১. খন্ধৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা

চতুসচ্চন্তোগধত্তা চতুন্নং অরিযসচ্চানং গাথাযং ‘‘চতুসচ্চদসো’’তি নিপ্পদেসতো সচ্চানি গহিতানীতি নিপ্পদেসতো এৰ তদত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘চত্তারি সচ্চানী’’তিআদিমাহ. তত্থ সমাহটানীতি সমানীতানি, চিত্তেন একতো গহিতানীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সমাহটানী’’তি চ এতেন সমাহারে অযং সমাসোতি দস্সেতি. তেনেৰস্স কতেকত্তস্স চতুসচ্চন্তি নপুংসকনিদ্দেসো ‘‘তিৰট্ট’’ন্তিআদীসু ৰিয. পত্তাদিপক্খেপেন হিস্স ন ইত্থিলিঙ্গতা যথা পঞ্চপত্তং, চতুযুগং, তিভুৰনন্তি, তং চতুসচ্চং পস্সি অদক্খি, পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝীতি অত্থো. কস্মা পনেত্থ অনন্তাপরিমাণেসু অনঞ্ঞসাধারণেসু মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীসু বুদ্ধগুণেসু সংৰিজ্জমানেসু সাৰকেহি, পচ্চেকবুদ্ধেহি চ সাধারণেন চতুসচ্চদস্সনেন ভগৰন্তং থোমেতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘সতিপি সাৰকান’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘অনঞ্ঞপুব্বকত্তা’’তি ইমিনা সাৰকেহি, ‘‘তত্থ চা’’তিআদিনা পচ্চেকবুদ্ধেহি চ ভগৰতো চতুসচ্চদস্সনস্স অসাধারণতং, নিরতিসযতঞ্চ দস্সেতি. পরসন্তানেসু পসারিতভাৰেন সুপাকটত্তাতি দেসনানুভাৰেন ৰেনেয্যসন্তানেসু চতুসচ্চদস্সনস্স ৰিত্থারিতভাৰেন যাৰ দেৰমনুস্সেসু সুপ্পকাসিতত্তা. নাথসদ্দং লোকে যাচনুপতাপিস্সরিযাসীসাসু পঠন্তীতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘নাথতীতি নাথো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা ভগৰা চতুসচ্চদস্সনভাৰেনেৰ অত্তনো হিতসুখাসীসায কিলেসব্যসনুপতাপনস্স, হিতপটিপত্তিযাচনস্স চ মত্থকং পত্তো, তস্মা তং তেনেৰ পকাসিতন্তি অত্থুদ্ধারং অনামসিত্ৰা পদুদ্ধারৰসেন নাথসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰেনেয্যানং হিতসুখং আসীসতী’’তিআদিমাহ. ‘‘চতুসচ্চদসো’’তি ৰা ইমিনা অনঞ্ঞসাধারণো ভগৰতো ঞাণানুভাৰো পকাসিতোতি ‘‘নাথো’’তি ইমিনা অনঞ্ঞসাধারণং করুণানুভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘ৰেনেয্যান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পরমেন চিত্তিস্সরিযেন সমন্নাগতো ভগৰা নাথোতি ৰুচ্চতীতি যোজনা. তথা পরমেন চিত্তিস্সরিযেন সমন্নাগতো সব্বসত্তে গুণেহি ঈসতীতি যোজেতব্বং. চিত্তিস্সরিযেনাতি অরিযিদ্ধিআদিনা চিত্তে ৰসীভাৰেন. গুণেহি ঈসতীতি পরমুক্কংসগতেহি অত্তনো সীলাদিগুণেহি ধম্মেন ইস্সরিযং ৰত্তেতীতি অত্থো. এৰংভূতো যস্মা সব্বাভিভূ নাম হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘অভিভৰতী’’তি. তথা চাহ ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… অভিভূ অনভিভূতো, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩; দী. নি. ১.১৮৮). দুৰিধেনাপি ইস্সরিযত্থং নাথসদ্দং দস্সেতি.

অট্ঠারসপ্পভেদায দেসনায থোমনমেৰাতি যোজনা. সমানগণনগুণেহীতি সমানগণনেহি গুণেহি করণভূতেহি. যথাৰুত্তেন নিরতিসযেন চতুসচ্চদস্সনেনাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স, দসবলেসু ৰসীভাৰস্স চ পদট্ঠানভূতেন. সচ্চাভিসম্বোধেন হি অভিনীহারানুরূপং রূপারূপধম্মেসু ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখপ্পৰত্তেন সাতিসযং সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনপ্পভেদেন মহাৰজিরঞাণসঙ্খাতেন বুদ্ধাৰেণিকেন সম্মসনেন সম্ভূতেন ভগৰা সম্মাসম্বোধিযং পতিট্ঠিতোৰ কুসলাদিভেদেন, ফস্সাদিভেদেন চ ধম্মে ৰিভজন্তো চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদিৰসেন ধম্মসঙ্গহং চতুধা দেসেতুং সমত্থো অহোসি. তথা অতীতংসে অপ্পটিহতঞাণতাদিবুদ্ধধম্মসমন্নাগতো ভগৰা অতীতাদিভেদতো খন্ধাদিকে ৰিভজিত্ৰা দেসেতুং সমত্থো অহোসি. তেন ৰুত্তং ‘‘যথাৰুত্তেন…পে… ৰিভঙ্গ’’ন্তি. ‘‘সব্বঞ্ঞুভাসিতত্তা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘অসব্বঞ্ঞুনা দেসেতুং অসক্কুণেয্যতং দস্সেন্তো’’তি এতেন ধম্মসঙ্গণীৰিভঙ্গানং অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিততঞ্ঞেৰ ৰিভাৰেতি. সম্মাসম্বুদ্ধতাদিগুণেতি বুদ্ধরতনস্স সম্মাসম্বুদ্ধতা, ধম্মসঙ্ঘরতনানং স্ৰাক্খাততা, সুপ্পটিপন্নতাতি এৰমাদিগুণে পকাসেতি.

ননু চ ‘‘চতুসচ্চদসো’’তিআদিনা ভগৰতোৰ গুণা ৰিভাৰিতাতি? সচ্চং, তেনেৰ ধম্মসঙ্ঘানম্পি গুণা ৰিভাৰিতা হোন্তি তপ্পভৰস্স অনঞ্ঞথাভাৰতো, তদপদেসেন ৰা ধম্মো, তদাধারো চ সঙ্ঘো ৰুত্তোৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধাদীনং…পে… ৰিভাৰেতী’’তি.

অতীতংসেতি অতীতকোট্ঠাসে, পুব্বন্তেতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নপ্পটিহতং, ঞাণস্স পটিঘাতো নাম অঞ্ঞাণং, সব্বম্পি ৰা কিলেসজাতং. তং যস্মা ভগৰতো সহ ৰাসনায পহীনং, তস্মাস্স অতীতংসে সব্বত্থকমেৰ ঞেয্যাৰরণপ্পহানেন ঞাণং অপ্পটিহতন্তি ৰুচ্চতি. এস নযো সেসেসুপি. কিং পনেতানি পাটিযেক্কং ৰিসুং ঞাণানি, উদাহু অতীতাদীসু পৰত্তনকঞাণানি এৰ? তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম পাটিযেক্কং ভগৰতো তীণি ঞাণানেৰাতি ৰদন্তি. একংযেৰ হুত্ৰা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং নাম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ. সব্বং কাযকম্মন্তি যং কিঞ্চি ভগৰতা কত্তব্বং কাযকম্মং. ঞাণপুব্বঙ্গমন্তি ঞাণপুরেচারিকং. ঞাণানুপরিৰত্তন্তি ঞাণস্স অনুপরিৰত্তনকং, সব্বং কাযপযোগং পৰত্তেন্তো ভগৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ঞাণসহিতমেৰ পৰত্তেতীতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ছন্দস্সাতি কত্তুকম্যতায, মহাকরুণাসমাযোগতো সত্তানং একন্তহিতেসিতায হিতকিরিযাছন্দস্সাতি অত্থো. ধম্মদেসনাযাতি ধম্মকথায. অপরিক্খযাপরিমেয্যপটিভানতায হি ভগৰতো করণসম্পত্তিযা চ ধম্মদেসনা নিরন্তরং পৰত্তিযমানাপি ন কদাচিপি পরিক্খযং গচ্ছতি, অঞ্ঞদত্থু উপরূপরি ৰড্ঢতেৰ. ৰীরিযস্সাতি পরহিতপটিপত্তিযং উস্সাহস্স. ৰিমুত্তিযাতি ফলৰিমুত্তিযা. এত্থ চ সমাধিআদীনং অহানি তংতংপটিপক্খস্স সৰাসনপহীনত্তা অনঞ্ঞসাধারণতায ৰেদিতব্বা. ছন্দাদীনং পন মহাকরুণাসমাযোগতোপি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

১. তে এৰ ধম্মেতি তে এৰ কুসলাদিকে তিকদুকেহি সঙ্গহিতে ধম্মে. সুত্তন্তে খন্ধাদিৰসেন ৰুত্তে খন্ধাদিৰসেন ৰিভজিতুন্তি যোজনা. ননু সুত্তন্তে পটিসম্ভিদাৰসেন তে ন ৰুত্তাতি? যদিপি সরূপতো ন ৰুত্তা, ‘‘জরামরণে ঞাণং, জরামরণসমুদযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৩) পন হেতুহেতুফলাদীসু ঞাণৰিভাগস্স ৰুত্তত্তা অত্থতো ৰুত্তা এৰ হোন্তি, পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ২.৩০) ৰা পটিসম্ভিদানং আগতত্তা সুত্তন্তে পটিসম্ভিদাৰসেনপি তে ধম্মা ৰুত্তা এৰ. তত্থাতি তস্মিং সুত্তন্তে. সঙ্খেপেনাতি সমাসেন. উদ্দেসনিদ্দেসমত্তেনেৰ হি সুত্তন্তে খন্ধাদযো দেসিতা, ন পটিনিদ্দেসাদিনাতি সঙ্খেপেন তে তত্থ ৰুত্তাতি ৰুত্তা. তত্থাতি ৰা ধম্মসঙ্গহে. তত্থাপি হি ‘‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮) খন্ধাদযো সঙ্খেপেন ৰুত্তাতি. ৰিভজীযন্তি এত্থ, এতেন ৰা খন্ধাদযোতি ৰিভঙ্গো, তে এৰ পকিরীযন্তি পট্ঠপীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি পকরণং, ৰিভঙ্গো চ সো পকরণঞ্চাতি ৰিভঙ্গপ্পকরণং. আদিসদ্দত্থজোতকেনাতি ‘‘ইতি ৰা, ইতি এৰরূপা নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) ৰিয আদিসদ্দস্স অত্থদীপকেন. পকারত্থজোতকেনাতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১) ৰিয পকারত্থৰিভাৰকেন. ‘‘একদেসেন সমুদাযং নিদস্সেতী’’তি এতেন ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এত্থ ইতিসদ্দস্স নিদস্সনত্থতং দস্সেতি. নিদস্সনত্থোপি হি ইতি-সদ্দো দিট্ঠো যথা ‘‘অত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০). পরিসমাপনত্থো ৰা ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৰে, ধম্মদাযাদা ভৰথ, নো আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা ‘কিন্তি মে সাৰকা ধম্মদাযাদা ভৰেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’তি’’ (ম. নি. ১.২৯) এৰমাদীসু ৰিয. পরিসমাপনঞ্হেতং সুত্তন্তভাজনীযস্স একদেসদস্সনেন যদিদং ‘‘পঞ্চক্খন্ধা রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তাৰ তদত্থস্স সঙ্গহিতত্তা. তত্থাতি ৰিভঙ্গপ্পকরণে. ‘‘নিব্বানৰজ্জান’’ন্তি এত্থ যদি নিব্বানৰজ্জানং…পে… অপ্পকতরপদত্তা খন্ধানং খন্ধৰিভঙ্গো আদিম্হি ৰুত্তো, ননু সহ নিব্বানেন সব্বধম্মসঙ্গাহকত্তা, সব্বধম্মসঙ্গাহকেহি চ আযতনাদীহি খন্ধেহি চ অপ্পকতরপদত্তা সচ্চৰিভঙ্গো আদিম্হি ৰত্তব্বোতি? ন, তত্থাপি দুক্খসচ্চৰিভঙ্গে একদেসেন খন্ধানং এৰ ৰিভজিতব্বতো. যথাহ ‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা…পে… সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (ৰিভ. ১৯০; দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩). ইধ পন অনৰসেসতোৰ খন্ধা ৰিভজীযন্তীতি নিব্বানৰজ্জানং…পে… অপ্পকতরপদত্তা খন্ধানং খন্ধৰিভঙ্গো আদিম্হি ৰুত্তো.

অপিচ রূপসম্মূল়্হা অরূপসম্মূল়্হা উভযসম্মূল়্হাতি তিৰিধা বোধনেয্যপুগ্গলা, তথা সংখিত্তরুচিনো ৰিত্থাররুচিনো নাতিসঙ্খেপৰিত্থাররুচিনো, তিক্খিন্দ্রিযা মুদিন্দ্রিযা মজ্ঝিমিন্দ্রিযাতি চ. তেসু অরূপসম্মূল়্হানং উপকারায খন্ধদেসনা, রূপসম্মূল়্হানং আযতনদেসনা, উভযসম্মূল়্হানং ধাতুদেসনা. তথা সংখিত্তরুচীনং খন্ধদেসনা, নাতিসঙ্খেপৰিত্থাররুচীনং আযতনদেসনা, ৰিত্থাররুচীনং ধাতুদেসনা. তিক্খিন্দ্রিযানং খন্ধদেসনা, মজ্ঝিমিন্দ্রিযানং আযতনদেসনা, মুদিন্দ্রিযানং ধাতুদেসনাতি ইমিনা পযোজনেন অনুক্কমেন চ খন্ধাযতনধাতুৰিভঙ্গানং দেসনাক্কমোৰ ৰেদিতব্বো. তং পনেতং খন্ধাদিত্তযং পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুমুখেনেৰ ঞাযমানং যথাভূতাৰবোধায হোতি, নাঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং সচ্চৰিভঙ্গদেসনা পৰত্তা. সো চ যথাভূতাৰবোধো ৰিসেসতো ইন্দ্রিযসন্নিস্সযেনাতি ইন্দ্রিযৰিভঙ্গদেসনা. ইন্দ্রিযানঞ্চ ইন্দট্ঠো তংতংপচ্চযধম্মভূতানং যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নেসু পচ্চযভাৰৰিসেসেনেৰাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিভাগসন্দস্সনী পচ্চযাকারৰিভঙ্গদেসনা. পচ্চযাকারস্স খন্ধাদীনঞ্চ অৰিপরীতসভাৰাৰবোধো সতিপট্ঠানাদীসু সম্মামনসিকারেনাতি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰিভঙ্গদেসনা. স্ৰাযং সতিপট্ঠানাদীসু সম্মামনসিকারো ইমায পটিপত্তিযা হোতীতি ঝানঅপ্পমঞ্ঞাৰিভঙ্গদেসনা, সা সম্মাপটিপত্তি এত্তকে সীলে পতিট্ঠিতস্স সম্ভৰতীতি সিক্খাপদৰিভঙ্গদেসনা, যথাৰুত্তায চ সম্মাপটিপত্তিযা ইমে আনিসংসাতি পটিসম্ভিদাঞাণৰিভঙ্গদেসনা, তে চিমে ঞাণৰিসেসা ইমেসু কিলেসেসু পহীযন্তেসু চ সম্ভৰন্তি, নাঞ্ঞথাতি কিলেসৰিভঙ্গদেসনা, এৰং ৰিত্থারতো দেসিতে খন্ধাদিকে সঙ্খেপতোপি জানন্তস্স অত্থসিদ্ধি হোতি এৰাতি দস্সনত্থং পরিযোসানে ধম্মহদযৰিভঙ্গদেসনা পৰত্তাতি এৰমেতেসং অট্ঠারসন্নং মহাৰিভঙ্গানং দেসনাক্কমকারণং ৰেদিতব্বং.

