২. আযতনৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
১৫৪. অসাধারণতোতি আৰেণিকতো. তং নেসং অসাধারণভাৰং ৰিপক্খৰসেন পতিট্ঠাপেতুং সাধারণং উদাহরণৰসেন দস্সেতি ‘‘আযতনসদ্দত্থো ৰিযা’’তি. অথ ৰা চক্খাদিঅত্থো এৰ চক্খাদিসদ্দৰিসেসিতো আযতনত্থোতি তং তাদিসং আযতনত্থং সন্ধাযাহ ‘‘আযতনসদ্দত্থো ৰিয অসাধারণতো’’তি.
যদি ৰিসযস্সাদনত্থো চক্খু-সদ্দো, সোতাদীনম্পি অযং সমঞ্ঞা সিযাতি অতিপ্পসঙ্গং পরিহরন্তো ‘‘সতিপী’’তিআদিমাহ. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে চক্খতীতি ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৰিসমং আচিক্খতি, আচিক্খন্তং ৰিয, ৰিভাৰেন্তং ৰিয ৰা হোতীতি অত্থো. রূপমিৰ চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং ৰিয সৰিগ্গহমিৰ সবিম্বকং ৰিয ৰণ্ণৰাচকো রূপ-সদ্দো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ৰিত্থারণং ৰা রূপসদ্দস্স অত্থো’’তি.
ৰচনমেৰাতি সৰিঞ্ঞত্তিকসদ্দমেৰ. গমীযতীতি উপনীযতি. অজ্ঝোহরণস্স রসগ্গহণমূলতাৰচনেন রসস্স পরম্পরায জীৰিতহেতুতং দস্সেতি. রসনিমিত্তঞ্হি রসগ্গহণং, রসগ্গহণনিমিত্তং অজ্ঝোহরণং, তংনিমিত্তং জীৰিতন্তি. রসগ্গহণমূলতা চ অজ্ঝোহরণস্স যেভুয্যতো ৰেদিতব্বা. দিস্সতি অপদিস্সতি এতেন ফলন্তি দেসো, হেতূতি আহ ‘‘উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিকারণ’’ন্তি. তথাতি চক্খাযতনাদিপ্পকারেন. মনোগোচরভূতাতি মনসো এৰ গোচরভূতা. সামঞ্ঞলক্খণেনেৰাতি অনুভৰনাদিৰিসেসলক্খণং অগ্গহেত্ৰা ধম্মভাৰসঙ্খাতসাধারণলক্খণেনেৰ. একাযতনত্তং উপনেত্ৰা ৰুত্তা দ্ৰাদস একসভাৰত্তা ভিন্দিত্ৰা ৰচনে পযোজনাভাৰা. দ্ৰারালম্বনৰিভাগদস্সনত্থা হি আযতনদেসনাতি.
পুব্বন্ততোতি পুরিমভাগতো পাকভাৰতো. পাকভাৰো হি সভাৰধম্মানং পুব্বন্তো, ৰিদ্ধংসাভাৰো অপরন্তো.
নিৰাসট্ঠানাদীসু আযতন-সদ্দো ন আযতনত্থাদীসু ৰিয পদত্থৰিৰরণমুখেন পৰত্তো, অথ খো তস্মিং তস্মিং দেৰঘরাদিকে নিরুল়্হতায এৰমত্থোতি আহ ‘‘রুল়্হিৰসেন আযতনসদ্দস্সত্থং ৰত্তু’’ন্তি. মনোতি দ্ৰারভূতমনো. নিস্সযভাৰোতি এত্থ নিস্সযসদিসো নিস্সযো, সদিসতা চ ফলস্স তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায দট্ঠব্বা. ৰচনীযত্থো ভাৰত্থো.
তাৰত্ৰতোতি তত্তকতো. ঊনচোদনাতি দ্ৰাদসতো ঊনানি কস্মা ন ৰুত্তানীতি চোদনা. যদি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অসাধারণং ধম্মজাতং ধম্মাযতনং, এৰং সন্তে চক্খাদীনম্পি ধম্মাযতনভাৰো সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. দ্ৰারারম্মণভাৰেহীতি ন আরম্মণভাৰেনেৰ অসাধারণং, অথ খো দ্ৰারারম্মণভাৰেহি অসাধারণং সম্ভৰতীতি ৰচনসেসো.
যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহীতি যেভুয্যেন চক্খাযতনাদীনি কস্সচি কদাচি একতো উপ্পজ্জন্তি. ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি উপ্পজ্জন্তী’’তি হি ৰুত্তং. তস্মা আযতনানং উপ্পত্তিক্কমো তাৰ ন যুজ্জতি, ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো, ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং, একচ্চঅব্যাকতানঞ্চ অপ্পটিপজ্জনীযতো, ন ভূমিক্কমো অড্ঢেকাদসন্নং আযতনানং একন্তকামাৰচরত্তা, ইতরেসং চতুভূমিপরিযাপন্নত্তা, একচ্চস্স লোকুত্তরভাৰতো চ. এৰং উপ্পত্তিক্কমাদিঅযুত্তিযোজনা ৰেদিতব্বা. যেসু ৰিজ্জমানেসু অত্তভাৰস্স পঞ্ঞাপনা, তে ‘‘ময্হং চক্খু’’ন্তিআদিনা অধিকসিনেহৰত্থুভূতা চক্খাদযো যথা অজ্ঝত্তিকতায, এৰং দস্সনাদিকিচ্চকরইন্দ্রিযতা চ পধানাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকভাৰেন, ৰিসযিভাৰেন চা’’তি. ঘানাদিক্কমেনাতি ঘানং জিৰ্হা কাযোতি ইমিনা কমেন.
পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা ৰা চক্খাদীনি পঠমং ৰুত্তানি, মনো পন কিঞ্চি পচ্চুপ্পন্নারম্মণং, কিঞ্চি যাৰনৰত্তব্বারম্মণন্তি পচ্ছা ৰুত্তং. পচ্চুপ্পন্নারম্মণেসুপি উপাদারূপারম্মণানি চত্তারি পঠমং ৰুত্তানি, ততো ভূতরূপারম্মণং. উপাদারূপারম্মণেসুপি দূরতরে দূরে, সীঘতরং সীঘঞ্চ আরম্মণসম্পটিচ্ছনদীপনত্থং চক্খাদীনং দেসনাক্কমো. চক্খুসোতদ্ৰযঞ্হি দূরগোচরন্তি পঠমং ৰুত্তং. তত্রাপি চক্খু দূরতরগোচরন্তি সব্বপঠমং ৰুত্তং. পস্সন্তোপি হি দূরতরে নদিসোতং ন তস্স সদ্দং সুণাতি. ঘানজিৰ্হাসুপি ঘানং সীঘতরৰুত্তীতি পঠমং ৰুত্তং. পুরতো ঠপিতমত্তস্স হি ভোজনস্স গন্ধো গয্হতীতি. যথাঠানং ৰা তেসং দেসনাক্কমো. ইমস্মিঞ্হি সরীরে সব্বুপরি চক্খুস্স অধিট্ঠানং, তস্স অধো সোতস্স, তস্স অধো ঘানস্স, তস্স অধো জিৰ্হায, তথা কাযস্স যেভুয্যেন, মনো পন অরূপীভাৰতো সব্বপচ্ছা ৰুত্তো. তংতংগোচরত্তা তস্স তস্সানন্তরং বাহিরাযতনানি ৰুত্তানীতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি এৰম্পি ইমেসং কমো ৰেদিতব্বো.
ততোতি হদযৰত্থুভেদতো. যঞ্হি হদযৰত্থুং নিস্সায একং মনোৰিঞ্ঞাণং পৰত্ততি, ন তদেৰ নিস্সায অঞ্ঞং পৰত্ততি. নিদ্দেসৰসেনাতি সঙ্খেপৰিত্থারনিদ্দেসৰসেন. যোজেতব্বং ‘‘কুসলসমুট্ঠানং কুসলসমুট্ঠানস্স সভাগ’’ন্তিআদিনা.
সভাৰোতি ৰিসযিৰিসযভাৰো, তদভিনিব্বত্তিযঞ্চ যোগ্যতা. কারণসমত্থতাতি কারণভূতা সমত্থতা পচ্চযভাৰো. দ্ৰারাদিভাৰোতি দ্ৰারারম্মণে দ্ৰারৰুত্তিভাৰো. ইমস্মিং অত্থেতি অনন্তরং ৰুত্তঅত্থে. যস্মাতি যায ধম্মতায যেন দ্ৰারাদিভাৰেন কারণভূতেন. সম্ভৰনৰিসেসনন্তি কিরিযায পরামসনমাহ. যং সম্ভৰনং, ধম্মতাৰেসাতি অত্থো. রিত্তকানেৰাতি ধুৰাদিভাৰরিত্তকানেৰ. ৰিসমাদীসু অজ্ঝাসযো এতেসন্তি ৰিসমাদিঅজ্ঝাসযানি, ৰিসমাদিঅজ্ঝাসযানি ৰিয হোন্তীতি ৰিসমাদিঅজ্ঝাসযানি, চক্খাদীনি. ৰিসমভাৰ…পে… ৰনভাৰেহীতি ৰিসমভাৰাদিসন্নিস্সিতঅহিআদিসদিসুপাদিন্নধম্মেহি চক্খাদীহি, ৰনসন্নিস্সিতমক্কটসদিসেন চিত্তেন চ অভিরমিতত্তা. ৰনভাৰোতি হি ৰনজ্ঝাসযোতি অত্থো.
