৩. ধাতুৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
১৭২. যদিপি ধাতুসংযুত্তাদীসু ‘‘ধাতুনানত্তং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি, কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ধাতুনানত্তং? চক্খুধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৮৫) অট্ঠারস ধাতুযো আগতা, তা পন অভিধম্মে চ আগতাতি সাধারণত্তা অগ্গহেত্ৰা সুত্তন্তেস্ৰেৰ আগতে তযো ধাতুছক্কে গহেত্ৰা সুত্তন্তভাজনীযং ৰিভত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বা ধাতুযোতি অট্ঠারসপি. সুঞ্ঞে সভাৰমত্তে নিরুল়্হো ধাতু-সদ্দো দট্ঠব্বো. অসম্ফুট্ঠধাতূতি চতূহি মহাভূতেহি অব্যাপিতভাৰোতি অত্থো.
১৭৩. পথৰীধাতুদ্ৰযন্তি অট্ঠকথাযং পদুদ্ধারো কতো, পাল়িযং পন ‘‘দ্ৰেয’’ন্তি আগচ্ছতি, অত্থো পন যথাৰুত্তোৰ. দ্ৰযন্তি পন পাঠে সতি অযম্পি অত্থো সম্ভৰতি. দ্ৰে অৰযৰা এতস্সাতি দ্ৰযং, পথৰীধাতূনং দ্ৰযং পথৰীধাতুদ্ৰযং, দ্ৰিন্নং পথৰীধাতূনং সমুদাযোতি অত্থো. দ্ৰে এৰ ৰা অৰযৰা সমুদিতা দ্ৰযং, পথৰীধাতুদ্ৰযন্তি. ‘‘তত্থ কতমা পথৰীধাতু? পথৰীধাতুদ্ৰযং, এসা পথৰীধাতূ’’তি সঙ্খেপেন ৰিস্সজ্জেতি. অত্থি অজ্ঝত্তিকা অত্থি বাহিরাতি এত্থ অজ্ঝত্তিকবাহির-সদ্দা ন অজ্ঝত্তিকদুকে ৰিয অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰাচকা, নাপি অজ্ঝত্তত্তিকে ৰুত্তেহি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা-সদ্দেহি সমানত্থা, ইন্দ্রিযবদ্ধানিন্দ্রিযবদ্ধৰাচকা পন এতে. তেন ‘‘সত্তসন্তানপরিযাপন্না’’তিআদি ৰুত্তং. নিযকজ্ঝত্তাতি চ ন পচ্চত্তং অত্তনি জাততং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো সব্বসত্তসন্তানেসু জাততন্তি দট্ঠব্বং. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি ৰচনেন হি সত্তসন্তানপরিযাপন্নতায অজ্ঝত্তিকভাৰং দস্সেতি, ন পাটিপুগ্গলিকতায. সভাৰাকারতোতি আপাদীহি ৰিসিট্ঠেন অত্তনো এৰ সভাৰভূতেন গহেতব্বাকারেন.
কেসা কক্খল়ত্তলক্খণাতি কক্খল়তাধিকতায ৰুত্তা. পাটিযেক্কো কোট্ঠাসোতি পথৰীকোট্ঠাসমত্তো সুঞ্ঞোতি অত্থো. মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জগ্গহণেন গহিতন্তি ইধ ৰিসুং ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইমিনাতি ‘‘সেয্যথিদং কেসা’’তিআদিনা. কম্মং কত্ৰাতি পযোগং ৰীরিযং আযূহনং ৰা কত্ৰাতি অত্থো. ভোগকামেন কসিযাদীসু ৰিয অরহত্তকামেন চ ইমস্মিং মনসিকারে কম্মং কত্তব্বন্তি. পুব্বপলিবোধাতি আৰাসাদযো দীঘকেসাদিকে খুদ্দকপলিবোধে অপরপলিবোধাতি অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তা.
ৰণ্ণাদীনং পঞ্চন্নং ৰসেন মনসিকারো ধাতুপটিকূলৰণ্ণমনসিকারানং সাধারণো পুব্বভাগোতি নিব্বত্তিতধাতুমনসিকারং দস্সেতুং ‘‘অৰসানে এৰং মনসিকারো পৰত্তেতব্বো’’তি আহ. অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগপচ্চৰেক্খণরহিতাতি কারণস্স চ ফলস্স চ অব্যাপারতায ধাতুমত্ততং দস্সেতি. আভোগপচ্চৰেক্খণাদীনম্পি এৰমেৰ অব্যাপারতা দট্ঠব্বা. ন হি তানি, তেসঞ্চ কারণানি আভুজিত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰা চ উপ্পজ্জন্তি করোন্তি চাতি. লক্খণৰসেনাতি ‘‘কক্খল়ং খরিগত’’ন্তিআদিৰচনং সন্ধায ৰুত্তং.