রূপাদীনন্তি রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং. ৰেদযিতাদিসভাৰত্তাভাৰাতি যথাক্কমং অনুভৰনসঞ্জাননাভিসঙ্খরণাদিসভাৰত্তাভাৰা. ন হি রূপং ৰেদযিতাদিসভাৰং, ৰেদনাদি ৰা রুপ্পনাদিসভাৰং. যতো রূপাদীনং ৰেদনাসমৰরোধনেন ‘‘চত্তারো খন্ধা’’তিআদিনা সঙ্খিপিত্ৰা খন্ধা ০৬ দেসেতব্বা সিযুং. রুপ্পনাদিতো অঞ্ঞস্সাভাৰাতি রুপ্পনানুভৰনাদিসভাৰতো অঞ্ঞস্স অতীতাদিকে গহেত্ৰা রাসিৰসেন ৰত্তব্বস্স সংখিত্তস্স সভাৰস্স অভাৰা. ন হি চেতসিকাদিভাৰো ৰেদনাদীনং সভাৰো. হেট্ঠা গণনেসূতি পঞ্চতো হেট্ঠা গণনেসু. অনিট্ঠানন্তি অপরিযোসানং. রূপাদীসু হি কতিপযে, একম্পি ৰা অগ্গহেত্ৰা ৰুচ্চমানা খন্ধৰসেন দেসনা অনৰসেসসঙ্খতধম্মসঙ্গাহিনী ন সম্ভৰতি. খন্ধস্সাতি রাসট্ঠস্স খন্ধস্স. তেনেৰাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সৰিভাগধম্মেহীতি সপ্পভেদধম্মেহি.

‘‘সদ্দত্থসহিতং খন্ধসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতী’’তি এতেন রাসিসদ্দস্স ৰিয রাসট্ঠে খন্ধসদ্দস্স ৰাচকভাৰেন পৰত্তিং দস্সেতি পরিযাযন্তরভাৰতো. গুণাদীসু পন কেৰলং তব্বিসযপযোগভাৰেনেৰ পৰত্তি, ন ৰাচকভাৰেনাতি আহ ‘‘গুণে…পে… ন সদ্দত্থ’’ন্তি. খন্ধসদ্দোতি সীলাদিসদ্দে সন্নিধাপিতো খন্ধসদ্দো. তেনেৰাহ ‘‘সীলাদিগুণৰিসিট্ঠং রাসট্ঠং দীপেতী’’তি. কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধায ৰদতি. এত্থাতি ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫) এত্থ. ন কেৰলঞ্চ সো এৰ, অট্ঠকথাচরিযেহিপি এত্থ গুণত্থতা ইচ্ছিতা এৰ. তথা হি অট্ঠসালিনিযং ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধোতিআদীসু গুণট্ঠেনা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৫) ৰুত্তং. ননু চ কেৰলোপি খন্ধসদ্দো ‘‘তিণ্ণং খো, মাণৰ, খন্ধানং ৰণ্ণৰাদী, ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, তীহি খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) চ আদীসু সীলাদিৰাচকো দিট্ঠোতি? ন, তত্থাপি অধিকারাদিৰচ্ছেদকৰসেনেৰস্স সীলাদীসু পৰত্তিদস্সনতো. ন খন্ধসদ্দো পঞ্ঞত্তিসদ্দস্স অত্থে ৰত্ততীতি নিরুত্তিৰোহারাদিসদ্দা ৰিয পঞ্ঞত্তিপরিযাযো ন হোতীতি অত্থো. দারুক্খন্ধোতি পঞ্ঞত্তি হোতীতি তস্স খন্ধসদ্দস্স পঞ্ঞত্তিৰিসেসপ্পৰত্তিতং দস্সেতি. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধসদ্দোতি ‘‘ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (যম. ১.খন্ধযমক.৩২) এত্থ ৰুত্তো খন্ধসদ্দো. সমুদাযে নিরুল়্হোতি অতীতাদিভেদভিন্নস্স পঞ্ঞায অভিসংযূহনেন রাসিকতে ৰিঞ্ঞাণসমূহে নিরুল়্হো. তায এৰ রুল়্হিযা পৰত্ততীতি তায সমুদাযে নিরুল়্হতায তদৰযৰে একস্মিম্পি ৰিঞ্ঞাণে পৰত্ততীতি. এত্থ চ ঞাণসম্পযুত্তে নিরুল়্হো কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলভাৰো ৰিয ঞাণৰিপ্পযুত্তে ৰিঞ্ঞাণসমুদাযে নিরুল়্হো তদেকদেসেপি রুল়্হিযা পৰত্ততীতি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৰা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তন্নিমিত্তযুত্তে কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰিসযে সম্মুতিযা চিরকালতাৰসেন নিমিত্তৰিরহেপি পৰত্তি রুল়্হি নাম, যথা মহিযং সেতীতি মহিংসো, গচ্ছন্তীতি গাৰোতি, এৰং খন্ধসদ্দস্সাপি রুল়্হিভাৰো ৰেদিতব্বো.

রাসিতো গুণতোতি সব্বত্থ ভুম্মত্থে ৰা নিস্সক্কৰচনং দট্ঠব্বং. নিযমেত্ৰাতি ৰৰত্থপেত্ৰা. পিণ্ডট্ঠোতি সঙ্ঘাতত্থো. তস্মাতি যস্মা পঞ্চেৰ খন্ধা ৰুত্তা, কোট্ঠাসট্ঠে চ খন্ধট্ঠে নিব্বানস্স ৰসেন ছট্ঠেনাপি খন্ধেন ভৰিতব্বং, তস্মা খন্ধট্ঠো নাম রাসট্ঠোতি যুত্তং. ‘‘যেসং ৰা অতীতাদিৰসেন ভেদো অত্থী’’তিআদিনা অতীতাদিৰিভাগভিন্নেসু রুপ্পনাদিসভাৰধম্মেসু ৰিসুং ৰিসুং কোট্ঠাসভাৰেন গয্হমানেসু তব্বিভাগরহিতস্স একস্স নিব্বানস্স রাসট্ঠতা ৰিয কোট্ঠাসট্ঠতাপি ন সম্ভৰতীতি দস্সেতি. এতেন পঞ্ঞত্তিযাপি খন্ধেসু অগ্গহণে কারণং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

কস্মা পনেত্থ ফস্সাদিকে ৰিয সঙ্খারক্খন্ধে অনৰরোধেত্ৰা ৰেদনাসঞ্ঞা ৰিসুং খন্ধভাৰেন গহিতাতি? ৰিৰাদমূলতাদিৰিসেসদস্সনত্থং. গহট্ঠানঞ্হি ৰিৰাদকারণং কামজ্ঝোসানং. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু মাতাপি পুত্তেন ৰিৰদতি, পুত্তোপি মাতরা ৰিৰদতী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৬৮, ১৭৮). পব্বজিতানং দিট্ঠাভিনিৰেসো. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘যে দিট্ঠিমুগ্গয্হ ৰিৰাদযন্তি, ‘ইদমেৰ সচ্চ’ন্তি (সু. নি. ৮৩৮; মহানি. ৬৭) চ ৰাদযন্তী’’তিআদি. তেসু কামজ্ঝোসানং ৰেদনস্সাদেন হোতি, দিট্ঠাভিনিৰেসো সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন. সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন হি চিত্তৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসেন দিট্ঠিমানতণ্হাপপঞ্চানং ৰিপল্লাসোতি. তথা ৰেদনানুগিদ্ধো ৰিপল্লত্থসঞ্ঞো চ সংসরতি. ৰেদনানুগিদ্ধস্স হি ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা সিদ্ধা হোতি, ততো চ তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি আৰট্টতি ভৰচক্কং. ৰিপল্লত্থসঞ্ঞিস্স চ ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০) ৰচনতো দিট্ঠিমানতণ্হাপপঞ্চানং অনুপচ্ছেদতো সংসারস্স অনুপচ্ছেদোৰ. ইতি ৰিৰাদকারণানং কামজ্ঝোসানদিট্ঠাভিনিৰেসানং কারণভাৰো সংসারহেতুভাৰোতি ইমস্স ৰিৰাদমূলতাদিৰিসেসস্স দস্সনত্থং সঙ্খারক্খন্ধে অনৰরোধেত্ৰা ৰেদনাসঞ্ঞা ৰিসুং খন্ধভাৰেন গহিতাতি ৰেদিতব্বং.

ওকাসেসূতি ৰিভজনকিরিযায পৰত্তিট্ঠানভাৰতো অতীতাদযো ওকাসাতি ৰুত্তা. ইতিসদ্দেনাতি ‘‘উপাদাযরূপ’’ন্তি এৰং অট্ঠকথাযং ৰুত্তইতিসদ্দেন. নিদস্সনত্থেনাতি উদাহরণত্থেন. সব্বোতি সকলো একাদসসু ওকাসেসু ৰিভত্তো ৰিভজননযো. ইদঞ্চ ৰিভজনন্তি ‘‘চত্তারো চ মহাভূতা…পে… উপাদাযরূপ’’ন্তি এৰং ৰিভত্তং ইদঞ্চ ৰিভজনং. ওল়ারিকাদীসূতি ওল়ারিকসুখুমহীনপণীতদূরসন্তিকেসু. চক্খাযতনন্তিআদিৰিভজনঞ্চাতি ‘‘চক্খাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং ইত্থিন্দ্রিযং…পে… কবল়ীকারো আহারো রূপা সদ্দা গন্ধা রসা ফোট্ঠব্বাতি এৰং পৰত্তং ৰিভজনঞ্চ. যথাসম্ভৰন্তি যথারহং. একাদসসু ওকাসেসু যং যত্থ ৰিভজনং যুত্তং, তং তত্থ যোজেতব্বং. এৰং ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপীতি যথা রূপক্খন্ধে যথাসম্ভৰং একাদসসু ওকাসেসু ৰিভজনং যোজেতব্বন্তি ৰুত্তং, এৰং ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপি যথাসম্ভৰং একাদসসু ওকাসেসু ৰিভজনং যোজেতব্বন্তি অত্থো.

তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো তাৰ পুরিমে ওকাসপঞ্চকে সুখাদিৰেদনাত্তিকৰসেন ৰিভত্তো, ইতরস্মিং কুসলত্তিকৰেদনাত্তিকসমাপন্নদুকসাসৰদুকৰসেন. সঞ্ঞাক্খন্ধো পন পুরিমে ওকাসপঞ্চকে ছফস্সদ্ৰারৰসেন, ইতরস্মিং ওল়ারিকদুকে পটিঘসম্ফস্সদুকৰসেন চেৰ যথাৰুত্তকুসলত্তিকাদিৰসেন চ ৰিভত্তো. সেসেসু কুসলত্তিকাদিৰসেনেৰ. তথা সঙ্খারক্খন্ধো. পটিঘসম্ফস্সদুকো পনেত্থ নত্থেৰ. চেতনায এৰ চেত্থ নিদ্দেসো সঙ্খারক্খন্ধধম্মানং চেতনাপ্পধানভাৰদস্সনত্থং. তথা হি সা ‘‘সঙ্খারক্খন্ধো’’তি ৰুত্তা. তত্থাতি তস্মিং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ৰিভজনে পটিনিদ্দেসে. তং পন দ্ৰযন্তি মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযং. যঞ্হি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুদেসনাযং ‘‘মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দ্ৰযং দেসিতং, তং ছৰিঞ্ঞাণকাযদেসনাযং ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি.

পাল়িনযেনাতি খন্ধৰিভঙ্গপাল়িনযেন. অঞ্ঞেন পকারেনাতি ধম্মসঙ্গহে, তদট্ঠকথাযঞ্চ আগতেন পকারন্তরেন.

১. রূপক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

২. ‘‘কিঞ্চী’’তি পদং ‘‘একচ্চ’’ন্তি ইমিনা সমানত্থন্তি আহ ‘‘কিঞ্চীতি পকারন্তরভেদং আমসিত্ৰা অনিযমনিদস্সন’’ন্তি. উভযেনাতি পকারভেদং অনামসিত্ৰা আমসিত্ৰা চ অনিযমদস্সনৰসেন পৰত্তেন ‘‘যং কিঞ্চী’’তি পদদ্ৰযেন. অধিপ্পেতত্থন্তি রূপং. অতিচ্চাতি অতিক্কমিত্ৰা. পৰত্তিতোতি পৰত্তনতো. নিযমনত্থন্তি নিৰত্তনত্থং.

‘‘কিঞ্চা’’তি এত্থ কিং-সদ্দো পুচ্ছাযং হেতুঅত্থদীপকো, করণে চেতং পচ্চত্তৰচনং, চ-সদ্দো ৰচনালঙ্কারোতি আহ ‘‘কেন কারণেন ৰদেথা’’তি. দুতিযৰিকপ্পে পন ৰুত্তনযেনেৰ কারণত্থে পৰত্তং কিং-সদ্দং ‘‘ৰদেথা’’তি কিরিযাপদসম্বন্ধনেন উপযোগৰসেন পরিণামেত্ৰা ৰদতি ‘‘তং কারণং ৰদেথা’’তি.

পুরিমসন্তানস্স ভেদন্তি পুরিমসন্তানস্স ৰিনাসং, ৰিনাসাপদেসেন চেত্থ সন্তানে ৰিসদিসুপ্পাদমেৰ দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘ৰিসদিসসন্তানুপ্পত্তিদস্সনতো’’তি. ননু চ অরূপধম্মানম্পি ৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিসদিসুপ্পত্তি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, সা পন ন পাকটতরা, পাকটতরা চ ইধাধিপ্পেতা. তেনেৰাহ ‘‘সীতাদিসন্নিপাতে’’তি. তথা চাহ ভগৰা ‘‘সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). ইদানি ভেদ-সদ্দো উজুকমেৰ ৰিকারাপত্তিং ৰদতীতি দস্সেন্তো ‘‘ভেদো চা’’তিআদিমাহ. ৰিসদিসরূপুপ্পত্তিযেৰ, ন উপ্পন্নস্স অঞ্ঞথাভাৰোতি অধিপ্পাযো. তেন কাপিলিযং পরিণামৰাদং পটিক্খিপতি. যদি পুরিমসন্তানতো ভেদো ৰিসদিসুপ্পত্তি রুপ্পনং, এৰং সন্তে লক্খণস্স অতিপ্পসঙ্গো সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘অরূপক্খন্ধান’’ন্তিআদি. এত্থ সীতাদীহীতি আদি-সদ্দেন যথা উণ্হজিঘচ্ছাদযো সঙ্গয্হন্তি, এৰং আহারাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যেনাতি যেন সীতাদীহি সমাগমেন. তত্থাতি তেসু রূপধম্মেসু. আহারাদিকস্স ৰা ঠিতিপ্পত্তস্সাতি সম্বন্ধো. যথা রূপধম্মানং ঠিতিক্খণে সীতাদীহি সমাগমো হোতি, এৰং অরূপক্খন্ধানং অঞ্ঞেহি সমাগমো নত্থি অতিলহুপরিৰত্তিতো, তস্মা অরূপধম্মা রূপধম্মানং ৰিয পাকটস্স ৰিকারস্স অভাৰতো ‘‘রুপ্পন্তী’’তি, ‘‘রুপ্পনলক্খণা’’তি চ ন ৰুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘রুপ্পতী’’তি পদস্স কত্তুকম্মসাধনানং ৰসেন অত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীল়ীযতি ভিজ্জতী’’তি ৰুত্তন্তি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘কুপ্পতীতি এতেনা’’তিআদিমাহ. কোপাদিকিরিযাতি কোপসঙ্ঘট্টনপীল়নকিরিযা. কোপ-সদ্দো চেত্থ খোভপরিযাযো ৰেদিতব্বো. কত্তুভূতো কম্মভূতো চ অত্থোতি কত্তুকম্মসাধনানং ৰসেন ৰুচ্চমানো ভূতুপাদাযরূপসঙ্খাতো অত্থো. কম্মকত্তুত্থেন ভিজ্জতি-সদ্দেনাতি যদা কম্মকত্তুত্থো রুপ্পতি-সদ্দো, তদা ভিজ্জতি-সদ্দোপি তদত্থো এৰ ৰেদিতব্বোতি অত্থো. তত্থ যদা কম্মত্থে ‘‘রুপ্পতী’’তি পদং, তদা ‘‘সীতেনা’’তিআদীসু কত্তুঅত্থে করণৰচনং. যদা পন ‘‘রুপ্পতী’’তি পদং কত্তুঅত্থে কম্মকত্তুঅত্থে ৰা, তদা হেতুম্হি করণৰচনং ৰেদিতব্বং. ‘‘যং পন রুপ্পতী’’তিআদিনা ‘‘কুপ্পতী’’তিআদীনং কত্তুকম্মত্থানম্পি অত্থৰচনানং ৰচনে কারণং দস্সেতি. যদিপি অত্থ-সদ্দো ‘‘পীল়নট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) সভাৰপরিযাযোপি হোতি, ‘‘কেনট্ঠেনা’’তি পনেত্থ অভিধেয্যপরিযাযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘কেনট্ঠেনাতি পুচ্ছাসভাগৰসেন রুপ্পনট্ঠেনা’’তি, রুপ্পনসদ্দাভিধেয্যভাৰেনাতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘ন কেৰলং সদ্দত্থোযেৰ রুপ্পন’’ন্তি. তস্স অত্থস্সাতি তস্স ভূতুপাদাযপ্পভেদস্স সভাৰধম্মস্স. রুপ্পনলক্খণঞ্চ নামেতং অনিচ্চতাদি ৰিয কক্খল়ত্তাদিতো অঞ্ঞন্তি ন গহেতব্বং. পঞ্ঞত্তিৰিসেসো হি তন্তি, কক্খল়ত্তাদীনংযেৰ পন অরূপধম্মৰিধুরো সভাৰৰিসেসোতি ৰেদিতব্বং.