পুরিমন্তৰিৰিত্ততাতি পুব্বভাগৰিরহো. উপ্পাদতো পুরিমকোট্ঠাসো হি ইধ পুরিমন্তো. অপরন্তেতি অপরভাগে, ভঙ্গতো উদ্ধন্তি অত্থো. উদযব্বযপরিচ্ছিন্নো হি সভাৰধম্মো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). সদা অভাৰোতি ন সদা অভাৰপতিট্ঠাপনং সব্বকালম্পি নত্থীতি, অথ খো উদযব্বযপরিচ্ছিন্নত্তা সদাভাৰপটিক্খেপোতি আহ ‘‘অনিচ্চলক্খণ’’ন্তি. সভাৰৰিজহনন্তি ভঙ্গপ্পত্তিমাহ. ৰিপরিৰত্তনং উপ্পাদজরাৰত্থাহি সন্তানং ৰিনা ন ৰিকারাপত্তীতি আহ ‘‘সন্তানৰিকারাপত্তি ৰা’’তি.
জাতিধম্মতাদীহীতি জাতিজরাব্যাধিমরণাদিসভাৰতাহি. অনিট্ঠতাতি ন ইট্ঠতা, দুক্খতাতি অত্থো. পুরিমং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ‘‘পটিপীল়নট্ঠেনা’’তি পুব্বে সামঞ্ঞতো ৰুত্তং দুক্খলক্খণং. পচ্চযৰসেন দুক্খনাকারেন পৰত্তমানানং সভাৰধম্মানং দুক্খনং পুগ্গলস্সেৰ ৰসেন দুক্খমতাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স পীল়নতো দুক্খম’’ন্তি. দুক্খৰচনন্তি ‘‘দুক্খ’’ন্তি সত্থু ৰচনং.
‘‘নত্থি এতস্স ৰসৰত্তকো’’তি ইমিনা নত্থি এতস্স অত্তাতি অনত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি, ‘‘নাপি ইদং ৰসৰত্তক’’ন্তি ইমিনা পন ন অত্তাতি অনত্তাতি. অত্তনোতি নিযকজ্ঝত্তং সন্ধায ৰদতি. পরস্মিন্তি ততো অঞ্ঞস্মিং. পরস্স চ অত্তনীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তং এতস্স নত্থীতি তং যথাৰুত্তপরপরিকপ্পিতং ৰসৰত্তকং এতস্স চক্খাদিনো নত্থি, এতেন চতুকোটিকসুঞ্ঞতায সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘সুঞ্ঞং তং তেন ৰসৰত্তনাকারেনা’’তি ইমিনা উভযথাপি অৰসৰত্তনট্ঠে দস্সিতব্বে তত্থ তাৰ একং দস্সেতুং ‘‘পরস্সা’’তিআদিং ৰত্ৰা পুন ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা ইতরং দস্সেতি. সামি এৰ সামিকো, ন সামিকো অস্সামিকোতি এৰং অত্থে গয্হমানে ‘‘অস্সামিকতো’’তি পদস্স সুঞ্ঞৰিসেসনতায পযোজনং নত্থি. কামকারিযন্তি যথাকামকরণীযং. অৰসৰত্তনত্থং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি সমাসদ্ৰযত্থসঙ্গহতো.
সসন্তানে ধম্মানং ৰিসদিসুপ্পত্তি ইধ ভাৰসঙ্কন্তিগমনং নামাতি আহ ‘‘সন্ততিযং ভাৰন্তরুপ্পত্তিযেৰা’’তি. তথা ৰিসদিসুপ্পত্তিযং পুরিমাকারৰিগমো পকতিভাৰৰিজহনন্তি আহ ‘‘সন্ততিযা যথাপৰত্তাকারৰিজহন’’ন্তি. ভৰতীতি ৰা ভাৰো, অৰত্থাৰিসেসো, তস্স সঙ্কমনং ভাৰসঙ্কন্তি. সভাৰধম্মো হি উপ্পাদক্খণং ঠিতিক্খণঞ্চ পত্ৰা ভিজ্জতীতি উপ্পাদাৰত্থায জরাৰত্থং, ততো ভঙ্গাৰত্থং সঙ্কমতীতি ৰুচ্চতি. তথা সঙ্কমতো চ অত্তলাভক্খণতো উদ্ধং জরামরণেহি তংসভাৰপরিচ্চাগো পকতিভাৰৰিজহনন্তি খণৰসেন চেতং যোজেতব্বং. পুব্বাপরৰসেনাতি চ খণানং পুব্বাপরৰসেনাতি অত্থো সম্ভৰতি. একত্থত্তাতি সমানাধিকরণত্তা, ন পন ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰানং একত্তা. ‘‘চক্খুং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অনিচ্চং চক্খু’’ন্তিপি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ‘‘যং চক্খু, তং অনিচ্চং, যং অনিচ্চং, তং চক্খু’’ন্তি আপন্নমেৰাতি আহ ‘‘অনিচ্চানং সেসধম্মানম্পি চক্খুভাৰো আপজ্জতী’’তি.
