৪. সচ্চৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
উদ্দেসৰণ্ণনা
১৮৯. সচ্চৰিনিমুত্তং নত্থি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুসন্দস্সনৰসেন পৰত্তনতো. সচ্চেসু কমতীতি সচ্চেসু ৰিসযভূতেসু পৰত্ততি. দেসেতব্বত্থৰিসযা হি দেসনাতি. এতেসু কমতীতি এতেসু অরিযসচ্চেসু পরিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্ততি. ‘‘সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাত’’ন্তি ৰুত্তং অত্থসভাৰং কমনকিরিযায কত্তুভাৰেন গহিতন্তি পাকটতরং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কিং কমতী’’তি পুচ্ছতি. তব্বোহারেনাতি তদুপচারেন. এতেন নিপ্পরিযাযেন অত্থসভাৰং সাসনং, পরিযাযেন ৰচনসভাৰন্তি দস্সেতি.
তংসভাৰাতি দুক্খাদিসভাৰা. অমুসাসভাৰাতি বাধনাদিভাৰেন ভূতসভাৰা. অঞ্ঞাকাররহিতাতি অবাধনাদিআকারৰিৰিত্তা. দ্ৰিধাতি দুক্খদুক্খতাতন্নিমিত্ততাহি. রাগাদিকিলেসপরিল়াহো কিলেসদাহো. সন্তানস্স অৰিপ্ফারিকতাকরণং পুগ্গলহিংসনং. অত্তনো এৰ তিখিণভাৰোতি সঙ্খতধম্মস্স অত্তনো সভাৰেনেৰ রুজাৰহতিক্খভাৰো. সরসেনেৰাতি সভাৰেনেৰ. সম্পিণ্ডকস্স সমুদযস্স, কিলেসসন্তাপরহিতস্স মগ্গস্স, অৰিপরিণামস্স নিরোধস্স দস্সনেন যথাসঙ্খ্যং দুক্খস্স সঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠা আৰি ভৰন্তীতি আহ ‘‘ইতরে যথাক্কমং সমুদযমগ্গনিরোধদস্সনেহি আৰিভৰনাকারা’’তি. ব্যাপেত্ৰাতি ভৰাদীসু নানারম্মণেসু চ ৰিসটা হুত্ৰা. অনেকত্থত্তা ধাতূনং ‘‘ঊহনং রাসিকরণ’’ন্তি ৰত্ৰা পুন তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘দুক্খনিব্বত্তন’’ন্তি. একৰোকারভৰেপি হি রাসিভূতমেৰ দুক্খং নিব্বত্ততি অনেকধম্মসমূহতো, পগেৰ চতুপঞ্চৰোকারভৰেসু. এত্থ চ ব্যাপনত্থং আকারং, তস্স চ য-কারাগমং কত্ৰা সম্পিণ্ডনত্থং আযূহনন্তি পদং ৰেদিতব্বং. নিদদাতীতি দুক্খস্স একন্তকারণত্তা তং নিদস্সেন্তং ৰিয জনেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইদং তং দুক্খ’’ন্তিআদিমাহ. দুক্খ…পে… আৰি ভৰতি রোগদস্সনেন ৰিয রোগনিদানং. সংযোগ…পে… দস্সনেহীতি সংযোগট্ঠো ৰিসংযোগসভাৰস্স নিরোধস্স, পলিবোধট্ঠো নিয্যানসভাৰস্স মগ্গস্স দস্সনেন আৰি ভৰতীতি অত্থো. তেতি সংযোগপলিবোধট্ঠা.
এত্থাতি এতস্মিং আরম্মণভূতে সতি. সমুদযতো ৰিৰেকো ৰিৰেকট্ঠো. নিরোধো চ তণ্হাক্খযভাৰতো সমুদযতো ৰিৰিত্তো, তস্মা অৰিৰেকভূতস্স সমুদযস্স দস্সনেন নিরোধস্স ৰিৰেকট্ঠো আৰি ভৰতি, নিব্বানাধিগমহেতুভূতস্সাপি মগ্গস্স সপ্পচ্চযতায সঙ্খতভাৰং পস্সতো অপ্পচ্চযস্স নিরোধস্স অসঙ্খতট্ঠো আৰি ভৰতি, তথা মরণধম্মতায দুক্খং ৰিনস্সন্তং পস্সতো অমরণধম্মস্স নিরোধস্স অমতট্ঠো আৰি ভৰতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘ৰিৰেকা’’তিআদিনা. ইতরে সমুদযনিরোধদুক্খদস্সনেহীতি এত্থ সমুদযদস্সনেন ‘‘নাযং হেতু নিব্বানাধিগমায, অযং পন হেতূ’’তি হেতুট্ঠো আৰি ভৰতি. তথা পরমগম্ভীরস্স নিপুণতরস্স দুদ্দসস্স নিরোধস্স দস্সনেন দস্সনট্ঠো সুখুমরূপদস্সনেন চক্খুনো ৰিয, দুক্খদস্সনেন পন অনেকরোগাতুরকপণজনদস্সনেন ইস্সরজনস্স উল়ারভাৰো ৰিয মগ্গস্স আধিপতেয্যট্ঠো আৰি ভৰতি.
তে পনেতে হেতুট্ঠাদিকে সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ পলিবোধুপচ্ছেদৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পলিবোধুপচ্ছেদৰসেনাতি সমুদযপ্পহানৰসেন. ‘‘মগ্গাধিপতিনো ধম্মা’’তি ৰচনতোতি যস্মা সতিপি ঝানাদীনং আরম্মণাধিপতিভাৰে ‘‘ঝানাধিপতিনো ধম্মা’’তি এৰমাদি ন ৰুত্তং, ‘‘মগ্গাধিপতিনো ধম্মা’’ ইচ্চেৰ পন ৰুত্তং. তস্মা সাতিসযো মগ্গঙ্গধম্মানং আরম্মণাধিপতিভাৰো. তেনাহ ‘‘ৰিসেসতো ৰা আরম্মণাধিপতিভূতা মগ্গঙ্গধম্মা হোন্তী’’তি. সো তেসং আকারোতি যো মগ্গঙ্গানং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খণৰসেন পৰত্তধম্মানং আরম্মণাধিপতিপচ্চযতাসঙ্খাতো আকারো, সো মগ্গস্স আধিপতেয্যট্ঠো. পুরিমো পন আধিপতেয্যট্ঠো সহজাতাধিপতিৰসেন ৰুত্তো. অভিসমেতব্বট্ঠোতি যথাৰুত্তপীল়নাদিঅত্থমেৰ পটিৰিজ্ঝিতব্বতায একজ্ঝং কত্ৰা ৰদতি. তেন অভিসমযসদ্দং কম্মত্থং দস্সেতি. অভিসমযস্সাতি ঞাণস্স. পৰত্তিআকারোতি পরিজাননাদিৰিসেসাকারো. সো হি মগ্গক্খণে অসম্মোহতো সিদ্ধো, পচ্ছা পচ্চৰেক্খণাদিনা পাকটো হোতি. আকারোপি ঞাণেন অরণীযতো অত্থোতি ৰুচ্চতীতি কত্ৰা ততিযনযো দস্সিতো. পীল়নাদিনা দস্সিতো ৰিসযৰিভাগেনপি ৰিসযিৰিভাগো হোতি যথা ‘‘রূপসঞ্ঞা, সদ্দসঞ্ঞা’’তি (সং. নি. ৩.৫৭).
কুচ্ছিতং খন্তি গরহিতং হুত্ৰা অসারং. ‘‘সমাগমো’’তিআদিনা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সং-সদ্দস্স সংযোগত্থজোতকত্তমাহ. ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু কেৰলস্স পন্ন-সদ্দস্স, ইত-সদ্দস্স চ পযোগে উপ্পত্তিঅত্থস্স অনুপলব্ভনতো, উ-সদ্দস্স চ পযোগে উপলব্ভনতো সো উপ্পত্তিঅত্থং দীপেতীতি আহ ‘‘এৰং উপ্পন্নং উদিতন্তি এত্থাপী’’তি. ৰিসুং পযুজ্জমানাতি আগম-ইত-পদেহি ৰিনা পযুজ্জমানা. সধাতুকন্তি অন্তোনীতেন ধাতুনা সধাতুকং. তেনেৰ তে ‘‘উপসগ্গা’’তি চ ৰুত্তা.
দুক্খৰিৰেকভাৰন্তি দুক্খৰিৰিত্ততং. নিৰত্তিযাতি নিব্বানস্স. নিৰত্তেত্ৰাতি অনুপ্পাদসদ্দেন ৰিসেসনৰসেন নিৰত্তেত্ৰা. নিরোধপচ্চযতা নিরোধস্স মগ্গস্স আরম্মণপচ্চযতা. পুগ্গলসচ্ছিকিরিযাধম্মভাৰেহীতি পুগ্গলধম্মভাৰেন সচ্ছিকরণধম্মভাৰেন চ. ফলন্তি অরিযফলং. তস্সাতি নিট্ঠানভূতায ফলসঙ্খাতায দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা অভিসমযভূতায দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা পটিপদতা দট্ঠব্বা.
পটিৰিজ্ঝনকালে নিপ্পরিযাযেন বুদ্ধাদিসমঞ্ঞাতি আহ ‘‘পটিৰিদ্ধকালে পৰত্ত’’ন্তি. ততো এৰাতি তেন পকাসিতত্তা এৰ.
