৩. ধাতুৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা

১৭২. অভিধম্মে চ আগতাতি ইমস্মিং ধাতুৰিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেসু, নিক্খেপকণ্ডধম্মহদযৰিভঙ্গাদীসু চ দেসনারুল়্হা. যথা পন সুত্তন্তে অভিধম্মে চ আগতা খন্ধাদযো সুত্তন্তে দেসিতনিযামেন খন্ধৰিভঙ্গাদীসু সুত্তন্তভাজনীযৰসেন ৰিভত্তা, এৰমিধাপি চক্খুধাতাদযো সুত্তন্তভাজনীযৰসেন ৰিভজিতব্বা সিযুং. তত্থ খন্ধাদীনং সব্বসঙ্গাহকো অভিধম্মদেসনাৰিসিট্ঠো সুত্তন্তে আগতো অঞ্ঞো দেসেতব্বাকারো নত্থীতি তে রূপক্খন্ধাদিৰসেনেৰ সুত্তন্তভাজনীযে দেসিতা, ধাতূনং পন সো অত্থীতি তে তিণ্ণং ধাতুছক্কানং ৰসেন ইধ দেসিতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সুত্তন্তেস্ৰেৰ…পে… ৰিভত্তন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বা ধাতুযো ছহি ছহি ধাতূহি সঙ্খিপিত্ৰা’’তি.

কথং পন ছসু ছসু ধাতূসু অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সমৰরোধোতি? সভাৰনিস্সযদ্ৰারারম্মণসম্পযোগসামঞ্ঞতো. তত্থ পঠমছক্কে তাৰ পথৰীতেজোৰাযোধাতুযো সভাৰতো ফোট্ঠব্বধাতু. আপোধাতুআকাসধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো. ৰিঞ্ঞাণধাতু সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুযো. চতুধাতুগ্গহণেন চেত্থ তদাযত্তৰুত্তিকা নিস্সযাপদেসেন, ৰিঞ্ঞাণধাতুযা দ্ৰারারম্মণভাৰেন ৰা অৰসিট্ঠা রূপধাতুযো সমৰরুদ্ধা, ৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তংসম্পযোগতো ধম্মধাতুএকদেসোতি এৰং সব্বধাতুসমৰরোধো দট্ঠব্বো. দুতিযে ছপি ধাতুযো সভাৰতো, ধম্মাযতনেকদেসো, তংসম্পযোগতো সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুযো, যথারহং তেসং নিস্সযদ্ৰারারম্মণভাৰতো অৰসিট্ঠধাতুযো সমৰরুদ্ধা. ততিযছক্কেপি এসেৰ নযো. এৰমেত্থ ছসু ছসু ধাতূসু অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সমৰরোধো দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বা ধাতুযো ছহি ছহি ধাতূহি সঙ্খিপিত্ৰা’’তি.

সুঞ্ঞোতি অত্তসুঞ্ঞো, তেন সসভাৰতায চ ইধ ধাতুৰোহারোতি আহ ‘‘সুঞ্ঞে সভাৰমত্তে নিরুল়্হো ধাতুসদ্দো’’তি. তংতংভূতৰিৰিত্ততা রূপপরিযন্তোৰ আকাসোতি যেহি ৰিৰিত্তো, যেসঞ্চ পরিচ্ছেদো, তেহি অসম্ফুট্ঠতা তেসং ব্যাপকভাৰে সতি ন হোতীতি আহ ‘‘চতূহি মহাভূতেহি অব্যাপিতভাৰো’’তি. পরিচ্ছিন্নৰুত্তীনি হি ভূতানীতি.

১৭৩. অৰযৰৰিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি নত্থীতি পুরিমত্থং অসম্ভাৰেন্তো ‘‘দ্ৰে এৰ ৰা’’তিআদিনা সমুদাযেন ৰিনা দুতিযত্থমাহ. পচ্চত্তং অত্তনি জাততন্তি পাটিপুগ্গলিকতং.

পাটিযেক্কো কোট্ঠাসোতি ৰা লোমাদিইতরকোট্ঠাসেহি অসম্মিস্সো ৰিসুং একো পথৰীকোট্ঠাসোতি অত্থো.