মুচ্ছাপত্তিযাতি মুচ্ছায মোহস্স আপজ্জনেন. কপ্পসণ্ঠানং উদকন্তি কপ্পসণ্ঠাপকমহামেঘৰুট্ঠং উদকং. তথাতি তপ্পকারতায খারভাৰে সতি উদকেন কপ্পৰুট্ঠানকালে ৰিয পথৰী ৰিলীযেয্য. লোকন্তরিযসত্তানং পন পাপকম্মবলেন অখারেপি খারে ৰিয সরীরস্স ৰিলীযনা ৰেদিতব্বা. তেনেৰাতি সউস্সদনিস্সযনিরযস্স ৰুত্তত্তা এৰ. ন হি অৰীচিম্হি পঞ্চৰিধবন্ধনাদিকম্মকারণং করোন্তি.

৩. পকরণপ্পত্তং রূপং পক্খিপিত্ৰা মাতিকা ঠপিতাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. মহাভূতু…পে… আপজ্জতি তপ্পকারভাৰেন অতীতংসে গণনং গতন্তি ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা ধম্মন্তরনিৰত্তনত্থতা পকারন্তরনিৰত্তনত্থতা চ ভূতুপাদাযগহণস্স নত্থীতি দস্সেতি. তংদস্সনেতি গণনন্তরদস্সনে. তংসভাৰত্তাতি ভূতুপাদাযসভাৰত্তা. ‘‘ন চা’’তিআদিনা ভূতুপাদাযসভাৰো অতীতংসগণিততায তংসভাৰস্সপি অঞ্ঞথা গণিতত্তা, অতংসভাৰস্স চ তথা গণিতত্তা অকারণন্তি দস্সেতি. ‘‘অজ্ঝত্ত…পে… লব্ভতী’’তি এতেন দুতিযনযে ন কেৰলং যথাৰুত্তোৰ দোসো, অথ খো অব্যাপিতোপি দোসোতি দস্সেতি. তদেতং পন অকারণং কারণভাৰস্সেৰ অনধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ ভূতুপাদাযরূপভাৰো অতীতংসে গণনস্স কারণন্তি অধিপ্পেতং, যতো যথাৰুত্তদোসাপত্তি সিযা.

‘‘কিন্তী’’তি এত্থ ‘‘কি’’ন্তি পুব্বে যং ‘‘রূপ’’ন্তি সামঞ্ঞতো গহিতং, তস্স সরূপপুচ্ছা. ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো, ন কারণত্থো. তেনস্স যং রূপং অতীতং নিরুদ্ধং…পে… অতীতংসেন সঙ্গহিতং অতীতকোট্ঠাসে গণনং গতং, তং কিন্তি চে? ‘‘চত্তারো চ…পে… রূপ’’ন্তি ভূতুপাদাযৰিভাগদস্সনমুখেন ৰিসেসং নিদস্সেতি. যত্তকা হি ইধ ৰিসেসা নিদ্দিট্ঠা চক্খাযতনাদযো, তেসমিদং নিদস্সনন্তি. ন চেত্থ পুরিমনযতো অৰিসেসো. তত্থ হি রূপস্স ভূতুপাদাযতামত্তসভাৰদস্সনতা ৰুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অতীতরূপম্পি ভূতানি চেৰা’’তিআদি. ইধ পন ভূতুপাদাযেন নিদস্সনভূতেন রূপস্স সব্বৰিসেসৰিভাৰনতা দস্সিতা. এৰঞ্চ কত্ৰা অব্যাপিতদোসোপি চেত্থ অনোকাসোৰ, যং রূপং অজ্ঝত্তং…পে… উপাদিন্নং, কিন্তি? চত্তারো চ…পে… রূপন্তি তদঞ্ঞৰিসেসনিদস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা চাহ ‘‘এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি.

পরিযাযদেসনত্তাতি সভাৰতো পরিযাযনং পরিৰত্তনং পরিযাযো, উজুকং অপ্পৰত্তীতি অত্থো. পরিযাযেন, পরিযাযভূতা ৰা দেসনা এত্থাতি পরিযাযদেসনং, সুত্তন্তং. সুত্তন্তঞ্হি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন দেসেতব্বধম্মে লেসতো লব্ভমানভাৰকথনং, ন উজুনিপ্পদেসভাৰকথনন্তি পরিযাযদেসনং নাম. তেনেৰ তং ‘‘যথানুলোমসাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. অভিধম্মো পন দেসেতব্বধম্মে উজুনিপ্পদেসকথনন্তি নিপ্পরিযাযদেসনং নাম, যতো ‘‘যথাধম্মসাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. নিচ্ছযেন দেসোতি ৰৰত্থানতো কথনং. তথা ভদ্দেকরত্তসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৭২ আদযো) ৰিয অতীতাদিভাৰো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভাৰো অদ্ধাৰসেন ইধাপি খন্ধৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযত্তা নিদ্দিসিতব্বো সিযাতি যোজনা.

সন্নিপতিতন্তি সমাগতং. সন্তানৰসেনাতি পুব্বাপরৰসেন. পুব্বেনাপরস্স সমপ্পমাণতায অনূনং অনধিকং, ততো এৰ একাকারং. পৰত্তিকালৰসেন ৰা অনূনং অনধিকং, সমানসভাৰতায একাকারং. তেন ৰিসভাগউতুনা অনন্তরিততং দস্সেতি. এৰং আহারেপীতি এত্থ ৰিসভাগাহারেন অনন্তরিতো অনেকৰারং অনেকদিৰসম্পি ভুত্তো সভাগেকাহারং নাম. ‘‘ততো পুব্বে ৰিসভাগউতুআহারসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগত’’ন্তি হি ৰুত্তন্তি. ‘‘একাহারসমুট্ঠান’’ন্তি পন ৰুত্তত্তা একস্সেৰ আহারস্স যোজনা যুত্তরূপাতি অপরে. পঞ্চদ্ৰারৰসেনাতি এত্থ পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনতো পট্ঠায যাৰ তদারম্মণং, যাৰ জৰনং, যাৰ ৰা ৰোট্ঠব্বনং, তাৰ পৰত্তা চিত্তসন্ততি একৰীথি. একজৰনসমুট্ঠানন্তি একজৰনৰারসমুট্ঠানং. এত্থ চ সমযং অনামসিত্ৰাৰ সন্ততিৰসেন, সন্ততিঞ্চ অনামসিত্ৰাৰ সমযৰসেন অতীতাদিৰিভাগো গহেতব্বো.

তেসন্তি হেতুপচ্চযানং. কলাপস্সাতি রূপকলাপস্স. কম্মানন্তরাদীতি কম্মাদি, অনন্তরাদীতি পচ্চেকং আদি-সদ্দো যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদিসদ্দেন উপনিস্সযপচ্চযস্স আহারাদিনো চ দুতিযেন সমনন্তরানন্তরূপনিস্সযাদিনো সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. চিত্তুপ্পাদস্স চেত্থ কম্মানন্তরাদিপচ্চযৰসেন, ইতরস্স কম্মাদিৰসেনেৰ জনকভাৰে যোজনা দট্ঠব্বা. তথা চিত্তুপ্পাদস্স পুরেজাতৰসেন, ইতরস্স পচ্ছাজাতৰসেন, উভযেসম্পি সহজাতৰসেন উপত্থম্ভনং ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘যথাসম্ভৰং যোজেতব্ব’’ন্তি. উপ্পাদক্খণেতি হেতুকিচ্চক্খণে. হেতুকিচ্চং নাম তস্স তস্স উপ্পাদেতব্বস্স উপ্পত্তিকরণং, তঞ্চ তস্মিং খণে উপ্পন্নফলত্তা ততো পরং কত্তব্বাভাৰতো নিট্ঠিতঞ্চাতি দট্ঠব্বং. ইতরং পন তীসুপি খণেসু পচ্চযকিচ্চং দট্ঠব্বন্তি যোজনা.

৬. অনিট্ঠনামনিৰত্তনস্সাতি অনিট্ঠনামনিৰত্তিযা অকারণভাৰদস্সনেন ইট্ঠনামলাভাপনস্স অকারণভাৰং দস্সেতি.

দেৰমনুস্সসম্পত্তিভৰেতি সম্পত্তিযুত্তে সম্পন্নে দেৰমনুস্সভৰে. সমিদ্ধসোভনতাতি অভিৰুদ্ধসোভনতা. ততো এৰাতি সম্পত্তিৰিরহতো এৰ, অসম্পন্নত্তা এৰাতি অত্থো. তেসংযেৰ হত্থিআদীনং সুখস্স হেতুভাৰং ন গচ্ছন্তি সারণাদিৰসেন দুক্খপচ্চযত্তা. তেসন্তি হত্থিরূপাদীনং. ‘‘তস্স তস্সেৰা’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং ৰিৰরতি. অকুসলেন অত্তনা কতেন নিব্বত্তং দুক্খস্স পচ্চযো হোতীতি যোজনা. তস্মাতি যস্মা কম্মং যস্মিং সন্তানে নিব্বত্তং, তত্থেৰ সুখদুক্খানং পচ্চযো হোতি, ন অঞ্ঞত্থ, তস্মা. অট্ঠকথাযং পনাতি একচ্চমতদস্সনং. তত্থ ‘‘অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি যস্মা পটিসেধদ্ৰযেন কুসলকম্মজস্স ইট্ঠভাৰো নিযতো, তস্মা ‘‘কুসলকম্মজমেৰ ইট্ঠ’’ন্তি এৰং অনিযমেত্ৰা ‘‘কুসলকম্মজং ইট্ঠমেৰা’’তি এৰমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলকম্মজম্পী’’তিআদিমাহ. কিন্তি অকুসলকম্মজং সোভনং, যং পরেসং ইট্ঠং নাম সিযা? যদি দুগ্গতিযং কেসঞ্চি তিরচ্ছানানং সণ্ঠানাদিসম্পত্তি সুগতিযং সত্তানং অকুসলনিস্সন্দেন ৰিরূপরূপতা ৰিয কুসলনিস্সন্দেন, কথং তস্সা অকুসলকম্মজতা. অথ পন যং কেসঞ্চি অমনাপম্পি সমানং রূপং মনাপং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৰুত্তং, এৰম্পি যথা কেসঞ্চি তিরচ্ছানাদীনং কুসলকম্মজং মনুস্সাদিরূপং অমনাপতো উপট্ঠহন্তম্পি কুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণভাৰতো অত্থতো ইট্ঠমেৰ নাম হোতি, এৰং অকুসলকম্মজং কেসঞ্চি মনাপং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তম্পি অকুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণভাৰতো অত্থতো অনিট্ঠমেৰ নাম হোতি, এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং কাযদুচ্চরিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৰিপাকো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিঅট্ঠানপাল়িযা (ম. নি. ৩.১৩১) ৰিরোধো সিযা. তেনেৰাহ ‘‘কুসলকম্মজস্স পনা’’তিআদি. সব্বেসন্তি অত্তনো, পরেসঞ্চ. ইট্ঠস্স অভাৰো ৰত্তব্বোতি যথা ‘‘কুসলকম্মজং অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি ৰুত্তং, এৰং কিঞ্চাপি ‘‘অকুসলকম্মজং ইট্ঠং নাম নত্থী’’তি অট্ঠকথাযং ন ৰুত্তং, তেন পন নযদস্সনেন অকুসলকম্মজস্স অভাৰো ৰুত্তো এৰ হোতীতি সো সংৰণ্ণনাৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা ৰত্তব্বোতি অধিপ্পাযো. এতেন কুসলকম্মজমেৰ ইট্ঠন্তি পুরিমপদাৰধারণস্স গহেতব্বতং দস্সেতি.

ইদানি ‘‘হত্থিআদীনম্পী’’তিআদিনা তমেৰত্থং ৰিৰরতি. কুসলৰিপাকস্সাতি এত্থাপি কুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণন্তি অত্থো. মনুস্সানন্তি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ইতরেসম্পি চ অকুসলকম্মজং অকুসলৰিপাকস্সেৰ, কুসলকম্মজঞ্চ কুসলৰিপাকস্সেৰ আরম্মণন্তি দস্সিতোৰাযং নযোতি. কস্মা পন ইট্ঠানিট্ঠমিস্সিতে ৰত্থুম্হি মনাপতাৰ সণ্ঠাতীতি আহ ‘‘ইট্ঠারম্মণেন…পে… সক্কা ৰত্তু’’ন্তি. সুট্ঠু ৰুত্তন্তি ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৰিপাকেনেৰ পরিচ্ছিজ্জতী’’তি ৰদন্তেহি ইট্ঠানিট্ঠারম্মণৰৰত্থানং সম্মদেৰ ৰুত্তং. তং অনুগন্ত্ৰাতি ৰিপাকৰসেন ইট্ঠানিট্ঠারম্মণৰৰত্থানং অনুগন্ত্ৰা. সব্বত্থাতি সুগতিদুগ্গতীসু, সব্বেসু ৰা আরম্মণেসু.

‘‘অনিট্ঠা’’তি ৰচনেনেৰ তেসং ইট্ঠতা নিৰত্তিতাতি আহ ‘‘সদিসতা চ রূপাদিভাৰোযেৰা’’তি. ইট্ঠানেৰ রূপাদীনি কামগুণাতি সুত্তে ৰুত্তানীতি মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৰিয ইট্ঠপটিপক্খা অনিট্ঠাতি অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘অনিট্ঠাতি…পে… ৰোহারো ৰিযা’’তি. সব্বানি ৰাতি এত্থ ‘‘পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৩) ৰচনতো কথং অনিট্ঠানং রূপাদীনং কামগুণভাৰাপত্তীতি চে? তেসম্পি ৰিপল্লাসৰসেন তণ্হাৰত্থুভাৰতো পিযরূপভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. যদি এৰং কথং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানি রূপানি ইট্ঠানী’’তিআদিসুত্তপদং (ম. নি. ১.১৬৬; ২.১৫৫; ৩.৫৭; সং. নি. ৫.৩০) নীযতীতি আহ ‘‘অতিসযেনা’’তিআদি.

