১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
১৭২. যদিপি ধাতুসংযুত্তাদীসু ‘‘ধাতুনানত্তং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি, কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ধাতুনানত্তং? চক্খুধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৮৫) অট্ঠারস ধাতুযো আগতা, তা পন অভিধম্মে চ আগতাতি সাধারণত্তা অগ্গহেত্ৰা সুত্তন্তেস্ৰেৰ আগতে তযো ধাতুছক্কে গহেত্ৰা সুত্তন্তভাজনীযং ৰিভত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বা ধাতুযোতি অট্ঠারসপি. সুঞ্ঞে সভাৰমত্তে নিরুল়্হো ধাতু-সদ্দো দট্ঠব্বো. অসম্ফুট্ঠধাতূতি চতূহি মহাভূতেহি অব্যাপিতভাৰোতি অত্থো.
১৭৩. পথৰীধাতুদ্ৰযন্তি অট্ঠকথাযং পদুদ্ধারো কতো, পাল়িযং পন ‘‘দ্ৰেয’’ন্তি আগচ্ছতি, অত্থো পন যথাৰুত্তোৰ. দ্ৰযন্তি পন পাঠে সতি অযম্পি অত্থো সম্ভৰতি. দ্ৰে অৰযৰা এতস্সাতি দ্ৰযং, পথৰীধাতূনং দ্ৰযং পথৰীধাতুদ্ৰযং, দ্ৰিন্নং পথৰীধাতূনং সমুদাযোতি অত্থো. দ্ৰে এৰ ৰা অৰযৰা সমুদিতা দ্ৰযং, পথৰীধাতুদ্ৰযন্তি. ‘‘তত্থ কতমা পথৰীধাতু? পথৰীধাতুদ্ৰযং, এসা পথৰীধাতূ’’তি সঙ্খেপেন ৰিস্সজ্জেতি. অত্থি অজ্ঝত্তিকা অত্থি বাহিরাতি এত্থ অজ্ঝত্তিকবাহির-সদ্দা ন অজ্ঝত্তিকদুকে ৰিয অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰাচকা, নাপি অজ্ঝত্তত্তিকে ৰুত্তেহি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা-সদ্দেহি সমানত্থা, ইন্দ্রিযবদ্ধানিন্দ্রিযবদ্ধৰাচকা পন এতে. তেন ‘‘সত্তসন্তানপরিযাপন্না’’তিআদি ৰুত্তং. নিযকজ্ঝত্তাতি চ ন পচ্চত্তং অত্তনি জাততং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো সব্বসত্তসন্তানেসু জাততন্তি দট্ঠব্বং. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি ৰচনেন হি সত্তসন্তানপরিযাপন্নতায অজ্ঝত্তিকভাৰং দস্সেতি, ন পাটিপুগ্গলিকতায. সভাৰাকারতোতি আপাদীহি ৰিসিট্ঠেন অত্তনো এৰ সভাৰভূতেন গহেতব্বাকারেন.
কেসা কক্খল়ত্তলক্খণাতি কক্খল়তাধিকতায ৰুত্তা. পাটিযেক্কো কোট্ঠাসোতি পথৰীকোট্ঠাসমত্তো সুঞ্ঞোতি অত্থো. মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জগ্গহণেন গহিতন্তি ইধ ৰিসুং ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইমিনাতি ‘‘সেয্যথিদং কেসা’’তিআদিনা. কম্মং কত্ৰাতি পযোগং ৰীরিযং আযূহনং ৰা কত্ৰাতি অত্থো. ভোগকামেন কসিযাদীসু ৰিয অরহত্তকামেন চ ইমস্মিং মনসিকারে কম্মং কত্তব্বন্তি. পুব্বপলিবোধাতি আৰাসাদযো দীঘকেসাদিকে খুদ্দকপলিবোধে অপরপলিবোধাতি অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তা.