পযোগন্তি ভাৰনাপযোগং. ৰীরিযন্তি ভাৰনানিপ্ফাদকং উস্সাহং. আযূহনন্তি তাদিসং চেতনং.

ধাতুপটিক্কূলৰণ্ণমনসিকারানন্তি ধাতুমনসিকারপটিক্কূলমনসিকারৰণ্ণমনসিকারানং. অব্যাপারতাযাতি ‘‘অহমেতং নিপ্ফাদেমি, মম এসা নিপ্ফাদনা’’তি চেতনারহিততায. করোন্তীতি আভোগপচ্চৰেক্খণানি উপ্পাদেন্তি.

লক্খণৰসেনাতি সভাৰৰসেন. সো পন যস্মা পথৰীধাতুযা কক্খল়খরতা হোতীতি আহ ‘‘কক্খল়ং খরিগতন্তিআদিৰচনং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি.

ৰেকন্তকং নাম সব্বলোহচ্ছেদনসমত্থং লোহং. তথা হি তং ৰিকন্ততি ছিন্দতীতি ৰিকন্তং, ৰিকন্তমেৰ ৰেকন্তকন্তি ৰুচ্চতি. লোহসদিসন্তি লোহাকারং লোহমলং ৰিয ঘনসহিতং হুত্ৰা তিট্ঠতি. তাপেত্ৰা তাল়িতং পন ছিন্নং ছিন্নং হুত্ৰা ৰিসরতি, মুদু মট্ঠং কম্মনিযং ৰা ন হোতি, তেন ‘‘লোহৰিজাতী’’তি ৰুচ্চতীতি. তিপুতম্বাদীহীতি তিপুতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং কংসলোহং, সীসতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং ৰট্টলোহং, জসদতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং আরকূটং. যং পন কেৰলং জসদধাতুৰিনিগ্গতং, যং ‘‘পিত্তল’’ন্তিপি ৰদন্তি, তং ইধ নাধিপ্পেতং, যথাৰুত্তমিস্সকমেৰ পন গহেত্ৰা ‘‘কিত্তিম’’ন্তি ৰুত্তং.

নিদস্সনমত্তন্তি মুত্তানং জাতিতো অনেকভেদত্তা ৰুত্তং. তথা হি হত্থিকুম্ভং ৰরাহদাঠং ভুজঙ্গসীসং ৰলাহকূটং ৰেণুপব্বং মচ্ছসিরো সঙ্খো সিপ্পীতি অট্ঠ মুত্তাযোনিযো. তত্থ হত্থিকুম্ভজা পীতৰণ্ণা পভাহীনা. ৰরাহদাঠজা ৰরাহদাঠৰণ্ণাৰ. ভুজঙ্গসীসজা নীলাদিৰণ্ণা সুৰিসুদ্ধা, ৰট্টলা চ. ৰলাহকজা ভাসুরা দুব্বিভাগরূপা রত্তিভাগে অন্ধকারং ৰিধমন্তা তিট্ঠন্তি, দেৰূপভোগা এৰ হোন্তি. ৰেণুপব্বজা কারফলসমানৰণ্ণা, ন ভাসুরা, তে চ ৰেল়ৰো অমনুস্সগোচরে এৰ পদেসে জাযন্তি. মচ্ছসীসজা পাঠীনপিট্ঠিসমানৰণ্ণা, ৰট্টলা, লঘৰো চ হোন্তি পভাৰিহীনা, তে চ মচ্ছা সমুদ্দমজ্ঝেযেৰ জাযন্তি. সঙ্খজা সঙ্খোরচ্ছৰিৰণ্ণা, কোলপ্পমাণাপি হোন্তি পভাৰিহীনাৰ. সিপ্পিজা পন পভাৰিসেসযুত্তাৰ হোন্তি নানাসণ্ঠানা. এৰং জাতিতো অট্ঠৰিধাসু মুত্তাসু যা মচ্ছসঙ্খসিপ্পিজা, তা সামুদ্দিকা. ভুজঙ্গজাপি কাচি সামুদ্দিকাতি ৰদন্তি, ইতরা অসামুদ্দিকা. তেন ৰুত্তং ‘‘সামুদ্দিকমুত্তাতি নিদস্সনমত্তমেতং, সব্বাপি পন মুত্তা মুত্তা এৰা’’তি. বহুলতো ৰা অট্ঠকথাযং এতং ৰুত্তং ‘‘মুত্তাতি সামুদ্দিকমুত্তা’’তি. বহুলঞ্হি লোকে সামুদ্দিকাৰ মুত্তা দিস্সন্তি. তত্থাপি সিপ্পিজাৰ, ইতরা কদাচি কাচীতি.

