(১.) এককনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮৪৩-৮৪৪. অত্থি পটিচ্চং নামাতি যথা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু নিস্সযাদিপচ্চযভাৰেন পটিচ্চাতি ৰুত্তং, ন তথা ইধ খত্তিযাদিজাতীনং পরমত্থতো অৰিজ্জমানানং নিস্সযাদিপচ্চযত্তস্স অভাৰা. যেসু পন খন্ধেসু সন্তেসু খত্তিযাদিসম্মুতি হোতি, তেসং অব্বোচ্ছিন্নতাৰ খত্তিযাদিজাতিযা অত্থিতা, সা ইধ পটিচ্চ-সদ্দেন ৰিভাৰিতাতি অত্থো. একিস্সা সেণিযাতি অসম্ভিন্নাযাতি অত্থো.
পঞ্হৰিস্সজ্জনাদিকিরিযাসু পুরতো করণং পুরেক্খারো. নিক্খেপরাসীতি নিধানরাসি. পত্থটাকিত্তিনোতি ৰিত্থিণ্ণাকিত্তিনো. রত্তঞ্ঞুমদোতি পুরাণঞ্ঞুতামদোতি ৰদন্তি. চিররত্তিজাতেন, চিররত্তিপব্বজিতেন ৰা জানিতব্বস্স, রত্তীনমেৰ ৰা জাননমদো. উপট্ঠাপকমানোতি আণাকরণমানো. আণাকরণঞ্হি ৰিচারণং ইধ ‘‘যসো’’তি ৰুত্তন্তি. পরিমণ্ডলত্তভাৰনিস্সিতো মানো পরিণাহমদো. সরীরসম্পত্তিপারিপূরিযা মদো পারিপূরিমদো.
৮৪৫. ৰত্থুনা ৰিনাপি ৰত্তব্বতায অৰত্থুকং, ন ৰত্থুনো অভাৰা.
৮৪৬. চিত্তস্স ৰোস্সজ্জনন্তি চিত্তস্স সতিতো মুচ্চনং, কাযদুচ্চরিতাদীসু পক্খন্দনং ৰা ৰোস্সগ্গো. পতিট্ঠাভাৰোতি কুসলকরণে অট্ঠানং, অনুট্ঠানন্তি অত্থো. পমাদসঙ্খাতস্স অত্থস্স কাযদুচ্চরিতে চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো পাণাতিপাতে মিচ্ছাদিট্ঠিযং কোধে উপনাহেতি এৰমাদিকো পরিযাযো অপরিযন্তো, তদত্থতপ্পরিযাযপ্পকাসকো ৰোস্সগ্গনিস্সগ্গাদিকো ব্যঞ্জনপরিযাযো চাতি সব্বং তং সঙ্খিপিত্ৰা এৰরূপোতি ইদং আকারনিদস্সনং সব্বপরিযাযস্স ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা কতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিযন্তাভাৰতো’’তি. ৰিস্সট্ঠাকারোতি সতিযা পচ্চনীকভূতে চত্তারো খন্ধে দস্সেতি.
৮৪৭. চিত্তস্স থদ্ধতা তথাপৰত্তচিত্তমেৰাতি ৰদন্তি, মানৰিসেসো ৰা দট্ঠব্বো. উপসঙ্কমনে ৰন্দিতব্বং হোতীতি পরিযন্তেনেৰ চরতি.
৮৪৮. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘আৰুসো, ত্ৰং আপন্নোসী’’তিআদিনা তেন ৰুত্তং তস্সেৰ উপরি খিপনৰসেন ‘‘পটিপ্ফরিত্ৰা’’তি ৰদন্তি. ‘‘তস্মিং নাম দলিদ্দে, অকুসলে ৰা ইদং করোন্তে অহং কস্মা ন করোমী’’তি এৰং ইধ পটিপ্ফরণং যুত্তং. করণস্স উত্তরকিরিযা করণুত্তরিযং. অকুসলপক্খো এসাতি সারম্ভোতি অধিপ্পাযো.
৮৪৯. অতিচ্চ ইচ্ছতীতি অতিচ্চিচ্ছো, তস্স ভাৰো অতিচ্চিচ্ছতাতি ৰত্তব্বে চ্চি-কারলোপং কত্ৰা ‘‘অতিচ্ছতা’’তি ৰুত্তং. অত্রিচ্ছতাতি চ সা এৰ ৰুচ্চতীতি. তত্রাপি নেরুত্তিকৰিধানেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যথালদ্ধং ৰা অতিক্কমিত্ৰা অত্র অত্র ইচ্ছনং অত্রিচ্ছতা, সা এৰ র-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ‘‘অতিচ্ছতা’’তি ৰুত্তা.