ৰণ্ণাদীনং পঞ্চন্নং ৰসেন মনসিকারো ধাতুপটিকূলৰণ্ণমনসিকারানং সাধারণো পুব্বভাগোতি নিব্বত্তিতধাতুমনসিকারং দস্সেতুং ‘‘অৰসানে এৰং মনসিকারো পৰত্তেতব্বো’’তি আহ. অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগপচ্চৰেক্খণরহিতাতি কারণস্স চ ফলস্স চ অব্যাপারতায ধাতুমত্ততং দস্সেতি. আভোগপচ্চৰেক্খণাদীনম্পি এৰমেৰ অব্যাপারতা দট্ঠব্বা. ন হি তানি, তেসঞ্চ কারণানি আভুজিত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰা চ উপ্পজ্জন্তি করোন্তি চাতি. লক্খণৰসেনাতি ‘‘কক্খল়ং খরিগত’’ন্তিআদিৰচনং সন্ধায ৰুত্তং.
ৰেকন্তকং একা লোহজাতি. নাগনাসিকলোহং লোহসদিসং লোহৰিজাতি হলিদ্দিৰিজাতি ৰিয. তিপুতম্বাদীহি মিস্সেত্ৰা কতং করণেন নিব্বত্তত্তা কিত্তিমলোহং. মোরক্খাদীনি এৰংনামানেৰেতানি. সামুদ্দিকমুত্তাতি নিদস্সনমত্তমেতং, সব্বাপি পন মুত্তা মুত্তা এৰ.
১৭৪. অপ্পেতীতি আপো, আবন্ধনৰসেন সেসভূতত্তযং পাপুণাতি সিলেসতীতি অত্থো. যূসভূতোতি রসভূতো. ৰক্কহদযযকনপপ্ফাসানি তেমেন্তন্তি এত্থ যকনং হেট্ঠাভাগপূরণেন, ইতরানি তেসং উপরি থোকং থোকং পগ্ঘরণেন তেমেতি. হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডানি তেমযমানেতি তেমকতেমিতব্বানং অব্যাপারসামঞ্ঞনিদস্সনত্থাযেৰ উপমা দট্ঠব্বা, ন ঠানসামঞ্ঞনিদস্সনত্থায. সন্নিচিতলোহিতেন তেমেতব্বানং কেসঞ্চি হেট্ঠা, কস্সচি উপরি ঠিততঞ্হি সতিপট্ঠানৰিভঙ্গে ৰক্খতীতি, যকনস্স হেট্ঠাভাগো ‘‘ঠিতং মযি লোহিত’’ন্তি ন জানাতি, ৰক্কাদীনি ‘‘অম্হে তেমযমানং লোহিতং ঠিত’’ন্তি ন জানন্তীতি এৰং যোজনা কাতব্বা. যথা পন ভেসজ্জসিক্খাপদে নিযমো অত্থি ‘‘যেসং মংসং কপ্পতি, তেসং খীর’’ন্তি, এৰমিধ নত্থি.
১৭৫. তেজনৰসেনাতি নিসিতভাৰেন তিক্খভাৰেন. সরীরস্স পকতিং অতিক্কমিত্ৰা উণ্হভাৰো সন্তাপো, সরীরদহনৰসেন পৰত্তো মহাদাহো পরিদাহো. অযমেতেসং ৰিসেসো. যেন জীরীযতীতি একাহিকাদিজররোগেন জীরীযতীতিপি অত্থো যুজ্জতি. সতৰারং তাপেত্ৰা উদকে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটসপ্পি সতধোতসপ্পীতি ৰদন্তি. রসসোণিতমেদমংসন্হারুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জা রসাদযো. কেচি ন্হারুং অপনেত্ৰা সুক্কং সত্তমধাতুং অৰোচুন্তি. পাকতিকোতি খোভং অপ্পত্তো সদা ৰিজ্জমানো. পেতগ্গি মুখতো বহি নিগ্গতোৰ ইধ গহিতো.
১৭৬. ৰাযনৰসেনাতি সৰেগগমনৰসেন, সমুদীরণৰসেন ৰা.