১৭৪. ইধ নত্থি নিযমো কেৰলং দ্রৰভাৰস্সেৰ অধিপ্পেতত্তা.

১৭৫. নিসিতভাৰেনাতি সন্তাপনাদিৰসপ্পৰত্তেন তিখিণভাৰেন. উস্মাকারঞ্হি নিসানং ইধ নিসিতভাৰো. পাকতিকোতি সাভাৰিকো কাযুস্মাতি অধিপ্পেতো. সদাতি সব্বকালং যাৰ জীৰিতিন্দ্রিযং পৰত্ততি. পেতগ্গি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতগ্গি. ইধাতি বাহিরতেজোধাতুকথাযং.

১৭৬. ৰাযনং বীজনং, তং পন থামসা পৰত্তীতি আহ ‘‘সৰেগগমনৰসেনা’’তি. সমুদীরণং অল্লপরিসোসনং, ভূতসঙ্ঘাতস্স দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰো ৰা.

১৭৭. ভিত্তিচ্ছিদ্দাদিৰসেন লব্ভমানং অজটাকাসং নিস্সাযেৰ পরিচ্ছেদাকাসস্স পরিকম্মকরণন্তি আহ ‘‘অজটাকাসস্স চ কথিতত’’ন্তি.

১৭৯. সুখদুক্খফোট্ঠব্বসমুট্ঠাপনপচ্চযভাৰেনাতি ইট্ঠানিট্ঠফোট্ঠব্বানং নিব্বত্তকভূতেন পচ্চযভাৰেন. কস্স পন সো পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘সরীরট্ঠকউতুস্সা’’তি. পচ্চযভাৰেনাতি চ হেতুম্হি করণৰচনং. তেন হি কারণভূতেন সুখদুক্খফোট্ঠব্বানং যথাৰুত্তসমত্থতা হোতীতি. ‘‘তথেৰা’’তি ইমিনা ‘‘যথাবলং সরীরেকদেসসকলসরীর’’ন্তি ইদং অনুকড্ঢতি. এৰন্তি অত্তনো ফলূপচারসিদ্ধেন ফরণপ্পকারেন. এতেসন্তি সুখাদীনং. ‘‘ওল়ারিকপ্পৰত্তি এৰ ৰা ফরণ’’ন্তি ইমিনা নিরুপচারং এতেসং ফরণট্ঠং দস্সেতি. উভযৰতোতি সুখদুক্খৰতো, সোমনস্সদোমনস্সৰতো চ, ফরণাফরণট্ঠানৰতো ৰা.

১৮১. এত্থ ৰুত্তং সঙ্কপ্পন্তি এতস্মিং ‘‘সঙ্কপ্পো কামো’’তিআদিকে (মহানি. ১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮) নিদ্দেসপদেসে ৰুত্তং সঙ্কপ্পং. তত্থ হি কিলেসকামোৰ ‘‘সঙ্কপ্পরাগো পুরিসস্স কামো’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫১৩) ৰিয. ৰত্থুকামস্স তথা তথা সঙ্কপ্পনতো পরিকপ্পনতো ‘‘সঙ্কপ্পো’’তি ৰুত্তো, ন ৰিতক্কোতি অযমেত্থ অত্থো ৰুত্তো. টীকাযং পন ৰিতক্কৰসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘সোপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্রাপি পুরিমো এৰত্থো অধিপ্পেতোতি চে, সম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো নিরত্থকো সিযা, ‘‘কিলেসসন্থৰসম্ভৰতো’’তি চ ন ৰত্তব্বং সিযা, পরতো চ ‘‘ব্যাপাদৰচনেন ব্যাপাদৰিতক্কং দস্সেতী’’তি ৰক্খতি. কিলেসকামো ৰিভত্তো কিলেসসম্পযুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. কামপটিবদ্ধাতি এত্থ কাম-সদ্দেন ৰত্থুকামাপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা.

