১. রূপক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

২. ‘‘কিঞ্চী’’তি পদং ‘‘একচ্চ’’ন্তি ইমিনা সমানত্থন্তি আহ ‘‘কিঞ্চীতি পকারন্তরভেদং আমসিত্ৰা অনিযমনিদস্সন’’ন্তি. উভযেনাতি পকারভেদং অনামসিত্ৰা আমসিত্ৰা চ অনিযমদস্সনৰসেন পৰত্তেন ‘‘যং কিঞ্চী’’তি পদদ্ৰযেন. অধিপ্পেতত্থন্তি রূপং. অতিচ্চাতি অতিক্কমিত্ৰা. পৰত্তিতোতি পৰত্তনতো. নিযমনত্থন্তি নিৰত্তনত্থং.

‘‘কিঞ্চা’’তি এত্থ কিং-সদ্দো পুচ্ছাযং হেতুঅত্থদীপকো, করণে চেতং পচ্চত্তৰচনং, চ-সদ্দো ৰচনালঙ্কারোতি আহ ‘‘কেন কারণেন ৰদেথা’’তি. দুতিযৰিকপ্পে পন ৰুত্তনযেনেৰ কারণত্থে পৰত্তং কিং-সদ্দং ‘‘ৰদেথা’’তি কিরিযাপদসম্বন্ধনেন উপযোগৰসেন পরিণামেত্ৰা ৰদতি ‘‘তং কারণং ৰদেথা’’তি.

পুরিমসন্তানস্স ভেদন্তি পুরিমসন্তানস্স ৰিনাসং, ৰিনাসাপদেসেন চেত্থ সন্তানে ৰিসদিসুপ্পাদমেৰ দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘ৰিসদিসসন্তানুপ্পত্তিদস্সনতো’’তি. ননু চ অরূপধম্মানম্পি ৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিসদিসুপ্পত্তি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, সা পন ন পাকটতরা, পাকটতরা চ ইধাধিপ্পেতা. তেনেৰাহ ‘‘সীতাদিসন্নিপাতে’’তি. তথা চাহ ভগৰা ‘‘সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). ইদানি ভেদ-সদ্দো উজুকমেৰ ৰিকারাপত্তিং ৰদতীতি দস্সেন্তো ‘‘ভেদো চা’’তিআদিমাহ. ৰিসদিসরূপুপ্পত্তিযেৰ, ন উপ্পন্নস্স অঞ্ঞথাভাৰোতি অধিপ্পাযো. তেন কাপিলিযং পরিণামৰাদং পটিক্খিপতি. যদি পুরিমসন্তানতো ভেদো ৰিসদিসুপ্পত্তি রুপ্পনং, এৰং সন্তে লক্খণস্স অতিপ্পসঙ্গো সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘অরূপক্খন্ধান’’ন্তিআদি. এত্থ সীতাদীহীতি আদি-সদ্দেন যথা উণ্হজিঘচ্ছাদযো সঙ্গয্হন্তি, এৰং আহারাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যেনাতি যেন সীতাদীহি সমাগমেন. তত্থাতি তেসু রূপধম্মেসু. আহারাদিকস্স ৰা ঠিতিপ্পত্তস্সাতি সম্বন্ধো. যথা রূপধম্মানং ঠিতিক্খণে সীতাদীহি সমাগমো হোতি, এৰং অরূপক্খন্ধানং অঞ্ঞেহি সমাগমো নত্থি অতিলহুপরিৰত্তিতো, তস্মা অরূপধম্মা রূপধম্মানং ৰিয পাকটস্স ৰিকারস্স অভাৰতো ‘‘রুপ্পন্তী’’তি, ‘‘রুপ্পনলক্খণা’’তি চ ন ৰুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘রুপ্পতী’’তি পদস্স কত্তুকম্মসাধনানং ৰসেন অত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীল়ীযতি ভিজ্জতী’’তি ৰুত্তন্তি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘কুপ্পতীতি এতেনা’’তিআদিমাহ. কোপাদিকিরিযাতি কোপসঙ্ঘট্টনপীল়নকিরিযা. কোপ-সদ্দো চেত্থ খোভপরিযাযো ৰেদিতব্বো. কত্তুভূতো কম্মভূতো চ অত্থোতি কত্তুকম্মসাধনানং ৰসেন ৰুচ্চমানো ভূতুপাদাযরূপসঙ্খাতো অত্থো. কম্মকত্তুত্থেন ভিজ্জতি-সদ্দেনাতি যদা কম্মকত্তুত্থো রুপ্পতি-সদ্দো, তদা ভিজ্জতি-সদ্দোপি তদত্থো এৰ ৰেদিতব্বোতি অত্থো. তত্থ যদা কম্মত্থে ‘‘রুপ্পতী’’তি পদং, তদা ‘‘সীতেনা’’তিআদীসু কত্তুঅত্থে করণৰচনং. যদা পন ‘‘রুপ্পতী’’তি পদং কত্তুঅত্থে কম্মকত্তুঅত্থে ৰা, তদা হেতুম্হি করণৰচনং ৰেদিতব্বং. ‘‘যং পন রুপ্পতী’’তিআদিনা ‘‘কুপ্পতী’’তিআদীনং কত্তুকম্মত্থানম্পি অত্থৰচনানং ৰচনে কারণং দস্সেতি. যদিপি অত্থ-সদ্দো ‘‘পীল়নট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) সভাৰপরিযাযোপি হোতি, ‘‘কেনট্ঠেনা’’তি পনেত্থ অভিধেয্যপরিযাযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘কেনট্ঠেনাতি পুচ্ছাসভাগৰসেন রুপ্পনট্ঠেনা’’তি, রুপ্পনসদ্দাভিধেয্যভাৰেনাতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘ন কেৰলং সদ্দত্থোযেৰ রুপ্পন’’ন্তি. তস্স অত্থস্সাতি তস্স ভূতুপাদাযপ্পভেদস্স সভাৰধম্মস্স. রুপ্পনলক্খণঞ্চ নামেতং অনিচ্চতাদি ৰিয কক্খল়ত্তাদিতো অঞ্ঞন্তি ন গহেতব্বং. পঞ্ঞত্তিৰিসেসো হি তন্তি, কক্খল়ত্তাদীনংযেৰ পন অরূপধম্মৰিধুরো সভাৰৰিসেসোতি ৰেদিতব্বং.

