২. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮. চক্খাদযো পসাদাতি ওল়ারিকত্তভাৰপরিযাপন্না চক্খুসোতঘানজিৰ্হাপসাদা, মনোমযত্তভাৰপরিযাপন্না চক্খুসোতপ্পসাদা চ. কাযৰোহারং অরহন্তীতি কাযন্তোগধত্তা কাযেকদেসত্তা চ কাযোতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. কাযোতি হি অত্তভাৰোপি ৰুচ্চতি ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২১; ৩.১৫৫), করজকাযোপি ‘‘সো ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১৪). তব্বত্থুকাতি চক্খাদিনিস্সিতা কাযিকাতি পরিযাযেন ৰুত্তা, নিপ্পরিযাযেন পন চেতসিকাৰ. যথাহ ‘‘যং তস্মিং সমযে তজ্জাচক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজং চেতসিকং নেৰ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৰেদযিত’’ন্তিআদি (ধ. স. ১৫২). ‘‘ন হি চক্খাদযো কাযপ্পসাদা হোন্তী’’তি ইমিনা কাযপসাদনিস্সিতা ৰেদনা নিপ্পরিযাযেন কাযিকাতি দস্সেতি. কাযিকচেতসিকাদিভাৰেনাতি আদি-সদ্দেন কুসলাকুসলাব্যাকতাদিভাৰা সঙ্গয্হন্তি. তেনাতি সুখাদিৰেদনেকদেসস্স অদ্ধাসমযৰসেন অতীতাদিভাৰাভাৰেন. কেচি পনেত্থ ‘‘হেট্ঠা দস্সিতনযত্তা পাকটত্তা অদ্ধাৰসেন, একমুহুত্তাদিপুব্বণ্হাদীসু উতুআদিনা রূপস্স ৰিয ৰেদনায ৰিভাগো ন গয্হতীতি সমযৰসেন চ অতীতাদিভেদো ন দস্সিতো’’তি ৰদন্তি. সন্তানৰসেন পৰত্তানম্পি ৰেদনানং চিত্তেন সমূহতো গহেতব্বতং সন্ধাযাহ ‘‘ৰেদনাসমুদাযো’’তি. তেহীতি অদ্ধাসমযৰসেন অতীতাদিভাৰেহি. এত্থাতি এতস্মিং ৰিভঙ্গে. তেতি ‘‘ৰেদনেকদেসা’’তি ৰুত্তা কাযিকচেতসিকাদিভাৰেন ভিন্না সুখাদিৰেদনাৰিসেসা. যদি ৰেদনেকদেসা এত্থ গহিতা, খণপরিচ্ছিন্নাৰ তে গহেতব্বা, ন সন্ততিপরিচ্ছিন্নাতি আহ ‘‘একসন্ততিযং পনা’’তিআদি. তেসূতি সুখাদিভেদেসু. ভেদোতি ৰিসেসো. তস্সাতি সুখাদিৰিসেসস্স. যথা চেত্থ, এৰং ‘‘তংসহিততদুপ্পাদকা’’তি এত্থাপি তং-সদ্দেন সুখাদিৰিসেসো পচ্চামট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. সন্ততি পরিচ্ছেদিকা ভৰিতুং অরহতীতি সম্বন্ধো. সন্ততিখণৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰুত্তো, ন অদ্ধাসমযৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

‘‘পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতা’’তি নিট্ঠিতহেতুকিচ্চা অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চাতি ৰুত্তা, তং পন অতিক্কন্তহেতুপচ্চযকিচ্চন্তি এৰং ৰুত্তস্স নযস্স উপলক্খণন্তি আহ ‘‘পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতাতি এতেন হেতুপচ্চযকিচ্চৰসেন ৰুত্তনযং দস্সেতী’’তি. এত্থ কুসলাকুসলকিরিযৰেদনানং রূপস্স ৰিয, ৰিপাকানং ৰিয চ অযং নাম জনকহেতূতি নিপ্পরিযাযেন ন সক্কা ৰত্তুং, পরিযাযেন পন অনন্তরপচ্চযভূতো হেতূতি ৰত্তব্বো.