তন্নিমিত্তভাৰোতি জাতিআদি ৰিয অধিট্ঠানভাৰেন দুক্খস্স কারণভাৰো, ন সমুদযসচ্চং ৰিয পভৰভাৰেন. উদযব্বযপীল়িতভাৰো সঙ্খারদুক্খতা. পৰত্তনমেৰাতি পৰত্তি এৰ. কিচ্চং রসোতি রসস্স কিচ্চত্থতং দস্সেতি. পৰত্তিনিৰত্তীসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. অৰিকারতা ৰিকারাভাৰো নিচ্চতা.
মরীচিমাযাঅত্তানন্তি মরীচিযা মাযায অত্তনো চ অরিযঞাণস্সাতি অরিযানং ঞাণস্স. তেন অরিযানং মগ্গঞাণানুসারেন পৰত্তনকঞাণম্পি সঙ্গহিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অৰিতথগাহকস্সা’’তিআদি. তেসন্তি পটিৰেধপচ্চৰেক্খণঞাণানং. তত্থ পটিৰেধঞাণস্স পটিৰিজ্ঝিতব্বতা গোচরভাৰো, ইতরস্স আরম্মণভাৰো. পটিৰিজ্ঝিতব্বতা, আরম্মণভাৰো ৰা পটিৰেধঞাণস্স গোচরভাৰো, ইতরস্স আরম্মণভাৰোৰ.
বাধকপ্পভৰভাৰেনাতি বাধকস্স উপ্পাদকভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা ন তণ্হা বাধকভাৰেন গহিতা পৰত্তিপৰত্তিহেতূনং অসঙ্করৰসেন বোধনতো. এৰঞ্চ কত্ৰা অভিধম্মভাজনীযেপি অযমত্থৰণ্ণনা যুজ্জতেৰ. যদিপি এৰং ‘‘দুক্খমেৰ বাধক’’ন্তি নিযমানুপপত্তি, সমুদযভাৰপ্পসঙ্গো চাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘জাতিআদীনং ৰিয ৰা’’তিআদি. বাধকত্তস্স বাধকত্তে চ নিযমোতি আহ ‘‘দ্ৰিধাপি বাধকত্থাৰধারণেনা’’তি. যথা হি বাধকত্তস্স দুক্খে নিযততা, এৰং দুক্খস্স চ বাধকত্তে নিযততাতি. সুত্তন্তভাজনীযে তণ্হায এৰ সমুদযভাৰস্স দস্সিতত্তা তণ্হাৰসেন নিযমং দস্সেন্তো ‘‘ন তণ্হায ৰিনা’’তিআদিমাহ. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা হেসাতি. ‘‘কুসলেহি ৰিনা’’তিআদিনা দুক্খহেতুতায তণ্হায পধানভাৰমাহ. তথা হি সা কম্মৰিচিত্ততায হেতুভাৰং গচ্ছন্তী ৰিসেসেন কম্মস্স সহকারিকারণং হোতীতি. দ্ৰিধাপি নিযমেনাতি মগ্গোৰ নিয্যানং, নিয্যানমেৰ চ মগ্গোতি দ্ৰিপ্পকারেন নিযমেন.
ৰচীসচ্চং সচ্চৰাচা, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনা চাতি আহ ‘‘ৰিরতিসচ্চেতি মুসাৰাদৰিরতিয’’ন্তি. কেচি পন ‘‘ৰিরতিসচ্চং সমাদানৰিরতী’’তি ৰদন্তি, তেসম্পি ন সমাদানমত্তং ৰিরতিসচ্চং, অথ খো সমাদানাৰিসংৰাদনং. তং পন পটিঞ্ঞাসচ্চত্তা মুসাৰাদৰিরতিযেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘ন হি অঞ্ঞৰিরতীসু সচ্চসদ্দো নিরুল়্হো’’তি. সতিপি দুক্খসমুদযাৰবোধে যাৰদেৰ নিরোধমগ্গাধিগমত্থা পঞ্ঞাভাৰনাতি পচ্ছিমদ্ৰযস্সেৰ সচ্চত্থং সাতিসযং, তদধিগমস্স চ অৰিৰাদহেতুকং সুত্তে ৰিভাৰিতং দস্সেন্তো ‘‘তস্স পনা’’তিআদিমাহ.
ঠানং নত্থীতি অত্তনো ৰাদপতিট্ঠাপনকারণং নত্থীতি অত্থো. অত্তভাৰপটিলাভেনেৰ সত্তানং জাতিআদীনং পত্তি সম্মুখীভাৰো চ জাযতীতি আহ ‘‘সম্পত্ততা, পচ্চক্খতা চ পঠমতা’’তি. ভগৰতো দেসনাক্কমেনেৰ ৰা পঠমাদিতা দট্ঠব্বা.
পরিজননাদীহীতি পরিঞ্ঞাপ্পহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাহি, নিস্সক্কৰচনঞ্চেতং অঞ্ঞসদ্দপেক্খায. ধম্মঞাণকিচ্চন্তি সভাৰধম্মাৰবোধকিচ্চং. পরিঞ্ঞেয্যাদীনি এতপ্পরমানেৰাতি ইতো পরং নেয্যং নত্থীতি দস্সেতি.
দুক্খাদীনং অরিযসচ্চভাৰস্স অনুরূপং যুত্তং, আচরিযপরম্পরাগতং ৰা সৰনং অনুস্সৰো. সুতানুসারেন, অঞ্ঞথা ৰা কক্খল়ফুসনাদিঅনিচ্চাদিসভাৰসামঞ্ঞাকারপরিগ্গণ্হনং আকারপরিৰিতক্কো. যথাৰিতক্কিতাকারস্স দিট্ঠিসঙ্খাতায দস্সনভূতায পঞ্ঞায নিজ্ঝানক্খমনং রোচনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আদিচ্চো ৰিয পভায নিরোধং ফুসতি সচ্ছিকরোতি কিলেসন্ধকারং ৰিদ্ধংসেতি. চত্তারিপি সচ্চানি পস্সতীতি ৰুত্তং ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতী’’তিআদিনা.
কালন্তরদস্সনন্তি নানাভিসমযং ৰদতি. একদস্সিনোতি একসচ্চদস্সিনো. ন যোজেতব্বা সিযাতি যোজনাযঞ্চ সব্বদস্সনং দস্সনন্তরপরমন্তি দস্সনানুপরমো আপজ্জেয্য, সচ্চানঞ্চ নানাভিসমযে দুক্খদস্সনাদীহি পঠমমগ্গাদিপ্পহেয্যানং সংযোজনত্তযাদীনং একদেসপ্পহানং আপজ্জতি. তথা চ সতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠতা, তদনন্তরঞ্চ পত্তব্বেন ফলেন একদেসসোতাপন্নতা চ আপজ্জতি, তস্মা ন সচ্চানং নানাভিসমযো যুত্তো. যথা চ নানাভিসমযো ন যুত্তো, এৰং আরম্মণাভিসমযোপি. যদি হি আরম্মণকরণেন চতুসচ্চাভিসমযো ইচ্ছিতো, ন মগ্গো সযমেৰ অত্তানং আরম্মণং করোতীতি অপরিপুণ্ণো সচ্চাভিসমযো সিযা. অঞ্ঞেন মগ্গেন মগ্গো আলম্বীযতীতি পরিপুণ্ণোৰাতি চে? এৰং সতি যেন মগ্গেন মগ্গো আলম্বিতো, সোপি অঞ্ঞেন, সোপি অঞ্ঞেনাতি অনৰট্ঠানং সিযা, তস্মা ন আরম্মণপটিৰেধতো চতুসচ্চাভিসমযো যুত্তো, ৰুত্তনযেনেৰ পন যুত্তো. কিঞ্চ পরিচ্ছিন্দিতব্বং সমুচ্ছিন্দিতব্বঞ্চ আলম্বিত্ৰা পরিচ্ছেদসমুচ্ছেদভাৰনা মগ্গঞাণস্স ন যুত্তা ততো অনিস্সটভাৰতো, সব্বসঙ্খতৰিনিস্সটং নিব্বানমেৰ পন আরম্মণতা যুত্তা. অহেতুকদিট্ঠি অকিরিযদিট্ঠিগ্গহণেন গহিতা হেতুব্যাপারোৰ পরমত্থতো কিরিযাতি কত্ৰা.
পৰত্তেতীতি সজ্জতি, পৰত্তিযা ৰা হেতু হোতি. নিৰত্তেতীতি সংহরতি পলযং গমেতি, পলোকতাদিৰসেন ৰা মোক্খহেতু হোতি. পধানতোতি পকতিতো, যং ‘‘অব্যত্ত’’ন্তিপি ৰুচ্চতি.
