যতিরেকমুখেনেৰ দস্সেতুং. এসেৰ হেতূতি এস ছসুপি দ্ৰারেসু পৰত্তো নামরূপসঙ্খাতো হেতু যথারহং দ্ৰিন্নম্পি ফস্সানং. ইদানি তং যথারহং পৰত্তিং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৰারাদীসু হী’’তিআদি ৰুত্তং.

সম্পযুত্তকা খন্ধাতি ফস্সেন সম্পযুত্তা ৰেদনাদযো খন্ধা. আৰজ্জনস্সাপি সম্পযুত্তক্খন্ধগ্গহণেনেৰেত্থ গহণং দট্ঠব্বং তদৰিনাভাৰতো. পরতো মনোসম্ফস্সেপি এসেৰ নযো. পঞ্চৰিধোপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৰসেন পঞ্চৰিধোপি. সো ফস্সোতি পটিঘসম্ফস্সো. বহুধাতি বহুপ্পকারেন. তথা হি ৰিপাকনামং ৰিপাকস্স অনেকভেদস্স মনোসম্ফস্সস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন সত্তধা পচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ আহারকিচ্চং, তং আহারপচ্চযৰসেন. যং ইন্দ্রিযকিচ্চং, তং ইন্দ্রিযপচ্চযৰসেন পচ্চযো হোতি. অৰিপাকং পন নামং অৰিপাকস্স মনোসম্ফস্সস্স ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযং ইতরেসং ৰসেন পচ্চযো হোতি. রূপং পন চক্খাযতনাদিভেদং চক্খুসম্ফস্সাদিকস্স পঞ্চৰিধস্স ফস্সস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. রূপাযতনাদিভেদং তস্স পঞ্চৰিধস্স আরম্মণপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন চতুধা পচ্চযো হোতি. মনোসম্ফস্সস্স পন তানি রূপাযতনাদীনি, ধম্মারম্মণঞ্চ তথা চ আরম্মণপচ্চযমত্তেনেৰ পচ্চযো হোতি. ৰত্থুরূপং পন মনোসম্ফস্সস্স নিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন পঞ্চধা পচ্চযো হোতি. এৰং নামরূপং অস্স ফস্সস্স বহুধা পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

১১৫. পঠমুপ্পত্তিযং ৰিঞ্ঞাণং নামরূপস্স ৰিসেসপচ্চযোতি ইমমত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘মাতুকুচ্ছিম্হি ন ওক্কমিস্সথা’’তিআদি ৰুত্তং. গব্ভসেয্যকপটিসন্ধি হি বাহিরতো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তস্স ৰিয হোন্তীপি অত্থতো যথাপচ্চযং খন্ধানং তত্থ পঠমুপ্পত্তিযেৰ. তেনাহ ‘‘পৰিসিত্ৰা…পে… ন ৰত্তিস্সথা’’তি. সুদ্ধন্তি কেৰলং ৰিঞ্ঞাণেন অমিস্সিতং ৰিরহিতং. ‘‘অৰসেস’’ন্তি ইদং নামাপেক্খং, তস্মা অৰসেসং নামরূপন্তি ইমং ৰিঞ্ঞাণং ঠপেত্ৰা অৰসেসং নামরূপং ৰাতি অত্থো. পটিসন্ধিৰসেন ওক্কন্তন্তি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন, মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তস্স ৰা পঠমাৰযৰভাৰেন ওতিণ্ণং. ৰোক্কমিস্সথাতি সন্ততিৰিচ্ছেদং ৰিনাসং উপগমিস্সথ, তং পন মরণং নাম হোতীতি আহ ‘‘চুতিৰসেনা’’তি. অস্সাতি ৰিঞ্ঞাণস্স, তঞ্চ খো ৰিঞ্ঞাণসামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধেনা’’তি, পটিসন্ধিচিত্তস্সেৰ নিরোধেনাতি অত্থো. ততোতি পটিসন্ধিচিত্ততো. পটিসন্ধিচিত্তস্স, ততো দুতিযততিযচিত্তানং ৰা নিরোধেন চুতি ন হোতীতি ৰুত্তমত্থং যুত্তিতো ৰিভাৰেতুং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন হী’’তিআদি ৰুত্তং. এতস্মিং অন্তরেতি এতস্মিং সোল়সচিত্তক্খণে কালে. অন্তরাযো নত্থীতি এত্থ দারকস্স তাৰ মরণন্তরাযো মা হোতু তদা চুতিচিত্তস্স অসম্ভৰতো, মাতু পন কথং তদা মরণন্তরাযাভাৰোতি? তং তং কালং অনতিক্কমিত্ৰা তদন্তরেযেৰ চৰনধম্মায গব্ভগ্গহণস্সেৰ অসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হি অনোকাসো নামা’’তি, চুতিযাতি অধিপ্পাযো.

পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানীতি ওক্কন্তিক্খণে উপ্পন্নকম্মজরূপানি ৰদতি. তানি হি নিপ্পরিযাযতো পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি নাম, ন উতুসমুট্ঠানানি পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদতো পচ্ছা সমুট্ঠিতত্তা. চিত্তজাহারজানং পন তদা অসম্ভৰো এৰ. যানি পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি, তানি তিৰিধানি তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতানি, ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতানি, ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতানীতি. তেসু উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতানি সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝন্তি, ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতানি ঠিতিক্খণে নিরুজ্ঝন্তি, ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতানি ভঙ্গক্খণে নিরুজ্ঝন্তি. তত্থ ‘‘ভঞ্জমানো ধম্মো ভঞ্জমানস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, উপ্পাদে, পন ঠিতিযঞ্চ ন ন সক্কাতি ‘‘সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স উপ্পাদক্খণে, ঠিতিক্খণে চ ধরন্তানং ৰসেন তস্স পচ্চযম্পি দাতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৰুত্তং. রূপকাযূপত্থম্ভিতস্সেৰ হি নামকাযস্স পঞ্চৰোকারে পৰত্তীতি. তেহি রূপধম্মেহি তস্স চিত্তস্স বলৰতরং সন্ধাযাহ ‘‘সত্তরসমস্স…পে… পৰত্তি পৰত্ততী’’তি. পৰেণী ঘটিযতীতি অট্ঠচত্তালীসকম্মজস্স রূপপৰেণী সম্বন্ধা হুত্ৰা পৰত্ততি. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, ততো যাৰ সোল়সমং ভৰঙ্গচিত্তং, তেসু একেকস্স উপ্পাদঠিতিভঙ্গৰসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজরূপানি উপ্পজ্জন্তি. ইতি সোল়সতিকা অট্ঠচত্তালীসং হোন্তি. এস নযো ততো পরেসুপি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অট্ঠচত্তালীসকম্মজস্স রূপপৰেণী সম্বন্ধা হুত্ৰা পৰত্ততী’’তি. সচে পন ন সক্কোন্তীতি পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স পচ্চযং দাতুং সচে ন সক্কোন্তি. যদি হি পটিসন্ধিচিত্ততো সত্তরসমং চুতিচিত্তং সিযা, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি কম্মজরূপং ন উপ্পজ্জেয্য, পগেৰ ভৰঙ্গচিত্তক্খণেসু. তথা সতি নত্থেৰ তস্স চিত্তস্স পচ্চযলাভোতি পৰত্তি নপ্পৰত্ততি, পৰেণী ন ঘটিযতেৰ, অঞ্ঞদত্থু ৰিচ্ছিজ্জতি. তেনাহ ‘‘ৰোক্কমতিতিনাম হোতী’’তিআদি.