১১. সন্তাপনকিচ্চন্তি পরিডহনকিচ্চং. জাতিআদিসঙ্করন্তি জাতিসভাৰপুগ্গললোকিযলোকুত্তরতো সঙ্করং সম্ভেদং অকত্ৰা. সমানজাতিযন্তি একজাতিযং. সুখতো তজ্জাতিযা অদুক্খমসুখা পণীতাতি যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. সমানভেদেতি ভূমন্তরাদিসমানৰিভাগে. উপব্রূহিতানং ধাতূনন্তি উল়াররূপসমুট্ঠাপনেন পণীতানং রূপধম্মানং. ৰিবাধিতানন্তি নিপ্পীল়িতানং মিলাপিতানং. উভযন্তি সুখাদিদ্ৰযং. এত্থ চ খোভনা, আলুল়না চ কাযিকসুখস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা. অভিসন্দনা ঝানসুখস্স. মদযনা কামসুখস্স. তথা ছাদনা. আসিঞ্চনা সব্বস্স. ছাদনা আসিঞ্চনা ৰা সব্বস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা.

সভাৰাদিভেদেন চাতি সভাৰপুগ্গললোকিযাদিভেদেন চ. একন্তপণীতে লোকুত্তরে হীনপণীতানং পটিপদানং ৰসেন হীনপণীততা. একন্তহীনে অকুসলে ছন্দাদিৰসেন হীনপণীততা, ওল়ারিকসুখুমতা চ. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘যা ওল়ারিকা, সা হীনা. যা সুখুমা, সা পণীতা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১১). অকুসলাদীসু দোসসহগতাদিঅন্তরভেদৰসেন উপাদাযুপাদায ওল়ারিকসুখুমতা তংতংৰাপনৰসেন ৰুচ্চতি, ন কুসলাকুসলাদিৰসেনাতি আহ ‘‘তংতংৰাপনৰসেন কথনেপি পরিৰত্তনং নত্থী’’তি. দোসুস্সন্নতাযাতি কিলেসাধিকতায. তথাতি দোসুস্সন্নতায. কথং পন কুসলেসু দোসুস্সন্নতা? উপনিস্সযৰসেন, কিলেসাধিকেহি সন্তানে পৰত্তমানা কুসলা ধম্মা কিলেসেহি সম্বাধপ্পত্তিযা তিণাদীহি সম্বাধপ্পত্তানি ৰিয সস্সানি ৰিপুলফলউল়ারফলা ন হোন্তীতি. তথাতি মন্দদোসতায. কুসলানং মন্দদোসতাপি ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা. ওল়ারিকসুখুমনিকন্তীতি এত্থ অন্তোগধৰিসেসং নিকন্তিযা ওল়ারিকসুখুমতাসামঞ্ঞং ৰুত্তং. যথা হেত্থ ওল়ারিকসামঞ্ঞেন ওল়ারিকোল়ারিকতরোল়ারিকতমা নিকন্তিযো গয্হন্তি, তথা সুখুমসুখুমতরসুখুমতমা সুখুমতাসামঞ্ঞেন গয্হন্তীতি. সুখুমতমনিকন্তিৰত্থুন্তি চেত্থ যাৰ ভৰগ্গং ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ ৰেদিতব্বং.

১৩. যদি সিযাতি যদি অসম্পযোগো ৰিসংসট্ঠো সিযা.

সন্তিকতো অকুসলতোতি অকুসলভাৰেন সন্তিকতো লোভসহগতাদিঅকুসলৰেদযিততো. অকুসলাতি দোসসহগতাদিঅকুসলৰেদনা দূরেতি যথা উদ্ধরীযতি. ততো দূরতো কুসলতোতি ততো অকুসলতো দূরতো কামাৰচরাদিকুসলৰেদযিততো কুসলা কামাৰচরাদিকুসলৰেদনা. ‘‘ন সক্কা’’তি ৰুত্তং উদ্ধরিতুং অসক্কুণেয্যতং ‘‘তথা হি সতী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তস্মাতি যস্মা দূরতো সন্তিকুদ্ধরণং ৰুত্তনযেন সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধরণমেৰ হোতি, তথা সতি অত্থৰিসেসো ন হোতি, উপাদাযুপাদায দূরসন্তিকতা ইধ ৰুচ্চতি. তস্মা সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধরণঞ্চ ন সক্কা কাতুং অত্থৰিসেসাভাৰতো, অনধিপ্পেতত্তা চাতি অধিপ্পাযো.