‘‘কালো করোতি ভূতানি, কালো সংহরতী পজা;
কালো সুত্তে জাগরতি, কালো হি দুরতিক্কমো’’তি. –
এৰংৰাদা কালৰাদিনো. ‘‘কণ্টকস্স তিখিণতা, কপিট্ঠফলাদীনং পরিমণ্ডলতা, মিগপক্খিসরীসপাদীনং ৰিচিত্তভাৰোতি এৰমাদযো কেন কারিতা? সভাৰেনেৰ সিদ্ধা, এৰং সব্বম্পি, ন এত্থ কস্সচি কামকারো’’তি এৰংৰাদা সভাৰৰাদিনো. ‘‘লোকো নিযতো অচ্ছেজ্জসুত্তাৰুতাভেজ্জমণিসদিসো, ন এত্থ কস্সচি পুরিসকারো’’তি এৰংপৰত্তৰাদা নিযতিৰাদিনো, –
‘‘যদিচ্ছায পৰত্তন্তি, যদিচ্ছায নিৰত্তরে;
যদিচ্ছায সুখদুক্খং, তস্মা যদিচ্ছতী পজা’’তি. –
এৰংপৰত্তৰাদা যদিচ্ছাৰাদিসঙ্খাতা অধিচ্চসমুপ্পত্তিৰাদিনো চ এত্থ সভাৰৰাদে এৰ অন্তোগধাতি দট্ঠব্বা. অণূহি লোকো পৰত্ততীতি আজীৰকৰাদং সন্ধাযাহ. সো হি অকারণপরিগ্গহো. কণাদৰাদো পন ইস্সরিচ্ছাৰসেন অণূনং সংযোগৰিযোগতো লোকস্স পৰত্তিনিৰত্তিং ৰদতি. পধানস্স অপ্পৰত্তীতি মহতাদিভাৰেন অপরিণামো, অনভিব্যত্তি ৰা. ‘‘অহমঞ্ঞো, পকতি অঞ্ঞা’’তি এৰং পৰত্তপকতিপুরিসন্তরজাননেন অত্তসুখদুক্খমোহেসু অৰিভাগগ্গহণে নিৰত্তিতে কির ৰুত্তনযেন পধানং নপ্পৰত্ততি, সো ৰিমোক্খোতি কাপিলা. এৰমাদীতি আদি-সদ্দেন মহাব্রহ্মুনো সমীপতা, সংযোগোতি এৰমাদীনম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.
একত্তাতি একভাৰতো একোপি ৰুত্তো. তযোতি কিচ্চৰিভাগেন. তানীতি সম্মাৰাচাদিসীলানি. ছন্দস্স সদ্দহনানুকূলাপি ছন্দনৰসেন পৰত্তি হোতীতি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলেহি সদ্ধিং ছন্দিদ্ধিপাদো ৰুত্তো. তাদিসে কালে উপেক্খানিমিত্তানুব্রূহনেন উপকারা সমাধিস্স সমৰাহিতাৰসেন তাদিসকিচ্চাৰ উপেক্খা ৰেদিতব্বা.
ৰিঘাতকত্তাতি সংহরণীযৰসেন ৰিহন্তভাৰতো.
অরিযসচ্চদ্ৰযন্তি সমুদযমগ্গসচ্চদ্ৰযং. তেনেৰাতি যথাৰুত্তদুক্খাদিসদ্দানং পরিঞ্ঞেয্যাদিৰাচকত্তা এৰ. আদিপদসঙ্গহোতি ‘‘দুক্খং, ন অরিযসচ্চ’’ন্তি ইমিনা চতুক্কে আদিপদে সঙ্গহো. তদপেক্খন্তি অরিযসচ্চসদ্দাপেক্খং দুক্খসদ্দং. চতুত্থপদসঙ্গহোতি ‘‘নেৰ দুক্খং, ন অরিযসচ্চ’’ন্তি ইমিনা পদেন সঙ্গহো. অৰসেসকিলেসাদযোতি তণ্হাৰজ্জকিলেসা অৰসেসাকুসলা, সাসৰানি কুসলমূলানি, সাসৰা চ কুসলধম্মা. তে হি অভিধম্মভাজনীযে সমুদযভাৰেন ৰুত্তা, ন অরিযসচ্চভাৰেনাতি আহ ‘‘সমুদযো, ন অরিযসচ্চ’’ন্তি. অঞ্ঞানি মগ্গঙ্গানীতি ফলসম্মাদিট্ঠিআদযো. ইমিনা নযেনাতি এত্থাযং যোজনা – অত্থি সমুদযো, ন অরিযসচ্চং, অত্থি অরিযসচ্চং, ন সমুদযো, অত্থি সমুদযো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ, অত্থি নেৰ সমুদযো, ন অরিযসচ্চং. তত্থ পঠমপদং ৰুত্তত্থং. নিরোধো অরিযসচ্চং, ন সমুদযো, তণ্হা সমুদযো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ, মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা সামঞ্ঞফলানি চ যস্স পহানায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, তদভাৰতো নেৰ সমুদযো, ন অরিযসচ্চং. ইতরসচ্চদ্ৰযং অরিযসচ্চং তস্স তস্স পভাৰকট্ঠেন সিযা সমুদযো, ন পন যস্স পহানায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন. ইতরচতুক্কদ্ৰযেপি আদিপদং ৰুত্তত্থমেৰ. সেসেসু সমুদযো অরিযসচ্চং, ন নিরোধো, অসঙ্খতধাতু নিরোধো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ, মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা, সামঞ্ঞফলানি চ যস্স সচ্ছিকিরিযায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন নেৰ নিরোধো, ন অরিযসচ্চং. ইতরসচ্চদ্ৰযং অরিযসচ্চং, নিরোধধম্মতায সিযা নিরোধো, ন পন যস্স সচ্ছিকিরিযায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন. তথা নিরোধো অরিযসচ্চং, ন মগ্গো, অরিযমগ্গো মগ্গো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ, মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা, সামঞ্ঞফলানি চ যস্স ভাৰনায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন নেৰ মগ্গো, ন অরিযসচ্চং. ইতরসচ্চদ্ৰযং সিযা মগ্গো উপপত্তিমগ্গভাৰতো, ন পন যস্স ভাৰনায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্থেন.
সন্তন্তি সমানং. এৰং ইতরেসুপীতি কাতব্বাপি কিরিযা কারকরহিতা কেৰলং অত্তনো পচ্চযেহি তায পৰত্তমানায পচ্চযসামগ্গী কিরিযং করোতীতি ৰোহারমত্তং হোতি. নিব্বুতিগমকেসুপি এসেৰ নযো.
সাসৰতা অসুভতা কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো. দুক্খাদীনন্তি দুক্খসমুদযমগ্গানং. সমুদযাদিভাৰোতি দুক্খস্স সমুদযমগ্গভাৰো, সমুদযস্স মগ্গদুক্খভাৰো, মগ্গস্স দুক্খসমুদযভাৰো চ, ন পন নিরোধভাৰো দুক্খাদীনন্তি সম্বন্ধো. অঞ্ঞমঞ্ঞসমঙ্গিতাতি দুক্খাদীনং ইতরীতরসভাৰযোগো. তণ্হাযাতি আধারে ভুম্মং. পুনব্ভৰস্সাতি পুনভৰসঙ্খাতস্স আযতিদুক্খস্স. পকতিৰাদীনন্তি কাপিলানং. ৰিকারাতি মহতাদযো ব্যত্তা. ৰিভাৰতোতি অভিব্যত্তিতো, পরিণামতো ৰা পুব্বে. পটিপ্পলীনা চাতি পচ্ছা পকতিযং পলযং গতা ৰেসম্মং মুঞ্চিত্ৰা সত্তাদিসমভাৰেন অন্তো সমোরুদ্ধা. তেনাহ ‘‘পকতিভাৰেনেৰ তিট্ঠন্তী’’তি. পকতিভাৰেনেৰাতি অব্যত্তভাৰেনেৰ. সমুদযভাৰেনাতি তণ্হাসঙ্খাতপভৰভাৰেন. অঞ্ঞথা তংসম্পযুত্তঅৰিজ্জাদীনম্পি সমুদযভাৰো লব্ভতেৰাতি. অৰিভত্তেহীতি ৰেসম্মৰিরহেন পকতিভাৰং গতেহি. ‘‘ৰিকারেহী’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তে ‘‘মহন্তা’’তিআদিনা সরূপতো দস্সেতি. তত্থ মহন্তোতি মহাবুদ্ধি. তঞ্হি কাপিলা ‘‘মহাঅজ্ঝাসযো’’তি চ ৰোহরন্তি. রূপতম্মত্তাদযো পঞ্চ তম্মত্তা, অহংকারো চাতি ছ অৰিসেসা. চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো ৰাচা পাণি পাদো পাযু উপত্থং মনোতি একাদসিন্দ্রিযানি. পথৰী আপো তেজো ৰাযো আকাসন্তি পঞ্চ ভূতৰিসেসা, তেহি. ‘‘পকতিভাৰেনেৰ ঠিতেহী’’তি ইমিনা ‘‘অৰিভত্তেহী’’তি পদস্স অত্থং ৰদতি. সগব্ভাতি সবীজা অসুঞ্ঞতা. তন্তূসূতি সুত্তেসু সমৰাযিকারণভূতেসু. তথা কপালেসু. তিৰিধঞ্হি তে কারণং ৰদন্তি উপাদানকারণং নিমিত্তকারণং সমৰাযিকারণন্তি. তত্থ তুরিৰেমসলাকাদযো উপাদানকারণং. তন্তৰাযো নিমিত্তকারণং. তন্তৰো সমৰাযিকারণন্তি. দ্ৰীসু অণূসূতি পথৰীভূতেসু ৰা আপোতেজোৰাযোভূতেসু ৰা দ্ৰীসু পরমাণূসু. ইধবুদ্ধিৰোহারজনকোতি ‘‘ইধ তন্তূসু পটো, ইধ কপালেসু ঘটো, ইধ বীরণেসু ঘটো’’তিআদিনা নযেন হেতুফলানং সম্বন্ধভূতেন সত্তানং ইধবুদ্ধিৰোহারা জাযন্তি. সো গোৰিসাণানং ৰিয অৰিসুং সহসিদ্ধানং সম্বন্ধো সমৰাযো. খাণুসেনানং ৰিয পন ৰিসুংসিদ্ধানং সম্বন্ধো সংযোগো. তীসু অণূসু তিঅণুকং ফলং সমৰেতং একীভূতমিৰ সম্বন্ধন্তি যোজনা. ‘‘সমৰেত’’ন্তি এতস্স ‘‘একীভূতমিৰ সম্বন্ধ’’ন্তি ইদং অত্থৰিৰরণং. মহাপরিমাণন্তি মহন্তপরিমাণং মহাপথৰীআদিকং একং ফলং, যং তে ‘‘কারিযং দ্রব্য’’ন্তি ৰদন্তি. যেহি কারণেহি আরদ্ধং কারিযদ্রব্যং, তদন্তোগধানি এৰ তানি কারণানি মঞ্ঞন্তীতি আহ ‘‘অত্তনো অন্তোগধেহি কারণেহী’’তি. সতি সমৰাযে হেতুম্হি ফলং সমৰেতন্তি ফলে হেতু সিযা, তং নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমৰাযাভাৰা ফলে হেতু নত্থীতি হেতুসুঞ্ঞং ফল’’ন্তি.