ইত্থত্তাযাতি ইত্থংপকারতায. যাদিসো গব্ভসেয্যকস্স অত্তভাৰো, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তস্স চ পঞ্চক্খন্ধা অনূনা এৰ হোন্তীতি আহ ‘‘এৰং পরিপুণ্ণপঞ্চক্খন্ধভাৰাযা’’তি. উপচ্ছিজ্জিস্সথাতি সন্তানৰিচ্ছেদেন ৰিচ্ছিন্দেয্য. সুদ্ধং নামরূপমেৰাতি ৰিঞ্ঞাণৰিরহিতং কেৰলং নামরূপমেৰ. অৰযৰানং পারিপূরি ৰুড্ঢি. থিরভাৰপ্পত্তি ৰিরূল়্হি. মহল্লকভাৰপ্পত্তি ৰেপুল্লং. তানি চ যথাক্কমং পঠমাদিৰযৰসেন হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমৰযৰসেনা’’তিআদি. ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন ৰস্সসহস্সদ্ৰযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

ৰিঞ্ঞাণমেৰাতি নিযমৰচনং, ইতো বাহিরকপ্পিতস্স অত্তনো, ইস্সরাদীনঞ্চ পটিক্খেপপদং, ন অৰিজ্জাদিফস্সাদিপটিক্খেপপদং পটিযোগীনিৰত্তনপদত্তা অৰধারণস্স. তেনাহ ‘‘এসেৰ হেতূ’’তিআদি. অযঞ্চ নযো হেট্ঠাপি সব্বপদেসু যথারহং ৰত্তব্বো. ইদানি ৰিঞ্ঞাণমেৰ নামরূপস্স পধানকারণন্তি ইমমত্থং ওপম্মৰসেন ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. পচ্চেকং ৰিয সমুদিতস্সাপি নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণেন ৰিনা অত্তকিচ্চাসমত্থতং দস্সেতুং ‘‘ত্ৰং নামরূপং নামা’’তি একজ্ঝং গহণং. পুরেচারিকেতি পুব্বঙ্গমেৰ. ৰিঞ্ঞাণঞ্হি সহজাতধম্মানং পুব্বঙ্গমং. তেনাহ ভগৰা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি. (ধ. প. ১; নেত্তি. ৯০, ৯২; পেটকো. ১৩, ৮৩) বহুধাতি অনেকপ্পকারেন পচ্চযো হোতি.

কথং? ৰিপাকনামস্স হি পটিসন্ধিযং অঞ্ঞং ৰা ৰিঞ্ঞাণং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারইন্দ্রিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি নৰধা পচ্চযো হোতি. ৰত্থুরূপস্স পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি নৰধা পচ্চযো হোতি. ঠপেত্ৰা পন ৰত্থুরূপং সেসরূপস্স ইমেসু নৰসু অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযং অপনেত্ৰা সেসেহি অট্ঠহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং পন অসঞ্ঞসত্তরূপস্স, পঞ্চৰোকারে ৰা কম্মজস্স সুত্তন্তিকপরিযাযতো উপনিস্সযৰসেন একধাৰ পচ্চযো হোতি. অৰসেসঞ্হি পঠমভৰঙ্গতো পভুতি সব্বম্পি ৰিঞ্ঞাণং তস্স নামরূপস্স যথারহং পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন পচ্চযনযে দস্সিযমানে সব্বাপি মহাপকরণকথা আনেতব্বা হোতীতি ন ৰিত্থারিতা. কথং পনেতং পচ্চেতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামরূপং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো, যুত্তিতো চ. পাল়িযঞ্হি ‘‘চিত্তানুপরিৰত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. মাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৰেদনাদীনং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা আগতা. যুত্তিতো পন ইধ চিত্তজেন রূপেন দিট্ঠেন অদিট্ঠস্সাপি রূপস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. চিত্তেহি পসন্নে, অপ্পসন্নে ৰা তদনুরূপানি রূপানি উপ্পজ্জমানানি দিট্ঠানি, দিট্ঠেন চ অদিট্ঠস্স অনুমানং হোতীতি. ইমিনা ইধ ‘‘দিট্ঠেন চিত্তজরূপেন অদিট্ঠস্সাপি পটিসন্ধিরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতী’’তি পচ্চেতব্বমেতং. কম্মসমুট্ঠানস্সাপি হি রূপস্স চিত্তসমুট্ঠানস্স ৰিয ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা পট্ঠানে আগতাতি.

১১৬. ইধ সমুদয-সদ্দো সমুদায-সদ্দো ৰিয সমূহপরিযাযোতি আহ ‘‘দুক্খরাসিসম্ভৰো’’তি. এককোতি অসহাযো রাজপরিসারহিতো. পস্সেয্যাম তে রাজভাৰং অম্হেহি ৰিনাতি অধিপ্পাযো. যথারহং পরিসং রঞ্জেতীতি হি রাজা. অত্থতোতি অত্থসিদ্ধিতো অৰদন্তম্পি ৰদতি ৰিয. ‘‘হদযৰত্থু’’ন্তি ইমিনাৰ তন্নিস্সযোপি গহিতো ৰাতি দট্ঠব্বং. আনন্তরিযভাৰতো নিস্সযনিস্সযোপি ‘‘নিস্সযো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং নাম ভৰেয্যাসি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পস্সেয্যামা’’তিআদি. বহুধাতি অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? নামং তাৰ পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি সত্তধা ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি এৰং অঞ্ঞথাপি পচ্চযো হোতি. অৰিপাকং পন নামং যথাৰুত্তেসু পচ্চযেসু ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযং ইতরেহি ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযেনাতি অঞ্ঞথাপি পচ্চযো হোতি, তঞ্চ খো পৰত্তিযংযেৰ, ন পটিসন্ধিযং. রূপতো পন হদযৰত্থু পটিসন্ধিযং ৰিঞ্ঞাণস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থি অৰিগতপচ্চযেহি ছধাৰ পচ্চযো হোতি. পৰত্তিযং পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰজ্জিতেহি পঞ্চহি পুরেজাতপচ্চযেন সহ তেহেৰ পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদিভেদং পন পঞ্চৰিধম্পি রূপং যথাক্কমং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিভেদস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতীতি এৰং নামরূপং ৰিঞ্ঞাণস্স বহুধা পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

য্ৰাযমনুক্কমেন ৰিঞ্ঞাণস্স নামরূপং, পটিসন্ধিনামরূপস্স, চ ৰিঞ্ঞাণং পতি পচ্চযভাৰো, সো কদাচি ৰিঞ্ঞাণস্স সাতিসযো, কদাচি নামরূপস্স, কদাচি উভিন্নং সদিসোতি তিৰিধোপি সো ‘‘এত্তাৰতা’’তি পদেন একজ্ঝং গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰিঞ্ঞাণে…পে… পৰত্তেসূ’’তি ৰত্ৰা পুন যমিদম্পি ৰিঞ্ঞাণং নামরূপসঞ্ঞিতানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযেন পৰত্তানং এত্তকেন সব্বা সংসারৰট্টপ্পৰত্তীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘এত্তকেন…পে… পটিসন্ধিযো’’তি আহ. তত্থ এত্তকেনাতি এত্তকেনেৰ, ন ইতো অঞ্ঞেন কেনচি কারকৰেদকসভাৰেন অত্তনা, ইস্সরাদিনা ৰাতি অত্থো. অন্তোগধাৰধারণঞ্হেতং পদং.

ৰচনমত্তমেৰ অধিকিচ্চাতি দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদি-সদ্দা ৰিয অতথত্তা ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তস্স. তেনাহ ‘‘অত্থং অদিস্ৰা’’তি. ৰোহারস্সাতি ৰোহরণমত্তস্স. পথোতি পৰত্তিমগ্গো পৰত্তিযা ৰিসযো. যস্মা সরণকিরিযাৰসেন পুগ্গলো ‘‘সতো’’তি ৰুচ্চতি, সম্পজাননকিরিযাৰসেন ‘‘সম্পজানো’’তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কারণাপদেসৰসেনা’’তি. কারণং নিদ্ধারেত্ৰা উত্তি নিরুত্তীতি. একমেৰ অত্থং ‘‘পণ্ডিতো’’তিআদিনা পকারতো ঞাপনতো ‘‘পঞ্ঞত্তী’’তি ৰদন্তি. সো এৰ হি ‘‘পণ্ডিতো’’তি চ ‘‘ব্যত্তো’’তি চ ‘‘মেধাৰী’’তি চ পঞ্ঞাপীযতীতি. পণ্ডিচ্চপ্পকারতো পন পণ্ডিতো, ৰেয্যত্তিযপ্পকারতো ব্যত্তোতি পঞ্ঞাপীযতীতি এৰং পকারতো পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি. যস্মা ইধ অধিৰচননিরুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি. সব্বঞ্চ ৰচনং অধিৰচনাদিভাৰং ভজতি, তস্মা কেসুচি ৰচনৰিসেসেসু ৰিসেসেন পৰত্তেহি অধিৰচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৰচনানি পঞ্ঞত্তিঅত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৰুত্তানীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অযমত্থযোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা.

অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাৰে, উপরি ৰচনং অধিৰচনং. কস্স উপরি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি পাকটো যমত্থো. অধীনং ৰা ৰচনং অধিৰচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসেন নিচ্ছিতং, নিযতং ৰা ৰচনং নিরুত্তি. পথৰীধাতুপুরিসাদিতংতংপকারেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৰং অধিৰচনাদিপদানং সব্বৰচনেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা, অঞ্ঞথা সিরিৰড্ঢকধনৰড্ঢকপ্পকারানমেৰ নিরুত্তিতা, ‘‘পণ্ডিতো ৰিযত্তো’’তি এৰং পকারানমেৰ একমেৰ অত্থং তেন তেন পকারেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি. এৰং তীহিপি নামেহি ৰুত্তস্স ৰোহারস্স পৰত্তিমগ্গোপি সহ ৰিঞ্ঞাণেন নামরূপন্তি এত্তাৰতাৰ ইচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘‘ইতী’’তিআদি. পঞ্ঞায অৰচরিতব্বন্তি পঞ্ঞায পৰত্তিতব্বং, ঞেয্যন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘জানিতব্ব’’ন্তি. ৰট্টন্তি কিলেসৰট্টং, কম্মৰট্টং, ৰিপাকৰট্টন্তি তিৰিধম্পি ৰট্টং. ৰত্ততীতি পৰত্ততি. তযিদং ‘‘জাযেথা’’তিআদিনা পঞ্চহি পদেহি ৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন ইত্থীতিপুরিসাতিআদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নামপঞ্ঞত্তত্থাযাতি খন্ধাদিফস্সাদিসত্তাদিইত্থাদিনামস্স পঞ্ঞাপনত্থায. ৰত্থুপি এত্তাৰতাৰ. তেনাহ ‘‘খন্ধপঞ্চকম্পি এত্তাৰতাৰ পঞ্ঞাযতী’’তি. এত্তাৰতা এত্তকেন, সহ ৰিঞ্ঞাণেন নামরূপপ্পৰত্তিযাতি অত্থো.

অত্তপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনা

১১৭. অনুসন্ধিযতি এতেনাতি অনুসন্ধি, হেট্ঠা আগতদেসনায অনুসন্ধানৰসেন পৰত্তা উপরিদেসনা, সা পঠমপদস্স দস্সিতা, ইদানি দুতিযপদস্স দস্সেতব্বাতি তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইতি ভগৰা’’তিআদিমাহ. রূপিন্তি রূপৰন্তং. পরিত্তন্তি ন ৰিপুলং, অপ্পকন্তি অত্থো. যস্মা অত্তা নাম কোচি পরমত্থতো নত্থি. কেৰলং পন দিট্ঠিগতিকানং পরিকপ্পিতমত্তং, তস্মা যত্থ নেসং অত্তসঞ্ঞা, যথা চস্স রূপিভাৰাদিপরিকপ্পনা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘যো’’তিআদিমাহ. রূপিং পরিত্তন্তি অত্তনো উপট্ঠিতকসিণরূপৰসেন রূপিং, তস্স অৰড্ঢিতভাৰেন পরিত্তং. পঞ্ঞপেতি নীলকসিণাদিৰসেন নানাকসিণলাভী. তন্তি অত্তানং. অনন্তন্তি কসিণনিমিত্তস্স অপ্পমাণতায পরিচ্ছেদস্স অনুপট্ঠানতো অন্তরহিতং. উগ্ঘাটেত্ৰাতি ভাৰনায অপনেত্ৰা. নিমিত্তফুট্ঠোকাসন্তি তেন কসিণনিমিত্তেন ফুট্ঠপ্পদেসং. তেসূতি চতূসু অরূপক্খন্ধেসু. ৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰাতি ‘‘ৰিঞ্ঞাণমযো অত্তা’’তি এৰংৰাদী.

১১৮. ‘‘এতরহী’’তি সাৰধারণমিদং পদন্তি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদানেৰা’’তি ৰত্ৰা অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং আহ ‘‘ন ইতো পর’’ন্তি. তত্থ তত্থেৰ সত্তা উচ্ছিজ্জন্তীতি উচ্ছেদৰাদী, তেনাহ ‘‘উচ্ছেদৰসেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি. ভাৰিন্তি সব্বং সদা ভাৰিং অৰিনস্সনকং. তেনাহ ‘‘সস্সতৰসেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি. অতথাসভাৰন্তি যথা পরৰাদী ৰদন্তি, ন তথা সভাৰং. তথভাৰাযাতি উচ্ছেদভাৰায ৰা সস্সতভাৰায ৰা. অনিযমৰচনঞ্হেতং ৰুত্তং সামঞ্ঞজোতনাৰসেন. সম্পাদেস্সামীতি তথভাৰং অস্স সম্পন্নং কত্ৰা দস্সযিস্সামি, পতিট্ঠাপেস্সামীতি অত্থো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সস্সতৰাদঞ্চ জানাপেত্ৰা’’তিআদি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.১১৮) ইমিনাতি ‘‘অতথং ৰা পনা’’তিআদি ৰচনেন, অনুচ্ছেদসভাৰম্পি সমানং সস্সতৰাদিনো মতিৰসেনাতি অধিপ্পাযো. উপকপ্পেস্সামীতি উপেচ্চ সমত্থযিস্সামি.

এৰং সমানন্তি এৰং ভূতং সমানং. রূপকসিণজ্ঝানং রূপং উত্তরপদলোপেন, অধিগমনৰসেন তং এতস্স অত্থীতি রূপীতি আহ ‘‘রূপিন্তি রূপকসিণলাভি’’ন্তি. পরিত্তত্তানুদিট্ঠীতি এত্থ রূপী-সদ্দোপিআৰুত্তিআদিনযেন আনেত্ৰা ৰত্তব্বো, রূপীভাৰম্পি হি সো দিট্ঠিগতিকো পরিত্তভাৰং ৰিয অত্তনো অভিনিৰিস্স ঠিতোতি. অরূপিন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘পত্তপলাসবহুলগচ্ছসঙ্খেপেন ঘনগহনজটাৰিতানা নাতিদীঘসন্তানা ৰল্লি, তব্বিপরীতা লতা’’তি ৰদন্তি. অপ্পহীনট্ঠেনাতি মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নভাৰেন. কারণলাভে সতি উপ্পজ্জনারহতা অনুসযনট্ঠো.

অরূপকসিণং নাম কসিণুগ্ঘাটিং আকাসং, ন পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণং. ‘‘উভযম্পি অরূপকসিণমেৰা’’তি কেচি. অরূপক্খন্ধগোচরং ৰাতি ৰেদনাদযো অরূপক্খন্ধা ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৰেসস্স গোচরো এতস্সাতি অরূপক্খন্ধগোচরো, দিট্ঠিগতিকো, তং অরূপক্খন্ধগোচরং. ৰা-সদ্দো ৰুত্তৰিকপ্পত্থো. সদ্দযোজনা পন অরূপং অরূপক্খন্ধা গোচরভূতা এতস্স অত্থীতি অরূপী, তং অরূপিং. লাভিনো চত্তারোতি রূপকসিণাদিলাভৰসেন তং তং দিট্ঠিৰাদং সযমেৰ পরিকপ্পেত্ৰা তং আদায পগ্গয্হ পঞ্ঞাপনকা চত্তারো দিট্ঠিগতিকা. তেসং অন্তেৰাসিকাতি তেসং লাভীনং ৰাদং পচ্চক্খতো, পরম্পরায চ উগ্গহেত্ৰা তথেৰ নং খমিত্ৰা রোচেত্ৰা পঞ্ঞাপনকা চত্তারো. তক্কিকা চত্তারোতি কসিণজ্ঝানস্স অলাভিনো কেৰলং তক্কনৰসেনেৰ যথাৰুত্তে চত্তারো দিট্ঠিৰাদে সযমেৰ অভিনিৰিস্স পগ্গয্হ ঠিতা চত্তারো. তেসং অন্তেৰাসিকা পুব্বে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.