তেহি চ অনিচ্চদুক্খলক্খণেহি চ অনত্তলক্খণমেৰ ৰিসেসেন দস্সিতং ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং, যং দুক্খং, তদনত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১, ২; পটি. ম. ২.১০) ৰিয. দোসলক্খণাকারনিদস্সনত্থোতি দোসস্স লক্খিতব্বাকারনিদস্সনত্থো. এৰং দুক্খেনাতি এৰং নানপ্পকারেন অক্খিরোগাদিদুক্খেন আবাধতায. অনত্তলক্খণদীপকানন্তি অনত্ততাপঞ্ঞাপনস্স জোতকানং উপাযভূতানং. ন হি ঘটভেদকণ্টকৰেধাদিৰসেন লব্ভমানা অনিচ্চদুক্খতা সত্তানং একন্ততো অনত্ততাধিগমহেতূ হোন্তি. পচ্চযপটিবদ্ধতাঅভিণ্হসম্পটিপীল়নাদিৰসেন পন লব্ভমানা হোন্তি. তথা হি চক্খাদীনি কম্মাদিমহাভূতাদিপচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তীনি, ততো এৰ অহুত্ৰা সম্ভৰন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তীতি অনিচ্চানি, অভিণ্হসম্পটিপীল়িতত্তা দুক্খানি, এৰংভূতানি চ অৰসৰত্তনতো অনত্তকানীতি পরিগ্গহে ঠিতেহি সমুপচিতঞাণসম্ভারেহি পস্সিতুং সক্কা.
কথং পনেতেসং হুত্ৰা অভাৰো জানিতব্বোতি? খণে খণে অঞ্ঞথত্তদস্সনতো. তং কথং ঞাযতীতি? যুত্তিতো. কা পনেত্থ যুত্তীতি? ৰিসেসগ্গহণং. যদি চক্খাদীনং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ন সিযা, বহিপচ্চযভেদে যদিদং পচ্ছা ৰিসেসগ্গহণং, তং ন সিযা. যস্স হি তাদিসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং নত্থি, তস্স অসতি বহিপচ্চযৰিসেসে কথং পচ্ছা ৰিসেসগ্গহণং ভৰেয্য, ভৰতি চ ৰিসেসগ্গহণং. তস্মা অত্থি নেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং যং সণিকং সণিকং ৰড্ঢেন্তং পচ্ছা পাকটতরং জাযতীতি. তথা হি সরীরস্স তাৰ আনাপানানং অনৰত্থানতো পরিস্সমতো চ ৰিসেসগ্গহণং. অনৰত্থিতা হি অস্সাসপস্সাসা ৰাতা ৰারেন ৰারেন পৰত্তনতো. যদি হি অস্সসিতে ৰা পস্সস্সিতে ৰা সরীরস্স কোচি পচ্ছা ৰিসেসো ন সিযা, ন নেসং কোচি ভেদো সিযা, দিট্ঠো চ সো. তস্মা অস্সসিতং সরীরং অঞ্ঞথা হোন্তং কমেন তাদিসং অৰত্থং পাপুণাতি. যা পস্সাসস্স পচ্চযো হোতি, পস্সসিতে চ পুন তথেৰ অস্সাসস্স পচ্চযো হোতীতি আনাপানানং অনৰত্থানতোপি সরীরস্স ৰিসেসগ্গহণং অঞ্ঞথত্তসিদ্ধি. তথা পরিস্সমোপি অসতি ৰিসেসে পচ্ছা সরীরস্স ন সিযা, যেনাযং ইরিযাপথন্তরাদীনি সেৰনেন পরিস্সমৰিনোদনং করোতি.