আহারভেদেতি কবল়ীকারাদিআহারৰিসেসে. তপ্পচ্চযধম্মভেদেতি অজ্ঝোহরণীযৰত্থুসল়াযতনঅৰিজ্জাঅভিসঙ্খারসঙ্খাতে তেসং পচ্চযভূতধম্মৰিসেসে, ওজট্ঠমকরূপৰেদনাপটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণনামরূপসঙ্খাতে ৰা তন্নিব্বত্তধম্মৰিসেসে, তে পচ্চযা এতেসং ধম্মৰিসেসানন্তি তপ্পচ্চযধম্মভেদা. রূপাদিআরম্মণৰসেন ৰাতি যোজনা. যানদ্ৰযৰসেনাতি সমথৰিপস্সনাযানদ্ৰযৰসেন. কিঞ্চাপি মগ্গক্খণে সমথৰিপস্সনা যুগনদ্ধাৰ, যথা পন সুঞ্ঞতাদিসমঞ্ঞা, এৰং সমথৰিপস্সনাসমঞ্ঞাপি আগমনতো মগ্গস্স সিযুন্তি আহ ‘‘আগমনৰসেন ৰুত্তো’’তি. যস্স ৰা পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিকং, তস্স মগ্গো ৰিপস্সনা, ইতরস্স সমথোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সমাধিজাতি সমাধানট্ঠোৰ. ততো এৰাতি সমাধিঅনুগুণকিরিযত্তাৰ.
আদায ঊহিত্ৰাতি গহেত্ৰা ৰিয তক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা. দ্ৰিন্নন্তি সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পানং. পুরিমকালস্স ৰিয নিদ্দেসো যথা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তি, ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তি চ.
ওগাহিতুন্তি ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিতুং. গহেতুং অসক্কুণেয্যতায সণ্হত্তং. সুখুমায পঞ্ঞায গহেতব্বতায সুখুমত্তং. ইতীতি ইমিনা কমেনাতি অযমত্থোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইতিসদ্দেন ৰিজাননক্কমং দস্সেতী’’তি. এৰং পকারেহীতি এৰং-সদ্দেন জোতিযমানো এৰ অত্থো পকার-সদ্দেন ৰুচ্চতীতি ‘‘এৰং-সদ্দেন ৰিজাননকারণভূতে নযে দস্সেতী’’তি ৰুত্তং. ইতীতি ৰা নিদস্সনত্থো. তেন ৰুত্তপ্পভেদে পচ্চামসনৰসেন নিদস্সেতি. এৰং-সদ্দো ইদমত্থো. তেন এৰং পকারেহীতি ইদংপকারেহি, ঈদিসেহীতি অত্থো.
উদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসো
জাতিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯০. ‘‘জাতিআদিনিদ্দেসে’’তি ইমিনা ‘‘তত্থা’’তি পদস্স অত্থং ৰদতি. দুক্খমাতিকাতি দুক্খদুক্খাদীনং দুক্খৰিসেসানং উদ্দেসো. পদদ্ৰযেতি ‘‘পরিযাযদুক্খং, নিপ্পরিযাযদুক্খ’’ন্তি এতস্মিং পদদ্ৰযে.
দুক্খত্তাযেৰাতি নিপ্পরিযাযদুক্খতং ৰদতি. সভাৰেন নামং ৰিসেসেতীতি অন্ৰত্থসঞ্ঞতং দস্সেতি. পুরিমেন সভাৰদুক্খৰাচকেন দুক্খসদ্দেন. সো হি ৰিসেসনং অৰচ্ছেদকভাৰতো পচ্ছিমং সঙ্খারদুক্খট্ঠং ৰিসেসেতি. সো হি নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণত্তা অৰচ্ছিন্দিতব্বো. তেনাতি ৰিপরিণামঅধিট্ঠানাদিপকারৰিসেসেন.
দেসেতব্বস্স অত্থস্স সঙ্খিপনং ইধ সঙ্খেপো, সো চ তব্বিভাগানং সাধারণভাৰোতি আহ ‘‘সঙ্খেপো সামঞ্ঞ’’ন্তি. অন্তোকরিত্ৰাতি অন্তোগধে কত্ৰা, সঙ্গহেত্ৰা ৰা. উভযথাপীতি সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি. সাধারণভাগানং ৰিভজনং ৰিভাগো, ৰিত্থারোতি আহ ‘‘ৰিত্থারো পন ৰিসেসো’’তি. ৰিসেসন্তরনিৰত্তকোতি ৰিভাগন্তরাসঙ্গাহকো.
১৯১. অপরত্থাতি ভুম্মৰচনং সামিঅত্থে যথা ‘‘সব্বত্থ পাদক’’ন্তি আহ ‘‘সামিঅত্থেপি হি অপরত্থসদ্দো সিজ্ঝতী’’তি. সিদ্ধি পন ‘‘ইতরাহিপি দিস্সতী’’তি ইমিনা ৰেদিতব্বা. যস্মা চ এৰং সদ্দো সম্ভৰতি, তস্মা পাল়িযং সামিৰসেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ভুম্মৰসেন দস্সিতন্তি দীপেন্তো ‘‘তেসং তেসন্তি ৰা’’তিআদিমাহ. অপরস্সাতি অপরস্স সত্তস্স. মনুস্সাদিভেদো উপপত্তিভৰো গতি, তব্বিসেসভূতা খত্তিযাদিসামঞ্ঞাধিট্ঠানা খন্ধা জাতীতি দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চগতিৰসেনা’’তিআদিমাহ.
তিণাকারোতি তিণৰিকপ্পো, তিণৰিসেসোতি অত্থো. এৰন্তি নিদস্সনে. তেন ৰুত্তপ্পকারং পঠমং ৰিঞ্ঞাণপাতুভাৰং পচ্চামসতি. তদুপাদাযাতি ততো পট্ঠায. অরিযভাৰকরণত্তাতি অরিযভাৰকারণত্তা. করোতীতি হি করণং. অরিযসদিসত্তা ৰা অরিযসীলং. পুথুজ্জনকল্যাণকানম্পি হি চতুপারিসুদ্ধিসীলং অরিযসীলসদিসং. আকারৰিকারাতি উপ্পজ্জনাদিআকারৰিকতিযো. সহুপ্পাদকাতি উপ্পাদসহিতা উপ্পাদাৰত্থা খন্ধা. আযতনৰসেনাতি পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণাযতনৰসেন. যোনিৰসেনাতি অণ্ডজাদিযোনিৰসেন. একেকেনেৰ পদেনাতি যথা দুতিযনযে জাতিআদিপদেসু দ্ৰীহি দ্ৰীহি পদেহি পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণাযতনযোনিৰিভাগেন সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা জাতি দস্সিতা, ন এৰমিধ. ইধ পনেতেসু একেকেনেৰ পদেন অৰিভাগতো সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা. উভযত্থাতি পুরিমপচ্ছিমনযেসু ভাৰনিদ্দেসোৰ যুত্তো. অনভিহিতে ৰিভত্তিৰিধানং, নাভিহিতেতি. পাকটা নিব্বত্তীতি অভিব্যত্তা নিব্বত্তি.
দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নন্তি একৰোকারভৰে রূপাযতনধম্মাযতনৰসেন দ্ৰিন্নং, চতুৰোকারভৰে মনাযতনধম্মাযতনৰসেন দ্ৰিন্নং. সেসেতি পঞ্চৰোকারভৰে. পঞ্চন্নন্তি চক্খুসোতমনোরূপধম্মাযতনৰসেন পঞ্চন্নং. তানি হি রূপভৰে পঞ্চৰোকারে উপপত্তিক্খণে উপ্পজ্জন্তি. কামধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানন্তি যোজনা. ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযানন্তি অপরিপুণ্ণপরিপুণ্ণাযতনানং সত্তানং. ইন্দ্রিযৰসেনেৰ হি আযতনানং ৰেকল্লং ইচ্ছিতব্বং. তত্থ ৰিকলিন্দ্রিযস্স সত্তন্নং নৰন্নং দসন্নং পুনপি দসন্নং, ইতরস্স একাদসন্নং আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. সত্তন্নন্তি কাযমনোরূপগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মাযতনৰসেন সত্তন্নং. গব্ভসেয্যকঞ্হি সন্ধাযেতং ৰুত্তং. নৰন্নন্তি চক্খুসোতসদ্দাযতনৰজ্জানং নৰন্নং. অন্ধবধিরৰসেন হিদং ৰুত্তং. দসন্নন্তি চক্খুসদ্দৰজ্জানং. পুন দসন্নন্তি সোতসদ্দৰজ্জানং. অন্ধৰসেন, বধিরৰসেন চেতং দ্ৰযং ৰুত্তং. একাদসন্নন্তি সদ্দৰজ্জানং.