মুচ্ছাপত্তিযাতি মুচ্ছায মোহস্স আপজ্জনেন. কপ্পসণ্ঠানং উদকন্তি কপ্পসণ্ঠাপকমহামেঘৰুট্ঠং উদকং. তথাতি তপ্পকারতায খারভাৰে সতি উদকেন কপ্পৰুট্ঠানকালে ৰিয পথৰী ৰিলীযেয্য. লোকন্তরিযসত্তানং পন পাপকম্মবলেন অখারেপি খারে ৰিয সরীরস্স ৰিলীযনা ৰেদিতব্বা. তেনেৰাতি সউস্সদনিস্সযনিরযস্স ৰুত্তত্তা এৰ. ন হি অৰীচিম্হি পঞ্চৰিধবন্ধনাদিকম্মকারণং করোন্তি.

৩. পকরণপ্পত্তং রূপং পক্খিপিত্ৰা মাতিকা ঠপিতাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. মহাভূতু…পে… আপজ্জতি তপ্পকারভাৰেন অতীতংসে গণনং গতন্তি ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা ধম্মন্তরনিৰত্তনত্থতা পকারন্তরনিৰত্তনত্থতা চ ভূতুপাদাযগহণস্স নত্থীতি দস্সেতি. তংদস্সনেতি গণনন্তরদস্সনে. তংসভাৰত্তাতি ভূতুপাদাযসভাৰত্তা. ‘‘ন চা’’তিআদিনা ভূতুপাদাযসভাৰো অতীতংসগণিততায তংসভাৰস্সপি অঞ্ঞথা গণিতত্তা, অতংসভাৰস্স চ তথা গণিতত্তা অকারণন্তি দস্সেতি. ‘‘অজ্ঝত্ত…পে… লব্ভতী’’তি এতেন দুতিযনযে ন কেৰলং যথাৰুত্তোৰ দোসো, অথ খো অব্যাপিতোপি দোসোতি দস্সেতি. তদেতং পন অকারণং কারণভাৰস্সেৰ অনধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ ভূতুপাদাযরূপভাৰো অতীতংসে গণনস্স কারণন্তি অধিপ্পেতং, যতো যথাৰুত্তদোসাপত্তি সিযা.