১৭৭. ইমিনা যস্মিং আকাসে…পে… তং কথিতন্তি ইদং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসস্স অকথিততং, অজটাকাসস্স চ কথিততং দস্সেতুং ৰুত্তং.
১৭৯. সুখদুক্খানং ফরণভাৰো সরীরট্ঠকউতুস্স সুখদুক্খফোট্ঠব্বসমুট্ঠানপচ্চযভাৰেন যথাবলং সরীরেকদেসসকলসরীরফরণসমত্থতায ৰুত্তো, সোমনস্সদোমনস্সানং ইট্ঠানিট্ঠচিত্তজসমুট্ঠাপনেন তথেৰ ফরণসমত্থতায. এৰং এতেসং সরীরফরণতায একস্স ঠানং ইতরং পহরতি, ইতরস্স চ অঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞেন সপ্পটিপক্খতং দস্সেতি, অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খওল়ারিকপ্পৰত্তি এৰ ৰা এতেসং ফরণং. ৰত্থারম্মণানি চ পবন্ধেন পৰত্তিহেতুভূতানি ফরণট্ঠানং দট্ঠব্বং, উভযৰতো চ পুগ্গলস্স ৰসেন অযং সপ্পটিপক্খতা দস্সিতা সুখদস্সনীযত্তা.
১৮১. কিলেসকামং সন্ধাযাতি ‘‘সঙ্কপ্পো কামো রাগো কামো’’তি (মহানি. ১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮) এত্থ ৰুত্তং সঙ্কপ্পং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো. সোপি হি ৰিবাধতি উপতাপেতি চাতি কিলেসসন্থৰসম্ভৰতো কিলেসকামো ৰিভত্তো কিলেসৰত্থুসম্ভৰতো ৰা. কামপটিসংযুত্তাতি কামরাগসঙ্খাতেন কামেন সম্পযুত্তা, কামপটিবদ্ধা ৰা. অঞ্ঞেসু চ কামপটিসংযুত্তধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ৰিতক্কেযেৰ কামোপপদো ধাতুসদ্দো নিরুল়্হো ৰেদিতব্বো ৰিতক্কস্স কামপ্পসঙ্গপ্পৰত্তিযা সাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসু. পরস্স অত্তনো চ দুক্খাযনং ৰিহিংসা. ৰিহিংসন্তীতি হন্তুং ইচ্ছন্তি.
১৮২. উভযত্থ উপ্পন্নোপি অভিজ্ঝাসংযোগেন কম্মপথজননতো অনভিজ্ঝাকম্মপথভিন্দনতো চ কামৰিতক্কো ‘‘কম্মপথভেদো’’তি ৰুত্তো. ব্যাপাদো পনাতি ব্যাপাদৰচনেন ব্যাপাদৰিতক্কং দস্সেতি. সো হি ব্যাপাদধাতূতি. তথা ৰিহিংসায ৰিহিংসাধাতুযা চ ব্যাপাদৰসেন যথাসম্ভৰং পাণাতিপাতাদিৰসেন চ কম্মপথভেদো যোজেতব্বো. এত্থাতি দ্ৰীসু তিকেসু. সব্বকামাৰচরসব্বকুসলসঙ্গাহকেহি ইতরে দ্ৰে দ্ৰে সঙ্গহেত্ৰা কথনং সব্বসঙ্গাহিককথা. এত্থাতি পন এতস্মিং ছক্কেতি ৰুচ্চমানে কামধাতুৰচনেন কামাৰচরানং নেক্খম্মধাতুআদীনঞ্চ গহণং আপজ্জতি.
লভাপেতব্বাতি চক্খুধাতাদিভাৰং লভমানা ধম্মা নীহরিত্ৰা দস্সনেন লভাপেতব্বা. চরতি এত্থাতি চারো, কিং চরতি? সম্মসনং, সম্মসনস্স চারো সম্মসনচারো, তেভূমকধম্মানং অধিৰচনং.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.