তংদুক্খভাৰোতি পরিযাযদুক্খভাৰো. তত্থ নিব্বত্তিনিৰারণেনাতি উপ্পলপদুমাদীসু উপ্পত্তিপটিক্খেপেন অভাৰকথনেন. দুক্খুপ্পত্তিকারণেতি দুক্খুপ্পত্তিযা হেতুভূতে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে.
মরণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৩. খন্ধভেদস্সাতি খন্ধৰিনাসস্স. সোতি খন্ধভেদো. পবন্ধসমুচ্ছেদোতি পবন্ধস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদো. তব্ভাৰতোতি সম্মুতিমরণভাৰতো. তদেকদেসভাৰতোতি তদৰযৰভাৰতো. তস্সেৰ নামন্তি অসম্মোহত্থং ৰুত্তং সব্বস্সাপি এককম্মনিব্বত্তজীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদভাৰতো. সম্মুতিমরণমেৰ হি জাতিক্খযমরণং, তং পন জাতিক্খযমরণং উপক্কমমরণং, সরসমরণন্তি দুৰিধং. তত্থ সরসমরণম্পি আযুক্খযমরণং, পুঞ্ঞক্খযমরণন্তি দুৰিধং. এৰমেতেসং তদেকদেসতা ৰেদিতব্বা. যঞ্চেত্থ উপক্কমমরণং, তং অকালমরণং. সরসমরণং কালমরণং. মরণেন সত্তা যথালদ্ধঅত্তভাৰেন ৰিযুজ্জন্তীতি আহ ‘‘সম্পত্তিভৰক্খন্ধেহি ৰিযোজেতী’’তি.
কারণত্থোতি মূলত্থো. মূলঞ্হি ‘‘আদী’’তি ৰুচ্চতি ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৬৯). তেনাহ ‘‘সন্ধিবন্ধনচ্ছেদমূলকন্তি অত্থো’’তি.
ফলকিরিযাগব্ভা ঈদিসী হেতুকিরিযাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অন্তোগধা’’তি. ব্যসনস্স হি আপাদকেহি আপাদনং আপাদেতব্বআপত্তিযা সহেৰ সিজ্ঝতীতি.
সোকনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৪. সুখং হিনোতি পৰত্ততি এতেনাতি সুখকারণং হিতং. ভোগব্যসনাদিপদত্থৰিসেসন্তি ভোগব্যসনং, সীলব্যসনন্তি এৰং ভোগসীলপদানং ৰসেন অত্থৰিসেসং. সমাসৰিসেসন্তি ‘‘রোগোযেৰ ব্যসনং, দিট্ঠি এৰ ব্যসন’’ন্তি সমানাধিকরণৰসেন সমাসৰিসেসং. অন্নপানৰত্থযানাদি পরিভুঞ্জিতব্বতো ভোগোতি অধিপ্পেতো, সো চ ধম্মসমূহভাৰেন. তব্বিনাসাতি ঞাতিভোগব্যসনানি ৰুত্তানীতি তে ৰিকারভাৰেন পঞ্ঞাপেতব্বত্তা পণ্ণত্তিমত্তা. পরিনিপ্ফন্নং নাম খন্ধপঞ্চকং. অতংসভাৰত্তা পণ্ণত্তি অপরিনিপ্ফন্না, অনিপ্ফন্না চ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অপরিনিপ্ফন্নতং সন্ধায অনিপ্ফন্নানীতি আহা’’তি. ন হি পণ্ণত্তি কেনচি নিপ্ফাদীযতি. অঞ্ঞত্থাপি অপরিনিপ্ফন্নে অনিপ্ফন্নৰোহারো আগতোতি দস্সেতুং ‘‘অপরিনিপ্ফন্নতংযেৰা’’তিআদিমাহ. কামঞ্চেত্থ অপরিনিপ্ফন্নং ‘‘অনিপ্ফন্ন’’ন্তি ৰুত্তং, ‘‘নিপ্ফন্ন’’ন্তি পন ন পরিনিপ্ফন্নমেৰ ৰুচ্চতি, নাপি সব্বো সভাৰধম্মোতি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধৰিভঙ্গে চা’’তিআদিমাহ. নিপ্ফন্নতা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. অনিপ্ফন্নতা সভাৰধম্মত্তেপি কেনচি ন নিপ্ফাদীযতীতি কত্ৰা.
সঙ্কুচিতং চিন্তনন্তি পীতিসোমনস্সপটিপক্খতো, দোসসম্পযোগতো চ আরম্মণে অনভিরতিপ্পৰত্তিমাহ. অন্তো অত্তনো নিস্সযস্স নিদ্দহনৰসেন ৰা ঝানং চিন্তনং অন্তোনিজ্ঝানং. সতিপি অনুসোচনভাৰে অত্তনো কতাকতকুসলাকুসলৰিসযো মনোৰিলেখভূতো ৰিপ্পটিসারো কুক্কুচ্চং, যথাৰুত্তঅন্তোনিজ্ঝানং সোকোতি উভিন্নং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
‘‘মনোদ্ৰারজৰনক্খণে’’তি পরিব্যত্তমন্তোনিজ্ঝানং সন্ধাযাহ, ইতরং পন পঞ্চদ্ৰারজৰনেসুপি লব্ভতেৰ. তেনাহ ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণাদী’’তিআদি. দোমনস্সস্সাতি অসোচনাকারস্স দোমনস্সস্স, সোচনাকারস্সাপি ৰা নানাৰীথিকস্স. তম্পি হি দুক্খমেৰাতি. অঞ্ঞথাতি মনোদ্ৰারজৰনে এৰ গহিতে. তত্থাতি কাযৰত্থুকমনোদ্ৰারিকেসু.
পরিদেৰনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৫. আদেৰনসদ্দং কত্ৰাতি আদেৰিত্ৰা, ৰিলপিত্ৰাতি অত্থো. পুগ্গলস্স সম্ভমভাৰোতি যস্স সত্তস্স উপ্পজ্জতি, তস্স অনৰট্ঠানভাৰো. সম্ভমং ৰা অব্ভন্তরগতং তস্স পচ্চুপট্ঠাপেতি পাকটভাৰকরণেনাতি সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো.
মুট্ঠীহি পোথনাদীনি মুট্ঠিপোথনাদীনি.
যেন দোমনস্সেন. পুব্বে ৰুত্তদুক্খতোতি ‘‘অত্তনো খন্ধং মুট্ঠীহি পোথেতী’’তিআদিনা ৰুত্তদুক্খতো. তংনিদানন্তি পরিদেৰনিদানং.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৬-৭. কাযদুক্খাভিভূতস্স পতিকারাভিলাসায তাদিসদুক্খাৰহপযোগকালাদীসু কাযিকদুক্খস্স তদুপনিস্সযতা ৰেদিতব্বা. এতেন দুক্খেনাতি অনাথতাহত্থপাদচ্ছেদনাদিদুক্খেন.
উপাযাসনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৮. দুক্খট্ঠাননিসজ্জাদীনি দুক্খট্ঠানাদীনি. দোমনস্সস্স ৰত্থু হোতি উপাযাসোতি সম্বন্ধো.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৯. অঞ্ঞসাপেক্খসদ্দো অসমত্থসমাসোতি তং দস্সেতি ‘‘যেন সমাসো, ন তস্সাযং পটিসেধকো অ-কারো’’তি.
পচ্ছিমদ্ৰযন্তি ‘‘সমোধানং মিস্সীভাৰো’’তি ইদং পদদ্ৰযং. তদত্থৰসেনাতি সমোধানত্থস্স, মিস্সীভাৰত্থস্স চ ৰসেন সঙ্খারেসু লব্ভতি. আগতেহি চ তেহি সঙ্খারেহি পুগ্গলস্স সংযোগো হোতীতি যোজনা.
তংগহণমত্তন্তি আপাথগতারম্মণগ্গহণমত্তং.
ইচ্ছানিদ্দেসৰণ্ণনা
২০১. তং কালন্তি চুতিচিত্তনিরোধতো উদ্ধং কালং. ‘‘যম্পী’’তি যং-সদ্দো করণত্থে পচ্চত্তন্তি যেনপীতি অত্থো ৰুত্তো. ‘‘যং ইচ্ছ’’ন্তি যং-সদ্দো যদা ইচ্ছাপেক্খো, তদা ‘‘ন লভতী’’তি এত্থ অলাভপধানাভাৰতো ইচ্ছা ৰিসেসীযতীতি আহ ‘‘অলাভৰিসিট্ঠা ইচ্ছা ৰুত্তা হোতী’’তি. ‘‘ইচ্ছং ন লভতি য’’ন্তি এৰং কিরিযাপরামসনভূতো যং-সদ্দো যদা ‘‘ন লভতী’’তি এতং অপেক্খতি, তত্থ গুণভূতা ইচ্ছা, পধানভূতো অলাভোতি আহ ‘‘তদা ইচ্ছাৰিসিট্ঠো অলাভো ৰুত্তো হোতী’’তি.
হিরোত্তপ্পরহিতা ছিন্নিকা, ধুত্তিকাতি ৰুচ্চন্তীতি আহ ‘‘ছিন্নভিন্নগণেনাতি নিল্লজ্জেন ধুত্তগণেনা’’তি. কপ্পটিকা সিব্বিতপিলোতিকধারিনো.
অলব্ভনেয্যইচ্ছন্তি অলব্ভনেয্যৰত্থুস্মিং ইচ্ছং.
উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০২. তাদিসস্স ৰত্থুনো সব্ভাৰাতি সামঞ্ঞতো অনৰসেসগ্গহণং সন্ধাযাহ.