‘‘কিন্তী’’তি এত্থ ‘‘কি’’ন্তি পুব্বে যং ‘‘রূপ’’ন্তি সামঞ্ঞতো গহিতং, তস্স সরূপপুচ্ছা. ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো, ন কারণত্থো. তেনস্স যং রূপং অতীতং নিরুদ্ধং…পে… অতীতংসেন সঙ্গহিতং অতীতকোট্ঠাসে গণনং গতং, তং কিন্তি চে? ‘‘চত্তারো চ…পে… রূপ’’ন্তি ভূতুপাদাযৰিভাগদস্সনমুখেন ৰিসেসং নিদস্সেতি. যত্তকা হি ইধ ৰিসেসা নিদ্দিট্ঠা চক্খাযতনাদযো, তেসমিদং নিদস্সনন্তি. ন চেত্থ পুরিমনযতো অৰিসেসো. তত্থ হি রূপস্স ভূতুপাদাযতামত্তসভাৰদস্সনতা ৰুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অতীতরূপম্পি ভূতানি চেৰা’’তিআদি. ইধ পন ভূতুপাদাযেন নিদস্সনভূতেন রূপস্স সব্বৰিসেসৰিভাৰনতা দস্সিতা. এৰঞ্চ কত্ৰা অব্যাপিতদোসোপি চেত্থ অনোকাসোৰ, যং রূপং অজ্ঝত্তং…পে… উপাদিন্নং, কিন্তি? চত্তারো চ…পে… রূপন্তি তদঞ্ঞৰিসেসনিদস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা চাহ ‘‘এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি.

পরিযাযদেসনত্তাতি সভাৰতো পরিযাযনং পরিৰত্তনং পরিযাযো, উজুকং অপ্পৰত্তীতি অত্থো. পরিযাযেন, পরিযাযভূতা ৰা দেসনা এত্থাতি পরিযাযদেসনং, সুত্তন্তং. সুত্তন্তঞ্হি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন দেসেতব্বধম্মে লেসতো লব্ভমানভাৰকথনং, ন উজুনিপ্পদেসভাৰকথনন্তি পরিযাযদেসনং নাম. তেনেৰ তং ‘‘যথানুলোমসাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. অভিধম্মো পন দেসেতব্বধম্মে উজুনিপ্পদেসকথনন্তি নিপ্পরিযাযদেসনং নাম, যতো ‘‘যথাধম্মসাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. নিচ্ছযেন দেসোতি ৰৰত্থানতো কথনং. তথা ভদ্দেকরত্তসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৭২ আদযো) ৰিয অতীতাদিভাৰো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভাৰো অদ্ধাৰসেন ইধাপি খন্ধৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযত্তা নিদ্দিসিতব্বো সিযাতি যোজনা.

সন্নিপতিতন্তি সমাগতং. সন্তানৰসেনাতি পুব্বাপরৰসেন. পুব্বেনাপরস্স সমপ্পমাণতায অনূনং অনধিকং, ততো এৰ একাকারং. পৰত্তিকালৰসেন ৰা অনূনং অনধিকং, সমানসভাৰতায একাকারং. তেন ৰিসভাগউতুনা অনন্তরিততং দস্সেতি. এৰং আহারেপীতি এত্থ ৰিসভাগাহারেন অনন্তরিতো অনেকৰারং অনেকদিৰসম্পি ভুত্তো সভাগেকাহারং নাম. ‘‘ততো পুব্বে ৰিসভাগউতুআহারসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগত’’ন্তি হি ৰুত্তন্তি. ‘‘একাহারসমুট্ঠান’’ন্তি পন ৰুত্তত্তা একস্সেৰ আহারস্স যোজনা যুত্তরূপাতি অপরে. পঞ্চদ্ৰারৰসেনাতি এত্থ পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনতো পট্ঠায যাৰ তদারম্মণং, যাৰ জৰনং, যাৰ ৰা ৰোট্ঠব্বনং, তাৰ পৰত্তা চিত্তসন্ততি একৰীথি. একজৰনসমুট্ঠানন্তি একজৰনৰারসমুট্ঠানং. এত্থ চ সমযং অনামসিত্ৰাৰ সন্ততিৰসেন, সন্ততিঞ্চ অনামসিত্ৰাৰ সমযৰসেন অতীতাদিৰিভাগো গহেতব্বো.