অত্রিচ্ছন্তি অতিচ্ছং, অত্র ৰা ইচ্ছন্তো. কেন? অতিলোভেন অতিলোভমিচ্ছাসঙ্খাতেন অতিলোভমদেন চ. অত্তনো হিতং অত্তাতি ৰুত্তং. হাযতি জীরতি, আদিণ্ণো ৰা অত্তা, পত্তো ৰা অত্তা, নং জীরতি চন্দকিন্নরিং পত্থযিত্ৰা অসিতাভূদেৰিযা ৰিহীনো ৰিয.
ইচ্ছাহতস্সাতি ইচ্ছায উপদ্দুতস্স, মুদ্দিতস্স ৰা.
অতিহীল়যানোতি অৰমঞ্ঞমানো. মলকন্তি এৰংনামকং জনপদং, অব্ভোকাসং ৰা. কোদণ্ডকেনাতি কুদণ্ডকেন রস্সদণ্ডকেন. গদ্দুলেনাতি চ ৰদন্তি. রুহিরমক্খিতঙ্গোতি রুহিরসিন্নগত্তো.
৮৫০. জানন্তস্সেৰ ভিয্যো ভিয্যো চোদেন্তো ৰিয সম্ভাৰেতুকামো হোতি. পচ্চযেতি উপাদানাদিপচ্চযে.
৮৫১. যে পতিরূপেন ৰঞ্চেন্তি, তে গণ্ঠিকা, দুরাচারেন ৰা গণ্ঠিভূতা. গণ্ঠিকপুত্তা নাম গণ্ঠিকা এৰ হোন্তি, তেন সদ্ধিৰিহারিকা গণ্ঠিকভাৰেন ‘‘থেরো…পে… দীঘচঙ্কমে ৰিহরতী’’তি ৰদন্তি.
ৰট্টতি ভন্তেতি অযম্পি একো পকারো, লাভিনা এৰ পন সক্কা ঞাতুন্তি অত্তনো সমাপত্তিলাভিতং সূচেতীতি অত্থো. পঞ্চত্তযং নাম উপরিপণ্ণাসকে দুতিযসুত্তং (ম. নি. ৩.২১ আদযো). তস্স গম্ভীরত্তা ৰদতি ‘‘পঞ্চত্তযং ওলোকেন্তস্সা’’তি.
৮৫২. সিঙ্গন্তি সিঙ্গারং. তঞ্হি কুসলস্স ৰিজ্ঝনতো সমাসেৰিততায সীসে পরিক্খতং সুনিখতং ৰিসাণং ৰিয, থিরত্তা চ সিঙ্গং ৰিযাতি সিঙ্গং, তং পনত্থতো রাগো.
৮৫৩. তেমনকরণত্থে তিন্তিণ-সদ্দো দট্ঠব্বো. খীযনন্তি চ যেন লোভেন পরং মমন্তি ৰদন্তং খীযতি, সো ৰুত্তো. খীযনং ভণ্ডনন্তি চ ৰদন্তি. তিন্তিণন্তি ৰা লোলুপ্পমিচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. সঞ্ঞা-সদ্দো হি এসো লোলুপ্পৰাচকোতি.
৮৫৪. ঊরুপ্পমাণাপীতি এতেন মহন্তঘনভাৰেন অপূতিতং দস্সেতি. অথৰাতিআদিনা চীৰরমণ্ডনাদীনং ৰিসেসনানি ‘‘ইমস্স ৰা পূতিকাযস্স বাহিরানং ৰা পরিক্খারানং মণ্ডনা’’তিআদীনীতি দস্সেতি. চীৰরেন হি মণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা, চীৰরস্স ৰা মণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা, এৰং পত্তমণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা চাতি অধিপ্পাযো. ঊনট্ঠানপূরণং ছৰিরাগসুসণ্ঠানাদিকরণঞ্চ চীৰরাদীসু কাযে চ যথাযোগং যোজেতব্বং. তদহুজাতদারকো ৰিয হোতীতি দারকচাপল্যং ন মুঞ্চতীতি অত্থো.
৮৫৫. সদিসা অনুরূপা ভত্তি সভাগো, ন সভাগো অসভাগো, মানথদ্ধতা, ৰিরোধো ৰা. তেনস্স মাতাদীসু ৰত্তনং অসভাগৰুত্তিতা. এৰংৰিধানং মানাধিকানং অকুসলানমিদং নামং.