নঅত্তপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনা

১১৯. আরদ্ধৰিপস্সকোপীতি সম্পরাযিকৰিপস্সকোপি, তেন বলৰৰিপস্সনায ঠিতং পুগ্গলং দস্সেতি. ন পঞ্ঞপেতি এৰ অবহুস্সুতো পীতি অধিপ্পাযো. তাদিসো হি ৰিপস্সনায আনুভাৰো. সাসনিকোপি ঝানাভিঞ্ঞালাভী ‘‘ন পঞ্ঞপেতী’’তি ন ৰত্তব্বোতি সো ইধ ন উদ্ধটো. ইদানি নেসং অপঞ্ঞাপনে কারণং দস্সেতি ‘‘এতেসঞ্হী’’তিআদিনা. ইচ্চেৰ ঞাণং হোতি, ন ৰিপরীতগ্গাহো তস্স কারণস্স দূরসমুস্সারিতত্তা. অরূপক্খন্ধা ইচ্চেৰ ঞাণং হোতীতি যোজনা.

অত্তসমনুপস্সনাৰণ্ণনা

১২১. দিট্ঠিৰসেন সমনুপস্সিত্ৰা, ন ঞাণৰসেন. সা চ সমনুপস্সনা অত্থতো দিট্ঠিদস্সনৰসেন.

‘‘ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৰং আগতা ৰেদনাক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. ইট্ঠাদিভেদং আরম্মণং ন পটিসংৰেদেতীতি অপ্পটিসংৰেদনোতি ৰেদকভাৰপটিক্খেপমুখেন সঞ্জাননাদিভাৰোপি পটিক্খিত্তো হোতি তদৰিনাভাৰতোতি আহ ‘‘ইমিনা রূপক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতা’’তি. ‘‘অত্তা মে ৰেদিযতী’’তি ইমিনা অপ্পটিসংৰেদনত্তং পটিক্খিপতি. তেনাহ ‘‘নোপি অপ্পটিসংৰেদনো’’তি. ‘‘ৰেদনাধম্মো’’তি পন ইমিনা ‘‘ৰেদনা মে অত্তা’’তি ইমং ৰাদং পটিক্খিপতি. ৰেদনাসঙ্খাতো ধম্মো এতস্স অত্থীতি হি ৰেদনাধম্মোতি ৰেদনায সমন্নাগতভাৰং তস্স পটিজানাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স চ ৰেদনাধম্মো অৰিপ্পযুত্তসভাৰো’’তি. সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ‘‘ৰেদনাসম্পযুত্তত্তা ৰেদিযতী’’তি তংসম্পযোগতো তংকিচ্চকতমাহ যথা চেতনাযোগতো চেতনো পুরিসোতি. সব্বেসম্পি তং সারম্মণধম্মানং আরম্মণানুভৰনং লব্ভতেৰ, তঞ্চ খো একদেসতো ফুট্ঠতামত্ততো, ৰেদনায পন ৰিস্সৰিতায সামিভাৰেন আরম্মণরসানুভৰনন্তি. তস্সা ৰসেন সঞ্ঞাদযোপি তংসম্পযুত্তত্তা ‘‘ৰেদিযতী’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘আরম্মণরসানুভৰনট্ঠানং পত্ৰা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তকমেৰ অনুভৰন্তী’’তি, (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদ্দেসকথা) রাজসূদনিদস্সনেন ৰাযমত্থো তত্থ ৰিভাৰিতো এৰ. এতস্সাতি সঞ্ঞাদিক্খন্ধত্তযস্স. ‘‘অৰিপ্পযুত্তসভাৰো’’তি ইমিনা অৰিসংযোগজনিতং কঞ্চি ৰিসেসং ঠানং দীপেতি.

১২২. তত্থাতি তেসু ৰারেসু. তীসু দিট্ঠিগতিকেসূতি ‘‘ৰেদনা মে অত্তা’’তি, ‘‘অপ্পটিসংৰেদনো মে অত্তা’’তি, ‘‘ৰেদনাধম্মো মে অত্তা’’তি চ এৰংৰাদেসু তীসু দিট্ঠিগতিকেসু. তিস্সন্নং ৰেদনানং ভিন্নসভাৰত্তা সুখং ৰেদনং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতো দুক্খং, অদুক্খমসুখং ৰা ৰেদনং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সনা ন যুত্তা. এৰং সেসদ্ৰযে পীতি আহ ‘‘যো যো যং যং ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতী’’তি.

১২৩. ‘‘হুত্ৰা অভাৰতো’’তি ইমিনা উদযব্বযৰন্ততায অনিচ্চাতি দস্সেতি, ‘‘তেহি তেহী’’তিআদিনা অনেককারণসঙ্খতত্তা সঙ্খতাতি. তং তং পচ্চযন্তি ‘‘ইন্দ্রিযং, আরম্মণং, ৰিঞ্ঞাণং, সুখ, ৰেদনীযো ফস্সো’’তি এৰং আদিকং তং তং অত্তনো কারণং পটিচ্চ নিস্সায সম্মা সস্সতাদিভাৰস্স, উচ্ছেদাদিভাৰস্স চ অভাৰেন ঞাযেন সমকারণেন সদিসকারণেন অনুরূপকারণেন উপ্পন্না. খযসভাৰাতি খযধম্মা, ৰযসভাৰাতি ৰযধম্মা ৰিরজ্জনসভাৰাতি ৰিরাগধম্মা, নিরুজ্ঝনসভাৰাতি নিরোধধম্মা, চতূহিপি পদেহি ৰেদনায ভঙ্গভাৰমেৰ দস্সেতি. তেনাহ ‘‘খযোতি…পে… খযধম্মাতিআদি ৰুত্ত’’ন্তি.

ৰিগতোতি সভাৰৰিগমেন ৰিগতো. একস্সেৰাতি একস্সেৰ দিট্ঠিগতিকস্স. তীসুপি কালেসূতি তিস্সন্নং ৰেদনানং পৰত্তিকালেসু. এসো মে অত্তাতি ‘‘এসো সুখৰেদনাসভাৰো, দুক্খঅদুক্খমসুখৰেদনাসভাৰো মে অত্তা’’তি কিং পন হোতী, একস্সেৰ ভিন্নসভাৰতং অনুম্মত্তকো কথং পচ্চেতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. ইতরো এৰম্পি তস্স ন হোতি যেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং পন ন ভৰিস্সতী’’তিআদিমাহ. ৰিসেসেনাতি সুখাদিৰিভাগেন. সুখঞ্চ দুক্খঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন অদুক্খমসুখং সঙ্গণ্হাতি, সুখসঙ্গহমেৰ ৰা তেন কতং সন্তসুখুমভাৰতো. অৰিসেসেনাতি অৰিভাগেন ৰেদনাসামঞ্ঞেন. ৰোকিণ্ণন্তি সুখাদিভেদেন ৰোমিস্সকং. তং তিৰিধম্পি ৰেদনং এস দিট্ঠিগতিকো একজ্ঝং গহেত্ৰা অত্তাতি সমনুপস্সতি. একক্খণে চ বহূনং ৰেদনানং উপ্পাদো আপজ্জতি অৰিসেসেন ৰেদনাসভাৰত্তা. অত্তনো হি তস্মিং সতি সদা সব্বৰেদনাপৰত্তিপ্পসঙ্গতো দিট্ঠিগতিকো অগতিযা একক্খণেপি বহূনম্পি ৰেদনানং উপ্পত্তিং পটিজানেয্যাতি তস্স অৰসরং অদেন্তো ‘‘ন একক্খণে বহূনং ৰেদনানং উপ্পত্তি অত্থী’’তি আহ, পচ্চক্খৰিরুদ্ধমেতন্তি অধিপ্পাযো. এতেন পেতং নক্খমতীতি এতেন ৰিরুদ্ধত্তসাধনেনপি সব্বেন সব্বং অত্তনো অভাৰেনপি পণ্ডিতানং ন রুচ্চতি, এতং দস্সনং ধীরা নক্খমন্তীতি অত্থো.