তেসন্তি হেতুপচ্চযানং. কলাপস্সাতি রূপকলাপস্স. কম্মানন্তরাদীতি কম্মাদি, অনন্তরাদীতি পচ্চেকং আদি-সদ্দো যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদিসদ্দেন উপনিস্সযপচ্চযস্স আহারাদিনো চ দুতিযেন সমনন্তরানন্তরূপনিস্সযাদিনো সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. চিত্তুপ্পাদস্স চেত্থ কম্মানন্তরাদিপচ্চযৰসেন, ইতরস্স কম্মাদিৰসেনেৰ জনকভাৰে যোজনা দট্ঠব্বা. তথা চিত্তুপ্পাদস্স পুরেজাতৰসেন, ইতরস্স পচ্ছাজাতৰসেন, উভযেসম্পি সহজাতৰসেন উপত্থম্ভনং ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘যথাসম্ভৰং যোজেতব্ব’’ন্তি. উপ্পাদক্খণেতি হেতুকিচ্চক্খণে. হেতুকিচ্চং নাম তস্স তস্স উপ্পাদেতব্বস্স উপ্পত্তিকরণং, তঞ্চ তস্মিং খণে উপ্পন্নফলত্তা ততো পরং কত্তব্বাভাৰতো নিট্ঠিতঞ্চাতি দট্ঠব্বং. ইতরং পন তীসুপি খণেসু পচ্চযকিচ্চং দট্ঠব্বন্তি যোজনা.

৬. অনিট্ঠনামনিৰত্তনস্সাতি অনিট্ঠনামনিৰত্তিযা অকারণভাৰদস্সনেন ইট্ঠনামলাভাপনস্স অকারণভাৰং দস্সেতি.

