অত্তসমনুপস্সনাৰণ্ণনা
১২১. দিট্ঠিৰসেন সমনুপস্সিত্ৰা, ন ঞাণৰসেন. সা চ সমনুপস্সনা অত্থতো দিট্ঠিদস্সনৰসেন.
‘‘ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৰং আগতা ৰেদনাক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. ইট্ঠাদিভেদং আরম্মণং ন পটিসংৰেদেতীতি অপ্পটিসংৰেদনোতি ৰেদকভাৰপটিক্খেপমুখেন সঞ্জাননাদিভাৰোপি পটিক্খিত্তো হোতি তদৰিনাভাৰতোতি আহ ‘‘ইমিনা রূপক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতা’’তি. ‘‘অত্তা মে ৰেদিযতী’’তি ইমিনা অপ্পটিসংৰেদনত্তং পটিক্খিপতি. তেনাহ ‘‘নোপি অপ্পটিসংৰেদনো’’তি. ‘‘ৰেদনাধম্মো’’তি পন ইমিনা ‘‘ৰেদনা মে অত্তা’’তি ইমং ৰাদং পটিক্খিপতি. ৰেদনাসঙ্খাতো ধম্মো এতস্স অত্থীতি হি ৰেদনাধম্মোতি ৰেদনায সমন্নাগতভাৰং তস্স পটিজানাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স চ ৰেদনাধম্মো অৰিপ্পযুত্তসভাৰো’’তি. সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ‘‘ৰেদনাসম্পযুত্তত্তা ৰেদিযতী’’তি তংসম্পযোগতো তংকিচ্চকতমাহ যথা চেতনাযোগতো চেতনো পুরিসোতি. সব্বেসম্পি তং সারম্মণধম্মানং আরম্মণানুভৰনং লব্ভতেৰ, তঞ্চ খো একদেসতো ফুট্ঠতামত্ততো, ৰেদনায পন ৰিস্সৰিতায সামিভাৰেন আরম্মণরসানুভৰনন্তি. তস্সা ৰসেন সঞ্ঞাদযোপি তংসম্পযুত্তত্তা ‘‘ৰেদিযতী’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘আরম্মণরসানুভৰনট্ঠানং পত্ৰা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তকমেৰ অনুভৰন্তী’’তি, (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদ্দেসকথা) রাজসূদনিদস্সনেন ৰাযমত্থো তত্থ ৰিভাৰিতো এৰ. এতস্সাতি সঞ্ঞাদিক্খন্ধত্তযস্স. ‘‘অৰিপ্পযুত্তসভাৰো’’তি ইমিনা অৰিসংযোগজনিতং কঞ্চি ৰিসেসং ঠানং দীপেতি.
১২২. তত্থাতি তেসু ৰারেসু. তীসু দিট্ঠিগতিকেসূতি ‘‘ৰেদনা মে অত্তা’’তি, ‘‘অপ্পটিসংৰেদনো মে অত্তা’’তি, ‘‘ৰেদনাধম্মো মে অত্তা’’তি চ এৰংৰাদেসু তীসু দিট্ঠিগতিকেসু. তিস্সন্নং ৰেদনানং ভিন্নসভাৰত্তা সুখং ৰেদনং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতো দুক্খং, অদুক্খমসুখং ৰা ৰেদনং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সনা ন যুত্তা. এৰং সেসদ্ৰযে পীতি আহ ‘‘যো যো যং যং ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতী’’তি.