ৰেকন্তকং একা লোহজাতি. নাগনাসিকলোহং লোহসদিসং লোহৰিজাতি হলিদ্দিৰিজাতি ৰিয. তিপুতম্বাদীহি মিস্সেত্ৰা কতং করণেন নিব্বত্তত্তা কিত্তিমলোহং. মোরক্খাদীনি এৰংনামানেৰেতানি. সামুদ্দিকমুত্তাতি নিদস্সনমত্তমেতং, সব্বাপি পন মুত্তা মুত্তা এৰ.
১৭৪. অপ্পেতীতি আপো, আবন্ধনৰসেন সেসভূতত্তযং পাপুণাতি সিলেসতীতি অত্থো. যূসভূতোতি রসভূতো. ৰক্কহদযযকনপপ্ফাসানি তেমেন্তন্তি এত্থ যকনং হেট্ঠাভাগপূরণেন, ইতরানি তেসং উপরি থোকং থোকং পগ্ঘরণেন তেমেতি. হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডানি তেমযমানেতি তেমকতেমিতব্বানং অব্যাপারসামঞ্ঞনিদস্সনত্থাযেৰ উপমা দট্ঠব্বা, ন ঠানসামঞ্ঞনিদস্সনত্থায. সন্নিচিতলোহিতেন তেমেতব্বানং কেসঞ্চি হেট্ঠা, কস্সচি উপরি ঠিততঞ্হি সতিপট্ঠানৰিভঙ্গে ৰক্খতীতি, যকনস্স হেট্ঠাভাগো ‘‘ঠিতং মযি লোহিত’’ন্তি ন জানাতি, ৰক্কাদীনি ‘‘অম্হে তেমযমানং লোহিতং ঠিত’’ন্তি ন জানন্তীতি এৰং যোজনা কাতব্বা. যথা পন ভেসজ্জসিক্খাপদে নিযমো অত্থি ‘‘যেসং মংসং কপ্পতি, তেসং খীর’’ন্তি, এৰমিধ নত্থি.
১৭৫. তেজনৰসেনাতি নিসিতভাৰেন তিক্খভাৰেন. সরীরস্স পকতিং অতিক্কমিত্ৰা উণ্হভাৰো সন্তাপো, সরীরদহনৰসেন পৰত্তো মহাদাহো পরিদাহো. অযমেতেসং ৰিসেসো. যেন জীরীযতীতি একাহিকাদিজররোগেন জীরীযতীতিপি অত্থো যুজ্জতি. সতৰারং তাপেত্ৰা উদকে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটসপ্পি সতধোতসপ্পীতি ৰদন্তি. রসসোণিতমেদমংসন্হারুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জা রসাদযো. কেচি ন্হারুং অপনেত্ৰা সুক্কং সত্তমধাতুং অৰোচুন্তি. পাকতিকোতি খোভং অপ্পত্তো সদা ৰিজ্জমানো. পেতগ্গি মুখতো বহি নিগ্গতোৰ ইধ গহিতো.
১৭৬. ৰাযনৰসেনাতি সৰেগগমনৰসেন, সমুদীরণৰসেন ৰা.
১৭৭. ইমিনা যস্মিং আকাসে…পে… তং কথিতন্তি ইদং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসস্স অকথিততং, অজটাকাসস্স চ কথিততং দস্সেতুং ৰুত্তং.
১৭৯. সুখদুক্খানং ফরণভাৰো সরীরট্ঠকউতুস্স সুখদুক্খফোট্ঠব্বসমুট্ঠানপচ্চযভাৰেন যথাবলং সরীরেকদেসসকলসরীরফরণসমত্থতায ৰুত্তো, সোমনস্সদোমনস্সানং ইট্ঠানিট্ঠচিত্তজসমুট্ঠাপনেন তথেৰ ফরণসমত্থতায. এৰং এতেসং সরীরফরণতায একস্স ঠানং ইতরং পহরতি, ইতরস্স চ অঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞেন সপ্পটিপক্খতং দস্সেতি, অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খওল়ারিকপ্পৰত্তি এৰ ৰা এতেসং ফরণং. ৰত্থারম্মণানি চ পবন্ধেন পৰত্তিহেতুভূতানি ফরণট্ঠানং দট্ঠব্বং, উভযৰতো চ পুগ্গলস্স ৰসেন অযং সপ্পটিপক্খতা দস্সিতা সুখদস্সনীযত্তা.