ইন্দ্রিযবদ্ধরূপৰসেন পাল়িযং হীনদুকনিদ্দেসো পৰত্তোতি দস্সেতুং ‘‘দ্ৰীসুপি হীনপণীতপদেসূ’’তিআদিমাহ. অৰযৰযোগে সামিৰচনং, ন কত্তরীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি ইন্দ্রিযবদ্ধরূপে নিদ্দিট্ঠে কস্মা কম্মজৰসেন অত্থো ৰুত্তো, ন চতুসন্ততিৰসেনাতি আহ ‘‘সত্তসন্তান…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. পধানত্তা হি কম্মজৰসেন অত্থং ৰত্ৰা সেসেসু ‘‘এৰং উতুসমুট্ঠানাদীসুপী’’তি অট্ঠকথাযং অতিদেসো কতো. ‘‘তেহি তেহীতি এতস্মিং অত্থে’’তি ইমিনা ‘‘তেসং তেস’’ন্তি কত্তরি সামিৰচনং আসঙ্কতি. তথা সতি ৰিসযে ৰা সামিৰচনে লদ্ধগুণং দস্সেতি ‘‘ন কম্মজৰসেনেৰা’’তিআদিনা, কম্মজগ্গহণঞ্চেত্থ উপলক্খণং দট্ঠব্বং.

মরিযাদাভূতন্তি উত্তমমরিযাদাভূতং. তেনেৰাহ ‘‘যস্স যেৰ মনাপা, তস্স তেৰ পরমা’’তি. তেসন্তি কামগুণানং. সভাৰতোতি লক্খণতো.

‘‘একস্মিংযেৰ অস্সাদনকুজ্ঝনতো’’তিআদিনা ‘‘যস্মা তেযেৰ রূপাদযো একো অস্সাদেতী’’তিআদিকং সুত্তন্তৰিৰরণং ইট্ঠানিট্ঠভাৰে হেতুভাৰেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি. ইট্ঠানিট্ঠগ্গহণং হোতীতি নিব্বানে ৰিয অনিট্ঠগ্গহণং সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন অঞ্ঞেসুপি আরম্মণেসু ইট্ঠানিট্ঠাভিনিৰেসো হোতীতি অধিপ্পাযো.

ৰিভাগো নাম অসঙ্করো, ৰিত্থারো চাতি ‘‘ৰিভত্ত’’ন্তি পদস্স ‘‘ৰৰত্থিতং, পকাসিত’’ন্তি চ অত্থমাহ. অঞ্ঞেসন্তি অতিঅড্ঢদলিদ্দানং. ইদং ইট্ঠং, অনিট্ঠঞ্চ হোতীতি এত্থ চ-সদ্দেন অনিট্ঠং, ইট্ঠঞ্চ হোতীতি অযম্পি অত্থো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. অনিট্ঠং ইট্ঠন্তি ইট্ঠস্স ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠস্স ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গহণে যথাসঙ্খ্যং যোজনা. ইন্দ্রিযৰিকারাপত্তিআদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুব্বাভিসঙ্খারাদিং সঙ্গণ্হাতি. পুরেতরং পৰত্তচিত্তাভিসঙ্খারৰসেনাপি হি ৰিনাৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসং ইট্ঠং ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠঞ্চ ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গয্হতীতি.

তেন ৰিপাকেনাতি তেন কুসলাকুসলৰিপাকেন. আরম্মণস্স ইট্ঠানিট্ঠতন্তি যত্থ তং উপ্পজ্জতি, তস্স বুদ্ধরূপাদিকস্স গূথাদিকস্স চ আরম্মণস্স যথাক্কমং ইট্ঠতং অনিট্ঠতঞ্চ নিদস্সেতি. ৰিজ্জমানেপি সঞ্ঞাৰিপল্লাসে আরম্মণেন ৰিপাকনিযমদস্সনন্তি ইট্ঠারম্মণে কুসলৰিপাকোৰ উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠারম্মণে অকুসলৰিপাকোৰাতি এৰং আরম্মণেন ৰিপাকনিযমদস্সনং. আরম্মণনিযমদস্সনত্থন্তি যং কুসলৰিপাকস্স আরম্মণং, তং ইট্ঠং নাম. যং অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং, তং অনিট্ঠং নামাতি দস্সনত্থং. আরম্মণেন নিযামিতো হি ৰিপাকো অত্তনো উপকারকস্স আরম্মণস্স নিযামকো হোতীতি.

দ্ৰারন্তরে দুক্খস্স পচ্চযভূতস্স আরম্মণস্স দ্ৰারন্তরে সুখৰিপাকুপ্পাদনতো, দ্ৰারন্তরে সুখস্স পচ্চযভূতস্স আরম্মণস্স দ্ৰারন্তরে দুক্খৰিপাকুপ্পাদনতো ৰিপাকেন আরম্মণনিযমদস্সনেন ৰিপাকৰসেন ইট্ঠানিট্ঠতা দস্সিতাতি যোজনা.

৭. দুপ্পরিগ্গহট্ঠেন কারণভূতেন লক্খণস্স ইন্দ্রিযাদিসভাৰস্স দুপ্পটিৰিজ্ঝতা, এৰং সুপরিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৰিজ্ঝতা ৰেদিতব্বা. ‘‘দূরে’’তি অৰুত্তস্সাতি লক্খণতো ‘‘দূরে’’তি অকথিতস্স. ৰুত্তম্পীতি লক্খণতো ‘‘দূরে’’তি ৰুত্তম্পি সুখুমরূপং.

‘‘ভিন্দমানো’’তি সম্ভিন্দমানোতি ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘মিস্সকং করোন্তো’’তি. যস্মা পন ভেদনং ৰিভাগকরণম্পি হোতি, তস্মা দুতিযৰিকপ্পে ‘‘ভিন্দমানো’’তি পদস্স ‘‘ৰিসুং করোন্তো’’তি অত্থমাহ. ততিযৰিকপ্পে পন ভিন্দমানোতি ৰিনাসেন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সন্তিকভাৰং ভিন্দিত্ৰা দূরভাৰং, দূরভাৰঞ্চ ভিন্দিত্ৰা সন্তিকভাৰং করোন্তো’’তি. ন হি সক্কা সন্তিকস্স তব্ভাৰং অৰিনাসেত্ৰা দূরভাৰং কাতুং, তথা ইতরস্সাপি. সন্তিকভাৰকরণেন ন ভিন্দতি ন ৰিনাসেতি, ন চ ওকাসদূরতো লক্খণতো দূরং ৰিসুং করণেন ভিন্দতি ৰিভাগং করোতি, নাপি ওকাসদূরেন লক্খণতো দূরং ৰোমিস্সককরণেন ভিন্দতি সম্ভিন্দতীতি যোজনা. ‘‘তিধা অত্থো দট্ঠব্বো’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. ৰিসুং করোতি, ৰোমিস্সকং করোতীতি করোতি-সদ্দং আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ‘‘এত্থাপী’’তিআদিনা যথা ‘‘ওকাসতো দূরমেৰ ভিন্দতী’’তি এত্থ ওকাসতো দূরস্স ওকাসতো সন্তিকভাৰকরণং অধিপ্পেতন্তি ৰিনাসনং ভেদনং, এৰং ‘‘ন লক্খণতো দূরং ভিন্দতী’’তি এত্থাপি লক্খণতো দূরস্স লক্খণতো সন্তিকভাৰাকরণং অভেদনং অৰিনাসনন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ৰোমিস্সককরণৰিভাগকরণত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘ভিন্দমানোতি এত্থ চ অঞ্ঞথা ভেদনং ৰুত্ত’’ন্তি. পচ্ছিমনযে ৰিনাসনত্থমেৰ সন্ধায ‘‘ভেদনং ইধ চ অঞ্ঞথা ৰুত্ত’’ন্তি অৰোচ.

রূপক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮. চক্খাদযো পসাদাতি ওল়ারিকত্তভাৰপরিযাপন্না চক্খুসোতঘানজিৰ্হাপসাদা, মনোমযত্তভাৰপরিযাপন্না চক্খুসোতপ্পসাদা চ. কাযৰোহারং অরহন্তীতি কাযন্তোগধত্তা কাযেকদেসত্তা চ কাযোতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. কাযোতি হি অত্তভাৰোপি ৰুচ্চতি ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২১; ৩.১৫৫), করজকাযোপি ‘‘সো ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১৪). তব্বত্থুকাতি চক্খাদিনিস্সিতা কাযিকাতি পরিযাযেন ৰুত্তা, নিপ্পরিযাযেন পন চেতসিকাৰ. যথাহ ‘‘যং তস্মিং সমযে তজ্জাচক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজং চেতসিকং নেৰ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৰেদযিত’’ন্তিআদি (ধ. স. ১৫২). ‘‘ন হি চক্খাদযো কাযপ্পসাদা হোন্তী’’তি ইমিনা কাযপসাদনিস্সিতা ৰেদনা নিপ্পরিযাযেন কাযিকাতি দস্সেতি. কাযিকচেতসিকাদিভাৰেনাতি আদি-সদ্দেন কুসলাকুসলাব্যাকতাদিভাৰা সঙ্গয্হন্তি. তেনাতি সুখাদিৰেদনেকদেসস্স অদ্ধাসমযৰসেন অতীতাদিভাৰাভাৰেন. কেচি পনেত্থ ‘‘হেট্ঠা দস্সিতনযত্তা পাকটত্তা অদ্ধাৰসেন, একমুহুত্তাদিপুব্বণ্হাদীসু উতুআদিনা রূপস্স ৰিয ৰেদনায ৰিভাগো ন গয্হতীতি সমযৰসেন চ অতীতাদিভেদো ন দস্সিতো’’তি ৰদন্তি. সন্তানৰসেন পৰত্তানম্পি ৰেদনানং চিত্তেন সমূহতো গহেতব্বতং সন্ধাযাহ ‘‘ৰেদনাসমুদাযো’’তি. তেহীতি অদ্ধাসমযৰসেন অতীতাদিভাৰেহি. এত্থাতি এতস্মিং ৰিভঙ্গে. তেতি ‘‘ৰেদনেকদেসা’’তি ৰুত্তা কাযিকচেতসিকাদিভাৰেন ভিন্না সুখাদিৰেদনাৰিসেসা. যদি ৰেদনেকদেসা এত্থ গহিতা, খণপরিচ্ছিন্নাৰ তে গহেতব্বা, ন সন্ততিপরিচ্ছিন্নাতি আহ ‘‘একসন্ততিযং পনা’’তিআদি. তেসূতি সুখাদিভেদেসু. ভেদোতি ৰিসেসো. তস্সাতি সুখাদিৰিসেসস্স. যথা চেত্থ, এৰং ‘‘তংসহিততদুপ্পাদকা’’তি এত্থাপি তং-সদ্দেন সুখাদিৰিসেসো পচ্চামট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. সন্ততি পরিচ্ছেদিকা ভৰিতুং অরহতীতি সম্বন্ধো. সন্ততিখণৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰুত্তো, ন অদ্ধাসমযৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

‘‘পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতা’’তি নিট্ঠিতহেতুকিচ্চা অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চাতি ৰুত্তা, তং পন অতিক্কন্তহেতুপচ্চযকিচ্চন্তি এৰং ৰুত্তস্স নযস্স উপলক্খণন্তি আহ ‘‘পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতাতি এতেন হেতুপচ্চযকিচ্চৰসেন ৰুত্তনযং দস্সেতী’’তি. এত্থ কুসলাকুসলকিরিযৰেদনানং রূপস্স ৰিয, ৰিপাকানং ৰিয চ অযং নাম জনকহেতূতি নিপ্পরিযাযেন ন সক্কা ৰত্তুং, পরিযাযেন পন অনন্তরপচ্চযভূতো হেতূতি ৰত্তব্বো.

১১. সন্তাপনকিচ্চন্তি পরিডহনকিচ্চং. জাতিআদিসঙ্করন্তি জাতিসভাৰপুগ্গললোকিযলোকুত্তরতো সঙ্করং সম্ভেদং অকত্ৰা. সমানজাতিযন্তি একজাতিযং. সুখতো তজ্জাতিযা অদুক্খমসুখা পণীতাতি যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. সমানভেদেতি ভূমন্তরাদিসমানৰিভাগে. উপব্রূহিতানং ধাতূনন্তি উল়াররূপসমুট্ঠাপনেন পণীতানং রূপধম্মানং. ৰিবাধিতানন্তি নিপ্পীল়িতানং মিলাপিতানং. উভযন্তি সুখাদিদ্ৰযং. এত্থ চ খোভনা, আলুল়না চ কাযিকসুখস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা. অভিসন্দনা ঝানসুখস্স. মদযনা কামসুখস্স. তথা ছাদনা. আসিঞ্চনা সব্বস্স. ছাদনা আসিঞ্চনা ৰা সব্বস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা.

সভাৰাদিভেদেন চাতি সভাৰপুগ্গললোকিযাদিভেদেন চ. একন্তপণীতে লোকুত্তরে হীনপণীতানং পটিপদানং ৰসেন হীনপণীততা. একন্তহীনে অকুসলে ছন্দাদিৰসেন হীনপণীততা, ওল়ারিকসুখুমতা চ. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘যা ওল়ারিকা, সা হীনা. যা সুখুমা, সা পণীতা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১১). অকুসলাদীসু দোসসহগতাদিঅন্তরভেদৰসেন উপাদাযুপাদায ওল়ারিকসুখুমতা তংতংৰাপনৰসেন ৰুচ্চতি, ন কুসলাকুসলাদিৰসেনাতি আহ ‘‘তংতংৰাপনৰসেন কথনেপি পরিৰত্তনং নত্থী’’তি. দোসুস্সন্নতাযাতি কিলেসাধিকতায. তথাতি দোসুস্সন্নতায. কথং পন কুসলেসু দোসুস্সন্নতা? উপনিস্সযৰসেন, কিলেসাধিকেহি সন্তানে পৰত্তমানা কুসলা ধম্মা কিলেসেহি সম্বাধপ্পত্তিযা তিণাদীহি সম্বাধপ্পত্তানি ৰিয সস্সানি ৰিপুলফলউল়ারফলা ন হোন্তীতি. তথাতি মন্দদোসতায. কুসলানং মন্দদোসতাপি ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা. ওল়ারিকসুখুমনিকন্তীতি এত্থ অন্তোগধৰিসেসং নিকন্তিযা ওল়ারিকসুখুমতাসামঞ্ঞং ৰুত্তং. যথা হেত্থ ওল়ারিকসামঞ্ঞেন ওল়ারিকোল়ারিকতরোল়ারিকতমা নিকন্তিযো গয্হন্তি, তথা সুখুমসুখুমতরসুখুমতমা সুখুমতাসামঞ্ঞেন গয্হন্তীতি. সুখুমতমনিকন্তিৰত্থুন্তি চেত্থ যাৰ ভৰগ্গং ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ ৰেদিতব্বং.

১৩. যদি সিযাতি যদি অসম্পযোগো ৰিসংসট্ঠো সিযা.

সন্তিকতো অকুসলতোতি অকুসলভাৰেন সন্তিকতো লোভসহগতাদিঅকুসলৰেদযিততো. অকুসলাতি দোসসহগতাদিঅকুসলৰেদনা দূরেতি যথা উদ্ধরীযতি. ততো দূরতো কুসলতোতি ততো অকুসলতো দূরতো কামাৰচরাদিকুসলৰেদযিততো কুসলা কামাৰচরাদিকুসলৰেদনা. ‘‘ন সক্কা’’তি ৰুত্তং উদ্ধরিতুং অসক্কুণেয্যতং ‘‘তথা হি সতী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তস্মাতি যস্মা দূরতো সন্তিকুদ্ধরণং ৰুত্তনযেন সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধরণমেৰ হোতি, তথা সতি অত্থৰিসেসো ন হোতি, উপাদাযুপাদায দূরসন্তিকতা ইধ ৰুচ্চতি. তস্মা সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধরণঞ্চ ন সক্কা কাতুং অত্থৰিসেসাভাৰতো, অনধিপ্পেতত্তা চাতি অধিপ্পাযো.