৮৫৬. পরিতস্সিতাতি সঙ্কম্পনা, উক্কণ্ঠিতস্স ৰা তস্স তস্স তণ্হাযনা.
৮৫৭. কুসলকরণে কাযস্স অৰিপ্ফারিকতা লীনতা জাতিআলস্যং, ন রোগউতুভোজনাদীহি কাযগেলঞ্ঞং তন্দী নাম, অথ খো পকতিআলস্যন্তি অত্থো. কাযালসিযন্তি নামকাযস্স আলসিযং, তদেৰ রূপকাযস্সাপীতি দট্ঠব্বং.
৮৫৮. অচ্চসনাদীহি উপ্পন্নধাতুক্খোভনিমিত্তং আলসিযং ৰিজম্ভিতা.
৮৫৯. ভত্তনিমিত্তেন উপ্পন্নং আলস্যং ভত্তসম্মদো.
৮৬০. ইমেহি পনাতি চিত্তস্স অকল্যতাদীহি. সব্বত্থ কিলেসৰসেনাতি থিনমিদ্ধকারণানং রাগাদীনং ৰসেনাতি দট্ঠব্বং.
৮৬১. সম্মাআজীৰতো অপেতো কতোতি অপকতো. সো আজীৰুপদ্দৰেন উপদ্দুতোতি কত্ৰা আহ ‘‘উপদ্দুতস্সাতি অত্থো’’তি.
তিৰিধম্পি তং তত্থ আগতং তস্স নিস্সযভূতায ইমায পাল়িযা দস্সেতুন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
পাপণিকানীতি আপণতো ছড্ডিতানি. নন্তকানীতি অন্তরহিতানি, চীরানি ৰা. গিলানস্স পচ্চযভূতা ভেসজ্জসঙ্খাতা জীৰিতপরিক্খারা গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা. পূতিমুত্তন্তি পুরাণস্স অপুরাণস্স চ সব্বস্স গোমুত্তস্সেতং নামং. পূতিভাৰেন ছড্ডিতোসধন্তিপি কেচি.
অগব্ভিকা একদ্ৰারা দীঘসালা কির উদ্দণ্ডো. কুচ্ছিতরজভূতায পাপিচ্ছতায নিরত্থককাযৰচীৰিপ্ফন্দনিগ্গহণং কোরজং, তং এতস্স অত্থীতি কোরজিকো, অতিৰিয কোরজিকো কোরজিককোরজিকো. অতিপরিসঙ্কিতোতি কেচি. মুখসম্ভাৰিতোতি কোরজিককোরজিকাদিভাৰেন পৰত্তৰচনেহি অত্তনো মুখমত্তেন অঞ্ঞেহি সম্ভাৰিতো. সো এৰরূপো এৰরূপতায এৰ অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা ‘‘অযং সমণো’’তিআদিং কথেতি.
পণিধাযাতি ‘‘অরহাতি মং জানন্তূ’’তি চিত্তং ঠপেত্ৰা, পত্থেত্ৰা ৰা. আপাথকজ্ঝাযীতি মনুস্সানং আপাথট্ঠানে সমাধিং সমাপন্নো ৰিয নিসীদন্তো আপাথকে জনস্স পাকটট্ঠানে ঝাযী.
অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা অত্তনো সমীপে ভণনং সামন্তজপ্পিতং. আকারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘অঠপনা’’তি ৰুত্তং. কুহনং কুহো, তস্স অযনা পৰত্তি কুহাযনা, কুহস্স ৰা পুগ্গলস্স অযনা গতিকিরিযা কুহাযনা.
৮৬২. পুট্ঠস্সাতি ‘‘কো তিস্সো, কো রাজপূজিতো’’তি পুট্ঠস্স. নহনাতি বন্ধনা পরিৰেঠনা.
৮৬৩. নিমিত্তেন চরন্তো জীৰন্তো নিমিত্তকারকো নেমিত্তিকো, তস্স ভাৰো নেমিত্তিকতা. অত্তনো ইচ্ছায পকাসনং ওভাসো. কো পন সোতি? ‘‘অজ্জ ভিক্খূনং পচ্চযা দুল্লভা জাতা’’তিআদিকা পচ্চযপটিসংযুত্তকথা. ইচ্ছিতৰত্থুস্স সমীপে কথনং সামন্তজপ্পা.
৮৬৪. বহি ছড্ডনং উক্খেপনা. পরপিট্ঠিমংসখাদনসীলো পরপিট্ঠিমংসিকো, তস্স ভাৰো পরপিট্ঠিমংসিকতা.
