২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

১৮৩. চক্খুস্সাতি ৰিসেসকারণং অসাধারণসামিভাৰেন নিদ্দিট্ঠং. তঞ্হি পুগ্গলন্তরাসাধারণং নীলাদিসব্বরূপসাধারণঞ্চ. ৰিদহতীতি এৰং এৰঞ্চ তযা পৰত্তিতব্বন্তি ৰিনিযুজ্জমানং ৰিয উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰিদহতীতি চ ধাতুঅত্থো এৰ ৰিসিট্ঠো উপসগ্গেন দীপিতোতি ৰিনাপি উপসগ্গেন ধাতূতি এসো সদ্দো তমত্থং ৰদতীতি দট্ঠব্বো. কত্তুকম্মভাৰকরণঅধিকরণেসু ধাতুপদসিদ্ধি হোতীতি পঞ্চপি এতে অত্থা ৰুত্তা. সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো সুৰণ্ণাদীনং বীজভূতা সেলাদযো.

অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযোতি এত্থাপি ধাতীতি ধাতূতি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ধাতু-সদ্দো এৰ হি ধারণত্থোপি হোতীতি. কত্তুঅত্থোপি চাযং পুরিমেন অসদিসোতি নিস্সত্তসভাৰমত্তধারণঞ্চ ধাতু-সদ্দস্স পধানো অত্থোতি ৰিসুং ৰুত্তো. ধাতুযো ৰিয ধাতুযোতি এত্থ সীহ-সদ্দো ৰিয কেসরিম্হি নিরুল়্হো পুরিসেসু, সেলাৰযৰেসু নিরুল়্হো ধাতু-সদ্দো চ চক্খাদীসু উপচরিতো দট্ঠব্বো. ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ ঞাণঞেয্যানি, তেসং অৰযৰা তপ্পভেদভূতা ধাতুযো ঞাণঞেয্যাৰযৰা. তত্থ ঞাণপ্পভেদা ধম্মধাতুএকদেসো, ঞেয্যপ্পভেদা অট্ঠারসাপীতি ঞাণঞেয্যাৰযৰমত্তা ধাতুযো হোন্তি. অথ ৰা ঞাণেন ঞাতব্বো সভাৰো ধাতুসদ্দেন ৰুচ্চমানো অৰিপরীততো ঞাণঞেয্যো, ন দিট্ঠিআদীহি ৰিপরীতগ্গাহকেহি ঞেয্যোতি অত্থো. তস্স ঞাণঞেয্যস্স অৰযৰা চক্খাদযো. ৰিসভাগলক্খণাৰযৰেসু রসাদীসু নিরুল়্হো ধাতু-সদ্দো তাদিসেসু অঞ্ঞাৰযৰেসু চক্খাদীসু উপচরিতো দট্ঠব্বো, রসাদীসু ৰিয ৰা চক্খাদীসু নিরুল়্হোৰ. নিজ্জীৰমত্তস্সেতং অধিৰচনন্তি এতেন নিজ্জীৰমত্তপদত্থে ধাতু-সদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি. ছ ধাতুযো এতস্সাতি ছধাতুযো, যো লোকে ‘‘পুরিসো’’তি ধম্মসমুদাযো ৰুচ্চতি, সো ছধাতুরো ছন্নং পথৰীআদীনং নিজ্জীৰমত্তসভাৰানং সমুদাযমত্তো, ন এত্থ জীৰো পুরিসো ৰা অত্থীতি অত্থো.

চক্খাদীনং কমো পুব্বে ৰুত্তোতি ইধ একেকস্মিং তিকে তিণ্ণং তিণ্ণং ধাতূনং কমং দস্সেন্তো আহ ‘‘হেতুফলানুপুব্বৰৰত্থানৰসেনা’’তি. হেতুফলানং অনুপুব্বৰৰত্থানং হেতুফলভাৰোৰ. তত্থ হেতূতি পচ্চযো অধিপ্পেতো. ফলন্তি পচ্চযুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘চক্খুধাতূ’’তিআদি. মনোধাতুধম্মধাতূনঞ্চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো, দ্ৰারভূতমনোৰসেন ৰা তস্সা মনোধাতুযা.

সব্বাসং ৰসেনাতি যথাৰুত্তানং আভাধাতুআদীনং পঞ্চতিংসায ধাতূনং ৰসেন. অপরমত্থসভাৰস্স পরমত্থসভাৰেসু ন কদাচি অন্তোগধতা অত্থীতি আহ ‘‘সভাৰতো ৰিজ্জমানান’’ন্তি. চন্দাভাসূরিযাভাদিকা ৰণ্ণনিভা এৰাতি আহ ‘‘রূপধাতুযেৰ হি আভাধাতূ’’তি. রূপাদিপটিবদ্ধাতি রাগৰত্থুভাৰেন গহেতব্বাকারো সুভনিমিত্তন্তি সন্ধায ‘‘রূপাদযোৰা’’তি অৰত্ৰা পটিবদ্ধৰচনং আহ. অসতিপি রাগৰত্থুভাৰে ‘‘কুসলৰিপাকারম্মণা সুভা ধাতূ’’তি দুতিযো ৰিকপ্পো ৰুত্তো. ৰিহিংসাধাতু চেতনা, পরৰিহেঠনছন্দো ৰা. অৰিহিংসা করুণা.

উভোপীতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো. হীনাদীসু পুরিমনযেন হীল়িতা চক্খাদযো হীনা, সম্ভাৰিতা পণীতা, নাতিহীল়িতা নাতিসম্ভাৰিতা মজ্ঝিমাতি খন্ধৰিভঙ্গে আগতহীনদুকতোযেৰ নীহরিত্ৰা মজ্ঝিমা ধাতু ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ৰিঞ্ঞাণধাতু যদিপি ছৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰিভত্তা, তথাপি ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তস্সা পুরেচারিকপচ্ছাচারিকত্তা মনোধাতু গহিতাৰ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… সত্তৰিঞ্ঞাণসঙ্খেপোযেৰা’’তি. অনেকেসং চক্খুধাতুআদীনং, তাসু চ একেকিস্সা নানপ্পকারতায নানাধাতূনং ৰসেন অনেকধাতুনানাধাতুলোকো ৰুত্তোতি আহ ‘‘অট্ঠারসধাতুপ্পভেদমত্তমেৰা’’তি.

‘‘চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি অট্ঠকথাযং লিখিতং. তত্থ ন চক্খাদীনং কেৰলেন ধাতু-সদ্দেন সম্বন্ধো অধিপ্পেতো ৰিজাননসভাৰস্স পভেদৰচনতো. ৰিঞ্ঞাণধাতু-সদ্দেন সম্বন্ধে করিযমানে দ্ৰে মনোগহণানি ন কত্তব্বানি. ন হি দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো অত্থীতি. ‘‘চক্খু…পে… কাযমনোৰিঞ্ঞাণমনোধাতূ’’তি ৰা ৰত্তব্বং অতুল্যযোগে দ্ৰন্দসমাসাভাৰতো. অযং পনেত্থ পাঠো সিযা ‘‘চক্খু…পে… কাযৰিঞ্ঞাণমনোমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি.

খন্ধাযতনদেসনা সঙ্খেপদেসনা, ইন্দ্রিযদেসনা ৰিত্থারদেসনাতি তদুভযং অপেক্খিত্ৰা নাতিসঙ্খেপৰিত্থারা ধাতুদেসনা. অথ ৰা সুত্তন্তভাজনীযে ৰুত্তধাতুদেসনা অতিসঙ্খেপদেসনা, আভাধাতুআদীনং অনেকধাতুনানাধাতুঅন্তানং ৰসেন দেসেতব্বা অতিৰিত্থারদেসনাতি তদুভযং অপেক্খিত্ৰা অযং ‘‘নাতিসঙ্খেপৰিত্থারা’’তি.

ভেরীতলং ৰিয চক্খুধাতু সদ্দস্স ৰিয ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰতো. এতাহি চ উপমাহি নিজ্জীৰানং ভেরীতলদণ্ডাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৰানং সদ্দাদীনং ৰিয নিজ্জীৰানং চক্খুরূপাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৰানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তীতি কারণফলানং ধাতুমত্তত্তা কারকৰেদকভাৰৰিরহং দস্সেতি.

পুরেচরানুচরা ৰিযাতি নিজ্জীৰস্স কস্সচি কেচি নিজ্জীৰা পুরেচরানুচরা ৰিযাতি অত্থো. মনোধাতুযেৰ ৰা অত্তনো খণং অনতিৰত্তন্তী অত্তনো খণং অনতিৰত্তন্তানংযেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অৰিজ্জমানেপি পুরেচরানুচরভাৰে পুব্বকালাপরকালতায পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বাতি অত্থো. সল্লমিৰ সূলমিৰ তিৰিধদুক্খতাসমাযোগতো দট্ঠব্বো. আসাযেৰ দুক্খং আসাদুক্খং, আসাৰিঘাতং দুক্খং ৰা. সঞ্ঞা হি অভূতং দুক্খদুক্খম্পি সুভাদিতো সঞ্জানন্তী তং আসং তস্সা চ ৰিঘাতং আসীসিতসুভাদিঅসিদ্ধিযা জনেতীতি. কম্মপ্পধানা সঙ্খারাতি ‘‘পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো’’তিআদিমাহ. জাতিদুক্খানুবন্ধনতোতি অত্তনা নিব্বত্তিযমানেন জাতিদুক্খেন অনুবন্ধত্তা. ভৰপচ্চযা জাতি হি জাতিদুক্খন্তি. পদুমং ৰিয দিস্সমানং খুরচক্কং ৰিয রূপম্পি ইত্থিযাদিভাৰেন দিস্সমানং নানাৰিধুপদ্দৰং জনেতি. সব্বে অনত্থা রাগাদযো জাতিআদযো চ ৰিসভূতা অসন্তা সপ্পটিভযা চাতি তপ্পটিপক্খভূতত্তা অমতাদিতো দট্ঠব্বা.