১২৪. ইন্দ্রিযবদ্ধেপি রূপপ্পবন্ধে ৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন কাচি কিরিযা নাম লব্ভতীতি সুদ্ধরূপক্খন্ধেপি যত্থ কদাচি ৰাযোধাতুৰিপ্ফারো লব্ভতি, তমেৰ নিদস্সনভাৰেন গণ্হন্তো ‘‘তালৰণ্টে ৰা ৰাতপানে ৰা’’তি আহ. ৰেদনাধম্মেসূতি ৰেদনাধম্মৰন্তেসু. ‘‘অহমস্মী’’তি ইমিনা তযোপি খন্ধে একজ্ঝং গহেত্ৰা অহংকারস্স উপ্পজ্জনাকারো ৰুত্তোতি. ‘‘অযমহমস্মী’’তি পন ইমিনা তত্থ একং একং গহেত্ৰা অহংকারস্স উপ্পজ্জনাকারো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘একধম্মোপী’’তিআদি. তন্তি ‘‘অহমস্মী’’তি অহংকারুপ্পত্তিং. সা হি চতুক্খন্ধনিরোধেন অনুপলব্ভমানসন্নিস্সযা সসৰিসাণতিখিণতা ৰিয ন ভৰেয্যাৰাতি.

এত্তাৰতাতি ‘‘কিত্তাৰতা চ আনন্দা’’তিআদিনা ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধিদস্সনৰসেন পৰত্তেন এত্তকেন দেসনাধম্মেন. কামং হেট্ঠাপি ৰট্টকথাৰ কথিতা, ইধ পন দিট্ঠিগতিকস্স ৰট্টতো সীসুক্খিপনাসমত্থতাৰিভাৰনৰসেন মিচ্ছাদিট্ঠিযা মহাসাৰজ্জভাৰদীপনিযকথা পকাসিতাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ৰট্টকথা কথিতা’’তি আহ. ননু ৰট্টমূলং অৰিজ্জা তণ্হা, তা অনামসিত্ৰা ততো অঞ্ঞথা কস্মা ইধ ৰট্টকথা কথিতাতি আহ ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. অৰিজ্জাসীসেনাতি অৰিজ্জং উত্তমঙ্গং কত্ৰা, অৰিজ্জামুখেনাতি অত্থো. কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘অসুকস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স, চক্কৰত্তিনো ৰা কালে অৰিজ্জা উপ্পন্না, ন ততো পুব্বে অত্থী’’তি অৰিজ্জায আদি মরিযাদা অপ্পটিহতস্স মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জমানত্তা এৰাতি অত্থো. অযং পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা আসৰাদিকারণাতি অত্থো. ভৰতণ্হাযাতি ভৰসংযোজনভূতায তণ্হায. ভৰদিট্ঠিযাতি সস্সতদিট্ঠিযা. ‘‘তত্থ তত্থ উপপজ্জন্তো’’তি ইমিনা ‘‘ইতো এত্থ এত্তো ইধা’’তি এৰং অপরিযন্তং অপরাপরুপ্পত্তিং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মহাসমুদ্দে’’তিআদি.

১২৬. পচ্চযাকারমূল়্হস্সাতি ভূতকথনমেতং, ন ৰিসেসনং. সব্বোপি হি দিট্ঠিগতিকো পচ্চযাকারমূল়্হো এৰাতি. ৰিৰট্টং কথেন্তোতি ৰট্টতো ৰিনিমুত্তত্তা ৰিৰট্টং, ৰিমোক্খো, তং কথেন্তো. কারকস্সাতি সত্থুওৰাদকারকস্স, সম্মাপটিপজ্জন্তস্সাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সতিপট্ঠানৰিহারিনো’’তি. সো হি ৰেদনানুপস্সনায, ধম্মানুপস্সনায চ সম্মাপটিপত্তিযা ‘‘নেৰ ৰেদনং অত্তানং সমনুপস্সতী’’তিআদিনা ৰত্তব্বতং অরহতি. তেনাহ ‘‘এৰরূপো হী’’তিআদি. সব্বধম্মেসূতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. তে হি সম্মসনীযা. ন অঞ্ঞন্তি ৰেদনায অঞ্ঞং সঞ্ঞাদিধম্মং অত্তানং ন সমনুপস্সতীতি. ‘‘খন্ধলোকাদযো’’তি রূপাদিধম্মা এৰ ৰুচ্চন্তি, তেসং সমূহোতি দস্সেতুং ‘‘রূপাদীসু ধম্মেসূ’’তি ৰুত্তং. ন উপাদিযতি দিট্ঠিতণ্হাগাহৰসেন. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮; ধ. স. ১১২১; ৰিভ. ৮৩২, ৮৬৬) পৰত্তমানমঞ্ঞনাপি তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনা ৰিয পরিতস্সনরূপা এৰাতি আহ ‘‘তণ্হাদিট্ঠিমানপরিতস্সনাযপী’’তি.

সা এৰং দিট্ঠীতি সা অরহতো এৰংপকারা দিট্ঠীতি যো ৰদেয্য, তদকল্লং, তং ন যুত্তন্তি অত্থো. এৰমস্স দিট্ঠীতি এত্থাপি এৰংপকারা অস্স অরহতো দিট্ঠীতিআদিনা যোজেতব্বং. এৰঞ্হি সতীতি যো ৰদেয্য ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা ইতিস্স দিট্ঠী’’তি, তস্স চে ৰচনং তথেৰাতি অত্থো. ‘‘অরহা ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৰুত্তং ভৰেয্য জানতো তথা দিট্ঠিযা অভাৰতো. তেনেৰাতি তথা ৰত্তুমযুত্তত্তা এৰ. চতুন্নম্পি নযানন্তি ‘‘হোতি তথাগতো’’তিআদিনা আগতানং চতুন্নং ৰারানং. আদিতো তীসু ৰারেসু সঙ্খিপিত্ৰা পরিযোসানৰারে ৰিত্থারিতত্তা ‘‘অৰসানে ‘তং কিস্স হেতূ’তিআদিমাহা’’তি ৰুত্তং. ‘‘আদিতো তীসু ৰারেসু তথেৰ দেসনা পৰত্তা, যথা পরিযোসানৰারে, পাল়ি পন সঙ্খিত্তা’’তি কেচি.

ৰোহারোতি ‘‘সত্তো ইত্থী পুরিসো’’তিআদিনা, ‘‘খন্ধাআযতনানী’’তিআদিনা, ‘‘ফস্সো ৰেদনা’’তিআদিনা চ ৰোহারিতব্বৰোহারো. তস্স পন ৰোহারস্স পৰত্তিট্ঠানং নাম সঙ্খেপতো ইমে এৰাতি আহ ‘‘খন্ধা আযতনানি ধাতুযো’’তি. যস্মা নিব্বানং পুব্বভাগে সঙ্খারানং নিরোধভাৰেনেৰ পঞ্ঞাপিযতি চ, তস্মা তস্সাপি খন্ধমুখেন অৰচরিতব্বতা লব্ভতীতি ‘‘পঞ্ঞায অৰচরিতব্বং খন্ধপঞ্চক’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা ‘‘ইমস্মিংযেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিরোধঞ্চ লোকনিরোধগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি. (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫) পঞ্ঞাৰচরন্তি ৰা তেভূমকধম্মানমেতং গহণন্তি ‘‘খন্ধপঞ্চক’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং, তস্মা ‘‘যাৰতা পঞ্ঞা’’তি এত্থাপি লোকিযপঞ্ঞায এৰ গহণং দট্ঠব্বং. ৰট্টকথা হেসাতি. তথা হি ‘‘যাৰতা ৰট্টং ৰট্টতি’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তন্তাকুলকপদস্সেৰ অনুসন্ধি দস্সিতো’’তি. যস্মা ভগৰা দিট্ঠিসীসেনেত্থ ৰট্টকথং কথেত্ৰা যথানুসন্ধিনাপি ৰট্টকথং কথেসি, তস্মা ‘‘তন্তাকুলকপদস্সেৰ অনুসন্ধি দস্সিতো’’তি সাৰধারণং কত্ৰা ৰুত্তং. পটিচ্চসমুপ্পাদকথা পনেত্থ যাৰদেৰ তস্স গম্ভীরভাৰৰিভাৰনত্থায ৰিত্থারিতা, ৰিৰট্টকথাপি সমানা ইধ পচ্চামট্ঠাতি দট্ঠব্বং.

সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিৰণ্ণনা

১২৭. গচ্ছন্তো গচ্ছন্তোতি সমথপটিপত্তিযং সুপ্পতিট্ঠিতো হুত্ৰা ৰিপস্সনাগমনেন, মগ্গগমনেন চ গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো. উভোহি ভাগেহি মুচ্চনতো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম হোতি. সো ‘‘এৰং অসমনুপস্সন্তো’’তি ৰুত্তো ৰিপস্সনাযানিকোতি কত্ৰা ‘‘যো চ ন সমনুপস্সতীতি ৰুত্তো সো যস্মা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম হোতী’’তি ৰুত্তং. হেট্ঠা ৰুত্তানন্তি ‘‘কিত্তাৰতা চ, আনন্দ, অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞাপেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১১৯), ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু নেৰ ৰেদনং অত্তানং সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১২৫ আদযো) চ হেট্ঠা পাল়িযং আগতানং দ্ৰিন্নং পুথুজ্জনভিক্খূনং. নিগমনন্তি নিস্সরণং. নামন্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তাদিনামং.

পটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তাতি নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিতাৰিসেসৰিসিট্ঠপটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. তংতংসত্তনিকাযং পতি নিস্সযতো হি নানত্তকাযাদিতা তংপরিযাপন্নপটিসন্ধিসমুদাগতাতি দট্ঠব্বা তদভিনিব্বত্তককম্মভৰস্স তথা আযূহিতত্তা. চতস্সো আগমিস্সন্তীতি রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধৰসেন চতস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো আগমিস্সন্তি ‘‘রূপুপাযং ৰা আৰুসো ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩১১). ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্সাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স এতরহি পতিট্ঠানকারণস্স. অত্থতো ৰুত্তৰিসেসৰিসিট্ঠা পঞ্চৰোকারে রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা, চতুৰোকারে ৰেদনাদযো তযো খন্ধা ৰেদিতব্বা. সত্তাৰাসভাৰং উপাদায ‘‘দ্ৰে চ আযতনানীতি দ্ৰে নিৰাসট্ঠানানী’’তি ৰুত্তং. নিৰাসট্ঠানপরিযাযোপি আযতনসদ্দো হোতি যথা ‘‘দেৰাযতনদ্ৰয’’ন্তি. সব্বন্তি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি আযতনদ্ৰযন্তি সকলং. তস্মা গহিতং তত্থ একমেৰ অগ্গহেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. পরিযাদানং অনৰসেসগ্গহণং ন গচ্ছতি ৰট্টং ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিআযতনদ্ৰযানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅন্তোগধত্তা.

নিদস্সনত্থে নিপাতো, তস্মা সেয্যথাপি মনুস্সাতি যথা মনুস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসেসো হোতিযেৰ সতিপি বাহিরস্স কারকস্স অভেদে অজ্ঝত্তিকস্স ভিন্নত্তা. নানত্তং কাযে এতেসং, নানত্তো ৰা কাযো এতেসন্তি নানত্তকাযা, ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. নেসন্তি মনুস্সানং. নানত্তা সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি নানত্তসঞ্ঞিনো. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপাতো এতেসং অত্থীতি ৰিনিপাতিকা সতিপি দেৰভাৰে দিব্বসম্পত্তিযা অভাৰতো, অপাযেসু ৰা গতো নত্থি নিপাতো এতেসন্তি ৰিনিপাতিকা. তেনাহ ‘‘চতুঅপাযৰিনিমুত্তা’’তি. ধম্মপদন্তি সতিপট্ঠানাদিধম্মকোট্ঠাসং. ৰিজানিযাতি সুতমযেন তাৰ ঞাণেন ৰিজানিত্ৰা. তদনুসারেন যোনিসোমনসিকারং পরিব্রূহন্তো সীলৰিসুদ্ধিআদিকং সম্মাপটিপত্তিং অপি পটিপজ্জেম. সা চ পটিপত্তি হিতায দিট্ঠধম্মিকাদিসকলহিতায অম্হাকং সিযা. ইদানি তত্থ সীলপটিপত্তিং তাৰ ৰিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘পাণেসু চা’’তি গাথমাহ.

ব্রহ্মকাযে পঠমজ্ঝাননিব্বত্তে ব্রহ্মসমূহে, ব্রহ্মনিকাযে ৰা ভৰাতি ব্রহ্মকাযিকা. মহাব্রহ্মুনো পরিসায ভৰাতি ব্রহ্মপারিসজ্জা তস্স পরিচারকট্ঠানে ঠিতত্তা. মহাব্রহ্মুনো পুরোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্রহ্মপুরোহিতা. আযুৰণ্ণাদীহি মহন্তো ব্রহ্মানোতি মহাব্রহ্মুনো. সতিপি তেসং তিৰিধানম্পি পঠমেন ঝানেন অভিনিব্বত্তভাৰে ঝানস্স পন পৰত্তিভেদেন অযং ৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘ব্রহ্মপারিসজ্জা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিত্তেনাতি হীনেন, সা চস্স হীনতা ছন্দাদীনং হীনতায ৰেদিতব্বা, পটিলদ্ধমত্তং ৰা হীনং. কপ্পস্সাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স. হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৰত্তা মজ্ঝিমেন, সা চস্স মজ্ঝিমতা ছন্দাদীনং মজ্ঝিমতায ৰেদিতব্বা, পটিলভিত্ৰা নাতিসুভাৰিতং ৰা মজ্ঝিমং. উপড্ঢকপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স উপড্ঢকপ্পো. ৰিপ্ফারিকতরোতি ব্রহ্মপারিসজ্জেহি পমাণতো ৰিপুলতরো, সভাৰতো উল়ারতরো চ হোতি. সভাৰেনপি হি উল়ারতরোৰ, তং পনেত্থ অপ্পমাণং. তথা হি পরিত্তাভাদীনং, পরিত্তসুভাদীনঞ্চ কাযে সতিপি সভাৰৰেমত্তে একত্তৰসেনেৰ ৰৰত্থাপীযতীতি ‘‘একত্তকাযা’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. পণীতেনাতি উক্কট্ঠেন, সা চস্স উক্কট্ঠতা ছন্দাদীনং উক্কট্ঠতায ৰেদিতব্বা, সুভাৰিতং ৰা সম্মদেৰ ৰসিভাৰং পাপিতং পণীতং পধানভাৰং নীতন্তি কত্ৰা, ইধাপি কপ্পো অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো পরিপুণ্ণস্স মহাকপ্পস্স অসম্ভৰতো. ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন. তেতি ‘‘ব্রহ্মকাযিকা’’তি ৰুত্তা তিৰিধাপি ব্রহ্মানো. সঞ্ঞায একত্তাতি তিহেতুকভাৰেন সঞ্ঞায একত্তসভাৰত্তা. ন হি তস্সা সম্পযুত্তধম্মৰসেন অঞ্ঞোপি কোচি ভেদো অত্থি.

এৰন্তি ইমিনা নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিনোতি দস্সেতি.

দণ্ডউক্কাযাতি দণ্ডদীপিকায. সরতীতি ধাৰতি ৰিয. ৰিস্সরতীতি ৰিপ্পকিণ্ণা ৰিয ধাৰতি. দ্ৰে কপ্পাতি দ্ৰে মহাকপ্পা. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন আভস্সরগ্গহণেনেৰ সব্বেপি তে পরিত্তাভা, অপ্পমাণাভাপি গহিতা.

সোভনা পভা সুভা, সুভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৰত্তব্বে আ-কারস্স রস্সত্তং, অন্তিম-ণ-কারস্স হ-কারঞ্চ কত্ৰা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৰুত্তা, অট্ঠকথাযংপন নিচ্চলায একগ্ঘনায পভায সুভোতি পরিযাযৰচনন্তি ‘‘সুভেন ওকিণ্ণা ৰিকিণ্ণা’’তি অত্থো ৰুত্তো, এত্থাপি অন্তিম-ণ-কারস্স হ-কারকরণং ইচ্ছিতব্বমেৰ. ন ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পভা গচ্ছতি একগ্ঘনত্তা. চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৰ ভজন্তি কাযস্স, সঞ্ঞায চ একরূপত্তা. ৰিপুলসন্তসুখাযুৰণ্ণাদিফলত্তা ৰেহপ্ফলা. এত্থাতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং.