অথ ৰা রূপাদিভেদতোপি ৰিসেসগ্গহণং. রূপগন্ধরসফস্সাদীনঞ্হি ৰিসেসেন যো সরীরে অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু চ খীরূদকৰত্থপুপ্ফফলোসধিধঞ্ঞাদীনং পচ্ছা ৰিসেসো গয্হতি, সো অসতি বহিপচ্চযৰিসেসে নেসং জরাদিঅৰত্থাসু ৰণ্ণবলাদিভেদো, রসৰীরিযৰিপাকানুভাৰভেদো চ খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৰিনা কথমুপলব্ভেয্য. যং পন তং ধম্মতারূপং সিলাদি, তত্থ কথন্তি? তস্সাপি সীতুণ্হসম্ফস্সভেদতো অত্থেৰ ৰিসেসগ্গহণং. তং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৰিনা ন যুজ্জতীতি. সতি চ রূপাদিভেদে সিদ্ধোৰ তংনিস্সযমহাভূতভেদোপি. ন হি নিস্সযমহাভূতভেদেন ৰিনা নিস্সিতভেদো সম্ভৰতীতি. এৰং তাৰ রূপধম্মানং ৰিসেসগ্গহণতো খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, ততো চ হুত্ৰা অভাৰসিদ্ধি.
অরূপধম্মানং পন আরম্মণাদিভেদেন ৰিসেসগ্গহণং. যত্থ যত্থ হি আরম্মণে অরূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৰ তে ভিজ্জন্তি, ন অঞ্ঞং সঙ্কমন্তি, আরম্মণধম্মা চ যথাসকং খণতো উদ্ধং ন তিট্ঠন্তীতি. স্ৰাযমত্থো পদীপাদিউদাহরণেন ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞে এৰ হি খণে খণে রূপাদযো পদীপজালায, তথা খীরধারাদীসু পতন্তীসু, ৰাযুম্হি চ পহরন্তে সম্ফস্সানি. যথা চেতেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, কিমঙ্গং পন চিত্তচেতসিকানং. কিঞ্চ সদ্দভেদতো, সদ্দৰিসেসতোপি তন্নিমিত্তানং চিত্তচেতসিকানং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, ততো ৰিসেসগ্গহণং. পগুণঞ্হি গন্থং সীঘং পরিৰত্তেন্তস্স চিত্তসমুট্ঠানানং সদ্দানং ভেদো দিট্ঠো. ন হি কারণভেদেন ৰিনা ফলভেদো অত্থি. যথা তং ৰাদিতসদ্দানং, এৰং আরম্মণভেদেন অরূপধম্মানং ৰিসেসগ্গহণং. তেনেৰ নেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৰেদিতব্বং. জাতিভূমিসম্পযুত্তধম্মভেদেন ৰিসেসগ্গহণেপি এসেৰ নযো. এৰং রূপারূপধম্মানং ৰিসেসগ্গহণতো খণে খণে অঞ্ঞথত্তসিদ্ধি. যতো হুত্ৰা অভাৰতো চক্খাদীনি অনিচ্চানীতি সিদ্ধানি, অনিচ্চত্তা এৰ অভিণ্হসম্পটিপীল়নতো দুক্খানি, ততো চ অৰসৰত্তনতো অনত্তকানি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং, যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১, ২; পটি. ম. ২.১০).
নিরন্তরং পৰত্তমানস্সাতি অভিণ্হসদ্দত্থং ৰিসেসেত্ৰা ৰদতি. ধাতুমত্ততাযাতি ধাতুমত্তভাৰেন. সমূহতোতি সসম্ভারচক্খাদিপিণ্ডতো. ‘‘চক্খাদীন’’ন্তি ইদং ‘‘সমূহতো’’তি পদং অপেক্খিত্ৰা সম্বন্ধে সামিৰচনং, ‘‘ৰিনিব্ভুজন’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৰা কম্মত্থেতি ৰেদিতব্বং. চত্তারিপি ঘনানীতি সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনানি. পৰত্তরূপাদিগ্গহণতোতি রুপ্পনাদিৰসেন পৰত্তঞ্চ তং রূপাদিগ্গহণঞ্চাতি পৰত্তরূপাদিগ্গহণং, ততোতি যোজেতব্বং. অনিচ্চাদিগ্গহণস্স সব্ভাৰাতি রূপৰেদনাদিঞাণতো ভিন্নস্স অনিচ্চাদিঞাণস্স লব্ভমানত্তা. তেন সতিপি রূপাদিঅত্থানং অনিচ্চাদিভাৰে রুপ্পনাদিভাৰতো অনিচ্চাদিভাৰস্স ভেদমাহ. ইদানি তমেৰ ভেদং ঞাততীরণপরিঞ্ঞাৰিসযতায পাকটং কাতুং ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. নাতিধাৰিতুন্তি ইধ লক্খণলক্খণৰন্তা ভিন্না ৰুত্তা. তত্থ লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায খন্ধারম্মণতাৰচনেন অভিন্নাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধাপাদনেন অতিধাৰিতুং ন যুত্তং. কস্মাতি চে? ৰুত্তং ‘‘তে পনাকারা’’তিআদি. অধিপ্পাযোপি চেত্থ লক্খণানং রূপাদিআকারমত্ততাৰিভাৰনন্তি দট্ঠব্বো. ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি হি সঙ্খারে সভাৰতো সল্লক্খেন্তোযেৰ লক্খণানি চ সল্লক্খেতীতি. যথা অনিচ্চাদিতো অনিচ্চতাদীনং ৰুত্তনযেন ভেদো, এৰং অনিচ্চতাদীনম্পি সতিপি লক্খণভাৰসামঞ্ঞে নানাঞাণগোচরতায, নানাপটিপক্খতায, নানিন্দ্রিযাধিকতায চ ৰিমোক্খমুখত্তযভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চন্তি চ গণ্হন্তো’’তিআদিমাহ. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
১৫৫. পচ্চযযুগল়ৰসেনাতি অজ্ঝত্তিকবাহিরপচ্চযদ্ৰযৰসেন. অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন অব্বোকারতোতি অজ্ঝত্তিকৰসেন চেৰ বাহিরৰসেন চ অসঙ্করতো.