১২৩. ‘‘হুত্ৰা অভাৰতো’’তি ইমিনা উদযব্বযৰন্ততায অনিচ্চাতি দস্সেতি, ‘‘তেহি তেহী’’তিআদিনা অনেককারণসঙ্খতত্তা সঙ্খতাতি. তং তং পচ্চযন্তি ‘‘ইন্দ্রিযং, আরম্মণং, ৰিঞ্ঞাণং, সুখ, ৰেদনীযো ফস্সো’’তি এৰং আদিকং তং তং অত্তনো কারণং পটিচ্চ নিস্সায সম্মা সস্সতাদিভাৰস্স, উচ্ছেদাদিভাৰস্স চ অভাৰেন ঞাযেন সমকারণেন সদিসকারণেন অনুরূপকারণেন উপ্পন্না. খযসভাৰাতি খযধম্মা, ৰযসভাৰাতি ৰযধম্মা ৰিরজ্জনসভাৰাতি ৰিরাগধম্মা, নিরুজ্ঝনসভাৰাতি নিরোধধম্মা, চতূহিপি পদেহি ৰেদনায ভঙ্গভাৰমেৰ দস্সেতি. তেনাহ ‘‘খযোতি…পে… খযধম্মাতিআদি ৰুত্ত’’ন্তি.
ৰিগতোতি সভাৰৰিগমেন ৰিগতো. একস্সেৰাতি একস্সেৰ দিট্ঠিগতিকস্স. তীসুপি কালেসূতি তিস্সন্নং ৰেদনানং পৰত্তিকালেসু. এসো মে অত্তাতি ‘‘এসো সুখৰেদনাসভাৰো, দুক্খঅদুক্খমসুখৰেদনাসভাৰো মে অত্তা’’তি কিং পন হোতী, একস্সেৰ ভিন্নসভাৰতং অনুম্মত্তকো কথং পচ্চেতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. ইতরো এৰম্পি তস্স ন হোতি যেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং পন ন ভৰিস্সতী’’তিআদিমাহ. ৰিসেসেনাতি সুখাদিৰিভাগেন. সুখঞ্চ দুক্খঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন অদুক্খমসুখং সঙ্গণ্হাতি, সুখসঙ্গহমেৰ ৰা তেন কতং সন্তসুখুমভাৰতো. অৰিসেসেনাতি অৰিভাগেন ৰেদনাসামঞ্ঞেন. ৰোকিণ্ণন্তি সুখাদিভেদেন ৰোমিস্সকং. তং তিৰিধম্পি ৰেদনং এস দিট্ঠিগতিকো একজ্ঝং গহেত্ৰা অত্তাতি সমনুপস্সতি. একক্খণে চ বহূনং ৰেদনানং উপ্পাদো আপজ্জতি অৰিসেসেন ৰেদনাসভাৰত্তা. অত্তনো হি তস্মিং সতি সদা সব্বৰেদনাপৰত্তিপ্পসঙ্গতো দিট্ঠিগতিকো অগতিযা একক্খণেপি বহূনম্পি ৰেদনানং উপ্পত্তিং পটিজানেয্যাতি তস্স অৰসরং অদেন্তো ‘‘ন একক্খণে বহূনং ৰেদনানং উপ্পত্তি অত্থী’’তি আহ, পচ্চক্খৰিরুদ্ধমেতন্তি অধিপ্পাযো. এতেন পেতং নক্খমতীতি এতেন ৰিরুদ্ধত্তসাধনেনপি সব্বেন সব্বং অত্তনো অভাৰেনপি পণ্ডিতানং ন রুচ্চতি, এতং দস্সনং ধীরা নক্খমন্তীতি অত্থো.
১২৪. ইন্দ্রিযবদ্ধেপি রূপপ্পবন্ধে ৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন কাচি কিরিযা নাম লব্ভতীতি সুদ্ধরূপক্খন্ধেপি যত্থ কদাচি ৰাযোধাতুৰিপ্ফারো লব্ভতি, তমেৰ নিদস্সনভাৰেন গণ্হন্তো ‘‘তালৰণ্টে ৰা ৰাতপানে ৰা’’তি আহ. ৰেদনাধম্মেসূতি ৰেদনাধম্মৰন্তেসু. ‘‘অহমস্মী’’তি ইমিনা তযোপি খন্ধে একজ্ঝং গহেত্ৰা অহংকারস্স উপ্পজ্জনাকারো ৰুত্তোতি. ‘‘অযমহমস্মী’’তি পন ইমিনা তত্থ একং একং গহেত্ৰা অহংকারস্স উপ্পজ্জনাকারো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘একধম্মোপী’’তিআদি. তন্তি ‘‘অহমস্মী’’তি অহংকারুপ্পত্তিং. সা হি চতুক্খন্ধনিরোধেন অনুপলব্ভমানসন্নিস্সযা সসৰিসাণতিখিণতা ৰিয ন ভৰেয্যাৰাতি.