অতিপাকটেন অতি ৰিয পকাসেন দুক্খেনাতি অত্থো.
দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৩. মনো ৰিযাতি মনো-সদ্দস্স ৰিয. ইক-সদ্দেনাতি ‘‘পোনোভৰিকা’’তি এত্থ ইক-সদ্দেন. গমিযত্থত্তাতি ঞাপিতত্থত্তা. করণসীলতা হি ইধ সীলত্থো, সো চ ইক-সদ্দেন ৰুচ্চতীতি কিরিযাৰাচকস্স করণসদ্দস্স অদস্সনং অপ্পযোগো. ৰুত্তত্থানঞ্হি অপ্পযোগো. সতি পচ্চযন্তরসমৰাযে পুনব্ভৰস্স দাযিকা, তদভাৰে অদাযিকাতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘অদাযিকাপি পুনব্ভৰং দেতিচ্চেৰা’’তি তংসভাৰানতিৰত্তনতো. তেনেৰাহ ‘‘সমানসভাৰত্তা, তদানুভাৰত্তা চা’’তি. তত্থ সভাৰো তণ্হাযনং. আনুভাৰো পচ্চযসমৰাযে ফলনিপ্ফাদনসমত্থতা. ইতরেসূতি অৰসিট্ঠকিলেসাদীসু. পৰত্তিৰিপাকদাযিনো কম্মস্স সহাযভূতা তণ্হা ‘‘উপধিৰেপক্কা’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘উপধিম্হি যথানিব্বত্তে’’তিআদি. যথানিব্বত্তেতি অত্তনো পচ্চযেহি নিব্বত্তপ্পকারে. নন্দনং সংউপ্পিলাৰনং অভিতস্সনং. রঞ্জনং ৰত্থস্স ৰিয রঙ্গজাতেন চিত্তস্স ৰিপরিণামনং, রমাপনং ৰা. রাগসম্বন্ধেনাতি রাগপদসম্বন্ধেন ‘‘উপ্পন্নস্সা’’তি পুল্লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং. রূপারূপভৰরাগো ৰিসুং ৰক্খতীতি এত্থ ৰক্খতি-কিরিযাপদং কম্মত্থে ৰেদিতব্বং.
‘‘সৰত্থুকং চক্খু’’ন্তি ইমিনা সকলং চক্খুদসকমাহ, দুতিযেন সসম্ভারচক্খুং. ছিদ্দন্তি কণ্ণস্স ছিদ্দপদেসং. কণ্ণবদ্ধন্তি কণ্ণপাল়ি. ৰণ্ণসণ্ঠানতো রত্তকম্বলপটলং ৰিয, কিচ্চতো মুদুসিনিদ্ধমধুররসদং মঞ্ঞন্তি. সামঞ্ঞেন গহিতাতি ৰিসযেন অৰিসেসেত্ৰা গহিতা. ৰিসযৰিসিট্ঠাতি চক্খাদিৰিসযৰিসিট্ঠা. এত্থ উপ্পজ্জতীতি সমুদাযাৰযৰেহি ৰিয সামঞ্ঞৰিসেসেহি ন নানত্তৰোহারো ন হোতি যথা ‘‘রুক্খো সিংসপা’’তি. ন হি সব্বো রুক্খো সিংসপা. তস্মা কিরিযাভেদসব্ভাৰতো ‘‘সযানা ভুঞ্জন্তি সধনা’’তিআদীসু ৰিয ‘‘উপ্পজ্জমানা’’তি এত্থ কিরিযায লক্খণতা, ইতরত্থ লক্খিতব্বতা চ ৰুত্তা. যদি উপ্পজ্জমানা হোতীতি অনিচ্ছিতত্তা সাসঙ্কং উপ্পাদকিরিযায অত্থিভাৰমাহ. তেন উপ্পাদে সতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ‘‘উপ্পজ্জমানা’’তি এত্থ উপ্পাদো হেতুভাৰেন ৰুত্তো, ইতরো চ তস্স ফলভাৰেনাতি আহ ‘‘সো হি তেন উপযোজিতো ৰিয হোতী’’তি. উপ্পজ্জমানাতি ৰা তণ্হায তত্থ উপ্পজ্জনসীলতা উপ্পজ্জনসভাৰো, উপ্পজ্জনসমত্থতা ৰা ৰুত্তা. তত্থেৰ চস্সা উপ্পজ্জনসীলতা সক্কাযতো অঞ্ঞস্মিং ৰিসযে পৰত্তিযা অভাৰতো, সমত্থতা পচ্চযসমৰাযেন, অঞ্ঞথা অসমত্থতা, যতো কদাচি ন উপ্পজ্জতি. নিৰিসমানা নিৰিসতীতি এত্থাপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৪. তণ্হায ৰিরজ্জনং হলিদ্দিরাগস্স ৰিয পলুজ্জনন্তি কত্ৰা আহ ‘‘খযগমনৰসেনা’’তি. ৰিচ্ছিন্নং নিরুজ্ঝনন্তি ৰুত্তং ‘‘অপ্পৰত্তিগমনৰসেনা’’তি. চজনং ছড্ডনং, হাপনং ৰাতি আহ ‘‘অনপেক্খতায চজনৰসেন, হানিৰসেন চা’’তি.
তদপ্পৰত্তি ৰিযাতি তস্সা তিত্তঅলাবুৰল্লিযা অপ্পৰত্তি ৰিয. অপ্পৰত্তিহেতুভূতম্পি নিব্বানং তণ্হায অপ্পৰত্তি ৰিয গয্হতীতি আহ ‘‘তদপ্পৰত্তি ৰিযা’’তি যথা ‘‘রাগক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৫, ৩৩০). অপ্পৰত্তিভূতন্তি তণ্হায অপ্পৰত্তিযা পত্তং, পত্তব্বন্তি অত্থো. নিব্বানং আগম্ম নিরুদ্ধাযপি তণ্হায পিযরূপসাতরূপেসু নিরুদ্ধাতি ৰত্তব্বতাদস্সনত্থং ৰুত্তাতি যোজনা. এত্থ চ যস্মা মগ্গো, নিব্বানঞ্চ তণ্হায সমুচ্ছেদসাধনং, তস্মা ‘‘পুরিমা ৰা উপমা’’তিআদিনা উপমাদ্ৰযং উভযত্থ যথাক্কমং যোজিতং, উভযট্ঠানিযং পন উভযত্থাপি লব্ভতেৰ.
নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৫. তিত্থিযেহি কপ্পিতস্স মগ্গস্স পকতিপুরিসন্তরঞাণাদিকস্স. অরিযং লভাপেতীতি অরিযং সামঞ্ঞফলং লভাপেতি.
তব্বিপক্খৰিরতিসভাৰাতি তস্সা সম্মাৰাচায ৰিপক্খতো মিচ্ছাৰাচায ৰিরতিসভাৰা. ভেদকরমিচ্ছাৰাচা পিসুণৰাচা, সব্বাপি ৰা মিচ্ছাৰাচা ৰিসংৰাদনাদিৰসেন ভেদকরীতি আহ ‘‘ভেদকরমিচ্ছাৰাচাপহানেনা’’তি. ৰিসংৰাদনাদিকিচ্চতায হি লূখানং অপরিগ্গাহকানং মুসাৰাদাদীনং পটিপক্খভূতা সিনিদ্ধভাৰেন পরিগ্গাহকসভাৰা সম্মাৰাচা তপ্পচ্চযসুভাসিতসম্পটিগ্গাহকে জনে, সম্পযুত্তধম্মে চ পরিগ্গণ্হন্তী পৰত্ততীতি পরিগ্গহলক্খণা. তেনাহ ‘‘জনে, সম্পযুত্তে চ পরিগ্গণ্হনকিচ্চৰতী’’তি. চীৰরকম্মাদিকো তাদিসো পযোগো. কাতব্বং চীৰররজনাদিকং. নিরৰজ্জসমুট্ঠাপনকিচ্চৰাতি নিরৰজ্জস্স কত্তব্বস্স, নিরৰজ্জাকারেন ৰা সমুট্ঠাপনকিচ্চৰা. সম্পযুত্তধম্মে চ সমুট্ঠাপেন্তোতি এত্থ সমুট্ঠাপনং মিচ্ছাকম্মন্তপটিপক্খভূতস্স অত্তনো কিচ্চস্স অনুগুণভাৰেন সম্পযুত্তানং পৰত্তনমেৰ, উক্খিপনং ৰা নেসং কাযিককিরিযায ভারুক্খিপনং ৰিয. সম্পযুত্তধম্মানং, আজীৰস্সেৰ ৰা ৰিসোধনং ৰোদাপনং.
দিট্ঠেকট্ঠাতি দিট্ঠিযা সহজপহানেকট্ঠা, পঠমমগ্গসম্মাদিট্ঠিৰসেনেৰ তং ৰেদিতব্বং. ‘‘দিট্ঠেকট্ঠঅৰিজ্জাদযো’’তিপি পাঠো. এতস্মিং পক্খে চতুমগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সঙ্গহো কতো হোতি. উপরিমগ্গসম্মাদিট্ঠিযা পন দিট্ঠিট্ঠানে তংতংমগ্গৰজ্ঝো মানো গহেতব্বো. সো হি ‘‘অহ’’ন্তি পৰত্তিআকারতো দিট্ঠিট্ঠানিযো. পকাসেতীতি কিচ্চপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. তেনেৰ হি অঙ্গেনাতি তেনেৰ সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন মগ্গঙ্গেন. তথাপৰত্তিতেন করণভূতেন, তেন ৰা কারণেন. অঙ্গ-সদ্দো হি কারণত্থোপি হোতীতি. তত্থাতি মগ্গে, মগ্গচিত্তুপ্পাদে ৰা.