দেৰমনুস্সসম্পত্তিভৰেতি সম্পত্তিযুত্তে সম্পন্নে দেৰমনুস্সভৰে. সমিদ্ধসোভনতাতি অভিৰুদ্ধসোভনতা. ততো এৰাতি সম্পত্তিৰিরহতো এৰ, অসম্পন্নত্তা এৰাতি অত্থো. তেসংযেৰ হত্থিআদীনং সুখস্স হেতুভাৰং ন গচ্ছন্তি সারণাদিৰসেন দুক্খপচ্চযত্তা. তেসন্তি হত্থিরূপাদীনং. ‘‘তস্স তস্সেৰা’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং ৰিৰরতি. অকুসলেন অত্তনা কতেন নিব্বত্তং দুক্খস্স পচ্চযো হোতীতি যোজনা. তস্মাতি যস্মা কম্মং যস্মিং সন্তানে নিব্বত্তং, তত্থেৰ সুখদুক্খানং পচ্চযো হোতি, ন অঞ্ঞত্থ, তস্মা. অট্ঠকথাযং পনাতি একচ্চমতদস্সনং. তত্থ ‘‘অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি যস্মা পটিসেধদ্ৰযেন কুসলকম্মজস্স ইট্ঠভাৰো নিযতো, তস্মা ‘‘কুসলকম্মজমেৰ ইট্ঠ’’ন্তি এৰং অনিযমেত্ৰা ‘‘কুসলকম্মজং ইট্ঠমেৰা’’তি এৰমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলকম্মজম্পী’’তিআদিমাহ. কিন্তি অকুসলকম্মজং সোভনং, যং পরেসং ইট্ঠং নাম সিযা? যদি দুগ্গতিযং কেসঞ্চি তিরচ্ছানানং সণ্ঠানাদিসম্পত্তি সুগতিযং সত্তানং অকুসলনিস্সন্দেন ৰিরূপরূপতা ৰিয কুসলনিস্সন্দেন, কথং তস্সা অকুসলকম্মজতা. অথ পন যং কেসঞ্চি অমনাপম্পি সমানং রূপং মনাপং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৰুত্তং, এৰম্পি যথা কেসঞ্চি তিরচ্ছানাদীনং কুসলকম্মজং মনুস্সাদিরূপং অমনাপতো উপট্ঠহন্তম্পি কুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণভাৰতো অত্থতো ইট্ঠমেৰ নাম হোতি, এৰং অকুসলকম্মজং কেসঞ্চি মনাপং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তম্পি অকুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণভাৰতো অত্থতো অনিট্ঠমেৰ নাম হোতি, এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং কাযদুচ্চরিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৰিপাকো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিঅট্ঠানপাল়িযা (ম. নি. ৩.১৩১) ৰিরোধো সিযা. তেনেৰাহ ‘‘কুসলকম্মজস্স পনা’’তিআদি. সব্বেসন্তি অত্তনো, পরেসঞ্চ. ইট্ঠস্স অভাৰো ৰত্তব্বোতি যথা ‘‘কুসলকম্মজং অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি ৰুত্তং, এৰং কিঞ্চাপি ‘‘অকুসলকম্মজং ইট্ঠং নাম নত্থী’’তি অট্ঠকথাযং ন ৰুত্তং, তেন পন নযদস্সনেন অকুসলকম্মজস্স অভাৰো ৰুত্তো এৰ হোতীতি সো সংৰণ্ণনাৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা ৰত্তব্বোতি অধিপ্পাযো. এতেন কুসলকম্মজমেৰ ইট্ঠন্তি পুরিমপদাৰধারণস্স গহেতব্বতং দস্সেতি.

ইদানি ‘‘হত্থিআদীনম্পী’’তিআদিনা তমেৰত্থং ৰিৰরতি. কুসলৰিপাকস্সাতি এত্থাপি কুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণন্তি অত্থো. মনুস্সানন্তি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ইতরেসম্পি চ অকুসলকম্মজং অকুসলৰিপাকস্সেৰ, কুসলকম্মজঞ্চ কুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণন্তি দস্সিতোৰাযং নযোতি. কস্মা পন ইট্ঠানিট্ঠমিস্সিতে ৰত্থুম্হি মনাপতাৰ সণ্ঠাতীতি আহ ‘‘ইট্ঠারম্মণেন…পে… সক্কা ৰত্তু’’ন্তি. সুট্ঠু ৰুত্তন্তি ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৰিপাকেনেৰ পরিচ্ছিজ্জতী’’তি ৰদন্তেহি ইট্ঠানিট্ঠারম্মণৰৰত্থানং সম্মদেৰ ৰুত্তং. তং অনুগন্ত্ৰাতি ৰিপাকৰসেন ইট্ঠানিট্ঠারম্মণৰৰত্থানং অনুগন্ত্ৰা. সব্বত্থাতি সুগতিদুগ্গতীসু, সব্বেসু ৰা আরম্মণেসু.

‘‘অনিট্ঠা’’তি ৰচনেনেৰ তেসং ইট্ঠতা নিৰত্তিতাতি আহ ‘‘সদিসতা চ রূপাদিভাৰোযেৰা’’তি. ইট্ঠানেৰ রূপাদীনি কামগুণাতি সুত্তে ৰুত্তানীতি মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৰিয ইট্ঠপটিপক্খা অনিট্ঠাতি অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘অনিট্ঠাতি…পে… ৰোহারো ৰিযা’’তি. সব্বানি ৰাতি এত্থ ‘‘পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৩) ৰচনতো কথং অনিট্ঠানং রূপাদীনং কামগুণভাৰাপত্তীতি চে? তেসম্পি ৰিপল্লাসৰসেন তণ্হাৰত্থুভাৰতো পিযরূপভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. যদি এৰং কথং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানি রূপানি ইট্ঠানী’’তিআদিসুত্তপদং (ম. নি. ১.১৬৬; ২.১৫৫; ৩.৫৭; সং. নি. ৫.৩০) নীযতীতি আহ ‘‘অতিসযেনা’’তিআদি.