ননু চ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন অত্থেৰ অত্থৰিসেসোতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘দূরদূরতরতায ৰিয সন্তিকসন্তিকতরতায চ অনধিপ্পেতত্তা’’তি. যাতি অকুসলৰেদনা. ততোতি কুসলৰেদযিততো. ইধ ৰুত্তস্স দূরস্সাতি ইমস্মিং ৰেদনাক্খন্ধৰিভঙ্গে ‘‘অকুসলা ৰেদনা কুসলাব্যাকতাহি ৰেদনাহি দূরে’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৩) ৰুত্তস্স দূরস্স. দূরতো অচ্চন্তৰিসভাগত্তাতি যতো যং ‘‘দূরে’’তি ৰুত্তং, ততো অচ্চন্তৰিসদিসত্তা তস্স ৰসেন দূরে সন্তিকং নত্থীতি ন সক্কা দূরতো সন্তিকং উদ্ধরিতুং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – হেট্ঠা যা ৰেদনা যায ৰেদনায দূরেতি ৰুত্তা, সা এৰ তস্সা কেনচিপি পরিযাযেন সন্তিকেতি ন উদ্ধরিতব্বাতি. সন্তিকেতি ৰুত্তৰেদনংযেৰ সন্ধায ৰদতি. ভিন্নেতি লোভসহগতাদিৰসেন ৰিভত্তে. তত্থেৰাতি ‘‘সন্তিকে’’তি ৰুত্তঅত্থে এৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অকুসলা ৰেদনা অকুসলায ৰেদনায সন্তিকে’’তি এৰং ৰুত্তঅকুসলায ৰেদনাযমেৰ লোভসহগতাদিৰসেন ৰিভত্তায দূরভাৰোপি লব্ভতি. এৰং সেসেসুপীতি.

যদি সন্তিকতো দূরং লব্ভতি, যদগ্গেন দূরং লব্ভতি, তদগ্গেন দূরতো সন্তিকং উদ্ধরিযেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘উপাদাযুপাদায দূরতো চ সন্তিকং ন সক্কা উদ্ধরিতু’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – যং সন্তিকতো দূরং লব্ভতি, যদিপি তং ৰিসভাগট্ঠেন লব্ভতি, তথাপি যং তত্থ সন্তিকং লব্ভতি, তং সভাগট্ঠেনেৰ লব্ভতীতি সন্তিকতোৰ সন্তিকং উদ্ধটং সিযাতি. তস্মাতি যস্মা ৰিসভাগট্ঠেন দূরতা, সভাগট্ঠেন চ সন্তিকতা ইচ্ছিতা, তস্মা. লোভসহগতায দোসসহগতা ৰিসভাগতায দূরে সমানা কথং সন্তিকে ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো. ননু তাসং অকুসলসভাগতা লব্ভতেৰাতি তত্থ উত্তরমাহ ‘‘ৰিসভাগতা’’তিআদি. তত্থ ভেদং অগ্গহেত্ৰা ন পৰত্ততীতি ভেদং ৰিসেসং অসদিসতং গহেত্ৰা এৰ পৰত্ততি ৰিসভাগতা. দূরতাযাতি ইধাধিপ্পেতায দূরতায সভাগস্স অব্যাপকত্তা দূরতো সন্তিকুদ্ধরণং ন সক্কা কাতুং. সতি হি সভাগব্যাপকত্তে সিযা সন্তিকতাতি দূরতো সন্তিকুদ্ধরণং সক্কা কাতুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা তমেৰত্থং পাকটং করোতি. সভাগতাতি সামঞ্ঞং. ভেদন্তি ৰিসেসং. অন্তোগধং কত্ৰাৰাতি অভিব্যাপেত্ৰাৰ. ৰিসভাগব্যাপকত্তা সন্তিকতাযাতি ইধাধিপ্পেতৰিসভাগং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তনতো হেট্ঠা ৰুত্তসন্তিকতায সন্তিকতো দূরুদ্ধরণং সক্কা কাতুং. তমেৰত্থং ‘‘অকুসলতা হী’’তিআদিনা পাকটং করোতি.

ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৭. তস্সাপীতি সঞ্ঞাযপি. তব্বত্থুকত্তাতি চক্খুৰত্থুকত্তা. পটিঘৰিঞ্ঞেয্যোতি যথাৰুত্তপটিঘতো ৰিজানিতব্বো পটিঘৰসেন গহেতব্বো. উত্তরপদলোপং কত্ৰাতি পুরিমপদে উত্তরপদলোপং কত্ৰা.

ৰিঞ্ঞেয্যভাৰে, ন উপ্পত্তিযন্তি অধিপ্পাযো. ৰচনন্তি সদ্দো, নামন্তি অত্থো. ৰচনাধীনাতি গহেতব্বতং পতি সদ্দাধীনা, নামাযত্তগহণাতি অত্থো. যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং নামরূপদুকে (ধ. স. মূলটী. ১০১-১০৮) ৰুত্তমেৰ. অধিৰচনং পঞ্ঞত্তিপকাসকং ঞাপকং এতেসং অত্থীতি অধিৰচনা যথা অরিসসোতি. ততোজোতি অধিৰচনসঙ্খাততো অরূপক্খন্ধতো জাতো. অরূপক্খন্ধপরিযাপন্নত্তা ফস্সেপি যথাৰুত্তো অত্থো সম্ভৰতীতি দস্সেতুং ‘‘সম্ফস্সোযেৰ ৰা’’তিআদিমাহ. ন কেৰলং মনোদ্ৰারিকফস্সে এৰ, অথ খো পঞ্চদ্ৰারিকফস্সেপি ‘‘ৰিঞ্ঞেয্যভাৰে ৰচনং অধিকিচ্চ পৰত্তা অধিৰচনা’’তিআদিৰুত্তপ্পকারো অত্থো সম্ভৰতি. ইতীতি তস্মা. তেন পরিযাযেনাতি মনোসম্ফস্সজপরিযাযেন. ততোজাপীতি পঞ্চদ্ৰারিকফস্সজাতাপি. অঞ্ঞপ্পকারাসম্ভৰতোতি পটিঘসম্ফস্সজপরিযাযস্স অসম্ভৰতো. আৰেণিকং পটিঘসম্ফস্সজতা. পকারন্তরং অধিৰচনসম্ফস্সজতা.

যদি এৰন্তি যদি পঞ্চদ্ৰারিকফস্সেহি উপ্পন্নসঞ্ঞা পরিযাযতো নিপ্পরিযাযতো চ ‘‘অধিৰচনসম্ফস্সজা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং চত্তারোপি অরূপিনো খন্ধা এৰং ৰত্তুং যুত্তা. এৰং সন্তে সঞ্ঞাৰ কস্মা ‘‘অধিৰচনসম্ফস্সজা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘তিণ্ণং খন্ধান’’ন্তিআদি. তত্থ তিণ্ণং খন্ধানন্তি ৰেদনাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধানং. অত্থৰসেনাতি ‘‘ৰচনং অধিকিচ্চ পৰত্তা অধিৰচনা’’তিআদিনা ৰুত্তঅত্থৰসেন অন্ৰত্থতাৰসেন. অত্তনো পত্তম্পি নামন্তি ‘‘অধিৰচনসম্ফস্সজা’’তি এৰং অত্তনো অনুপ্পত্তম্পি নামং. ধম্মাভিলাপোতি সভাৰনিরুত্তি. পুব্বে চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং সাধারণোপি অধিৰচনসম্ফস্সজৰোহারো রুল়্হিৰসেন সঞ্ঞায এৰ পৰত্তোতি ৰত্ৰা ইদানি সো তদঞ্ঞারূপক্খন্ধসাধারণো সঞ্ঞায নিৰেসিতোতি দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. রজ্জিত্ৰা ওলোকনাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনাদি ৰিয রজ্জিত্ৰা সৰনাদিপি সঙ্গয্হতীতি ৰেদিতব্বং, তথাসোতাৰধানাদিনোপি রত্ততাদিৰিজানননিমিত্ততাসম্ভৰতো. চক্খুসম্ফস্সজাসঞ্ঞায পন পাকটভাৰং নিদস্সনৰসেন দস্সেতুং ‘‘ওলোকনং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিসযসমাগমে’’তিআদিমাহ.

ওলোকনস্স অপাকটভাৰে রত্ততাদিৰিজাননং ন হোতি, পাকটভাৰে চ হোতীতি আহ ‘‘পসাদৰত্থুকা এৰা’’তি. ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্ত’’ন্তি যং পুব্বে তেন কথিতং, কাযেন ৰা পকাসিতং, ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি অত্থং চিন্তেন্তং. তেনেৰাহ ‘‘ঞাত’’ন্তি.

সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সঙ্খারক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০. ‘‘হেট্ঠিমকোটিযাতি এত্থা’’তি ইদং পঠমং ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা’’তি ৰচনং সন্ধায ৰুত্তং. তস্স হি ভুম্মৰসেন অত্থো গহেতব্বো. তেনাহ ‘‘তত্থ হি পধানং দস্সিত’’ন্তি. হেট্ঠিমকোটিযাৰ পধানং দস্সিতন্তি ইমমত্থং গহেত্ৰা ‘‘যদি এৰ’’ন্তিআদিনা চোদেতি. ইতরো ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পধানমেৰ দস্সিত’’ন্তি এৰমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘উপরিমকোটিগতভাৰেনা’’তিআদিনা তং পরিহরতি. পধানস্সেৰ দস্সনং. পধানে হি দস্সিতে অপ্পধানম্পি অত্থতো দস্সিতমেৰ হোতীতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তংসম্পযুত্তসঙ্খারা পন তায গহিতায গহিতাৰ হোন্তী’’তি. যং হেট্ঠিমকোটিযং লব্ভতি, তং উপরিমকোটিযম্পি লব্ভতি এৰাতি আহ ‘‘হেট্ঠিমকোটি হি সব্বব্যাপিকা’’তি. দুতিযে করণনিদ্দেসতং দস্সেতুং ‘‘আগতাতি সম্বন্ধো’’তি আহ. আগমনকিরিযা হি হেট্ঠিমকোটিযা করণভাৰেন তত্থ ৰুত্তাতি. যথা চ আগমনকিরিযায, এৰং ৰচনকিরিযাযপি হেট্ঠিমকোটিযা করণভাৰো সম্ভৰতীতি দস্সেতুং ‘‘পুরিমেপি ৰা’’তিআদিমাহ. ‘‘একূনপঞ্ঞাসপ্পভেদে’’তি ইদং লোকিযচিত্তুপ্পাদে পাল়িআগতানং সঙ্খারক্খন্ধধম্মানং উপরিমকোটিং সন্ধায ৰুত্তং. যেৰাপনকধম্মেহি সদ্ধিং উপরিমকোটিযা গয্হমানায ‘‘তেপঞ্ঞাসা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, লোকুত্তরচিত্তুপ্পাদৰসেন পন ‘‘সত্তপঞ্ঞাসা’’তি.

সঙ্খারক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা

সমুগ্গম-পদস্স তত্ৰতো পরিযাযতো চ অত্থং দস্সেতি ‘‘সঞ্জাতিযং আদিউপ্পত্তিয’’ন্তি. ভেদতো পন সমাযোগে উগ্গমনন্তি. তত্থ কেন সমাযোগে, কুতো, কথঞ্চ উগ্গমনন্তি ৰিচারণাযং আহ ‘‘তংতংপচ্চযসমাযোগে’’তিআদি. তত্থেৰাতি পঞ্চৰোকারভৰে এৰ. তত্থ হি পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা সমুগ্গচ্ছন্তি. যথাধিগতানং অধিগতপ্পকারানং, পটিসন্ধিকানন্তি অত্থো. ওপপাতিকসমুগ্গমেনেৰ চেত্থ সংসেদজসমুগ্গমোপি গহিতোতি দট্ঠব্বো পঞ্চক্খন্ধপরিযাপন্নানং তদা উপ্পজ্জনারহানং উপ্পজ্জনতো. তত্থ সংসেদজা উপ্পজ্জিত্ৰা ৰড্ঢন্তি, ইতরে ন ৰড্ঢন্তীতি ইদমেতেসং নানাকরণং. সুখুমজাতিযলোমা এৰ কির কেচি এল়কা হিমৰন্তে ৰিজ্জন্তি, তেসং লোমং সন্ধায ‘‘জাতিমন্তএল়কলোম’’ন্তি ৰুত্তং অতিসুখুমত্তা তেসং লোমানং. কেচি পন ‘‘অজপাকতিকেল়কাদীহি সঙ্কররহিতানং তেসং এল়কৰিসেসানং নিব্বত্তেল়কস্স লোমং জাতিউণ্ণা, তম্পি তঙ্খণনিব্বত্তস্সা’’তি ৰদন্তি. গব্ভং ফালেত্ৰা গহিতস্সাতি অপরে. এৰংসণ্ঠানন্তি জাতিউণ্ণংসুনো পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিততেলবিন্দুসণ্ঠানং. ৰণ্ণপ্পটিভাগোতি রূপপটিচ্ছন্নো সণ্ঠানপটিচ্ছন্নো চ.

সন্ততিমূলানীতি তস্মিং ভৰে রূপসন্ততিযা মূলভূতানি. অনেকিন্দ্রিযসমাহারভাৰতোতি যথারহং চক্খাদিঅনেকিন্দ্রিযসঙ্ঘাতভাৰতো. পধানঙ্গন্তি উত্তমঙ্গং সিরো.

ন তস্স তস্স খন্ধস্স পরিপুণ্ণতং, তংতংখন্ধেকদেসস্সেৰ ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. কামাৰচরানন্তি কামাৰচরসত্তানং. পরিহীনাযতনস্সাতি পরিহীনস্স চক্খাদিআযতনস্স ৰসেন. তত্থ দুগ্গতিযং অন্ধস্স চক্খুদসকৰসেন, বধিরস্স সোতদসকৰসেন, অন্ধবধিরস্স উভযৰসেন সন্ততিসীসহানি ৰেদিতব্বা. নপুংসকস্স পন ভাৰহানি ৰুত্তা এৰ. তথা অন্ধবধিরাঘানকস্স চক্খুসোতঘানৰসেন. তং পন ধম্মহদযৰিভঙ্গপাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. রূপাৰচরানং পন চক্খুসোতৰত্থুজীৰিতৰসেন চত্তারি সন্ততিসীসানীতি ইতরেসং ৰসেন সন্ততিসীসহানি ৰেদিতব্বা.

তেসন্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং. ৰত্থুভাৰেনাতি ৰিচারণায অধিট্ঠানভাৰেন. পটিসন্ধিযং উপ্পন্না পৰত্তা পঞ্চক্খন্ধাতি পটিসন্ধিক্খণে পৰত্তিক্খণে চ পঞ্চক্খন্ধে দস্সেতি. ভুম্মনিদ্দেসোতি ‘‘পঞ্চসু খন্ধেসূ’’তি অযং ভুম্মনিদ্দেসো. অঞ্ঞথাতি নিদ্ধারণে অনধিপ্পেতে. ‘‘ভাৰেনভাৰলক্খণত্থে’’তি ইদং ৰিসযাদিঅত্থানং ইধাসম্ভৰতো ৰুত্তং. উভযন্তি রূপারূপং. রূপারূপসন্ততিন্তি রূপসমুট্ঠাপকং রূপসন্ততিং অরূপসন্ততিঞ্চ. ‘‘ৰত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতী’’তি ইদং ন পটিসন্ধিক্খণং এৰ, নাপি ৰত্থুরূপং এৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বরূপানং উপ্পাদক্খণে দুব্বলতং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘তদা হী’’তিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স কারণৰচনং. তত্থ তন্তি রূপং. ‘‘কম্মক্খিত্তত্তা’’তি ইদং ন কম্মজতামত্তং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো কম্মজস্স পঠমুপ্পত্তিযং অপতিট্ঠিততং সন্ধাযাতি দস্সেন্তো ‘‘সতিপী’’তিআদিমাহ. ততো পরন্তি ততো পটিসন্ধিতো পরং. সদিসসন্তানে যথা পতিট্ঠিতং, ন তথা ৰিসদিসসন্তানেতি আহ ‘‘সমানসন্ততিয’’ন্তি.