১৬৭. ৰিসঙ্খারনিন্নস্সাতি নিব্বানপোণস্স. ৰিনিমুত্তসঙ্খারস্সাতি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তীহি সমুখেন, তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন চ সুট্ঠু ৰিনিমুত্তসঙ্খারস্স পরমস্সাসভাৰেন, গতিভাৰেন চ পতিট্ঠানভূতে. ‘‘নিব্বানং অরহতো গতী’’তি (পটি. ৩৩৯) হি ৰুত্তং. ঠিতিভাৰেনাতি চ পাঠো. তংসচ্ছিকরণাভাৰেতি তস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকরণাভাৰে. নীতোতি পাপিতো, পকাসিতোতি অত্থো.
চুণ্ণিতন্তি ভেদিতং. ত্ৰমেৰ কিং ন জানাসীতি কিং ত্ৰং ন জানাসিযেৰাতি অত্থো. ‘‘কিং ত্ৰং একং নানং জানাসি, কিং ত্ৰং ন জানাসি এৰা’’তি এৰং ৰিক্খেপং করোন্তং পরৰাদিং ‘‘ননু ঞাতে’’তিআদিনা সকৰাদী নিবন্ধতি. ৰিভজিত্ৰাতি ‘‘রাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা’’তি ভাৰত্থং ৰিভজিত্ৰা. রাগাদীনং খযা ন হোন্তীতি যোজনা. সসভাৰতা চ নিব্বানস্স আপন্না হোতীতি সম্বন্ধো.
নিব্বানারম্মণকরণেন কারণভূতেন. হেতুঅত্থে হি ইদং করণৰচনং. কিলেসক্খযমত্ততং ৰা নিব্বানস্স ইচ্ছতো কিলেসক্খযেন ভৰিতব্বন্তি যোজনা.
এৰং কিলেসক্খযমত্তে নিব্বানে খেপেতব্বা কিলেসা বহুৰিধা নানপ্পকারা, মগ্গো চ ওধিসো কিলেসে খেপেতি. স্ৰাযং ‘‘কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা কতমে কিলেসে খেপেতী’’তি পুরিমপুচ্ছাদ্ৰযমেৰ ৰদতি. তদেৰাতি যং ‘‘অৰিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পী’’তি ৰুত্তং, তদেৰ.
এত্থ চ যাযং ‘‘কিলেসক্খযোৰ নিব্বান’’ন্তি নিব্বানস্স অভাৰতাচোদনা, তত্রাযং আগমতো যুত্তিতো চস্স ভাৰাভাৰৰিভাৰনা. তঞ্হি ভগৰতা –
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৰু. ৪৩).