ইন্দ্রিযবদ্ধরূপৰসেন পাল়িযং হীনদুকনিদ্দেসো পৰত্তোতি দস্সেতুং ‘‘দ্ৰীসুপি হীনপণীতপদেসূ’’তিআদিমাহ. অৰযৰযোগে সামিৰচনং, ন কত্তরীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি ইন্দ্রিযবদ্ধরূপে নিদ্দিট্ঠে কস্মা কম্মজৰসেন অত্থো ৰুত্তো, ন চতুসন্ততিৰসেনাতি আহ ‘‘সত্তসন্তান…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. পধানত্তা হি কম্মজৰসেন অত্থং ৰত্ৰা সেসেসু ‘‘এৰং উতুসমুট্ঠানাদীসুপী’’তি অট্ঠকথাযং অতিদেসো কতো. ‘‘তেহি তেহীতি এতস্মিং অত্থে’’তি ইমিনা ‘‘তেসং তেস’’ন্তি কত্তরি সামিৰচনং আসঙ্কতি. তথা সতি ৰিসযে ৰা সামিৰচনে লদ্ধগুণং দস্সেতি ‘‘ন কম্মজৰসেনেৰা’’তিআদিনা, কম্মজগ্গহণঞ্চেত্থ উপলক্খণং দট্ঠব্বং.

মরিযাদাভূতন্তি উত্তমমরিযাদাভূতং. তেনেৰাহ ‘‘যস্স যেৰ মনাপা, তস্স তেৰ পরমা’’তি. তেসন্তি কামগুণানং. সভাৰতোতি লক্খণতো.

‘‘একস্মিংযেৰ অস্সাদনকুজ্ঝনতো’’তিআদিনা ‘‘যস্মা তেযেৰ রূপাদযো একো অস্সাদেতী’’তিআদিকং সুত্তন্তৰিৰরণং ইট্ঠানিট্ঠভাৰে হেতুভাৰেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি. ইট্ঠানিট্ঠগ্গহণং হোতীতি নিব্বানে ৰিয অনিট্ঠগ্গহণং সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন অঞ্ঞেসুপি আরম্মণেসু ইট্ঠানিট্ঠাভিনিৰেসো হোতীতি অধিপ্পাযো.

ৰিভাগো নাম অসঙ্করো, ৰিত্থারো চাতি ‘‘ৰিভত্ত’’ন্তি পদস্স ‘‘ৰৰত্থিতং, পকাসিত’’ন্তি চ অত্থমাহ. অঞ্ঞেসন্তি অতিঅড্ঢদলিদ্দানং. ইদং ইট্ঠং, অনিট্ঠঞ্চ হোতীতি এত্থ চ-সদ্দেন অনিট্ঠং, ইট্ঠঞ্চ হোতীতি অযম্পি অত্থো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. অনিট্ঠং ইট্ঠন্তি ইট্ঠস্স ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠস্স ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গহণে যথাসঙ্খ্যং যোজনা. ইন্দ্রিযৰিকারাপত্তিআদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুব্বাভিসঙ্খারাদিং সঙ্গণ্হাতি. পুরেতরং পৰত্তচিত্তাভিসঙ্খারৰসেনাপি হি ৰিনাৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসং ইট্ঠং ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠঞ্চ ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গয্হতীতি.