ননু চ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন অত্থেৰ অত্থৰিসেসোতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘দূরদূরতরতায ৰিয সন্তিকসন্তিকতরতায চ অনধিপ্পেতত্তা’’তি. যাতি অকুসলৰেদনা. ততোতি কুসলৰেদযিততো. ইধ ৰুত্তস্স দূরস্সাতি ইমস্মিং ৰেদনাক্খন্ধৰিভঙ্গে ‘‘অকুসলা ৰেদনা কুসলাব্যাকতাহি ৰেদনাহি দূরে’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৩) ৰুত্তস্স দূরস্স. দূরতো অচ্চন্তৰিসভাগত্তাতি যতো যং ‘‘দূরে’’তি ৰুত্তং, ততো অচ্চন্তৰিসদিসত্তা তস্স ৰসেন দূরে সন্তিকং নত্থীতি ন সক্কা দূরতো সন্তিকং উদ্ধরিতুং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – হেট্ঠা যা ৰেদনা যায ৰেদনায দূরেতি ৰুত্তা, সা এৰ তস্সা কেনচিপি পরিযাযেন সন্তিকেতি ন উদ্ধরিতব্বাতি. সন্তিকেতি ৰুত্তৰেদনংযেৰ সন্ধায ৰদতি. ভিন্নেতি লোভসহগতাদিৰসেন ৰিভত্তে. তত্থেৰাতি ‘‘সন্তিকে’’তি ৰুত্তঅত্থে এৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অকুসলা ৰেদনা অকুসলায ৰেদনায সন্তিকে’’তি এৰং ৰুত্তঅকুসলায ৰেদনাযমেৰ লোভসহগতাদিৰসেন ৰিভত্তায দূরভাৰোপি লব্ভতি. এৰং সেসেসুপীতি.

যদি সন্তিকতো দূরং লব্ভতি, যদগ্গেন দূরং লব্ভতি, তদগ্গেন দূরতো সন্তিকং উদ্ধরিযেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘উপাদাযুপাদায দূরতো চ সন্তিকং ন সক্কা উদ্ধরিতু’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – যং সন্তিকতো দূরং লব্ভতি, যদিপি তং ৰিসভাগট্ঠেন লব্ভতি, তথাপি যং তত্থ সন্তিকং লব্ভতি, তং সভাগট্ঠেনেৰ লব্ভতীতি সন্তিকতোৰ সন্তিকং উদ্ধটং সিযাতি. তস্মাতি যস্মা ৰিসভাগট্ঠেন দূরতা, সভাগট্ঠেন চ সন্তিকতা ইচ্ছিতা, তস্মা. লোভসহগতায দোসসহগতা ৰিসভাগতায দূরে সমানা কথং সন্তিকে ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো. ননু তাসং অকুসলসভাগতা লব্ভতেৰাতি তত্থ উত্তরমাহ ‘‘ৰিসভাগতা’’তিআদি. তত্থ ভেদং অগ্গহেত্ৰা ন পৰত্ততীতি ভেদং ৰিসেসং অসদিসতং গহেত্ৰা এৰ পৰত্ততি ৰিসভাগতা. দূরতাযাতি ইধাধিপ্পেতায দূরতায সভাগস্স অব্যাপকত্তা দূরতো সন্তিকুদ্ধরণং ন সক্কা কাতুং. সতি হি সভাগব্যাপকত্তে সিযা সন্তিকতাতি দূরতো সন্তিকুদ্ধরণং সক্কা কাতুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা তমেৰত্থং পাকটং করোতি. সভাগতাতি সামঞ্ঞং. ভেদন্তি ৰিসেসং. অন্তোগধং কত্ৰাৰাতি অভিব্যাপেত্ৰাৰ. ৰিসভাগব্যাপকত্তা সন্তিকতাযাতি ইধাধিপ্পেতৰিসভাগং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তনতো হেট্ঠা ৰুত্তসন্তিকতায সন্তিকতো দূরুদ্ধরণং সক্কা কাতুং. তমেৰত্থং ‘‘অকুসলতা হী’’তিআদিনা পাকটং করোতি.

ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.