১৮২. উভযত্থ উপ্পন্নোতি সত্তেসু, সঙ্খারেসূতি উভযত্থ উপ্পন্নো, সত্তাকারো, সঙ্খারাকারোতি ৰা আরম্মণস্স উভযাকারগ্গহণৰসেন উপ্পন্নো. কম্মপথৰিসেসো, কম্মপথৰিনাসকো চ কম্মপথভেদোতি দস্সেতুং ‘‘অভিজ্ঝাসংযোগেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তথা ৰিহিংসায ৰিহিংসাৰিতক্কং দস্সেতীতি যোজনা. ৰিহিংসাযাতি চ ৰিহিংসাৰচনেনাতি অত্থো. যথাসম্ভৰং পাণাতিপাতাদিৰসেনাতি আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানমুসাৰাদপেসুঞ্ঞফরুসৰাচাসম্ফপ্পলাপে সঙ্গণ্হাতি. সব্ব…পে… সঙ্গাহকেহি কামনেক্খম্মধাতূহি. দ্ৰে দ্ৰেতি ব্যাপাদৰিহিংসাধাতুযো, অব্যাপাদঅৰিহিংসাধাতুযো চ. ‘‘এত্থাতি পনা’’তিআদিনা সংকিলেসৰোদানানং সঙ্করভাৰস্স অনিট্ঠাপজ্জনস্স চ দস্সনেন পুরিমংযেৰ অত্থং ব্যতিরেকমুখেন সম্পাদেতি.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

১৮৩. আৰেণিকত্থো অতিসযত্থো চ ৰিসেসসদ্দো হোতীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলন্তরাসাধারণং, নীলাদিসব্বরূপসাধারণঞ্চা’’তি ৰুত্তং. অসাধারণকারণেনাপি হি নিদ্দেসো হোতি যথা ‘‘ভেরিসদ্দো, যৰঙ্কুরো’’তি. অতিসযকারণেনপি যথা ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতী’’তি (কথা. ৩৫৫; পটি. ম. ২.৪৪). ধাতুঅত্থো এৰাতি ‘‘ধাতু’’ইতি ইমস্স ধাতুসদ্দস্সেৰ অত্থো. ধাতুৰচনীযো হি অত্থো উপসগ্গেন জোতীযতি.

পুরিমেন অসদিসো ৰিধানধারণত্থানং পাকটো ভেদোতি. ৰিসভাগলক্খণা ৰিসদিসসভাৰা অৰযৰা ভাগা, তেসু.

যথাসম্ভৰন্তি কিরিযামনোধাতু উপনিস্সযকোটিযা, ৰিপাকমনোধাতু ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরাদিনাপি, ইতরস্স সব্বাপি উপনিস্সযকোটিযাৰ. ধম্মধাতু পন ৰেদনাদিকা সহজাতা সহজাতাদিনা, অসহজাতা অনন্তরাদিনা, উপনিস্সযেন আরম্মণাদিনা চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযোতি এৰং মনোধাতুধম্মধাতূনং মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো. দ্ৰারভূতমনোপি সুত্তে ‘‘মনোধাতূ’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘দ্ৰারভূতমনোৰসেন ৰা’’তি. তস্সা মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বোতি সম্বন্ধো.

পুরিমনযেনাতি ৰিসেসনং দুতিযনযস্স হীনত্তিকৰসেনেৰ ৰিভত্তত্তা. নানাধাতূনঞ্চ চক্খুধাতুআদীনন্তি সম্বন্ধো.

ন হি দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো সন্তি অট্ঠারসধাতুৰিভাগদস্সনেতি অধিপ্পাযো. খন্ধাযতনধাতিন্দ্রিযানংযেৰ ৰসেন সঙ্খেপাদিৰিভাগদস্সনং তেসং বহুলং পরিঞ্ঞেয্যধম্মসঙ্গণ্হনতো. সচ্চদেসনা পন অতিসংখিত্তভাৰতোযেৰেত্থ বহিকতা.

