১৭. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গো

১. এককমাতিকাদিৰণ্ণনা

৮৩২. ‘‘তেত্তিংসতি তিকা’’তি ৰুত্তং, তে পন পঞ্চতিংস. তথা ‘‘পুরিসমলাদযো অট্ঠ নৰকা’’তি ৰুত্তং, তে পন আঘাতৰত্থুআদযো নৰ. যে ‘‘দ্ৰে অট্ঠারসকা’’তিআদিম্হি ৰুত্তা, তে এৰ ‘‘ইতি অতীতানি ছত্তিংসা’’তিআদিনা তযো ছত্তিংসকা কতাতি আহ ‘‘ছ অট্ঠারসকা’’তি, দ্ৰাসট্ঠি পন দিট্ঠিগতানি অঞ্ঞত্থ ৰুত্তভাৰেনেৰ ইধ নিক্খিত্তানীতি ন গহিতানীতি দট্ঠব্বানি.

এককমাতিকাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(১.) এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৪৩-৮৪৪. অত্থি পটিচ্চং নামাতি যথা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু নিস্সযাদিপচ্চযভাৰেন পটিচ্চাতি ৰুত্তং, ন তথা ইধ খত্তিযাদিজাতীনং পরমত্থতো অৰিজ্জমানানং নিস্সযাদিপচ্চযত্তস্স অভাৰা. যেসু পন খন্ধেসু সন্তেসু খত্তিযাদিসম্মুতি হোতি, তেসং অব্বোচ্ছিন্নতাৰ খত্তিযাদিজাতিযা অত্থিতা, সা ইধ পটিচ্চ-সদ্দেন ৰিভাৰিতাতি অত্থো. একিস্সা সেণিযাতি অসম্ভিন্নাযাতি অত্থো.

পঞ্হৰিস্সজ্জনাদিকিরিযাসু পুরতো করণং পুরেক্খারো. নিক্খেপরাসীতি নিধানরাসি. পত্থটাকিত্তিনোতি ৰিত্থিণ্ণাকিত্তিনো. রত্তঞ্ঞুমদোতি পুরাণঞ্ঞুতামদোতি ৰদন্তি. চিররত্তিজাতেন, চিররত্তিপব্বজিতেন ৰা জানিতব্বস্স, রত্তীনমেৰ ৰা জাননমদো. উপট্ঠাপকমানোতি আণাকরণমানো. আণাকরণঞ্হি ৰিচারণং ইধ ‘‘যসো’’তি ৰুত্তন্তি. পরিমণ্ডলত্তভাৰনিস্সিতো মানো পরিণাহমদো. সরীরসম্পত্তিপারিপূরিযা মদো পারিপূরিমদো.

৮৪৫. ৰত্থুনা ৰিনাপি ৰত্তব্বতায অৰত্থুকং, ন ৰত্থুনো অভাৰা.

৮৪৬. চিত্তস্স ৰোস্সজ্জনন্তি চিত্তস্স সতিতো মুচ্চনং, কাযদুচ্চরিতাদীসু পক্খন্দনং ৰা ৰোস্সগ্গো. পতিট্ঠাভাৰোতি কুসলকরণে অট্ঠানং, অনুট্ঠানন্তি অত্থো. পমাদসঙ্খাতস্স অত্থস্স কাযদুচ্চরিতে চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো পাণাতিপাতে মিচ্ছাদিট্ঠিযং কোধে উপনাহেতি এৰমাদিকো পরিযাযো অপরিযন্তো, তদত্থতপ্পরিযাযপ্পকাসকো ৰোস্সগ্গনিস্সগ্গাদিকো ব্যঞ্জনপরিযাযো চাতি সব্বং তং সঙ্খিপিত্ৰা এৰরূপোতি ইদং আকারনিদস্সনং সব্বপরিযাযস্স ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা কতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিযন্তাভাৰতো’’তি. ৰিস্সট্ঠাকারোতি সতিযা পচ্চনীকভূতে চত্তারো খন্ধে দস্সেতি.

৮৪৭. চিত্তস্স থদ্ধতা তথাপৰত্তচিত্তমেৰাতি ৰদন্তি, মানৰিসেসো ৰা দট্ঠব্বো. উপসঙ্কমনে ৰন্দিতব্বং হোতীতি পরিযন্তেনেৰ চরতি.