অঙ্গভাৰন্তি কারণভাৰং. তেনেৰাহ ‘‘সহাযভাৰ’’ন্তি. তেসং ধম্মানন্তি যেহি সদ্ধিং উপ্পন্নং, তেসং পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকধম্মানং. তদাতি ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চ রূপুপ্পাদনমেৰ নত্থি. অনন্তরাদিপচ্চযলাভেন উপ্পাদক্খণে এৰ চিত্তস্স বলৰভাৰো, ন ইতরত্র. তেনাহ ‘‘যদা চ রূপুপ্পাদনং, তদা উপ্পাদক্খণে’’তি.

যেহাকারেহীতি আহারিন্দ্রিযপচ্চযাদিআকারেহি. যথাসম্ভৰং পচ্চযা হোন্তীতি ফস্সাদযো আহারাদিৰসেন যথারহং পচ্চযা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা আহারা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং, কটত্তা চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯).

চুতিচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জমানং, চুতিচিত্তেন ৰা কারণভূতেন উপ্পজ্জমানং. ততো পুরিমতরেহি উপ্পজ্জমানং ৰিযাতি যথা চুতিচিত্ততো আসন্নেহি পুরিমতরেহি উপ্পজ্জমানং রূপং ভৰন্তরে ন উপ্পজ্জতি, এৰং চুতিচিত্তেন উপ্পজ্জমানম্পি অনুপচ্ছিন্নেপি ৰট্টমূলেতি অকারণং ৰট্টমূলাৰূপসমো চুতিচিত্তস্স রূপুপ্পাদনেতি দস্সেতি.

অরূপস্সাতি আরুপ্পস্স.

উতুনাতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নেন উতুনা. সমুট্ঠিতে রূপেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে রূপে সমুট্ঠিতে পটিসন্ধিঅনন্তরং পঠমভৰঙ্গচিত্তং রূপং সমুট্ঠাপেতি. উপ্পাদনিরোধক্খণাতি যথাৰুত্তেসু সোল়সসু চিত্তেসু আদিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো, সোল়সমচিত্তস্স নিরোধক্খণো চাতি ৰদন্তি, রূপস্সেৰ পন উপ্পাদনিরোধক্খণা ৰেদিতব্বা.

ধরমানক্খণে এৰাতি তস্স উতুনো ৰিজ্জমানক্খণে এৰ যদি গহিতা, ‘‘সোল়সচিত্তক্খণাযুকং রূপ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি সোল়সহেৰ চিত্তেহি তস্স ধরমানতায পরিচ্ছিন্নত্তা. উপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৰাতি উতুনো ধরমানক্খণে উপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৰা নিরোধক্খণো অথ গহিতো, ‘‘সত্তরসচিত্তক্খণাযুকংরূপ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি উপ্পাদক্খণসহিতেন চ একস্স চিত্তক্খণস্স গহিতত্তা. ‘‘অধিকসোল়সচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি ৰুত্তং হোতি নিরোধক্খণস্স বহিকতত্তা.

এৰং উপ্পাদনিরোধক্খণেসু গহিতেসু অগ্গহিতেসু চ সোল়সসত্তরসচিত্তক্খণাযুকতা, ততো অধিকচিত্তক্খণাযুকতা চ সিযাতি দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ ঠিতপক্খং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্স ধরমানক্খণে উপ্পন্নেসূতি তস্স উতুনো ধরমানক্খণে উপ্পন্নেসু সোল়সসু চিত্তেসু পটিসন্ধিপি যস্মা গহিতা, তস্মা উতুনো উপ্পাদক্খণো ধরমানক্খণে গহিতোতি নিরোধক্খণে অগ্গহিতে ‘‘রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তং পন সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) এৰং অট্ঠকথাযং ৰক্খমানা অধিকসোল়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতা. গহিতে ৰা নিরোধক্খণে সোল়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতাতি সম্বন্ধো. এত্থ চ ‘‘অধিকসোল়সচিত্তক্খণাযুকতা’’তি ইদং পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো গহিতোতি কত্ৰা ৰুত্তং. যস্মা পন পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং ‘‘দ্ৰে ভৰঙ্গানি, আৰজ্জনং, দস্সনং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীরণং, ৰোট্ঠব্বনং, পঞ্চ জৰনানি, দ্ৰে তদারম্মণানি, একং চুতিচিত্তন্তি পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৰসেসএকচিত্তক্খণাযুকে’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭), তথা তদারম্মণপরিযোসানানি, ‘‘একং চুতিচিত্তং, তদৰসানে তস্মিঞ্ঞেৰ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আরম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) চ ৰক্খতি. তস্মা রূপস্স সোল়সচিত্তক্খণাযুকতাযপি অত্থসিদ্ধি হোতিযেৰ. তেনাহ ‘‘সোল়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতা’’তি. তথাপি উপ্পজ্জিত্ৰা ভৰঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতি, ন উপ্পজ্জমানমেৰাতি সত্তরসচিত্তক্খণাযুকতা ৰেদিতব্বা.

ওজায সভাৰসুখুমতা উপাদারূপভাৰতো. এত্থ চ মাতরা অজ্ঝোহটা ওজা বাহিরব্ভঞ্জনং ৰিয গব্ভমল্লিনা তস্মিং সন্তানে ওজট্ঠমকরূপুপ্পত্তিযা পচ্চযো হোতি. আহারসমুট্ঠানরূপপৰেণিযা ওজায ৰিয সেসতিসন্ততিওজায রূপুপ্পাদনন্তি উদরিযে ওজা রূপং ন সমুট্ঠাপেতি উতুসমুট্ঠানভাৰতো, উপাদিন্নকট্ঠানে এৰ পন সমুট্ঠাপেতি, রসহরণীহি গন্ত্ৰা কাযানুসটন্তি ৰেদিতব্বং.

চিত্তঞ্চেৰাতি এত্থ চ-সদ্দেন পটিযোগীনং কম্মমেৰ সমুচ্চিনোতি, ন চিত্তেন সম্পযুত্তধম্মেতি কত্ৰা আহ ‘‘চিত্তস্স পুব্বঙ্গমতায ৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘চিত্তুপ্পাদং গণ্হাতি ‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’তিআদীসু (ধ. স. ১) ৰিয, ন কম্মচেতনং ৰিয একধম্মমেৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘যথা চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স হেতুআদযো চিত্তসম্পযুত্তধম্মাপি সমুট্ঠাপকাৰ, এৰং কম্মসমুট্ঠানরূপস্স কম্মসম্পযুত্তাপী’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা তস্স পরিহারং ৰত্তুং ‘‘কম্মসমুট্ঠানঞ্চা’’তিআদিমাহ.

রূপস্সাতি রূপক্খণস্স, রূপস্স ৰা অদ্ধুনো. নযদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পটিসন্ধিক্খণে এৰ রূপারূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৰোতি ইমস্স অত্থস্স অনধিপ্পেতত্তা. তেনেৰাহ ‘‘ততো পরম্পি রূপারূপানং সহুপ্পত্তিসব্ভাৰতো’’তি. যথা চ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে এৰা’’তি নিযমো ন গহেতব্বো, এৰং ‘‘একক্খণে এৰ পাতুভাৰো’’তিপি নিযমো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তংদীপনত্থমেৰাতি অসমানকালতাদীপনত্থমেৰ, ন সহুপ্পাদদীপনত্থং. অদ্ধানপরিচ্ছেদকথা হি অযন্তি.

যদি এৰন্তি যথা ফলপত্তানি, এৰং রূপারূপধম্মা যদি দন্ধলহুপরিৰত্তিনো. অসমানদ্ধত্তাতি অতুল্যকালত্তা. নিচ্ছিদ্দেসূতি নিব্বিৰরেসু. তেন নিরন্তরপ্পৰত্তিং এৰ ৰিভাৰেতি. অযন্তি অদ্ধানপরিচ্ছেদকথা. চিত্তজরূপাদীনং ন তথা নিরন্তরভাৰেন পৰত্তি, যথা কম্মজরূপানন্তি আহ ‘‘কম্মজরূপপ্পৰত্তিং সন্ধাযা’’তি. কম্মজরূপানং ৰা ইতরেসং মূলভাৰতো পধানন্তি ‘‘কম্মজরূপপ্পৰত্তিং সন্ধাযা’’তি ৰুত্তং. অচিত্তুপ্পাদকত্তা অব্যাবজ্ঝতায নিরোধসমাপত্তিযা নিব্বানপটিভাগতা ৰেদিতব্বা. পদে পদং অক্কমিত্ৰাতি লকুণ্ডকপাদতায অত্তনো অক্কন্তপদসমীপে পদং নিক্খিপিত্ৰা. যো হি সীঘপদৰিক্কমো লকুণ্ডকপাদো, সো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘লহুং লহুং অক্কমিত্ৰাতি অত্থো’’তি. সহেৰ নিরুজ্ঝন্তীতি রূপং কম্মজমিধাধিপ্পেতন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. উতুজং পন চুতিতো উদ্ধম্পি পৰত্ততি এৰ. পুব্বে ৰুত্তন্তি ‘‘রূপস্স সত্তরসচিত্তক্খণা, অরূপস্স ততো একভাগো’’তি (ৰিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা) এৰং ৰুত্তং অদ্ধানপ্পকারং.

একুপ্পাদতোতি সমানুপ্পাদতো. সমানত্থো হি অযং এক-সদ্দো. একো দট্ঠব্বাকারোতি একো ঞাতপরিঞ্ঞায পস্সিতব্বাকারো. এৰঞ্হি সোল়সাকারা সিযুং, ইতরথা ৰীসতি, ততো অধিকা ৰা এতে আকারা ভৰেয্যুং. তস্সাতি পচ্ছিমকম্মজস্স. হেট্ঠা সোল়সকেতি পরিযোসানসোল়সকস্স অনন্তরাতীতসোল়সকে. পচ্ছিমস্সাতি তত্থ পচ্ছিমচিত্তস্স. নানানিরোধভাৰং ৰিয একুপ্পাদভাৰম্পি পচ্ছিমকম্মজস্স ঠপনে কারণং অনিচ্ছন্তো ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি. ‘‘সব্বম্পী’’তিআদিনা তত্থ অতিপ্পসঙ্গং দস্সেতি. ৰজ্জেতব্বং নানুপ্পাদং একনিরোধং. গহেতব্বং একুপ্পাদনানানিরোধং. উভযম্পি তদা নত্থি অনুপ্পজ্জনতো. তেনেৰাহ ‘‘কম্মজরূপস্স অনুপ্পত্তিতো’’তি. ততো পুব্বেতি পচ্ছিমকম্মজরূপুপ্পজ্জনতো ওরং. অঞ্ঞস্সাতি যস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং, ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স. ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স একুপ্পাদতা, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নস্স নানানিরোধতা চ নত্থীতি আহ ‘‘ঠিতিভঙ্গক্খণেসু উপ্পন্নরূপানি ৰজ্জেত্ৰা’’তি. তেনাতি রূপেন. ‘‘সঙ্খলিকস্স ৰিয সম্বন্ধো’’তি এতেন অৰিচ্ছিন্নসম্বন্ধো ইধ ‘‘পৰেণী’’তি অধিপ্পেতোতি দস্সেতি. অঞ্ঞথাতি ৰিচ্ছিজ্জমানম্পি গহেত্ৰা ‘‘পৰেণী’’তি ৰুচ্চমানে. ন হি রূপধম্মানং অরূপধম্মানং ৰিয অনন্তরপচ্চযভাৰো অত্থীতি রূপধম্মানং ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নরূপধম্মে অগ্গহেত্ৰা ‘‘অট্ঠচত্তালীসা’’তি ৰুত্তং. তেসং পন গহণে একূনপঞ্ঞাসাৰ সিযাতি আহ ‘‘একূনপঞ্ঞাসকম্মজিযৰচনং কত্তব্বং সিযা’’তি.

সুদীপনত্তাতি সুখদীপনত্তা, নযদস্সনভাৰেন ৰা সুট্ঠু দীপনত্তা. তেনেৰাহ ‘‘এতেন হি নযেনা’’তিআদি. তত্থ তন্তি রূপং. তেনাতি রূপেন. উভযত্থাতি পচ্ছিমকম্মজরূপপ্পৰত্তিযং, ততো পুব্বে চ. অঞ্ঞস্সাতি একস্স চিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পজ্জিত্ৰা ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স. তস্সাতি রূপস্স. এত্থ চ পচ্ছিমকম্মজরূপপ্পৰত্তিযং নিরুজ্ঝনকন্তি ৰুত্তং ততো পুরেতরপ্পৰত্তং রূপং ৰেদিতব্বং. চতুসন্ততিকরূপেনাতিআদি যথাৰুত্তসঙ্গহগমনদস্সনং. এত্থাতি এতস্মিং নানুপ্পাদেকনিরোধতাদীপনে. ঠিতিক্খণেতি অরূপস্স রূপস্স চ ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স রূপস্স চ অরূপস্স চ দস্সিতত্তা. অদস্সিতস্সাতি যথা এৰ এত্থ, এৰং তত্থ ৰিভজিত্ৰা অদস্সিতস্স. কস্মা পনেত্থ পচ্ছিমকম্মজেন দীপনাযং সমতিংসকম্মজরূপগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সমতিংস…পে… যোজিত’’ন্তি. ততো কম্মতো জাতা তংকম্মজা, তেসু. সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, জীৰিতঞ্চ তং সঙ্খারো চাতি জীৰিতসঙ্খারো, আযু. জীৰিতেন সঙ্খরীযন্তীতি জীৰিতসঙ্খারা, উস্মাদযো.

অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণেতি যস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং রূপং অঞ্ঞস্স ততো সত্তরসমস্স উপ্পাদক্খণে, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণেতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো’’তি ইদং পাল়িযা ৰিরুজ্ঝন্তম্পি অট্ঠকথাযং আগতভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি অত্থো. কস্মাতি চিত্তসমুট্ঠানরূপং সন্ধায পাল়ি পৰত্তা, অট্ঠকথাযং পন কম্মজরূপন্তি সা তায কেন কারণেন ৰিরুজ্ঝতীতি আহ ‘‘চতু…পে… ভৰিতব্বত্তা’’তি, নিপ্ফন্নস্সাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স…পে… কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৰ খণনিযমো’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা). এতেহীতি যথানীতো যমকপাঠো, ‘‘কাযসঙ্খারো চিত্তসমুট্ঠানো’’তিআদিকো অট্ঠকথাপদেসোতি এতেহি. নত্থিযেৰ একুপ্পাদএকনিরোধদীপনতোতি অধিপ্পাযো. তেন হি ৰুত্তং ‘‘যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতী’’তিআদি.

পুন ‘‘এতেহী’’তি ইমিনা একুপ্পাদনানানিরোধনানুপ্পাদএকনিরোধদীপনৰসেন পৰত্তা অট্ঠকথাপদেসা গহিতাতি ৰেদিতব্বং, উভযত্থাপি ৰা এতেহি আচরিযেহীতি অত্থো. ততিযো ভাগো, তেন অধিকা সোল়সচিত্তক্খণাযুকতা ততিয…পে… যুকতা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. ততিয ভাগোতি চ উপ্পাদট্ঠিতিক্খণে উপাদায ভঙ্গক্খণো অধিপ্পেতো. যস্মিং একাদস চিত্তক্খণা অতীতা, অৰসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে, যস্মিং পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা, অৰসেসএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিংযেৰ আরম্মণেতি যোজেতব্বং. উভযঞ্চেতং যথাক্কমং মনোদ্ৰারে পঞ্চদ্ৰারে চ আপাথগতং ৰেদিতব্বং. ন খো পনেৰং সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং একচিত্তক্খণাতীতং আরম্মণং সন্ধায পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) তথা ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিমাহ. পঞ্চদসাতি অতিরেকপঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতাতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা যত্থ খণেকদেসং অগ্গহিতন্তি ন সক্কা ৰত্তুং, তমেৰ দস্সেতি. এৰং তাৰ ন রূপং সত্তরসচিত্তক্খণাযুকং, নাপি ততিযভাগাধিকসোল়সচিত্তক্খণাযুকং, অথ খো সোল়সচিত্তক্খণাযুকমেৰাতি দস্সিতং হোতি.