ৰিৰট্টপক্খে ঠিতা নপুনরাৰত্তনতো. ‘‘ন সব্বকালিকা’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অসব্বকালিকত্তং ৰিভাৰেতুং ‘‘কপ্পসতসহস্সম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. সোল়সকপ্পসহস্সচ্চযেন উপ্পন্নানং সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানং পরিনিব্বাযনতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তত্থ অনুপ্পজ্জনতো বুদ্ধসুঞ্ঞেলোকে সুঞ্ঞং তং ঠানং হোতি, তস্মা সুদ্ধাৰাসা ন সব্বকালিকা, খন্ধাৰারট্ঠানসদিসা হোন্তি সুদ্ধাৰাসভূমিযো. ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৰাসানং সত্তাৰাসভাৰদীপনেনেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিভাৰো দীপিতো, তস্মা সুদ্ধাৰাসাপি সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং নৰসু সত্তাৰাসেসু চতুত্থসত্তাৰাসংযেৰ ভজন্তি.

সুখুমত্তাতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তত্তা. পরিব্যত্তৰিঞ্ঞাণকিচ্চাভাৰতো নেৰ ৰিঞ্ঞাণং, সব্বসো অৰিঞ্ঞাণং ন হোতীতি নাৰিঞ্ঞাণং, তস্মা পরিপ্ফুটৰিঞ্ঞাণকিচ্চৰন্তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু অৰত্ৰা.

১২৮. তঞ্চ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিন্তি পঠমং ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং. হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সরূপতো, মনুস্সাদিৰিভাগতো, সঙ্খেপতো, ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি ভেদতো চ পজানাতি. তস্সা সমুদযঞ্চাতি তস্সা পঠমায ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা পঞ্চৰীসতিৰিধং সমুদযঞ্চ পজানাতি. অত্থঙ্গমেপি এসেৰ নযো. অস্সাদেতব্বতো, অস্সাদতো চ অস্সাদং. অযং অনিচ্চাদিভাৰো আদীনৰো. ছন্দরাগো ৰিনীযতি এতেন, এত্থ ৰাতি ছন্দরাগৰিনযো, সহ মগ্গেন নিব্বানং. ছন্দরাগপ্পহানন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. মানদিট্ঠীনং ৰসেনাহন্তি ৰা, তণ্হাৰসেন মমন্তি ৰা অভিনন্দনাপি মানস্স পরিতস্সনা ৰিয দট্ঠব্বা. সব্বত্থাতি সব্বেসু সেসেসু অট্ঠসুপি ৰারেসু. তত্থাতি উপরি তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু দুতিযাযতনেসু. তত্থ হি রূপং নত্থি. পুন তত্থাতি পঠমাযতনে. তত্থ হি একো রূপক্খন্ধোৰ. এত্থাতি চ তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি রূপস্স কম্মসমুট্ঠানত্তা আহারৰসেন যোজনা ন সম্ভৰতি.

যতো খোতি এত্থ তো-সদ্দো দা-সদ্দো ৰিয কালৰচনো ‘‘যতো খো, সারিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তিআদীসু (পারা. ২১) ৰিযাতি ৰুত্তং ‘‘যদা খো’’তি. অগ্গহেত্ৰাতি কঞ্চিপি সঙ্খারং ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা অগ্গহেত্ৰা. পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং অনধিগতত্তা সাতিসযস্স সমাধিবলস্স অভাৰতো পঞ্ঞাবলেনেৰ ৰিমুত্তো. তেনাহ ‘‘অট্ঠ ৰিমোক্খে অসচ্ছিকত্ৰা পঞ্ঞাবলেনেৰা’’তিআদি. অপ্পৰত্তিন্তি আযতিং অপ্পৰত্তিং কত্ৰা. পজানন্তো ৰিমুত্তোতি ৰা পঞ্ঞাৰিমুত্তো, পঠমজ্ঝানফস্সেন ৰিনা পরিজাননাদিপ্পকারেহি চত্তারি সচ্চানি জানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো তেসং কিচ্চানং মত্থকপ্পত্তিযা নিট্ঠিতকিচ্চতায ৰিসেসেন মুত্তোতি ৰিমুত্তো. সো পঞ্ঞাৰিমুত্তো. সুক্খৰিপস্সকোতি সমথভাৰনাসিনেহাভাৰেন সুক্খা লূখা, অসিনিদ্ধা ৰা ৰিপস্সনা এতস্সাতি সুক্খৰিপস্সকো. ঠত্ৰাতি পাদককরণৰসেন ঠত্ৰা. অঞ্ঞতরস্মিন্তি চ অঞ্ঞতরঅঞ্ঞতরস্মিং, একেকস্মিন্তি অত্থো. এৰঞ্হিস্স পঞ্চৰিধতা সিযা. ‘‘ন হেৰ খো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতী’’তি ইমিনা সাতিসযস্স সমাধিবলস্স অভাৰো দীপিতো. ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা’’তিআদিনা সাতিসযস্স পঞ্ঞাবলস্স ভাৰো. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৰা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা ‘‘দিস্ৰা পরিক্খীণা’’তি ৰুত্তা. দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা এৰ হি দস্সনং আসৰানং খযস্স পুরিমকিরিযা হোতি.

অট্ঠৰিমোক্খৰণ্ণনা

১২৯. একস্স ভিক্খুনোতি সত্তসু অরিযপুগ্গলেসু একস্স ভিক্খুনো. ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিআদিনা পরিজাননাদিৰসপ্প ৰত্তনিগ্গমনঞ্চ পঞ্ঞাৰিমুত্তনামঞ্চ. ইতরস্সাতি উভতোভাগৰিমুত্তস্স. ইমে সন্ধায হি পুব্বে ‘‘দ্ৰিন্নং ভিক্খূন’’ন্তি ৰুত্তং. কেনট্ঠেনাতি কেন সভাৰেন. সভাৰো হি ঞাণেন যাথাৰতো অরণীযতো ঞাতব্বতো ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতি, সো এৰ ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা ‘‘অট্ঠো’’তি ৰুত্তো. অধিমুচ্চনট্ঠেনাতি অধিকং সৰিসেসং মুচ্চনট্ঠেন, এতেন সতিপি সব্বস্সাপি রূপাৰচরজ্ঝানস্স ৰিক্খম্ভনৰসেন পটিপক্খতো ৰিমুত্তভাৰে যেন ভাৰনাৰিসেসেন তং ঝানং সাতিসযং পটিপক্খতো ৰিমুচ্চিত্ৰা পৰত্ততি, সো ভাৰনাৰিসেসো দীপিতো. ভৰতি হি সমানজাতিযুত্তোপি ভাৰনাৰিসেসেন পৰত্তিআকারৰিসেসো, যথা তং সদ্ধাৰিমুত্ততা দিট্ঠিপ্পত্তস্স. তথা পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুত্ততায, এৰং অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠেনপি ৰিমোক্খো. তেনাহ ‘‘আরম্মণে চা’’তিআদি. অযং পনত্থোতি অযং অধিমুচ্চনট্ঠো পচ্ছিমে ৰিমোক্খে নিরোধে নত্থি, কেৰলো ৰিমুত্তট্ঠো এৰ তত্থ লব্ভতি, তং সযমেৰ পরতো ৰক্খতি.

রূপীতি যেনাযং সসন্ততিপরিযাপন্নেন রূপেন সমন্নাগতো, তং যস্স ঝানস্স হেতুভাৰেন ৰিসিট্ঠং রূপং হোতি, যেন ৰিসিট্ঠেন রূপেন ‘‘রূপী’’তি ৰুচ্চেয্য রূপী-সদ্দস্স অতিসযত্থদীপনতো, তদেৰ সসন্ততিপরিযাপন্নরূপৰসেন পটিলদ্ধং ঝানং ইধ পরমত্থতো রূপীভাৰসাধকন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. রূপজ্ঝানং রূপং উত্তরপদলোপেন. রূপানীতি পনেত্থ পুরিমপদলোপো দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘নীলকসিণাদিরূপানী’’তি. রূপে কসিণরূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা এতস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী, সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৰদতি. তপ্পটিক্খেপেন অরূপসঞ্ঞী. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী’’তিআদি.