নিজ্জীৰস্সাতিআদি ৰিসেসতো সত্তসুঞ্ঞতাদীপনত্থা ধাতুদেসনাতি কত্ৰা ৰুত্তং. পুরিমনযো অঞ্ঞেসম্পি কমৰুত্তীনং ধাতূনং সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তোতি ‘‘মনোধাতুযেৰ ৰা’’তিআদিনা দুতিযনযো ৰুত্তো. তত্থ অৰিজ্জমানেপি পুরেচরানুচরভাৰেতি পুরেচরানুচরাভিসন্ধিযা অভাৰেপি কেৰলং অনন্তরপুব্বকালঅনন্তরাপরকালতায মনোধাতু পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বাতি ৰুত্তা.

‘‘অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থতাযা’’তি এতেন ৰিঞ্ঞাণস্স একন্তসারম্মণতাদস্সনেন ‘‘আরম্মণেন ৰিনা সযমেৰ নীলাদিআভাসং চিত্তং পৰত্ততী’’তি এৰং পৰত্তিতং ৰিঞ্ঞাণৰাদং পটিসেধেতি.

১৮৪. একনানাসন্তানগতানন্তি একসন্তানগতানং অভিন্নসন্তানগতানং দ্ৰারানং, নানাসন্তানগতানং ভিন্নসন্তানগতানং আরম্মণানন্তি যোজনা. একনানাজাতিকত্তাতি চক্খাদিএকেকজাতিকত্তা দ্ৰারানং, নীলাদিঅনেকজাতিকত্তা আরম্মণানং.

চক্খাদি একম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপাদি পন অনেকমেৰ সংহতন্তি ইমস্স ৰা অত্থৰিসেসস্স দস্সনত্থং চক্খুরূপাদীসু ৰচনভেদো কতো. কিং পন কারণং চক্খাদি একম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপাদি পন অনেকমেৰাতি? পচ্চযভাৰৰিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৰেনেৰ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৰতো, অসতি অভাৰতো, যতো তং অত্থিঅৰিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৰুচ্চতীতি. তংনিস্সযতা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৰসেন ইচ্ছিতব্বা অরূপভাৰতো, অথ খো গরুরাজাদীসু সিস্সরাজপুরিসাদীনং ৰিয তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায. ইতরে চ পচ্চযা তেন তেন ৰিসেসেন ৰেদিতব্বা. স্ৰাযং পচ্চযভাৰো ন একস্মিং ন সম্ভৰতীতি একম্পি চক্খু চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তি একৰচননিদ্দেসো কতো.

রূপং পন যদিপি চক্খু ৰিয পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুরেতরং উপ্পন্নং হুত্ৰা ৰিজ্জমানক্খণেযেৰ উপকারকত্তা, তথাপি অনেকমেৰ সংহতং হুত্ৰা পচ্চযো হোতি আরম্মণভাৰতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৰভূতং, পরিকপ্পিতাকারমত্তং ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰেন্তং পৰত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৰে সো তস্স সারম্মণসভাৰতো যং কিঞ্চি অনালম্বিত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভ পৰত্তিকারণতায আলম্বনীযতো আরম্মণং নাম. তস্স যস্মা যথা যথা সভাৰূপলদ্ধি ৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপং আরব্ভ পৰত্তমানং তস্স সভাৰং ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততি. সা চস্স ইন্দ্রিযাধীনৰুত্তিকস্স আরম্মণসভাৰূপলদ্ধি ন একদ্ৰিকলাপগতৰণ্ণৰসেনেৰ হোতি, নাপি কতিপযকলাপৰণ্ণৰসেন, অথ খো আভোগানুরূপং আপাথগতৰণ্ণৰসেনাতি অনেকমেৰ রূপং সংহচ্চকারিতায ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘রূপে চা’’তি বহুৰচনেন নিদ্দিসি.

যং পন ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা, তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৰুত্তং, তং কথন্তি? তম্পি যাদিসং রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো, তাদিসমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা যদেকে ৰদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৰসেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণারম্মণা, ন দব্যসল্লক্খণৰসেনা’’তি, তং যুত্তমেৰ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযারম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৰ অভাৰতো, সমুদিতা পন ৰণ্ণধম্মা আরম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আরম্মণা হোন্তি, ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৰিসুং অসমত্থানং সিৰিকাৰহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৰণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৰ ঠানে সমুদিতানং তং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকারিতা পরিব্যত্তা. এতেন কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পরমাণুরূপং আরম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তা ৰেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চা’’তিআদীসুপি অযমেৰ নযো.