১৮১. কিলেসকামং সন্ধাযাতি ‘‘সঙ্কপ্পো কামো রাগো কামো’’তি (মহানি. ১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮) এত্থ ৰুত্তং সঙ্কপ্পং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো. সোপি হি ৰিবাধতি উপতাপেতি চাতি কিলেসসন্থৰসম্ভৰতো কিলেসকামো ৰিভত্তো কিলেসৰত্থুসম্ভৰতো ৰা. কামপটিসংযুত্তাতি কামরাগসঙ্খাতেন কামেন সম্পযুত্তা, কামপটিবদ্ধা ৰা. অঞ্ঞেসু চ কামপটিসংযুত্তধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ৰিতক্কেযেৰ কামোপপদো ধাতুসদ্দো নিরুল়্হো ৰেদিতব্বো ৰিতক্কস্স কামপ্পসঙ্গপ্পৰত্তিযা সাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসু. পরস্স অত্তনো চ দুক্খাযনং ৰিহিংসা. ৰিহিংসন্তীতি হন্তুং ইচ্ছন্তি.
১৮২. উভযত্থ উপ্পন্নোপি অভিজ্ঝাসংযোগেন কম্মপথজননতো অনভিজ্ঝাকম্মপথভিন্দনতো চ কামৰিতক্কো ‘‘কম্মপথভেদো’’তি ৰুত্তো. ব্যাপাদো পনাতি ব্যাপাদৰচনেন ব্যাপাদৰিতক্কং দস্সেতি. সো হি ব্যাপাদধাতূতি. তথা ৰিহিংসায ৰিহিংসাধাতুযা চ ব্যাপাদৰসেন যথাসম্ভৰং পাণাতিপাতাদিৰসেন চ কম্মপথভেদো যোজেতব্বো. এত্থাতি দ্ৰীসু তিকেসু. সব্বকামাৰচরসব্বকুসলসঙ্গাহকেহি ইতরে দ্ৰে দ্ৰে সঙ্গহেত্ৰা কথনং সব্বসঙ্গাহিককথা. এত্থাতি পন এতস্মিং ছক্কেতি ৰুচ্চমানে কামধাতুৰচনেন কামাৰচরানং নেক্খম্মধাতুআদীনঞ্চ গহণং আপজ্জতি.
লভাপেতব্বাতি চক্খুধাতাদিভাৰং লভমানা ধম্মা নীহরিত্ৰা দস্সনেন লভাপেতব্বা. চরতি এত্থাতি চারো, কিং চরতি? সম্মসনং, সম্মসনস্স চারো সম্মসনচারো, তেভূমকধম্মানং অধিৰচনং.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
১৮৩. চক্খুস্সাতি ৰিসেসকারণং অসাধারণসামিভাৰেন নিদ্দিট্ঠং. তঞ্হি পুগ্গলন্তরাসাধারণং নীলাদিসব্বরূপসাধারণঞ্চ. ৰিদহতীতি এৰং এৰঞ্চ তযা পৰত্তিতব্বন্তি ৰিনিযুজ্জমানং ৰিয উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰিদহতীতি চ ধাতুঅত্থো এৰ ৰিসিট্ঠো উপসগ্গেন দীপিতোতি ৰিনাপি উপসগ্গেন ধাতূতি এসো সদ্দো তমত্থং ৰদতীতি দট্ঠব্বো. কত্তুকম্মভাৰকরণঅধিকরণেসু ধাতুপদসিদ্ধি হোতীতি পঞ্চপি এতে অত্থা ৰুত্তা. সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো সুৰণ্ণাদীনং বীজভূতা সেলাদযো.
অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযোতি এত্থাপি ধাতীতি ধাতূতি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ধাতু-সদ্দো এৰ হি ধারণত্থোপি হোতীতি. কত্তুঅত্থোপি চাযং পুরিমেন অসদিসোতি নিস্সত্তসভাৰমত্তধারণঞ্চ ধাতু-সদ্দস্স পধানো অত্থোতি ৰিসুং ৰুত্তো. ধাতুযো ৰিয ধাতুযোতি এত্থ সীহ-সদ্দো ৰিয কেসরিম্হি নিরুল়্হো পুরিসেসু, সেলাৰযৰেসু নিরুল়্হো ধাতু-সদ্দো চ চক্খাদীসু উপচরিতো দট্ঠব্বো. ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ ঞাণঞেয্যানি, তেসং অৰযৰা তপ্পভেদভূতা ধাতুযো ঞাণঞেয্যাৰযৰা. তত্থ ঞাণপ্পভেদা ধম্মধাতুএকদেসো, ঞেয্যপ্পভেদা অট্ঠারসাপীতি ঞাণঞেয্যাৰযৰমত্তা ধাতুযো হোন্তি. অথ ৰা ঞাণেন ঞাতব্বো সভাৰো ধাতুসদ্দেন ৰুচ্চমানো অৰিপরীততো ঞাণঞেয্যো, ন দিট্ঠিআদীহি ৰিপরীতগ্গাহকেহি ঞেয্যোতি অত্থো. তস্স ঞাণঞেয্যস্স অৰযৰা চক্খাদযো. ৰিসভাগলক্খণাৰযৰেসু রসাদীসু নিরুল়্হো ধাতু-সদ্দো তাদিসেসু অঞ্ঞাৰযৰেসু চক্খাদীসু উপচরিতো দট্ঠব্বো, রসাদীসু ৰিয ৰা চক্খাদীসু নিরুল়্হোৰ. নিজ্জীৰমত্তস্সেতং অধিৰচনন্তি এতেন নিজ্জীৰমত্তপদত্থে ধাতু-সদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি. ছ ধাতুযো এতস্সাতি ছধাতুযো, যো লোকে ‘‘পুরিসো’’তি ধম্মসমুদাযো ৰুচ্চতি, সো ছধাতুরো ছন্নং পথৰীআদীনং নিজ্জীৰমত্তসভাৰানং সমুদাযমত্তো, ন এত্থ জীৰো পুরিসো ৰা অত্থীতি অত্থো.
চক্খাদীনং কমো পুব্বে ৰুত্তোতি ইধ একেকস্মিং তিকে তিণ্ণং তিণ্ণং ধাতূনং কমং দস্সেন্তো আহ ‘‘হেতুফলানুপুব্বৰৰত্থানৰসেনা’’তি. হেতুফলানং অনুপুব্বৰৰত্থানং হেতুফলভাৰোৰ. তত্থ হেতূতি পচ্চযো অধিপ্পেতো. ফলন্তি পচ্চযুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘চক্খুধাতূ’’তিআদি. মনোধাতুধম্মধাতূনঞ্চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো, দ্ৰারভূতমনোৰসেন ৰা তস্সা মনোধাতুযা.
সব্বাসং ৰসেনাতি যথাৰুত্তানং আভাধাতুআদীনং পঞ্চতিংসায ধাতূনং ৰসেন. অপরমত্থসভাৰস্স পরমত্থসভাৰেসু ন কদাচি অন্তোগধতা অত্থীতি আহ ‘‘সভাৰতো ৰিজ্জমানান’’ন্তি. চন্দাভাসূরিযাভাদিকা ৰণ্ণনিভা এৰাতি আহ ‘‘রূপধাতুযেৰ হি আভাধাতূ’’তি. রূপাদিপটিবদ্ধাতি রাগৰত্থুভাৰেন গহেতব্বাকারো সুভনিমিত্তন্তি সন্ধায ‘‘রূপাদযোৰা’’তি অৰত্ৰা পটিবদ্ধৰচনং আহ. অসতিপি রাগৰত্থুভাৰে ‘‘কুসলৰিপাকারম্মণা সুভা ধাতূ’’তি দুতিযো ৰিকপ্পো ৰুত্তো. ৰিহিংসাধাতু চেতনা, পরৰিহেঠনছন্দো ৰা. অৰিহিংসা করুণা.
উভোপীতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো. হীনাদীসু পুরিমনযেন হীল়িতা চক্খাদযো হীনা, সম্ভাৰিতা পণীতা, নাতিহীল়িতা নাতিসম্ভাৰিতা মজ্ঝিমাতি খন্ধৰিভঙ্গে আগতহীনদুকতোযেৰ নীহরিত্ৰা মজ্ঝিমা ধাতু ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ৰিঞ্ঞাণধাতু যদিপি ছৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰিভত্তা, তথাপি ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তস্সা পুরেচারিকপচ্ছাচারিকত্তা মনোধাতু গহিতাৰ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… সত্তৰিঞ্ঞাণসঙ্খেপোযেৰা’’তি. অনেকেসং চক্খুধাতুআদীনং, তাসু চ একেকিস্সা নানপ্পকারতায নানাধাতূনং ৰসেন অনেকধাতুনানাধাতুলোকো ৰুত্তোতি আহ ‘‘অট্ঠারসধাতুপ্পভেদমত্তমেৰা’’তি.
‘‘চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি অট্ঠকথাযং লিখিতং. তত্থ ন চক্খাদীনং কেৰলেন ধাতু-সদ্দেন সম্বন্ধো অধিপ্পেতো ৰিজাননসভাৰস্স পভেদৰচনতো. ৰিঞ্ঞাণধাতু-সদ্দেন সম্বন্ধে করিযমানে দ্ৰে মনোগহণানি ন কত্তব্বানি. ন হি দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো অত্থীতি. ‘‘চক্খু…পে… কাযমনোৰিঞ্ঞাণমনোধাতূ’’তি ৰা ৰত্তব্বং অতুল্যযোগে দ্ৰন্দসমাসাভাৰতো. অযং পনেত্থ পাঠো সিযা ‘‘চক্খু…পে… কাযৰিঞ্ঞাণমনোমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি.
খন্ধাযতনদেসনা সঙ্খেপদেসনা, ইন্দ্রিযদেসনা ৰিত্থারদেসনাতি তদুভযং অপেক্খিত্ৰা নাতিসঙ্খেপৰিত্থারা ধাতুদেসনা. অথ ৰা সুত্তন্তভাজনীযে ৰুত্তধাতুদেসনা অতিসঙ্খেপদেসনা, আভাধাতুআদীনং অনেকধাতুনানাধাতুঅন্তানং ৰসেন দেসেতব্বা অতিৰিত্থারদেসনাতি তদুভযং অপেক্খিত্ৰা অযং ‘‘নাতিসঙ্খেপৰিত্থারা’’তি.
ভেরীতলং ৰিয চক্খুধাতু সদ্দস্স ৰিয ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰতো. এতাহি চ উপমাহি নিজ্জীৰানং ভেরীতলদণ্ডাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৰানং সদ্দাদীনং ৰিয নিজ্জীৰানং চক্খুরূপাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৰানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তীতি কারণফলানং ধাতুমত্তত্তা কারকৰেদকভাৰৰিরহং দস্সেতি.
পুরেচরানুচরা ৰিযাতি নিজ্জীৰস্স কস্সচি কেচি নিজ্জীৰা পুরেচরানুচরা ৰিযাতি অত্থো. মনোধাতুযেৰ ৰা অত্তনো খণং অনতিৰত্তন্তী অত্তনো খণং অনতিৰত্তন্তানংযেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অৰিজ্জমানেপি পুরেচরানুচরভাৰে পুব্বকালাপরকালতায পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বাতি অত্থো. সল্লমিৰ সূলমিৰ তিৰিধদুক্খতাসমাযোগতো দট্ঠব্বো. আসাযেৰ দুক্খং আসাদুক্খং, আসাৰিঘাতং দুক্খং ৰা. সঞ্ঞা হি অভূতং দুক্খদুক্খম্পি সুভাদিতো সঞ্জানন্তী তং আসং তস্সা চ ৰিঘাতং আসীসিতসুভাদিঅসিদ্ধিযা জনেতীতি. কম্মপ্পধানা সঙ্খারাতি ‘‘পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো’’তিআদিমাহ. জাতিদুক্খানুবন্ধনতোতি অত্তনা নিব্বত্তিযমানেন জাতিদুক্খেন অনুবন্ধত্তা. ভৰপচ্চযা জাতি হি জাতিদুক্খন্তি. পদুমং ৰিয দিস্সমানং খুরচক্কং ৰিয রূপম্পি ইত্থিযাদিভাৰেন দিস্সমানং নানাৰিধুপদ্দৰং জনেতি. সব্বে অনত্থা রাগাদযো জাতিআদযো চ ৰিসভূতা অসন্তা সপ্পটিভযা চাতি তপ্পটিপক্খভূতত্তা অমতাদিতো দট্ঠব্বা.