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতনং, যত্থ নেৰ পথৰী ন আপো ন তেজো ন ৰাযো’’তি (উদা. ৭১) –
চ আদিনা, তথা –
‘‘গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো’’তি (ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭-৮) –
‘‘অসঙ্খতঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদং, অনতং, অনাসৰং, সচ্চং, পারং, নিপুণং, সুদুদ্দসং, অজজ্জরং, ধুৰং, অপলোকিতং, অনিদস্সনং, নিপ্পপঞ্চং, সন্তং, অমতং, পণীতং, সিৰং, খেমং, তণ্হাক্খযং, অচ্ছরিযং, অব্ভুতং, অনীতিকং, অনীতিকধম্মং, নিব্বানং, অব্যাবজ্ঝং, ৰিরাগং, সুদ্ধিং, মুত্তিং, অনালযং, দীপং, লেণং, তাণং, সরণং, পরাযণঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পরাযণগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৭৭) –
এৰমাদীহি চ সুত্তপদেহি ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ৭), সব্বঞ্চ রূপং অসঙ্খতা চ ধাতূ’’তিআদীহি (ধ. স. ১১৯২, ১১৯৮, ১২০০) অভিধম্মপদেসেহি চ পরমত্থভাৰেনেৰ দেসিতং. ন হি সভাৰৰিরহিতস্স অভাৰমত্তস্স গম্ভীরাসঙ্খতাদিভাৰো অব্যাকতধম্মাদিভাৰো চ যুত্তো, ৰুত্তো চ সো. তস্মা ন অভাৰমত্তং নিব্বানং.
অপি চাযং অভাৰৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো – যদি কিলেসাভাৰো নিব্বানং, স্ৰাযমভাৰো একো ৰা সিযা অনেকো ৰা? যদি একো, একেনেৰ মগ্গেন কতো সচ্ছিকতো চ হোতীতি উপরিমানং মগ্গানং নিরত্থকতা আপজ্জতি. ন হি একং অনেকেহি কম্মপ্পৰত্তেহি সাধেতব্বং দিট্ঠং. অথ সিযা একোৰ সো কিলেসাভাৰো, ন পন মগ্গেহি কাতব্বো, অথ খো সচ্ছিকাতব্বোতি. এৰং সতি সুট্ঠুতরং মগ্গস্স নিরত্থকতা আপজ্জতি কিলেসানং অপ্পহানতো. অকরোন্তো চ মগ্গো কিলেসাভাৰং তস্স সচ্ছিকিরিযায কমত্থং সাধেয্য, অথ মগ্গানং সংযোজনত্তযপ্পহানাদিপটিনিযতকিচ্চতায পহাযকৰিভাগেন কিলেসাভাৰভেদো, এৰং সতি ৰিনা সভাৰভেদং বহুভাৰো নত্থীতি বহুভাৰতাপদেসেনস্স সসভাৰতা আপন্না. অথাপি সিযা ‘‘যেসং অভাৰো, তেসং বহুভাৰেন বহুভাৰোপচারো’’তি, এৰং সতি যেসং অভাৰো, তেসং সভাৰতায সসভাৰোপচারোপি সিযা. তথা তেসং কিলেসসঙ্খতাদিতায কিলেসসঙ্খতাদিভাৰা চ সিযুং, ন চেতং যুত্তন্তি ন তেসং বহুভাৰোপচারো যুত্তো. একভাৰোপি চস্স অসভাৰতায এৰ ৰত্তুং ন সক্কাতি চে? ন, অভাৰসামঞ্ঞতো, অভাৰসামঞ্ঞেন অভেদসমঞ্ঞায একত্তনিদ্দেসো. সতি চ একত্তে পুব্বে ৰুত্তদোসানতিৰত্তি.
বহুভাৰে চ সসভাৰতা সিদ্ধা. যদিপি সিযা যথা বহুভাৰো সসভাৰতং, এৰং সামঞ্ঞেন সসভাৰতা বহুভাৰং ন ব্যভিচরেয্যাতি সসভাৰপক্খেপি নিব্বানস্স বহুভাৰো আপজ্জতীতি? তং ন, কস্মা? তথা সামঞ্ঞাভেদতো. ন হি এৰং ৰত্তুং লব্ভা যথা খরভাৰো সসভাৰতং ন ব্যভিচরতি, এৰং সসভাৰতাপি খরভাৰং ন ব্যভিচরেয্যাতি. এৰঞ্হি সতি তদঞ্ঞসব্বধম্মাভাৰপ্পসঙ্গো সিযা, তস্মা বহুভাৰো সসভাৰতাপেক্খো, ন সসভাৰতা বহুভাৰাপেক্খাতি ন সসভাৰস্স নিব্বানস্স বহুভাৰাপত্তি. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থি (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯), একা নিট্ঠা ন পুথুনিট্ঠা’’তিআদিৰচনতো.