ইমস্সেৰাতি অরিযমগ্গপরিযাপন্নস্সেৰ. যদিপি ৰিরমিতব্বতো ৰিরমন্তস্স চেতনাপি লব্ভতেৰ, ৰিরতিযা এৰ পন তদা পধানভাৰোতি আহ ‘‘ৰিরমণকালে ৰা ৰিরতিযো’’তি. সুভাসিতাদীতি অসম্ফপ্পলাপাদি. আদি-সদ্দেন অপিসুণাদি সঙ্গহিতা. ভাসনাদীতি এত্থ পন কাযসুচরিতাদি. অমগ্গঙ্গত্তাতি অমগ্গসভাৰত্তা. তমেৰ চেতনায অমগ্গসভাৰতং দস্সেতুং ‘‘একস্স ঞাণস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সম্মাৰাচাদিকিচ্চত্তযং নাম মিচ্ছাৰাচাদীনং তিণ্ণং পাপধম্মানং সমুচ্ছিন্দনং, মগ্গচেতনা চ তংসভাৰা ন হোতীতি ন তস্সা মগ্গক্খণে সম্মাৰাচাদিভাৰসিদ্ধি. তংসিদ্ধিযন্তি কিচ্চত্তযসিদ্ধিযং. যথা পনস্সা পুব্বভাগে সুভাসিতৰাচাদিভাৰো, এৰং মগ্গক্খণেপি সিযা. এৰং সন্তে যথা তত্থ একস্স সম্মাসঙ্কপ্পস্স তিকিচ্চতা, সম্মাদিট্ঠিআদীনঞ্চ একেকানং চতুকিচ্চতা, এৰং একা মগ্গচেতনা সম্মাৰাচাদিকিচ্চত্তযস্স সাধিকা ভৰেয্য, তথা চ সতি মগ্গে সম্মাৰাচাদীনি তীণি অঙ্গানি ন ভৰেয্যুং, ছল়ঙ্গিকো চ অরিযমগ্গো সিযাতি তযিদমাহ ‘‘একায চেতনাযা’’তিআদিনা. যস্মা পনেতং নত্থি, তস্মা মগ্গপচ্চযতাৰচনতো চ ন চেতনায মগ্গভাৰোতি মগ্গক্খণে ৰিরতিযোৰ সম্মাৰাচাদযো.
ব্রূহনং সুখং. সন্তসুখং উপেক্খা. সা হি ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; ৰিভ. অট্ঠ. ২৩২) ৰুত্তা. ৰিতক্কাদীনন্তি তেযেৰ অভিনিরোপনাদযো পাকটপরিযাযেন ৰুত্তা.
ৰচীসঙ্খারভাৰতো ৰচীভেদস্স উপকারকো ৰিতক্কো. ‘‘সাৰজ্জা…পে… উপকারকো এৰা’’তি ইমিনা ৰচীভেদতং সমুট্ঠাপকচেতনানং ৰিয ৰিরতিযাপি ৰিসেসপচ্চযো ৰিতক্কোতি দস্সেতি. ৰচীভেদনিযামিকা ৰাচাতি ৰচীদুচ্চরিতৰিরতিমাহ. সা হি সম্মাৰাচাভূতা মিচ্ছাৰাচাসু সংযমিনী. তত্থ যথা ৰিসংৰাদনাদিমিচ্ছাৰাচতো অৰিরতো মিচ্ছাকম্মন্ততোপি ন ৰিরমতেৰ. যথাহ – ‘‘একং ধম্মং…পে… অকারিয’’ন্তি (ধ. প. ১৭৬). তথা অৰিসংৰাদনাদিনা সম্মাৰাচায ঠিতো সম্মাকম্মন্তম্পি পূরেতিযেৰাতি আহ ‘‘ৰচীভেদ…পে… উপকারিকা’’তি. ধম্মানং পৰত্তিনিট্ঠাভাৰতো যথা গতীতি নিব্বত্তি ৰুচ্চতি, এৰং পৰত্তিভাৰতো রসলক্খণানিপীতি আহ ‘‘কিচ্চাদিসভাৰে ৰা’’তি.
অভিনন্দনন্তি তণ্হাদিৰসেন অভিনন্দনং.
ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো, অত্থপরিপুচ্ছনং পরিপুচ্ছাতি তদুভযং সৰনাধীনন্তি আহ ‘‘সৰনঞাণে এৰ অৰরোধং গচ্ছন্তী’’তি. ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণং পরিগ্গণ্হনং.
তস্সাতি পযোগস্স.
সোতি কামৰিতক্কপ্পৰত্তিযা কারণভূতো সুভনিমিত্তে অযোনিসোমনসিকারো. তস্সাতি কামৰিতক্কস্স. গতং গমনং পৰত্তি, তস্স উপাযোতি গতমগ্গো.
পহাতব্বএকত্তন্তি পহাতব্বতাসামঞ্ঞং.
মগ্গভাৰেন চতুব্বিধম্পি একত্তেনাতি সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন চতুব্বিধম্পি মগ্গভাৰেন একত্তেন সামঞ্ঞতো গহেত্ৰা ‘‘অস্সা’’তি একৰচনেন ৰুত্তন্তি অত্থো. সব্বস্স মগ্গস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসতা, তথা অসদিসতা চ একচ্চসদিসতা চ ঝানঙ্গৰসেন সব্বসদিসসব্বাসদিসএকচ্চসদিসতা, সো এৰ ৰিসেসোতি যোজেতব্বং. ৰিপস্সনানিযামং ধুরং কত্ৰা আহাতি সম্বন্ধো. ইধ পনাতি ইমিস্সা সম্মোহৰিনোদনিযং. সম্মসি…পে… নিৰত্তনতোতি পঠমত্থেরৰাদং ৰদন্তো তদজ্ঝাসযং পুরক্খত্ৰা ৰদতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. ইতরথা ইতরৰাদাপেত্থ দস্সিতা এৰাতি. পাদকজ্ঝাননিযামন্তি পাদকজ্ঝাননিযামং ধুরং কত্ৰা আহাতি যোজনা. ‘‘ৰিপস্সনা …পে… দট্ঠব্বো’’তি কস্মা ৰুত্তং. ন হি তস্সা ইধ পটিক্খেপতা অত্থি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘কেচি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা নিযামেতীতি ৰদন্তী’’তি? নযিদমেৰং. ইধাপীতি ইধ পাদকজ্ঝাননিযামেপি ৰিপস্সনানিযামো ন পটিক্খিত্তোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘সাধারণত্তা’’তি. ‘‘ইধ পনা’’তি ইমিনাপি পঠমত্থেরৰাদো সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো. যদি এৰং কস্মা ৰিপস্সনানিযামো ৰিসুং গহিতোতি? ৰাদত্তযাৰিধুরতাদস্সনত্থং. অঞ্ঞে চাচরিযৰাদাতি সম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৰাদা.
‘‘আরুপ্পে তিকচতুক্কজ্ঝানং…পে… ন লোকিয’’ন্তি ইদং থেরৰাদে আগতং পোরাণট্ঠকথাযং তন্তিং কত্ৰা ঠপিতন্তি অট্ঠসালিনিযং সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযন্তি অধিপ্পাযো’’তি. যেসূতি পচ্ছিমজ্ঝানৰজ্জানি সন্ধায ৰদতি. তত্থ হি অরূপুপ্পত্তিযং সংসযো, ন ইতরস্মিং. ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝান’’ন্তি ৰুত্তে অৰিসেসতো সাসৰানাসৰং অপেক্খীযতি, নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণৰচনেনেত্থ সাসৰতো অৰচ্ছিন্দনত্থং ‘‘তঞ্চ লোকুত্তর’’ন্তি ৰত্ৰা নিৰত্তিতধম্মদস্সনত্থং ‘‘ন লোকিয’’ন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমুদাযঞ্চ…পে… আহা’’তি. ইতরথা ব্যভিচারাভাৰতো ‘‘লোকুত্তর’’ন্তি ৰিসেসনং নিরত্থকং সিযা. তযো মগ্গাতি দুতিযমগ্গাদযো. তজ্ঝানিকন্তি তিকচতুক্কজ্ঝানিকং সোতাপত্তিফলাদিং. অঞ্ঞঝানিকাপীতি তিকচতুক্কজ্ঝানতো অঞ্ঞঝানিকাপি চতুক্কজ্ঝানিকাপি মগ্গা উপ্পজ্জন্তি. পি-সদ্দেন তজ্ঝানিকাপি তিকচতুক্কজ্ঝানিকাতি অত্থো. যদি এৰং চতুৰোকারভৰেপি পঞ্চৰোকারভৰে ৰিয মগ্গস্স তিকচতুক্কজ্ঝানিকভাৰে কেনস্স ঝানঙ্গাদিনিযামোতি আহ ‘‘ঝানঙ্গাদিনিযামিকা পুব্বাভিসঙ্খারসমাপত্তী’’তি. পুব্বাভিসঙ্খারসমাপত্তীতি চ পাদকভূতা অত্তনা অতিক্কন্তধম্মৰিরাগভাৰেন ৰিপস্সনায পুব্বাভিসঙ্খারকারী অরূপসমাপত্তি, ফলসমাপত্তি ৰা. তেনাহ ‘‘পাদক’’ন্তি. ন সম্মসিতব্বাতি ন সম্মসিতব্বা সমাপত্তি ঝানঙ্গাদিনিযামিকা সম্মসিতব্বানং তিকচতুক্কজ্ঝানানং তত্থ অনুপ্পজ্জনতো, ইতরত্থ চ ৰিসেসাভাৰতো. ফলস্সপীতি চতুত্থপঞ্চমজ্ঝানিকফলস্সপি.