তেন ৰিপাকেনাতি তেন কুসলাকুসলৰিপাকেন. আরম্মণস্স ইট্ঠানিট্ঠতন্তি যত্থ তং উপ্পজ্জতি, তস্স বুদ্ধরূপাদিকস্স গূথাদিকস্স চ আরম্মণস্স যথাক্কমং ইট্ঠতং অনিট্ঠতঞ্চ নিদস্সেতি. ৰিজ্জমানেপি সঞ্ঞাৰিপল্লাসে আরম্মণেন ৰিপাকনিযমদস্সনন্তি ইট্ঠারম্মণে কুসলৰিপাকোৰ উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠারম্মণে অকুসলৰিপাকোৰাতি এৰং আরম্মণেন ৰিপাকনিযমদস্সনং. আরম্মণনিযমদস্সনত্থন্তি যং কুসলৰিপাকস্স আরম্মণং, তং ইট্ঠং নাম. যং অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং, তং অনিট্ঠং নামাতি দস্সনত্থং. আরম্মণেন নিযামিতো হি ৰিপাকো অত্তনো উপকারকস্স আরম্মণস্স নিযামকো হোতীতি.

দ্ৰারন্তরে দুক্খস্স পচ্চযভূতস্স আরম্মণস্স দ্ৰারন্তরে সুখৰিপাকুপ্পাদনতো, দ্ৰারন্তরে সুখস্স পচ্চযভূতস্স আরম্মণস্স দ্ৰারন্তরে দুক্খৰিপাকুপ্পাদনতো ৰিপাকেন আরম্মণনিযমদস্সনেন ৰিপাকৰসেন ইট্ঠানিট্ঠতা দস্সিতাতি যোজনা.

৭. দুপ্পরিগ্গহট্ঠেন কারণভূতেন লক্খণস্স ইন্দ্রিযাদিসভাৰস্স দুপ্পটিৰিজ্ঝতা, এৰং সুপরিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৰিজ্ঝতা ৰেদিতব্বা. ‘‘দূরে’’তি অৰুত্তস্সাতি লক্খণতো ‘‘দূরে’’তি অকথিতস্স. ৰুত্তম্পীতি লক্খণতো ‘‘দূরে’’তি ৰুত্তম্পি সুখুমরূপং.

‘‘ভিন্দমানো’’তি সম্ভিন্দমানোতি ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘মিস্সকং করোন্তো’’তি. যস্মা পন ভেদনং ৰিভাগকরণম্পি হোতি, তস্মা দুতিযৰিকপ্পে ‘‘ভিন্দমানো’’তি পদস্স ‘‘ৰিসুং করোন্তো’’তি অত্থমাহ. ততিযৰিকপ্পে পন ভিন্দমানোতি ৰিনাসেন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সন্তিকভাৰং ভিন্দিত্ৰা দূরভাৰং, দূরভাৰঞ্চ ভিন্দিত্ৰা সন্তিকভাৰং করোন্তো’’তি. ন হি সক্কা সন্তিকস্স তব্ভাৰং অৰিনাসেত্ৰা দূরভাৰং কাতুং, তথা ইতরস্সাপি. সন্তিকভাৰকরণেন ন ভিন্দতি ন ৰিনাসেতি, ন চ ওকাসদূরতো লক্খণতো দূরং ৰিসুং করণেন ভিন্দতি ৰিভাগং করোতি, নাপি ওকাসদূরেন লক্খণতো দূরং ৰোমিস্সককরণেন ভিন্দতি সম্ভিন্দতীতি যোজনা. ‘‘তিধা অত্থো দট্ঠব্বো’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. ৰিসুং করোতি, ৰোমিস্সকং করোতীতি করোতি-সদ্দং আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ‘‘এত্থাপী’’তিআদিনা যথা ‘‘ওকাসতো দূরমেৰ ভিন্দতী’’তি এত্থ ওকাসতো দূরস্স ওকাসতো সন্তিকভাৰকরণং অধিপ্পেতন্তি ৰিনাসনং ভেদনং, এৰং ‘‘ন লক্খণতো দূরং ভিন্দতী’’তি এত্থাপি লক্খণতো দূরস্স লক্খণতো সন্তিকভাৰাকরণং অভেদনং অৰিনাসনন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ৰোমিস্সককরণৰিভাগকরণত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘ভিন্দমানোতি এত্থ চ অঞ্ঞথা ভেদনং ৰুত্ত’’ন্তি. পচ্ছিমনযে ৰিনাসনত্থমেৰ সন্ধায ‘‘ভেদনং ইধ চ অঞ্ঞথা ৰুত্ত’’ন্তি অৰোচ.

রূপক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.