অপি চেত্থ কিলেসাভাৰো নাম রাগাদীনং সমুচ্ছেদো অচ্চন্তপ্পহানং অনুপ্পাদনিরোধো. তস্স চ একত্তে একেনেৰ মগ্গেন সাধেতব্বতা কিচ্চৰিসেসাভাৰতোতি দস্সনাদিমগ্গৰিভাগো ন সিযা. ইচ্ছিতো চ সো ওধিসোৰ কিলেসানং পহাতব্বত্তা. সো চ মগ্গৰিভাগো সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং নাতিতিক্খতিক্খতিক্খতরতিক্খতমভাৰেন একস্মিম্পি সমুচ্ছেদপ্পহানযোগ্যভাৰে সচ্ছিকিরিযাৰিসেসেন হোতীতি নিব্বানস্স সসভাৰতাযযেৰ যুত্তো. অভাৰো পন কিলেসানং মগ্গেন কাতব্বো সিযা ‘‘মা মগ্গস্স নিরত্থকতা অহোসী’’তি, ন সচ্ছিকাতব্বো. কো হি তস্স সভাৰো, যো তেন সচ্ছিকরিযেয্য. সো চ কিলেসাভাৰো একেনেৰ মগ্গেন সাধেতব্বো সিযা, ন চতূহি ‘‘মা চতুভাৰনিব্বানতাপত্তি, নিব্বানৰিসেসাপত্তি চ অহোসী’’তি. ততো দস্সনাদিমগ্গৰিভাগো ন সিযাতি সব্বং আৰত্ততি.
যদি চ অভাৰো ভাৰস্স সিযাতি তস্স ভাৰধম্মতা ইচ্ছিতা, এৰং সতি যথা সঙ্খতধম্মস্স তস্স জরামরণাদীনং ৰিয সঙ্খতধম্মতাপি আপন্না, এৰং বহূনং কিলেসানং ধম্মস্স তস্স বহুভাৰাদিপ্পসঙ্গোপি দুন্নিৰারোতি অতংসভাৰস্স অসঙ্খতস্সেকস্স সসভাৰস্স নিব্বানভাৰো ৰেদিতব্বো.
যদি এৰং কস্মা ‘‘রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৫, ৩৩০) ৰুত্তন্তি? খযেন অধিগন্তব্বত্তা. খযো হি অরিযমগ্গো. যথাহ ‘‘খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২). তেন রাগাদিক্খযপরিযাযেন অরিযমগ্গেন অধিগন্তব্বতো ‘‘পরমত্থং গম্ভীরং নিপুণং দুদ্দসং দুরনুবোধং নিব্বানং রাগাদিক্খযো’’তি ৰুত্তং. রাগাদিপ্পহানমুখেন ৰা তথা পত্তব্বতো, যথা অঞ্ঞত্থাপি ৰুত্তং ‘‘মদনিম্মদ্দনো পিপাসৰিনযো’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
অপিচ যথা পরিঞ্ঞেয্যতায সউত্তরানং কামানং রূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুরসভাৰং নিস্সরণং পঞ্ঞাযতি, এৰং সসভাৰানং সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুরসভাৰেন নিস্সরণেন ভৰিতব্বং. যঞ্চ তন্নিস্সরণং, সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো – সঙ্খতধম্মারম্মণং ৰিপস্সনাঞাণং অপি অনুলোমঞাণং কিলেসে তদঙ্গৰসেন পজহতি, ন সমুচ্ছেদৰসেন পজহিতুং সক্কোতি. তথা সম্মুতিসচ্চারম্মণং পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ কিলেসে পজহতি, ন সমুচ্ছেদৰসেন. ইতি সঙ্খতধম্মারম্মণস্স, সম্মুতিসচ্চারম্মণস্স চ ঞাণস্স কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পহানে অসমত্থভাৰতো তেসং সমুচ্ছেদপ্পহানকরস্স অরিযমগ্গঞাণস্স তদুভযৰিপরীতসভাৰেন আরম্মণেন ভৰিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু. তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৰু. ৪৩) ইদং নিব্বানস্স পরমত্থতো অত্থিভাৰজোতকং ৰচনং অৰিপরীতত্থং ভগৰতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৰতা ভাসিতং, তং অৰিপরীতত্থং যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; থেরগা. ৬৭৬-৬৭৮; নেত্তি. ৫), তথা নিব্বান-সদ্দো কত্থচি ৰিসযে যথাভূতপরমত্থৰিসযো উপচারৰুত্তিসব্ভাৰতো সেয্যথাপি সীহ-সদ্দো. অথ ৰা অত্থেৰ পরমত্থতো অসঙ্খতা ধাতু ইতরতব্বিপরীতৰিমুত্তিসভাৰত্তা সেয্যথাপি ‘‘পথৰীধাতু ৰেদনা চা’’তি এৰমাদীহি নযেহি যুত্তিতোপি অসঙ্খতায ধাতুযা পরমত্থতো অত্থিভাৰো ৰেদিতব্বো.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
১৬৮. কিঞ্চীতি কিঞ্চি আরম্মণং. আলম্বনতোতি আরম্মণকরণতো.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আযতনৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.