৮৪৮. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘আৰুসো, ত্ৰং আপন্নোসী’’তিআদিনা তেন ৰুত্তং তস্সেৰ উপরি খিপনৰসেন ‘‘পটিপ্ফরিত্ৰা’’তি ৰদন্তি. ‘‘তস্মিং নাম দলিদ্দে, অকুসলে ৰা ইদং করোন্তে অহং কস্মা ন করোমী’’তি এৰং ইধ পটিপ্ফরণং যুত্তং. করণস্স উত্তরকিরিযা করণুত্তরিযং. অকুসলপক্খো এসাতি সারম্ভোতি অধিপ্পাযো.

৮৪৯. অতিচ্চ ইচ্ছতীতি অতিচ্চিচ্ছো, তস্স ভাৰো অতিচ্চিচ্ছতাতি ৰত্তব্বে চ্চি-কারলোপং কত্ৰা ‘‘অতিচ্ছতা’’তি ৰুত্তং. অত্রিচ্ছতাতি চ সা এৰ ৰুচ্চতীতি. তত্রাপি নেরুত্তিকৰিধানেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যথালদ্ধং ৰা অতিক্কমিত্ৰা অত্র অত্র ইচ্ছনং অত্রিচ্ছতা, সা এৰ র-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ‘‘অতিচ্ছতা’’তি ৰুত্তা.

অত্রিচ্ছন্তি অতিচ্ছং, অত্র ৰা ইচ্ছন্তো. কেন? অতিলোভেন অতিলোভমিচ্ছাসঙ্খাতেন অতিলোভমদেন চ. অত্তনো হিতং অত্তাতি ৰুত্তং. হাযতি জীরতি, আদিণ্ণো ৰা অত্তা, পত্তো ৰা অত্তা, নং জীরতি চন্দকিন্নরিং পত্থযিত্ৰা অসিতাভূদেৰিযা ৰিহীনো ৰিয.

ইচ্ছাহতস্সাতি ইচ্ছায উপদ্দুতস্স, মুদ্দিতস্স ৰা.

অতিহীল়যানোতি অৰমঞ্ঞমানো. মলকন্তি এৰংনামকং জনপদং, অব্ভোকাসং ৰা. কোদণ্ডকেনাতি কুদণ্ডকেন রস্সদণ্ডকেন. গদ্দুলেনাতি চ ৰদন্তি. রুহিরমক্খিতঙ্গোতি রুহিরসিন্নগত্তো.

৮৫০. জানন্তস্সেৰ ভিয্যো ভিয্যো চোদেন্তো ৰিয সম্ভাৰেতুকামো হোতি. পচ্চযেতি উপাদানাদিপচ্চযে.

৮৫১. যে পতিরূপেন ৰঞ্চেন্তি, তে গণ্ঠিকা, দুরাচারেন ৰা গণ্ঠিভূতা. গণ্ঠিকপুত্তা নাম গণ্ঠিকা এৰ হোন্তি, তেন সদ্ধিৰিহারিকা গণ্ঠিকভাৰেন ‘‘থেরো…পে… দীঘচঙ্কমে ৰিহরতী’’তি ৰদন্তি.

ৰট্টতি ভন্তেতি অযম্পি একো পকারো, লাভিনা এৰ পন সক্কা ঞাতুন্তি অত্তনো সমাপত্তিলাভিতং সূচেতীতি অত্থো. পঞ্চত্তযং নাম উপরিপণ্ণাসকে দুতিযসুত্তং (ম. নি. ৩.২১ আদযো). তস্স গম্ভীরত্তা ৰদতি ‘‘পঞ্চত্তযং ওলোকেন্তস্সা’’তি.

৮৫২. সিঙ্গন্তি সিঙ্গারং. তঞ্হি কুসলস্স ৰিজ্ঝনতো সমাসেৰিততায সীসে পরিক্খতং সুনিখতং ৰিসাণং ৰিয, থিরত্তা চ সিঙ্গং ৰিযাতি সিঙ্গং, তং পনত্থতো রাগো.

৮৫৩. তেমনকরণত্থে তিন্তিণ-সদ্দো দট্ঠব্বো. খীযনন্তি চ যেন লোভেন পরং মমন্তি ৰদন্তং খীযতি, সো ৰুত্তো. খীযনং ভণ্ডনন্তি চ ৰদন্তি. তিন্তিণন্তি ৰা লোলুপ্পমিচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. সঞ্ঞা-সদ্দো হি এসো লোলুপ্পৰাচকোতি.