এত্তাৰতাতি ‘‘কিত্তাৰতা চ আনন্দা’’তিআদিনা ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধিদস্সনৰসেন পৰত্তেন এত্তকেন দেসনাধম্মেন. কামং হেট্ঠাপি ৰট্টকথাৰ কথিতা, ইধ পন দিট্ঠিগতিকস্স ৰট্টতো সীসুক্খিপনাসমত্থতাৰিভাৰনৰসেন মিচ্ছাদিট্ঠিযা মহাসাৰজ্জভাৰদীপনিযকথা পকাসিতাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ৰট্টকথা কথিতা’’তি আহ. ননু ৰট্টমূলং অৰিজ্জা তণ্হা, তা অনামসিত্ৰা ততো অঞ্ঞথা কস্মা ইধ ৰট্টকথা কথিতাতি আহ ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. অৰিজ্জাসীসেনাতি অৰিজ্জং উত্তমঙ্গং কত্ৰা, অৰিজ্জামুখেনাতি অত্থো. কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘অসুকস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স, চক্কৰত্তিনো ৰা কালে অৰিজ্জা উপ্পন্না, ন ততো পুব্বে অত্থী’’তি অৰিজ্জায আদি মরিযাদা অপ্পটিহতস্স মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জমানত্তা এৰাতি অত্থো. অযং পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা আসৰাদিকারণাতি অত্থো. ভৰতণ্হাযাতি ভৰসংযোজনভূতায তণ্হায. ভৰদিট্ঠিযাতি সস্সতদিট্ঠিযা. ‘‘তত্থ তত্থ উপপজ্জন্তো’’তি ইমিনা ‘‘ইতো এত্থ এত্তো ইধা’’তি এৰং অপরিযন্তং অপরাপরুপ্পত্তিং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মহাসমুদ্দে’’তিআদি.
১২৬. পচ্চযাকারমূল়্হস্সাতি ভূতকথনমেতং, ন ৰিসেসনং. সব্বোপি হি দিট্ঠিগতিকো পচ্চযাকারমূল়্হো এৰাতি. ৰিৰট্টং কথেন্তোতি ৰট্টতো ৰিনিমুত্তত্তা ৰিৰট্টং, ৰিমোক্খো, তং কথেন্তো. কারকস্সাতি সত্থুওৰাদকারকস্স, সম্মাপটিপজ্জন্তস্সাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সতিপট্ঠানৰিহারিনো’’তি. সো হি ৰেদনানুপস্সনায, ধম্মানুপস্সনায চ সম্মাপটিপত্তিযা ‘‘নেৰ ৰেদনং অত্তানং সমনুপস্সতী’’তিআদিনা ৰত্তব্বতং অরহতি. তেনাহ ‘‘এৰরূপো হী’’তিআদি. সব্বধম্মেসূতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. তে হি সম্মসনীযা. ন অঞ্ঞন্তি ৰেদনায অঞ্ঞং সঞ্ঞাদিধম্মং অত্তানং ন সমনুপস্সতীতি. ‘‘খন্ধলোকাদযো’’তি রূপাদিধম্মা এৰ ৰুচ্চন্তি, তেসং সমূহোতি দস্সেতুং ‘‘রূপাদীসু ধম্মেসূ’’তি ৰুত্তং. ন উপাদিযতি দিট্ঠিতণ্হাগাহৰসেন. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮; ধ. স. ১১২১; ৰিভ. ৮৩২, ৮৬৬) পৰত্তমানমঞ্ঞনাপি তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনা ৰিয পরিতস্সনরূপা এৰাতি আহ ‘‘তণ্হাদিট্ঠিমানপরিতস্সনাযপী’’তি.