‘‘অন্তো অপ্পনাযং সুভন্তি আভোগো নত্থী’’তি ইমিনা পুব্বাভোগৰসেন তথা অধিমুত্তি সিযাতি দস্সেতি. এৰঞ্হেত্থ তথাৰত্তব্বতাপত্তিচোদনা সমত্থিতা হোতি. যস্মা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু তত্থ কতাধিকারানং অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠো সম্ভৰতি, তস্মা অট্ঠকথাযং তথা ততিযো ৰিমোক্খো সংৰণ্ণিতো, যস্মা পন মেত্তাৰসেন পৰত্তমানা ভাৰনা সত্তে অপ্পটিকূলতো দহন্তি তেসু ততো অধিমুচ্চিত্ৰাৰ পৰত্ততি, তস্মা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ২১২) ‘‘ব্রহ্মৰিহারভাৰনা সুভৰিমোক্খো’’তি ৰুত্তা, তযিদং উভযম্পি তেন তেন পরিযাযেন ৰুত্তত্তা ন ৰিরুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং.

সব্বসোতি অনৰসেসতো. ন হি চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং একদেসোপি তত্থ অৰস্সিস্সতি. ৰিসুদ্ধত্তাতি যথাপরিচ্ছিন্নকালে নিরোধিতত্তা. উত্তমো ৰিমোক্খো নাম অরিযেহেৰ সমাপজ্জিতব্বতো, অরিযফলপরিযোসানত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানপ্পত্তিভাৰতো চ.

১৩০. আদিতো পট্ঠাযাতি পঠমসমাপত্তিতো পট্ঠায. যাৰ পরিযোসানা সমাপত্তি, তাৰ. অট্ঠত্ৰাতি কত্থচি সমাপত্তিযং অট্ঠিতো এৰ, নিরন্তরমেৰ পটিপাটিযা, উপ্পটিপাটিযা চ সমাপজ্জতেৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইতো চিতো চ সঞ্চরণৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি. ইচ্ছতি সমাপজ্জিতুং. তত্থ ‘‘সমাপজ্জতি পৰিসতী’’তি সমাপত্তিসমঙ্গীপুগ্গলো তং তং পৰিট্ঠো ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.

দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তোতি অরূপজ্ঝানেন ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেনাতি দ্ৰীহি ৰিমুচ্চনভাগেহি, অরূপসমাপত্তিযা রূপকাযতো, মগ্গেন নামকাযতোতি দ্ৰীহি ৰিমুচ্চিতব্বভাগেহি চ ৰিমুত্তো. তেনাহ ‘‘অরূপসমাপত্তিযা’’তিআদি. ৰিমুত্তোতি হি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, ৰিমুচ্চন্তো চ কিলেসানং ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছিন্দনেহি কাযদ্ৰযতো ৰিমুত্তোতি অযমেত্থ অত্থো. গাথায চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসিৰব্রাহ্মণস্স ভগৰতা ‘‘নামকাযা ৰিমুত্তো’’তি উভতোভাগৰিমুত্তো মুনি অক্খাতো. তত্থ অত্থং পলেতীতি অত্থং গচ্ছতি. ন উপেতি সঙ্খন্তি ‘‘অসুকং নাম দিসং গতো’’তি ৰোহারং ন গচ্ছতি. এৰং মুনি নামকাযা ৰিমুত্তোতি এৰং অরূপং উপপন্নো সেক্খমুনি পকতিযা পুব্বেৰ রূপকাযা ৰিমুত্তো, তত্থ চ চতুত্থমগ্গং নিব্বত্তেত্ৰা নামকাযস্স পরিঞ্ঞাতত্তা পুন নামকাযাপি ৰিমুত্তো. উভতোভাগৰিমুত্তো খীণাসৰো হুত্ৰা অনুপাদায পরিনিব্বানসঙ্খাতং অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং, ‘‘খত্তিযো ব্রাহ্মণো’’তি এৰং আদিকং সমঞ্ঞং ন গচ্ছতীতি অত্থো.

‘‘অঞ্ঞতরতো ৰুট্ঠাযা’’তি ইদং কিং আকাসানঞ্চাযতনাদীসু অঞ্ঞতরলাভীৰসেন ৰুত্তং, উদাহু সব্বারুপ্পলাভীৰসেনাতি যথিচ্ছসি, তথা হোতু, যদি সব্বারুপ্পলাভীৰসেন ৰুত্তং, ন কোচি ৰিরোধো. অথ তত্থ অঞ্ঞতরলাভীৰসেন ৰুত্তং, ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে অনুলোমম্পি সমাপজ্জতী’’তিআদিৰচনেন ৰিরুজ্ঝেয্যাতি? যস্মা অরূপাৰচরজ্ঝানেসু একস্সাপি লাভী ‘‘অট্ঠৰিমোক্খলাভী’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি অট্ঠৰিমোক্খে একদেসস্সাপি তংনামদানসমত্থতাসম্ভৰতো. অযঞ্হি অট্ঠৰিমোক্খসমঞ্ঞা সমুদাযে ৰিয তদেকদেসেপি নিরুল়্হাপত্তিসমঞ্ঞা ৰিযাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদীসু অঞ্ঞতরতো ৰুট্ঠাযা’’তি. ‘‘পঞ্চৰিধো হোতী’’তি ৰত্ৰা ছব্বিধতংপিস্স কেচি পরিকপ্পেন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, নিচ্ছিতোৰাযং পঞ্হো পুব্বাচরিযেহীতি দস্সেতুং ‘‘কেচি পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিনো, সারসমাসাচরিযা চ. তে হি ‘‘উভতোভাগৰিমুত্তোতি উভযভাগৰিমুত্তো সমাধিৰিপস্সনাতো’’তি ৰত্ৰা রূপাৰচরসমাধিনাপি সমাধিপরিপন্থতো ৰিমুত্তিং মঞ্ঞন্তি. এৰং রূপজ্ঝানভাগেন, অরূপজ্ঝানভাগেন চ উভতো ৰিমুত্তোতি পাযসমানো. ‘‘তাদিসমেৰা’’তি ইমিনা যাদিসং অরূপাৰচরজ্ঝানং কিলেসৰিক্খম্ভনে, তাদিসং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং পীতি ইমমত্থং উল্লঙ্গেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

উভতোভাগৰিমুত্তপঞ্হোতি উভতোভাগৰিমুত্তস্স ছব্বিধতং নিস্সায উপ্পন্নপঞ্হো. ৰণ্ণনং নিস্সাযাতি তস্স পদস্স অত্থৰচনং নিস্সায. চিরেনাতি থেরস্স অপরভাগে চিরেন কালেন. ৰিনিচ্ছযন্তি সংসযছেদকং সন্নিট্ঠানং পত্তো.তং পঞ্হন্তি তমত্থং. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো পঞ্হো. ন কেনচি সুতপুব্বন্তি কেনচি কিঞ্চি ন সুতপুব্বং, ইদং অত্থজাতন্তি অধিপ্পাযো. কিঞ্চাপি উপেক্খাসহগতং, কিঞ্চাপি কিলেসে ৰিক্খম্ভেতীতি পচ্চেকং কিঞ্চাপি-সদ্দো যোজেতব্বো. সমুদাচরতীতি পৰত্ততি. তত্থ কারণমাহ ‘‘ইমে হী’’তিআদিনা, তেন রূপাৰচরভাৰনতো আরুপ্পভাৰনা সৰিসেসং কিলেসে ৰিক্খম্ভেতি রূপৰিরাগভাৰনাভাৰতো, উপরিভাৰনাভাৰতো চাতি দস্সেতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা অট্ঠকথাযং আরুপ্পভাৰনানিদ্দেসে যং ৰুত্তং ‘‘তস্সেৰং তস্মিং নিমিত্তে পুনপ্পুনং চিত্তং চারেন্তস্স নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তি সতি সন্তিট্ঠতী’’তিআদি, (ৰিসুদ্ধি. ১.২৮১) তং সমত্থতং হোতীতি. ইদং সুত্তন্তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাঠমাহ (পু. প. নিদ্দেস ২৭). সব্বঞ্হি বুদ্ধৰচনং অত্থসূচনাদিঅত্থেন সুত্তন্তি ৰুত্তো ৰাযমত্থো. যং পন তত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং অনুলোমাদিতো সমাপজ্জনেন সাতিসযং সন্তানস্স অভিসঙ্খতত্তা, অট্ঠমঞ্চ উত্তমং ৰিমোক্খং পদট্ঠানং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অগ্গমগ্গাধিগমেন উভতোভাগৰিমুচ্চনতো চ ইমায উভতোভাগৰিমুত্তিযা সব্বসেট্ঠতা ৰেদিতাতি দট্ঠব্বা.

মহানিদানসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.