কস্মা পনেত্থ রূপমেৰ সমানেপি অনিচ্চসঙ্খতাদিভাৰে চিরাযুকং জাতন্তি? দন্ধপরিৰত্তিভাৰতো. অরূপধম্মা হি সারম্মণা চিত্তপুব্বঙ্গমা, তে যথাবলং অত্তনো আরম্মণৰিভাৰনৰসেন পৰত্তন্তীতি তদত্থনিপ্ফত্তিসমনন্তরমেৰ নিরুজ্ঝনতো লহুপরিৰত্তিনো. তেনাহ ভগৰা, ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি এৰং লহুপরিৰত্তং, যদিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). রূপধম্মা পন অনারম্মণা, তে আরম্মণৰসেন অরূপধম্মেহি ৰিভাৰেতব্বা. সা চ নেসং ৰোহারানুগুণা ৰিভাৰেতব্বতা অত্তনো দন্ধপরিৰত্তিতায, তেসঞ্চ লহুপরিৰত্তিতায সোল়সহি সত্তরসহি ৰা চিত্তক্খণেহি নিপ্পজ্জতীতি রূপমেৰেত্থ চিরাযুকং জাতং. কিঞ্চ – লহুৰিঞ্ঞাণৰিসযসন্ততিমত্তাধীনৰুত্তিতায তিণ্ণং খন্ধানং, আরম্মণূপলদ্ধিমত্তভাৰতো ৰিঞ্ঞাণস্স চ লহুপরিৰত্তিতা, দন্ধমহাভূতপ্পচ্চযতায পন রূপস্স দন্ধপরিৰত্তিতা. নানাধাতূসু তথাগতস্সেৰ যথাভূতঞাণং, তেন চ রূপমেৰ পুরেজাতপচ্চযো ৰুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৰাতি ন এত্থ অনিচ্চসঙ্খতাদিভাৰসামঞ্ঞেন রূপারূপং সমানাযুকং পরিকপ্পেতব্বং. ৰুত্তনযেন রূপমেৰ চিরাযুকন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

যথা চ রূপস্স সত্তরসচিত্তক্খণাযুকতা, ততিযভাগাধিকসোল়সচিত্তক্খণাযুকতা ৰা ন হোতি, তং দস্সেত্ৰা য্ৰাযং অট্ঠকথাযং চিত্তস্স ঠিতিক্খণে রূপুপ্পাদো ৰুত্তো, তত্থ ঠিতিক্খণমেৰ তাৰ চিত্তস্স অননুজানন্তো ‘‘যো চেত্থ…পে… ৰিচারেতব্বো’’তি ৰত্ৰা যমকে উপ্পন্নউপ্পজ্জমানৰারাদিপাল়িং আহরন্তো ‘‘চিত্তযমকে’’তিআদিমাহ. তত্থ পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনেতি উভযম্পি যমকপদং অহাপেত্ৰা কতৰিস্সজ্জনে. উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চাতি উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং, অনাগতঞ্চ চিত্তং ন নিরুদ্ধং, নিরুজ্ঝমানন্তি অত্থো. ঠিতিক্খণাভাৰং চিত্তস্স দীপেতীতি উপ্পন্নউপ্পজ্জমানৰারাদীসু ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৰচনং চিত্তস্স ঠিতিক্খণং নাম নত্থীতি ইমমত্থং দীপেতি বোধেতি. ন হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে লব্ভমানস্স অৰচনে কারণং দিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ন কেৰলমভিধম্মে অৰচনমেৰ চিত্তস্স ঠিতিক্খণাভাৰজোতকং, অপিচ খো সুত্তন্তপাল়িপীতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তেসুপী’’তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞথত্তং নাম পুব্বাপরৰিসেসো. খণদ্ৰযসমঙ্গিং ঠিতন্তি পচ্চুপ্পন্নস্স ঠিতভাৰমাহ. অঞ্ঞথত্তং পন সন্তানেযেৰ ৰেদিতব্বং.

এত্থ চ কেচি ‘‘যথাভূতো ধম্মো উপ্পজ্জতি, কিং তথাভূতোৰ ভিজ্জতি, উদাহু অঞ্ঞথাভূতো? যদি তথাভূতোৰ ভিজ্জতি, ন জরতায সম্ভৰো. অথ অঞ্ঞথাভূতো, অঞ্ঞো এৰ সোতি সব্বথাপি ঠিতিক্খণস্স অভাৰোযেৰা’’তি ৰদন্তি. তত্থ একধম্মাধারভাৰেপি উপ্পাদনিরোধানং অঞ্ঞোৰ উপ্পাদক্খণো, অঞ্ঞো নিরোধক্খণো. উপ্পাদাৰত্থঞ্হি উপাদায উপ্পাদক্খণো, নিরোধাৰত্থং উপাদায নিরোধক্খণো. উপ্পাদাৰত্থায চ ভিন্না নিরোধাৰত্থাতি একস্মিংযেৰ সভাৰধম্মে যথা ইচ্ছিতব্বা, অঞ্ঞথা অঞ্ঞোৰ ধম্মো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো ধম্মো নিরুজ্ঝতীতি আপজ্জেয্য, এৰং নিরোধাৰত্থায ৰিয নিরোধাভিমুখাৰত্থাযপি ভৰিতব্বং. সা ঠিতি, জরতা চাতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং. যদি এৰং কস্মা পাল়িযং ঠিতিক্খণো ন ৰুত্তোতি? ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুরোধেন নযদস্সনৰসেন পাল়ি গতাতি ৰেদিতব্বা. অভিধম্মদেসনাপি হি কদাচি ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্ততি. তথা হি রূপস্স উপ্পাদো ‘‘উপচযো, সন্ততী’’তি ভিন্দিত্ৰা দেসিতো. হেতুসম্পযুত্তদুকাদিদেসনা চেত্থ নিদস্সিতব্বা.

‘‘যস্স ৰা পনা’’তিআদি পুচ্ছাৰচনং. তস্স ‘‘নো’’তি ৰিস্সজ্জনং. সমুদযসচ্চং নিরুজ্ঝতীতি চিত্তুপ্পাদস্স নিরোধক্খণো ৰুত্তো. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – যদি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে রূপং উপ্পজ্জেয্য, তং দুক্খসচ্চন্তি কত্ৰা ‘‘নো’’তি ৰত্তুং ন সক্কা, ৰুত্তঞ্চেতং. তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘চিত্তস্স নিরোধক্খণে রূপুপ্পাদো নত্থী’’তি. তযিদমকারণং. অরূপলোকঞ্হি সন্ধায, চিত্তসমুট্ঠানরূপং ৰা ‘‘নো’’তি সক্কা ৰত্তুন্তি. অযঞ্হি যমকদেসনায পকতি, যদিদং যথাসম্ভৰযোজনা. এতেন ‘‘ন চ চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰা’’তিআদিৰচনং পটিক্খিত্তং দট্ঠব্বং. অথ ৰা পচ্চাসত্তিঞাযেন যং সমুদযসচ্চং নিরুজ্ঝতি, তেন যং দুক্খসচ্চং উপ্পাদেতব্বং চিত্তচেতসিকতপ্পটিবদ্ধরূপসঙ্খাতং, তস্স তদা উপ্পত্তি নত্থীতি ‘‘নো’’তি ৰিস্সজ্জনং, ন সব্বস্স.

সহুপ্পাদেকনিরোধৰচনতোতি ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.৭৯) এৰং সহুপ্পাদসহনিরোধৰচনতো. তেন ৰচনেনাতি ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো’’তিআদিৰচনেন. অঞ্ঞরূপানন্তি কম্মউতুআহারজরূপানং. সহুপ্পাদসহনিরোধাদিকানন্তি এত্থাযং যোজনা – অপ্পটিক্খিত্তসহুপ্পাদসহনিরোধঅননুঞ্ঞাতনানুপ্পাদনানানিরোধঅনিৰারিতঅব্যাকতভাৰানং কম্মজাদীনন্তি. এতেনাতি ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিকেন (যম. ৩.ধম্মযমক.১৬৩) পাঠেন, ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰা’’তি যুত্তিৰচনেন চ. যমকপাল়িঅনুস্সরণেতি যথাদস্সিতচিত্তযমকপাল়িযা যথারুতৰসেনেৰ অনুস্সরণে ৰিজ্জমানে. ভিজ্জমানতাতি চিত্তস্স ভিজ্জমানতা নাম নিরুজ্ঝমানতা ঠিতিযা অভাৰতো. সহাযভাৰং নাপি গচ্ছতি নিস্সযত্থিভাৰাদিনা পচ্চযভাৰাভাৰতো. উপ্পাদক্খণে এৰ হি অনন্তরাদিপচ্চযলাভেন চিত্তস্স বলৰতা. এৰঞ্চ সতীতি এৰঞ্চ উতুনাপি ভৰঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ রূপসমুট্ঠাপনে সতি. তংচিত্তক্খণেতি তস্স চিত্তস্স খণে, খণদ্ৰযেপীতি অত্থো. তেনেৰাতি অতিলহুপরিৰত্তিভাৰেনেৰ. অথ ৰা তেনেৰাতি দন্ধপরিৰত্তিকতায রূপস্স সকলং একচিত্তক্খণং উপ্পজ্জমানভাৰেনেৰ. তন্তি চিত্তং. পটিসন্ধিচিত্তং সম্পযুত্তধম্মানং ৰিয সহজাতরূপধম্মানম্পি সহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিতো উদ্ধ’’ন্তি. চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তং সহজাতাদিপচ্চযো হোতিযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি. তদনন্তরন্তি যেন চিত্তেন সহুপ্পন্নং, তস্স চিত্তস্স অনন্তরং. তন্তি রূপং. তদনন্তরং চিত্তন্তি সহুপ্পন্নচিত্তানন্তরং চিত্তং. যদি এৰন্তি যদি সকলং চিত্তক্খণং রূপং উপ্পজ্জমানমেৰ হোতি, চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে এৰ রূপস্স উপ্পাদারম্ভোতি আহ ‘‘ন, চিত্তনিরোধক্খণে রূপুপ্পাদারম্ভাভাৰতো’’তি. চিত্তক্খণেতি অত্তনা সহুপ্পন্নচিত্তস্স খণে. তন্তি রূপং. রূপসমুট্ঠাপনপুরেজাতপচ্চযকিচ্চন্তি রূপসমুট্ঠাপনকিচ্চঞ্চ পুরেজাতপচ্চযকিচ্চঞ্চ. ঠিতিপ্পত্তিৰিসেসালাভন্তি ঠিতিপ্পত্তিযা লদ্ধব্বো যো ৰিসেসো, তস্স অলাভং. ইদং ৰুত্তন্তি ‘‘যেন সহুপ্পজ্জতি, তংচিত্তক্খণে রূপং উপ্পজ্জমানমেৰা’’তি ইদং পরিযাযেন ৰুত্তং.

যং যস্স সম্বন্ধিভাৰেন ৰুত্তং, তং দূরে ঠিতম্পি তেন সম্বন্ধনীযন্তি আহ ‘‘ততো পরং…পে… এতেন সহ সম্বন্ধো’’তি. তস্মা ‘‘ততো’’তি এত্থ তংসদ্দেন চুতিং পচ্চামসতীতি ৰুত্তং ‘‘চুতিতো পরন্তি অত্থো’’তি.

নত্থীতি কত্ৰাতি যদিপি যথা অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তথা একুপ্পাদেকনিরোধতা রূপানং অরূপেহি, অরূপানঞ্চ রূপেহি নত্থি. যথা চ অম্হেহি ৰুত্তং, তথা অত্থেৰাতি অধিপ্পাযো.

চতুত্থস্স পকারস্স ৰুচ্চমানত্তা ‘‘তযো পকারে আহা’’তি ৰুত্তং.

‘‘তেসংযেৰ রূপানং কাযৰিকারো’’তিআদিনা পরিনিপ্ফন্নানং ৰিকারাদিভাৰং দস্সেত্ৰা ‘‘সব্বং পরিনিপ্ফন্নং সঙ্খতমেৰা’’তি ৰদন্তেন পরিনিপ্ফন্নতাপরিযাযো দস্সিতো. পুব্বন্তাপরন্তপরিচ্ছিন্নোতি পাতুভাৰৰিদ্ধংসভাৰপরিচ্ছিন্নো, উদযব্বযপরিচ্ছিন্নো ৰা. ‘‘অযং দত্তো নাম হোতূ’’তিআদিনা নামকরণং নামগ্গহণং. সমাপজ্জনং নিরোধসমাপত্তিযা সমথৰিপস্সনানুক্কমেন নামকাযস্স নিরোধমেৰ. আদি-সদ্দেন সত্তকসিণাদিপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপনং সঙ্গণ্হাতি. নিপ্ফাদিযমানোতি সাধিযমানো.

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কমাদিৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা

উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোপি লব্ভতেৰাতি ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানাতিআদিকো দেসনাক্কমোৰা’’তি ৰুত্তং. অনুপুব্বুক্কংসতোতি দানসীলকামাদীনৰাদিদস্সননেক্খম্মকথানং অনুক্কমেন উক্কট্ঠভাৰতো কথানং অনুপুব্বুক্কংসতা ৰুত্তা. তেন উক্কংসক্কমো নামাযং ৰিসুং কমোতি দস্সেতি. তথাপি দানাদীনং দেসনাক্কমাৰরোধনে কারণমাহ ‘‘উপ্পত্তিআদিৰৰত্থানাভাৰতো’’তি. তত্থ আদি-সদ্দেন পহানপটিপত্তিভূমিক্কমে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘চক্খুআদীনম্পি ৰিসযভূত’’ন্তি ইমিনা পঞ্চরূপিন্দ্রিযগোচরতা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘একদেসেনা’’তিআদি. একদেসেনাতি বাহিরোল়ারিকাযতনেহি. এত্থাতি ‘‘যং ৰেদযতি, তং সঞ্জানাতী’’তি এতস্মিং পদে ৰুত্তনযেন.

তংসভাৰতানিৰত্তনত্থন্তি অনাসৰধম্মসভাৰতানিৰত্তনত্থং. অনাসৰা খন্ধেস্ৰেৰ ৰুত্তাতি অত্থো সাসৰানম্পি খন্ধেসু ৰুত্তত্তা. ননু চ অনাসৰধম্মো খন্ধেসু অৰুত্তোপি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, খন্ধাধিকারে খন্ধপরিযাপন্না এৰ অনাসৰা গয্হন্তীতি নাযং দোসো.

যথা ফস্সাদযো ৰিসেসতো তদনুগুণৰুত্তিতায সঙ্খতাভিসঙ্খরণসভাৰাতি সঙ্খারক্খন্ধে সমৰরুদ্ধা, ন এৰং ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণানীতি রূপধম্মা ৰিয তানি ৰিসুং খন্ধভাৰেন ৰুত্তানি. এতেন ফস্সাদীনং ৰিসুং খন্ধসদ্দৰচনীযতাভাৰো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘ফুসনাদযো পনা’’তিআদি. ইতিআদীনঞ্চ সুত্তানন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি রূপং উপাদায রূপং অভিনিৰিস্স উপ্পজ্জন্তি সংযোজনাভিনিৰেসৰিনিবন্ধা. ৰেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে সতি ৰিঞ্ঞাণং উপাদায ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স উপ্পজ্জন্তি সংযোজনাভিনিৰেসৰিনিবন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.১৫৮), তথা ‘‘অহং রূপং, মম রূপন্তি পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতী’’তি (সং. নি. ৩.১) চ এৰমাদীনং সুত্তপদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এতেনাতি অত্তনা দস্সিতসুত্তেন. ৰক্খমানসুত্তৰসেন চাতি ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতী’’তিআদিকস্স অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) ৰক্খমানস্স সুত্তস্স ৰসেন. ‘‘পরিত্তারম্মণাদিৰসেন ন ৰত্তব্বা’’তি এতেন নৰত্তব্বারম্মণাপি দিট্ঠি খন্ধে এৰ নিস্সায উপ্পজ্জতি, পগেৰ খন্ধারম্মণাতি দস্সেতি.