দুক্খঞাণাদীনন্তি দুক্খসমুদযঞাণানং. তংতংকুসলারম্মণারম্মণত্তাতি কামাৰচরাদীসু যেন যেন কুসলেন সদ্ধিং নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো উপ্পজ্জন্তি, তস্স তস্স কুসলস্স আরম্মণং আরম্মণং এতেসন্তি তংতংকুসলারম্মণারম্মণা, তব্ভাৰতো. তংতংৰিরমিতব্বাদিআরম্মণত্তাতি ৰিসংৰাদনৰত্থুআদিআরম্মণত্তা. ৰীতিক্কমিতব্বতো এৰ হি ৰিরতীতি. ‘‘অঙ্গান’’ন্তি ইদং ‘‘নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীন’’ন্তি এত্থাপি যোজেতব্বং অৰযৰেন ৰিনা সমুদাযাভাৰতো. ৰিসেসপচ্চযোতি ভিন্নসীলস্স, অপরিসুদ্ধসীলস্স ৰা সম্মপ্পধানাসম্ভৰতো সমাধানস্স ৰিয ৰাযামস্স সীলং ৰিসেসপচ্চযো. অযঞ্চ অত্থো যদিপি পুরিমসিদ্ধসীলৰসেন যুত্তো, সহজাতৰসেনাপি পন লব্ভতেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্তস্সাপী’’তি আহ. সহজমেৰ চেত্থ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘সম্পযুত্তস্সেৰ চা’’তিআদি. সম্মোসো পমাদো, তপ্পটিপক্খো অসম্মোসো অপ্পমাদো, সো চিত্তস্স আরক্খাতি আহ ‘‘চেতসো রক্খিততা’’তি.
সীলক্খন্ধো চাতি চ-সদ্দেন সমাধিক্খন্ধো চ. খন্তিপ্পধানত্তা সীলস্স অদোসসাধনতা, নীৰরণজেট্ঠকস্স কামচ্ছন্দস্স উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো সমাধিস্স অলোভসাধনতা দট্ঠব্বা. সাসনন্তি পটিৰেধসাসনং, ‘‘সাসনব্রহ্মচরিয’’ন্তি চ ৰদন্তি.
মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
২০৬-২১৪. ‘‘পরিঞ্ঞেয্যভাৰরহিতে একন্তপহাতব্বে’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তণ্হাযপি চক্খাদীনং ৰিয তণ্হাৰত্থুতাৰচনেন পরিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তা. যথাহ ‘‘রূপতণ্হা লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতী’’তিআদি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৩). তপ্পটিবদ্ধসংকিলেসপ্পহানৰসেন সমতিক্কমিতব্বতা হি পরিঞ্ঞেয্যতা. একন্তপহাতব্বতা চ ন তণ্হায এৰ, অথ খো অৰসেসানং সংকিলেসধম্মানম্পি. তথা হি তেসং সব্বসো অচ্চন্তপ্পহাযিকা দস্সনভাৰনাতি? সচ্চমেতং, তথাপি যথা ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯৯) তণ্হাৰজ্জে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকে পরিঞ্ঞেয্যভাৰো নিরুল়্হো, ন তথা তণ্হায, তণ্হায পন ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা’’তিআদিনা (ৰিভ. ২০৩; দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.৯১, ৪৬০; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৪; পটি. ম. ১.৩৪) সমুদযভাৰো ৰিয সাতিসযং পহাতব্বভাৰো নিরুল়্হোতি দস্সেতুং ‘‘পরিঞ্ঞেয্যভাৰরহিতে একন্তপ্পহাতব্বে’’তি ৰুত্তং. যস্স অসঙ্গহিতো পদেসো অত্থি, সো সপ্পদেসো, একদেসোতি অত্থো. তত্থাতি অরিযসচ্চসদ্দে. সমুদযোতি সমুদযত্থো. ‘‘নিপ্পদেসতো সমুদযং দস্সেতু’’ন্তি সমুদযস্সেৰেত্থ গহণে কারণং দস্সেতুং ‘‘দুক্খনিরোধা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দুক্খনিরোধাতি দুক্খং, নিরোধো চ. অরিযসচ্চদেসনাযন্তি অরিযসচ্চদেসনাযম্পি সচ্চদেসনাযং ৰিয. ধম্মতোতি দেসেতব্বধম্মতো নিপ্পদেসা এৰ. ‘‘অৰসেসা চ কিলেসা’’তিআদিনা দেসনাভেদো এৰ হি তত্থ ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘ন হি ততো অঞ্ঞো’’তিআদি. অপুব্বো নত্থীতি ধম্মতো অপুব্বো নত্থীতি অত্থো. তস্সাতি সমুদযস্স. সব্বত্থ তীসুপি ৰারেসূতি অট্ঠঙ্গিকপঞ্চঙ্গিকসব্বসঙ্গাহিকভেদেসু মহাৰারেসু, তদন্তোগধেসু চ পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু. অপুব্বস্সাতি ‘‘অৰসেসা চ কিলেসা’’তিআদিনা তণ্হায অপুব্বস্স. অৰসিট্ঠকিলেসাদীনঞ্হি সমুদযতাৰচনং ইধ অপুব্বদস্সনং. তস্স যদিপি দুতিযততিযৰারেসু ৰিসেসো নত্থি, পঞ্চসু পন কোট্ঠাসেসু উপরূপরি অপুব্বং দস্সিতন্তি কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. তঞ্হি সমুদযৰিসেসদস্সনং, ইতরং পন মগ্গৰিসেসদস্সনং. তস্স চ ধম্মতো অপুব্বাভাৰো দস্সিতোযেৰ. যদি এৰং দুতিযাদিকোট্ঠাসেসু, পঠমকোট্ঠাসেপি ৰা কস্মা তণ্হা গহিতাতি আহ ‘‘অপুব্বসমুদযদস্সনত্থাযপি হী’’তিআদি. কেৰলাযাতি তদঞ্ঞকিলেসাদিনিরপেক্খায. দেসনাৰসেন ন ৰুত্তোতি ন ধম্মৰসেনাতি অধিপ্পাযো. তস্মা দুক্খাদীনি তত্থ অরিযসচ্চদেসনাযং সপ্পদেসানি দস্সিতানি হোন্তি পরিযাযেনাতি দট্ঠব্বং. অভিধম্মদেসনা পন নিপ্পরিযাযকথাতি কত্ৰা অট্ঠকথাযং ‘‘নিপ্পদেসতো সমুদযং দস্সেতুং’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. পচ্চযসঙ্খাতন্তি পচ্চযাভিমতং পচ্চযভূতং, পচ্চযকোট্ঠাসং ৰা.
তেসন্তি কুসলধম্মানং. পচ্চযানং পহানৰসেনাতি হেতুনিরোধেন ফলনিরোধং দস্সেতি, তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানেন ৰা কুসলানং পহানং ৰুত্তং. যথা ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা’’তি (ম. নি. ১.২৪০). ইতি পরিযাযতো কুসলানং পহানং ৰুত্তং, ন নিপ্পরিযাযতো তদভাৰতোতি আহ ‘‘ন হি কুসলা পহাতব্বা’’তি. যথা চ কুসলধম্মেসু, অব্যাকতধম্মেসুপি এসেৰ নযো. নিরোধন্তি অসঙ্খতধাতুং. অপ্পৰত্তিভাৰোতি যো নিরোধস্স নিব্বানস্স তণ্হাদিঅপ্পৰত্তিহেতুভাৰো, তং পহানন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো.
কাযকম্মাদিসুদ্ধিযাতি পুব্বভাগকাযকম্মৰচীকম্মআজীৰসুদ্ধিযা দূরতরূপনিস্সযতং অরিযমগ্গস্স দস্সেতীতি সম্বন্ধো. পঞ্চঙ্গিকং…পে… পৰত্ততং দীপেতি, ন পন অরিযমগ্গস্স পঞ্চঙ্গিকত্তাতি অধিপ্পাযো. ঞাপকনিদস্সনন্তি ঞাপকভাৰনিদস্সনং, এতেন ‘‘ৰচনতো’’তি ইদং হেতুঅত্থে নিস্সক্কৰচনন্তি দস্সেতি. ৰচনতোতি ৰা ঈদিসস্স ৰচনস্স সব্ভাৰতো. পটিপদায একদেসোপি পটিপদা এৰাতি অত্থো. নিদ্দিট্ঠো ধম্মসঙ্গাহকেহি সঙ্গাযনৰসেন.
ঝানেহি দেসনাপৰেসো ‘‘লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতী’’তি (ধ. স. ২৭৭) ঝানসীসেন দেসনাৰ. তথা ভাৰনাপৰেসো. পাল়িগমনন্তি পাল়িপৰত্তি পাঠদেসনা. যথাৰিজ্জমানধম্মৰসেনাতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদে লব্ভমানৰিতক্কাদিধম্মৰসেন.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
২১৫. তস্সাতি সুত্তন্তভাজনীযস্স. এৰং পনাতি ‘‘অপিচেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা’’তিআদিপ্পকারেন. এৰঞ্চ কত্ৰাতি লোকুত্তরমগ্গস্সেৰ মগ্গসচ্চভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাতি তেন কারণেন, অরিযমগ্গস্সেৰ উদ্দিসিত্ৰা নিদ্দিট্ঠত্তাতি অত্থো.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচ্চৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.