মুঞ্চিত্ৰাপি অঞ্ঞং গহেত্ৰাৰাতি এতেন মক্কটস্স গহিতং সাখং মুঞ্চিত্ৰাপি আকাসে ঠাতুং অসমত্থতা ৰিয গহিতারম্মণং মুঞ্চিত্ৰাপি অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থতায মক্কটসমানতং দস্সেতি. অট্ঠিৰেধৰিদ্ধোপি দমথং অনুপগচ্ছন্তো দুট্ঠস্সো অস্সখল়ুঙ্কো. রঙ্গগতো নটো রঙ্গনটো.

১৮৪. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চাতিআদিনা দ্ৰারারম্মণেসু একৰচনবহুৰচননিদ্দেসা একনানাসন্তানগতানং একসন্তানগতৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰতো একনানাজাতিকত্তা চ.

সব্বধম্মেসূতি এত্থ সব্ব-সদ্দো অধিকারৰসেন যথাৰুত্তৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতে আরম্মণসঙ্খাতে ৰা পদেসসব্বস্মিং তিট্ঠতীতি দট্ঠব্বো. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসে ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্ত’’ন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং মনোধাতু ৰিয মনোধাতানন্তরম্পি উপ্পজ্জতি চিত্তন্তি যাৰ অঞ্ঞা মনোধাতু উপ্পজ্জিস্সতি, তাৰ পৰত্তং সব্বং চিত্তং একত্তেন গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি এৰম্পি অত্থো লব্ভতি. এৰঞ্হি সতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং উপ্পন্নায মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৰ. পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুক্কমনিদস্সনঞ্হি তব্বিধুরসভাৰেন উপ্পত্তিট্ঠানেন চ পরিচ্ছিন্নস্স চিত্তস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰদস্সনত্থং, ন অনন্তরুপ্পত্তিমত্তেনাতি তব্বিধুরসভাৰে একত্তং উপনেত্ৰা দস্সনং যুজ্জতি. অনুপনীতেপি একত্তে তব্বিধুরসভাৰে একস্মিং দস্সিতে সামঞ্ঞৰসেন অঞ্ঞম্পি সব্বং তং সভাৰং দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং. পি-সদ্দেন মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পিণ্ডনে চ সতি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপি সমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন ভৰঙ্গানন্তরং উপ্পন্নং মনোধাতুচিত্তং নিৰত্তিতং হোতীতি চে? ন, তস্সা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰাসিদ্ধিতো. ন হি যং চোদীযতি, তদেৰ পরিহারায হোতীতি.

মনোধাতুযাপি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি মনদ্ৰযৰচনেন দ্ৰিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরসভাৰতা দস্সিতাতি তেনেৰ মনোধাতাৰজ্জনস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰো নিৰত্তিতোতি দট্ঠব্বো. ৰুত্তো হি তস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰিধুরো মনোধাতুসভাৰো ‘‘সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা. সা সব্বাপীতি এতং মুখমত্তনিদস্সনং. ন হি জৰনপরিযোসানা এৰ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, তদারম্মণাদীনিপি পন হোন্তিযেৰাতি. এৰং পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুৰিসিট্ঠসভাৰৰসেন সব্বং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুং দস্সেত্ৰা পুন মনোদ্ৰারৰসেন সাতিসযং জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুং দস্সেন্তো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. যদি পন ছন্নং দ্ৰারানং ৰসেন জৰনাৰসানানেৰ চিত্তানি ইধ ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দস্সিতানীতি অযমত্থো গয্হেয্য, চুতিপটিসন্ধিভৰঙ্গানং অগ্গহিতত্তা সাৰসেসা দেসনা আপজ্জতি, তস্মা যথাৰুত্তেন নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ছদ্ৰারিকচিত্তেহি ৰা সমানলক্খণানি অঞ্ঞানিপি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দস্সিতানীতি ৰেদিতব্বানি.

পটিচ্চাতি আগতট্ঠানেতি এত্থ ‘‘মনো চ নেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৫৫) ৰিসুং কাতুং যুত্তং, ইধ পন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু চ-সদ্দেন সম্পিণ্ডেত্ৰা আৰজ্জনস্সপি চক্খাদিসন্নিস্সিততাকরণং ৰিয মনঞ্চ পটিচ্চাতি আগতট্ঠানে মনোদ্ৰারসঙ্খাতভৰঙ্গসন্নিস্সিতমেৰ আৰজ্জনং কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.