ৰেদনাকারণাযাতি ৰেদনাযাতনায. ছাদাপনতোতি রোচাপনতো. বাহুল্লেনাতি বহুলভাৰেন. উপাদানক্খন্ধা হি বাহুল্লপ্পৰত্তিকা, ন ইতরে.

পুটং কত্ৰাতি চ ছত্তসদিসং পুটং বন্ধং কত্ৰা. ৰত্থুম্হীতি চক্খাদিৰত্থুম্হি. ৰট্টগতৰেদনং সন্ধায ৰুত্তং. সা হি ইধ দট্ঠব্বভাৰে ঠিতা. ঊনেহীতি ৰত্থুনা, কিলেসেহি চ ঊনেহি.

মাযাযাতি ইন্দজালাদিমাযায পযোগো মাযাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘মাযায দস্সিতং রূপং ‘মাযা’তি আহা’’তি. ৰত্থুভাৰাদিতোতি আদি-সদ্দেন আরম্মণসম্পযুত্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি. কত্থচীতি রূপক্খন্ধাদিকে. কোচি ৰিসেসোতি অসুভাদিকোৰ.

তস্সাতি অজ্ঝত্তিকরূপস্স. যস্স কামরাগপ্পহানমুখেন সব্বরাগপ্পহানং সম্ভৰতি, তং সন্ধাযাহ ‘‘কামরাগমুখেন ৰা সব্বলোভপ্পহানং ৰদতী’’তি. যোজেতব্বন্তি ৰেদনায ছন্দরাগং পজহন্তো তস্সা সমুদযভূতে ফস্সেপি ছন্দরাগং পজহতীতি যোজেতব্বন্তি. পরিঞ্ঞত্তযস্স যোজনা পাকটা এৰ.

ততোতি দুক্খুপ্পাদনসুখৰিনাসনানং অদস্সনতো. ভিন্দতীতি ৰিনাসেতি. তন্তি মনোসঞ্চেতনাহারং ঞাততীরণপরিঞ্ঞাহি পরিগ্গণ্হাতি তীরেতি.

তং পজহন্তোতি অৰিজ্জং পজহন্তো. পরামট্ঠন্তি পরামাসসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিচ্চাদিৰসেন গহিতং. ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চতো পস্সন্তো দিট্ঠুপাদানং উপাদিযতীতি অযমত্থো ‘‘তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি, অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিসুত্তপদেহি (ম. নি. ১.৩৯৬) দীপেতব্বো.

কমাদিৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

৩৪. তং ৰত্ৰাতি তং ভূমিৰসেন জানিতব্বতং ‘‘সব্বাপি চতুভূমিকৰেদনা’’তিআদিনা ৰত্ৰা. সম্পযুত্ততো দস্সিততাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন হেতুজাতিভূমিইন্দ্রিযৰত্থুসম্ফস্সজভেদতো দস্সিততং অনৰসেসতো সঙ্গণ্হাতি.

যদিপি তং-সদ্দো পুব্বে ৰুত্তস্স সামঞ্ঞতো পটিনিদ্দেসো, তথাপি অনন্তরমেৰ পচ্চামসিতুং যুত্তো ইতরত্থ অসম্ভৰতোতি আহ ‘‘অট্ঠ…পে… যোজনা’’তি. ‘‘অট্ঠৰিধত্তাভাৰতো’’তি ইমিনা তং অসম্ভৰং দস্সেতি.

পূরণত্থমেৰ ৰুত্তো, অপুব্বতাভাৰতোতি অত্থো.

গহণৰড্ঢনৰসেনাতি গহণস্স ৰড্ঢনৰসেন. গহণন্তি চেত্থ কথনং দট্ঠব্বং, তস্স ৰড্ঢনং তস্মিং তস্মিং ঠানে অৰুত্তস্স কথনং. তেনাহ ‘‘পুব্বে গহিততো অঞ্ঞস্স গহণং ৰড্ঢন’’ন্তি, ততো এৰ চ ‘‘পুরিমগহিতে অঞ্ঞুপচযৰসেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰড্ঢনসদ্দো ছেদনত্থো’’তি ইদং যথা অসিৰা ‘‘সিৰা’’তি, দিট্ঠঞ্চ ‘‘অদিট্ঠ’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং দট্ঠব্বং. নযনীহরণন্তি নীযতীতি নযো, দেসনা, তস্স নীহরণং পৰত্তনং. ৰড্ঢনকনযোতি যথাৰুত্তৰড্ঢনকৰসেন পৰত্তো দেসনানযো. অঞ্ঞে ভেদাতি একৰিধচতুব্বিধাদযো ভেদা. যদি অৰিসিট্ঠা, কস্মা ৰুত্তাতি আহ ‘‘তথাপী’’তিআদি. তত্থ পঞ্ঞাপ্পভেদজননত্থন্তি ধম্মৰিসযায পভেদগতায পঞ্ঞায ৰিনেয্যানং নিব্বত্তনত্থং, ৰিজ্জাট্ঠানাদিৰসেন ৰিনেয্যানং ধম্মপটিসম্ভিদায উপ্পাদনত্থন্তি অত্থো. অভিঞ্ঞেয্যধম্মৰিভাগতায সম্মসনৰারস্স ৰিসযভাৰতো ৰুত্তং ‘‘একেকস্স ৰারস্স গহিতস্স নিয্যানমুখভাৰতো’’তি. ইতরেপি ভেদা ৰুত্তাতি দুৰিধতিৰিধভেদানং যং নানত্তং, তস্স ৰসেন ইতরে ভেদা অনানত্তাপি যথাৰুত্তকারণতো ৰুত্তা. ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদিনা ভেদানং অঞ্ঞমঞ্ঞপেক্খতং দস্সেত্ৰা ‘‘তস্মা’’তিআদিনা তেসং ৰিসিট্ঠতং দস্সেতি.

যথা দুকমূলকাদীসু ভেদা গণনানুপুব্বিযা পৰত্তা পভেদন্তরাপেক্খা, ন এৰমেতে. এতে পন সত্তৰিধাদিভেদা পভেদন্তরনিরপেক্খা কেৰলং বহুৰিধভাৰসামঞ্ঞেনেৰ ৰুত্তাতি দস্সেতি ‘‘অঞ্ঞপ্পভেদনিরপেক্খা’’তিআদিনা. দুকতিকপদত্থানং যথারহং অপেক্খিতব্বাপেক্খকভাৰেন ৰুত্তত্তা যথা দুকে ঠপেত্ৰা ৰুত্তা তিকা তত্থ পক্খিত্তা নাম জাতা, এৰং তিকদুকপদত্থানং অপেক্খিতব্বাপেক্খকভাৰেন ৰুত্তত্তা দুকে ৰত্ৰা ৰুত্তেসুপি তিকেসু তে পক্খিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘পরতো…পে… যোজিতত্তা’’তি.

সমানৰীথিযন্তি একৰীথিযং. চক্খুসঙ্ঘট্টনাযাতি চক্খুরূপপটিঘাতেন. সোতি চক্খুরূপপটিঘাতো. তদুপ্পাদিকাতি তস্স চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পাদিকা. সাতি আৰজ্জনৰেদনা. ননু চ ৰেদনাপচ্চযো ফস্সো ৰুত্তো, ন ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি? ন, ৰেদনাসীসেন চিত্তুপ্পাদস্স গহিতত্তাতি. তপ্পযোজনত্তাতি চক্খুসম্ফস্সপযোজনত্তা. পযোজযতীতি পযোজনং, ফলং.

রূপাৰচরারূপাৰচরানং ৰিপাকানন্তি অধিপ্পাযো. তে হি ইধ অগ্গহিতা. তেনেৰাহ ‘‘তেসং সযমেৰ মনোদ্ৰারভূতত্তা’’তিআদি. ততোতি ভৰঙ্গতো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকুসলাদীনন্তি এত্থ পুরিমেন আদি-সদ্দেন ‘‘সোতসম্ফস্সপচ্চযা’’তি এৰমাদযো সঙ্গহিতা, দুতিযেন অকুসলাদযো. ‘‘কামাৰচরঅট্ঠকুসলচিত্তৰসেনা’’তিআদিনা কুসলাব্যাকতানম্পি কামাৰচরানংযেৰ যোজিতত্তা ৰুত্তং ‘‘সমানৰীথিযং লব্ভমানতা অট্ঠকথাযং ৰুত্তা’’তি. ৰেদনাপীতিসনিদস্সনত্তিকৰজ্জানং একূনৰীসতিযা তিকানং ৰসেন একূনৰীসতিচতুৰীসতিকা. যদি অসমানৰীথিযম্পি কুসলাদীনং লব্ভমানতা যোজেতব্বা, অথ কস্মা সমানৰীথিযংযেৰ যোজিতাতি আহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. তেনেৰাতি অসমানৰীথিযং অপ্পটিক্খিত্তত্তাযেৰ.

চিত্তসম্বন্ধোতি চিত্তেন সম্বন্ধো চিত্তসম্বন্ধং কত্ৰা চিত্তসীসেন ৰেদনায কথনং. তিকভূমিৰসেনাতি কুসলত্তিকাদিতিকৰসেন, কামাৰচরাদিভূমিৰসেন চ. দ্ৰারতিকৰসেনাতি চক্খাদিউপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন, কুসলত্তিকাদিতিকৰসেন চ. যত্থ কত্থচীতি দীপেতব্বস্স অত্থস্স ৰিসেসাভাৰতো সত্তৰিধভেদাদীসু যত্থ কত্থচি. ন চ দ্ৰারং অনামট্ঠন্তি যোজনা. তেন সত্তৰিধভেদতো তিংসৰিধভেদে ৰিসেসং দস্সেতি. যদিপি উভযত্থ ভূমিযো আগতা, রূপাৰচরাদিভূমিআমসনেন পন অসমানৰীথিযং লব্ভমানতা দস্সিতাতি আহ ‘‘অতিব্যত্তা চ এত্থ সমানাসমানৰীথীসু লব্ভমানতা’’তি. সুখদীপনানি হোন্তি দ্ৰারভূমিআমসনমুখেন ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰিভত্তত্তা. ন ভূমিযো অপেক্খিত্ৰা ঠপিতাতি কথেতব্বভাৰেন ভূমিযো অপেক্খিত্ৰা ন ঠপিতা, ভূমিৰিভাগেন ন কথিতাতি অত্থো. অপেক্খিতব্বরহিতাতি দ্ৰারভূমীনং অগ্গহিতত্তা আকঙ্খিতব্বদ্ৰারাদিৰিসেসরহিতা.

‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি এত্থ নিপ্পরিযাযতো পরিযাযতো চ উপনিস্সযকোটিদস্সনমুখেন ইধাধিপ্পেতউপনিস্সযকোটিং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উপনিস্সযানন্তি ৰেদনায উপনিস্সযভূতানং. দস্সনন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, দিস্ৰা ৰা গহণং. উপনিস্সযন্তভাৰেনাতি লামকূপনিস্সযভাৰেন. যদি ঘাযনাদীনি উপনিস্সযো ভৰেয্যুং, পকতূপনিস্সযানেৰ সিযুং. পকতূপনিস্সযো চ নানাৰীথিযংযেৰাতি তদলাভৰচনং ইধ নানাৰীথিজোতকন্তি দস্সেতি ‘‘ঘানাদিদ্ৰারেসূ’’তিআদিনা. কসিণপরিকম্মাদীনন্তি কসিণপরিকম্মসমাপত্তিনিব্বত্তনৰিপস্সনাৰড্ঢনাদীনং. তদলাভোতি উপনিস্সযালাভো, সো চ ঘাযনাদীহি পরেসং পটিপত্তিযা জানিতুং অসক্কুণেয্যত্তা. অন্তিমভৰিকবোধিসত্তাদীনং সৰনেন ৰিনা তংফুসনং সিযা মূলূপনিস্সযোতি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তং.

সম্পন্নজ্ঝাসযোতি ৰিৰট্টূপনিস্সযসম্পত্তিযা সম্পন্নজ্ঝাসযো. তেনাতি ‘‘এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনেন. তদুপনিস্সযন্তি ততো পরং উপ্পন্নকসিণরূপদস্সনাদীনং উপনিস্সযভূতং.

থামগমনং নাম কামরাগাদীনংযেৰ আৰেণিকো সভাৰোতি আহ ‘‘অপ্পহীনকামরাগাদিকস্স ৰা’’তি. ‘‘রাগো উপ্পন্নো’’তিআদিনা ইট্ঠানিট্ঠারম্মণে রাগপটিঘানং উপ্পত্তিৰিচারণাৰ ৰুত্তা, ন নেসং কিচ্চৰিসেসোতি কিচ্চৰিসেসেন ৰুত্তে দস্সেন্তো ‘‘অসমপেক্খনাযা’’তিআদিমাহ. পৰত্তা ৰেদনাতি অত্থো. পকারন্তরেনাতি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পন্নকিলেসানং সমতিক্কমনসঙ্খাতেন পকারন্তরেন. তথা ভাৰনাৰসেনাতি এত্থ তথা-সদ্দেন চক্খুসম্ফস্সস্স চতুভূমিকৰেদনায উপনিস্সযভাৰো এৰ পকারন্তরেন কথিতোতি ইমমেৰত্থং আকড্ঢতি. ভাৰনাযেৰেত্থ পকারন্তরং.

সব্বং সম্মসনং ভাৰনাতি ৰেদিতব্বা, ন নীৰরণপ্পহানপরিঞ্ঞাৰ.

অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চাতি ফোট্ঠব্বমহাভূতেসু ইতরীতরস্স, আপোধাতুযা চ ৰসেন.

তেসন্তি জাতিআদীনং, কম্মত্থে চেতং সামিৰচনং. সহজাতস্স মনোসম্ফস্সস্স বলৰপচ্চযভাৰং দস্সেতীতি সম্বন্ধো. তস্স ৰা দস্সনস্সাতি তস্স ৰা জাতিআদিকে ভযতো দস্সনৰসেন পৰত্তস্স কামাৰচরঞাণস্স.

তদেৰ অত্তনো ফলস্সেৰ ফলভাৰেনাতি ‘‘মনোসম্ফস্সো’’তি ফস্সস্স কারণভাৰেন যং ৰুত্তং, তদেৰ ৰিঞ্ঞাণং অত্তনো ফলস্স ফলভাৰেন ৰুত্তস্স ফস্সস্স ‘‘চক্খুসম্ফস্সজ’’ন্তিআদিনা ফলভাৰেন ৰত্তুং ন যুত্তং. ‘‘মনোসম্ফস্সো’’তিআদিনা লব্ভমানোপি ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ ফস্সস্স পচ্চযভাৰো হেতুফলসঙ্করপরিহরণত্থং ন ৰুত্তোতি ৰত্ৰা যদিপি ফস্সো ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ন পন ফস্সস্স ৰিয ৰিঞ্ঞাণং সো তস্স ৰিসেসপচ্চযো হোতীতি ৰিঞ্ঞাণস্স চক্খুসম্ফস্সজাদিতা ন ৰুত্তাতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা

১৫০. তং তং সমুদাযন্তি তং তং চিত্তুপ্পাদসঙ্খাতধম্মসমুদাযং, অনৰসেসরূপধম্মসমুদাযঞ্চ. যথাসম্ভৰন্তি চোপনং পত্তো সংৰরো ছট্ঠদ্ৰারে, ইতরো ছসুপীতি এৰং যথাসম্ভৰং. ততোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সাদিতো. যথাযোগন্তি যো সংৰরিতব্বো, তদনুরূপং.

কত্থচীতি তে এৰ পরিৰট্টে সামঞ্ঞেন ৰদতি. কত্থচীতি ৰা তেসু পরিৰট্টেসু কিস্মিঞ্চিপি পদেসে. কিঞ্চিপি অপ্পকম্পি. একোৰ পরিচ্ছেদো, ন আযতনৰিভঙ্গাদীসু ৰিয নানাতি অধিপ্পাযো.

পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.