৮৬৫. নিকত্তুং অপ্পেন লাভেন বহুকং ৰঞ্চেত্ৰা গহেতুং ইচ্ছনং নিজিগীসনং, তস্স ভাৰো নিজিগীসনতা. তস্সেৰ ইচ্ছনস্স পৰত্তিআকারো, তংসহজাতং ৰা গৰেসনকম্মং.
৮৬৬. ৰণ্ণসম্পন্নং পোক্খরং ৰণ্ণপোক্খরন্তি উত্তরপদলোপো পুব্বপদস্স দট্ঠব্বো, ৰণ্ণপারিপূরী ৰা ৰণ্ণপোক্খরতা. ‘‘অত্থজাপিকা’’তি এত্থ ৰিয জপ-সদ্দো উপ্পত্তিৰাচকোতি আহ ‘‘পৰত্তেতী’’তি.
৮৬৭. সেয্যসদিসমানা উন্নতিৰসেন পৰত্তাতি উভযত্থাপি ‘‘মানং জপ্পেতী’’তি ৰুত্তং.
৮৬৮. হীনমানো পন ওনতিৰসেন পৰত্তিতো কেৰলেন মানসদ্দেন নিদ্দেসং নারহতীতি তংনিদ্দেসে ‘‘ওমানং জপ্পেতী’’তি (ৰিভ. ৮৭৪) ৰুত্তং.
৮৭২. রাজভোগেন রট্ঠভুঞ্জনকো রাজনিস্সিতো রট্ঠিযো.
৮৭৯. পুগ্গলং অনামসিত্ৰাতি যথা সেয্যস্স সেয্যমানাদিনিদ্দেসেসু ‘‘পরেহি সেয্যং অত্তানং দহতী’’তি সেয্যাদিপুগ্গলো মানুপ্পাদকো আমট্ঠো, এৰমেতস্স সেয্যমানভাৰেপি মানুপ্পাদকপুগ্গলৰিসেসং অনামসিত্ৰা ‘‘পরে অতিমঞ্ঞতি’’চ্চেৰ ৰুত্তন্তি অত্থো. পরে অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞনঞ্হি যস্স কস্সচি অতিমানোতি.
৮৮০. পুরিমমানস্স উপরিমানো মানাতিমানো, অতি-সদ্দো উপরি-সদ্দস্স অত্থং ৰদতীতি দট্ঠব্বো. পুরিমমানং ৰা অতিক্কন্তো মানো মানাতিমানো.
৮৮১. পক্খিজাতীসু ৰাযসো অন্তো লামকোতি কত্ৰা ‘‘কাকজাতি ৰিযা’’তি ৰুত্তং.
৮৮২. থেরো কির দোসচরিতো অহোসি, তস্মা আদিতোৰ ‘‘তুম্হে অখীণাসৰা’’তি অৰত্ৰা উপাযেন কথেসীতি ৰদন্তি, দোসচরিতত্তা ৰা খিপ্পং ততিযপদৰারে ৰিরাগং উপ্পাদেসীতি অধিপ্পাযো.
৮৮৩. মানং অনুগতচ্ছন্দোতি মানসম্পযুত্তছন্দো, মানসভাৰং অনুগতো মানচ্ছন্দো ৰা.
৮৮৪. ‘‘ৰিলম্বন’’ন্তি চ ইত্থিপুরিসসম্মাননাদিকিরিযাদিৰিলম্বনপটিসংযুত্তং কত্তব্বং দট্ঠব্বং. তত্থ যুত্তমুত্তসিলিট্ঠং পটিভানং ৰিলম্বনপটিভানং.
৮৮৭. অমরৰাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, অত্তনো অমরণত্থায দেৰভাৰত্থায ৰা ৰিতক্কো অমরৰিতক্কো.
৮৮৮. পরেসু অনুদ্দযা রাগৰসেন অনুদ্দযকরণং এতস্সাতি পরানুদ্দযো, তস্স ভাৰো পরানুদ্দযতা, পরেসু ৰা অনুদ্দযস্সেৰ সহনন্দিতাদিকস্স ভাৰো পরানুদ্দযতা, তাদিসো রাগো. তত্থাতি পরানুদ্দযতায সংসট্ঠৰিহারেন দস্সিতাযাতি অত্থো যুজ্জতি.
৮৯০. অনৰঞ্ঞত্তিং পত্থেন্তো অনৰঞ্ঞত্তত্থমেৰ কামগুণে চ পত্থেতীতি আহ ‘‘পঞ্চকাম…পে… নিস্সিতো হুত্ৰা’’তি.
এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.