এৰম্পি অত্থো লব্ভতীতি ‘‘মনোধাতুযাপী’’তি পি-সদ্দেন ন কেৰলং জৰনপরিযোসানা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযেৰ সম্পিণ্ডীযতি, অথ খো তদারম্মণভৰঙ্গসঙ্খাতাপি সম্পিণ্ডীযতীতি এৰম্পি অত্থো লব্ভতি, সম্ভৰতীতি অত্থো. এৰং সতীতি এৰং অঞ্ঞমনোধাতুপ্পৰত্তিযা ওরং পৰত্তচিত্তানং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুতাদস্সনে সতি. সতিপি মনসো সম্ভূতভাৰে মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৰ তংসভাৰস্সেৰ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰেন নিদ্দিট্ঠত্তা. ইদানি তমেৰত্থং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূ’’তিআদিনা পাকটতরং করোতি. তব্বিধুরসভাৰেনাতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতূহি ৰিসদিসসভাৰেন. উপ্পত্তিট্ঠানেন চাতি মনোধাতুকিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতুআদীহি পরিচ্ছিন্নেন উপ্পজ্জনট্ঠানেন চ. ইদানি একত্তগ্গহণং ৰিনাপি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘অনুপনীতেপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সামঞ্ঞৰসেনাতি সদিসতাৰসেন. তস্সাতি ভৰঙ্গানন্তরং উপ্পন্নচিত্তস্স. অমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰাসিদ্ধিতোতি মনোধাতুভাৰাসিদ্ধিতো. ন হি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরং উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ইদং ৰচনং ভৰঙ্গানন্তরং উপ্পন্নচিত্তস্স মনোধাতুভাৰং সাধেতি. সিদ্ধে হি মনোধাতুভাৰে তং তস্স নিৰত্তকং সিযাতি অধিপ্পাযো. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পন উপ্পন্নস্স চিত্তস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰদীপকং ৰচনং তাদিসায মনোধাতুযাপি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰমেৰ দীপেয্যাতি কথং তস্সা নিৰত্তকং সিযাতি আহ ‘‘ন হি যং চোদীযতি, তদেৰ পরিহারায হোতী’’তি.

যদি এৰং পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰাপত্তি এৰাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘মনোধাতুযাপী’’তিআদি. পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি মনোধাতূহি চ ৰিসিট্ঠো সভাৰো পঞ্চৰিঞ্ঞাণ…পে… সভাৰো, তস্স ৰসেন. চুতিপটিসন্ধিভৰঙ্গানন্তি তদারম্মণম্পি ভৰঙ্গন্তোগধং কত্ৰা ৰুত্তং. জৰনাৰসানানীতি ৰা জৰনারম্মণত্তা তদারম্মণম্পি গহিতং দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ ‘‘ছদ্ৰারিকচিত্তেহি ৰা’’তিআদি.

ৰিসুং কাতুং যুত্তন্তি আৰজ্জনম্পি যদিপি রূপাদিৰিসযং হোতি, জৰনং ৰিয আরম্মণরসানুভৰনং পন ন হোতীতি এদিসে ঠানে ৰিসুং কাতব্বমেৰ. মনো চাতি চ-সদ্দো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু ৰিয ন সম্পিণ্ডনত্থো, অথ খো ব্যতিরেকত্থো দট্ঠব্বো.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা

হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তাতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং ‘‘পঞ্চপণ্ণাস কামাৰচরধম্মে আরব্ভ রজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ১৫০; ১৬৮) পরিত্তারম্মণাদিভাৰে দস্সিযমানে ‘‘চিত্তুপ্পাদরূপৰসেন তং তং সমুদাযং একেকং ধম্মং কত্ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ. মূলটী. ১৫০) তদত্থস্স খন্ধৰিভঙ্গৰণ্ণনাদীসু ৰুত্তনযত্তা.

পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.