মুঞ্চিত্ৰাপি অঞ্ঞং গহেত্ৰাৰাতি এতেন মক্কটস্স গহিতং সাখং মুঞ্চিত্ৰাপি আকাসে ঠাতুং অসমত্থতা ৰিয গহিতারম্মণং মুঞ্চিত্ৰাপি অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থতায মক্কটসমানতং দস্সেতি. অট্ঠিৰেধৰিদ্ধোপি দমথং অনুপগচ্ছন্তো দুট্ঠস্সো অস্সখল়ুঙ্কো. রঙ্গগতো নটো রঙ্গনটো.
১৮৪. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চাতিআদিনা দ্ৰারারম্মণেসু একৰচনবহুৰচননিদ্দেসা একনানাসন্তানগতানং একসন্তানগতৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰতো একনানাজাতিকত্তা চ.
সব্বধম্মেসূতি এত্থ সব্ব-সদ্দো অধিকারৰসেন যথাৰুত্তৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতে আরম্মণসঙ্খাতে ৰা পদেসসব্বস্মিং তিট্ঠতীতি দট্ঠব্বো. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসে ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্ত’’ন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং মনোধাতু ৰিয মনোধাতানন্তরম্পি উপ্পজ্জতি চিত্তন্তি যাৰ অঞ্ঞা মনোধাতু উপ্পজ্জিস্সতি, তাৰ পৰত্তং সব্বং চিত্তং একত্তেন গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি এৰম্পি অত্থো লব্ভতি. এৰঞ্হি সতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং উপ্পন্নায মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৰ. পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুক্কমনিদস্সনঞ্হি তব্বিধুরসভাৰেন উপ্পত্তিট্ঠানেন চ পরিচ্ছিন্নস্স চিত্তস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰদস্সনত্থং, ন অনন্তরুপ্পত্তিমত্তেনাতি তব্বিধুরসভাৰে একত্তং উপনেত্ৰা দস্সনং যুজ্জতি. অনুপনীতেপি একত্তে তব্বিধুরসভাৰে একস্মিং দস্সিতে সামঞ্ঞৰসেন অঞ্ঞম্পি সব্বং তং সভাৰং দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং. পি-সদ্দেন মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পিণ্ডনে চ সতি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপি সমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন ভৰঙ্গানন্তরং উপ্পন্নং মনোধাতুচিত্তং নিৰত্তিতং হোতীতি চে? ন, তস্সা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰাসিদ্ধিতো. ন হি যং চোদীযতি, তদেৰ পরিহারায হোতীতি.
মনোধাতুযাপি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি মনদ্ৰযৰচনেন দ্ৰিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরসভাৰতা দস্সিতাতি তেনেৰ মনোধাতাৰজ্জনস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰো নিৰত্তিতোতি দট্ঠব্বো. ৰুত্তো হি তস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰিধুরো মনোধাতুসভাৰো ‘‘সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা. সা সব্বাপীতি এতং মুখমত্তনিদস্সনং. ন হি জৰনপরিযোসানা এৰ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, তদারম্মণাদীনিপি পন হোন্তিযেৰাতি. এৰং পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুৰিসিট্ঠসভাৰৰসেন সব্বং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুং দস্সেত্ৰা পুন মনোদ্ৰারৰসেন সাতিসযং জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুং দস্সেন্তো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. যদি পন ছন্নং দ্ৰারানং ৰসেন জৰনাৰসানানেৰ চিত্তানি ইধ ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দস্সিতানীতি অযমত্থো গয্হেয্য, চুতিপটিসন্ধিভৰঙ্গানং অগ্গহিতত্তা সাৰসেসা দেসনা আপজ্জতি, তস্মা যথাৰুত্তেন নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ছদ্ৰারিকচিত্তেহি ৰা সমানলক্খণানি অঞ্ঞানিপি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দস্সিতানীতি ৰেদিতব্বানি.
পটিচ্চাতি আগতট্ঠানেতি এত্থ ‘‘মনো চ নেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৫৫) ৰিসুং কাতুং যুত্তং, ইধ পন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু চ-সদ্দেন সম্পিণ্ডেত্ৰা আৰজ্জনস্সপি চক্খাদিসন্নিস্সিততাকরণং ৰিয মনঞ্চ পটিচ্চাতি আগতট্ঠানে মনোদ্ৰারসঙ্খাতভৰঙ্গসন্নিস্সিতমেৰ আৰজ্জনং কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
পঞ্হপুচ্ছকং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰাতি.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধাতুৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.