সা এৰং দিট্ঠীতি সা অরহতো এৰংপকারা দিট্ঠীতি যো ৰদেয্য, তদকল্লং, তং ন যুত্তন্তি অত্থো. এৰমস্স দিট্ঠীতি এত্থাপি এৰংপকারা অস্স অরহতো দিট্ঠীতিআদিনা যোজেতব্বং. এৰঞ্হি সতীতি যো ৰদেয্য ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা ইতিস্স দিট্ঠী’’তি, তস্স চে ৰচনং তথেৰাতি অত্থো. ‘‘অরহা ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৰুত্তং ভৰেয্য জানতো তথা দিট্ঠিযা অভাৰতো. তেনেৰাতি তথা ৰত্তুমযুত্তত্তা এৰ. চতুন্নম্পি নযানন্তি ‘‘হোতি তথাগতো’’তিআদিনা আগতানং চতুন্নং ৰারানং. আদিতো তীসু ৰারেসু সঙ্খিপিত্ৰা পরিযোসানৰারে ৰিত্থারিতত্তা ‘‘অৰসানে ‘তং কিস্স হেতূ’তিআদিমাহা’’তি ৰুত্তং. ‘‘আদিতো তীসু ৰারেসু তথেৰ দেসনা পৰত্তা, যথা পরিযোসানৰারে, পাল়ি পন সঙ্খিত্তা’’তি কেচি.
ৰোহারোতি ‘‘সত্তো ইত্থী পুরিসো’’তিআদিনা, ‘‘খন্ধাআযতনানী’’তিআদিনা, ‘‘ফস্সো ৰেদনা’’তিআদিনা চ ৰোহারিতব্বৰোহারো. তস্স পন ৰোহারস্স পৰত্তিট্ঠানং নাম সঙ্খেপতো ইমে এৰাতি আহ ‘‘খন্ধা আযতনানি ধাতুযো’’তি. যস্মা নিব্বানং পুব্বভাগে সঙ্খারানং নিরোধভাৰেনেৰ পঞ্ঞাপিযতি চ, তস্মা তস্সাপি খন্ধমুখেন অৰচরিতব্বতা লব্ভতীতি ‘‘পঞ্ঞায অৰচরিতব্বং খন্ধপঞ্চক’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা ‘‘ইমস্মিংযেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিরোধঞ্চ লোকনিরোধগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি. (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫) পঞ্ঞাৰচরন্তি ৰা তেভূমকধম্মানমেতং গহণন্তি ‘‘খন্ধপঞ্চক’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং, তস্মা ‘‘যাৰতা পঞ্ঞা’’তি এত্থাপি লোকিযপঞ্ঞায এৰ গহণং দট্ঠব্বং. ৰট্টকথা হেসাতি. তথা হি ‘‘যাৰতা ৰট্টং ৰট্টতি’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তন্তাকুলকপদস্সেৰ অনুসন্ধি দস্সিতো’’তি. যস্মা ভগৰা দিট্ঠিসীসেনেত্থ ৰট্টকথং কথেত্ৰা যথানুসন্ধিনাপি ৰট্টকথং কথেসি, তস্মা ‘‘তন্তাকুলকপদস্সেৰ অনুসন্ধি দস্সিতো’’তি সাৰধারণং কত্ৰা ৰুত্তং. পটিচ্চসমুপ্পাদকথা পনেত্থ যাৰদেৰ তস্স গম্ভীরভাৰৰিভাৰনত্থায ৰিত্থারিতা, ৰিৰট্টকথাপি সমানা ইধ পচ্চামট্ঠাতি দট্ঠব্বং.