৮৫৪. ঊরুপ্পমাণাপীতি এতেন মহন্তঘনভাৰেন অপূতিতং দস্সেতি. অথৰাতিআদিনা চীৰরমণ্ডনাদীনং ৰিসেসনানি ‘‘ইমস্স ৰা পূতিকাযস্স বাহিরানং ৰা পরিক্খারানং মণ্ডনা’’তিআদীনীতি দস্সেতি. চীৰরেন হি মণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা, চীৰরস্স ৰা মণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা, এৰং পত্তমণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা চাতি অধিপ্পাযো. ঊনট্ঠানপূরণং ছৰিরাগসুসণ্ঠানাদিকরণঞ্চ চীৰরাদীসু কাযে চ যথাযোগং যোজেতব্বং. তদহুজাতদারকো ৰিয হোতীতি দারকচাপল্যং ন মুঞ্চতীতি অত্থো.

৮৫৫. সদিসা অনুরূপা ভত্তি সভাগো, ন সভাগো অসভাগো, মানথদ্ধতা, ৰিরোধো ৰা. তেনস্স মাতাদীসু ৰত্তনং অসভাগৰুত্তিতা. এৰংৰিধানং মানাধিকানং অকুসলানমিদং নামং.

৮৫৬. পরিতস্সিতাতি সঙ্কম্পনা, উক্কণ্ঠিতস্স ৰা তস্স তস্স তণ্হাযনা.

৮৫৭. কুসলকরণে কাযস্স অৰিপ্ফারিকতা লীনতা জাতিআলস্যং, ন রোগউতুভোজনাদীহি কাযগেলঞ্ঞং তন্দী নাম, অথ খো পকতিআলস্যন্তি অত্থো. কাযালসিযন্তি নামকাযস্স আলসিযং, তদেৰ রূপকাযস্সাপীতি দট্ঠব্বং.

৮৫৮. অচ্চসনাদীহি উপ্পন্নধাতুক্খোভনিমিত্তং আলসিযং ৰিজম্ভিতা.

৮৫৯. ভত্তনিমিত্তেন উপ্পন্নং আলস্যং ভত্তসম্মদো.

৮৬০. ইমেহি পনাতি চিত্তস্স অকল্যতাদীহি. সব্বত্থ কিলেসৰসেনাতি থিনমিদ্ধকারণানং রাগাদীনং ৰসেনাতি দট্ঠব্বং.

৮৬১. সম্মাআজীৰতো অপেতো কতোতি অপকতো. সো আজীৰুপদ্দৰেন উপদ্দুতোতি কত্ৰা আহ ‘‘উপদ্দুতস্সাতি অত্থো’’তি.

তিৰিধম্পি তং তত্থ আগতং তস্স নিস্সযভূতায ইমায পাল়িযা দস্সেতুন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.

পাপণিকানীতি আপণতো ছড্ডিতানি. নন্তকানীতি অন্তরহিতানি, চীরানি ৰা. গিলানস্স পচ্চযভূতা ভেসজ্জসঙ্খাতা জীৰিতপরিক্খারা গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা. পূতিমুত্তন্তি পুরাণস্স অপুরাণস্স চ সব্বস্স গোমুত্তস্সেতং নামং. পূতিভাৰেন ছড্ডিতোসধন্তিপি কেচি.

অগব্ভিকা একদ্ৰারা দীঘসালা কির উদ্দণ্ডো. কুচ্ছিতরজভূতায পাপিচ্ছতায নিরত্থককাযৰচীৰিপ্ফন্দনিগ্গহণং কোরজং, তং এতস্স অত্থীতি কোরজিকো, অতিৰিয কোরজিকো কোরজিককোরজিকো. অতিপরিসঙ্কিতোতি কেচি. মুখসম্ভাৰিতোতি কোরজিককোরজিকাদিভাৰেন পৰত্তৰচনেহি অত্তনো মুখমত্তেন অঞ্ঞেহি সম্ভাৰিতো. সো এৰরূপো এৰরূপতায এৰ অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা ‘‘অযং সমণো’’তিআদিং কথেতি.

পণিধাযাতি ‘‘অরহাতি মং জানন্তূ’’তি চিত্তং ঠপেত্ৰা, পত্থেত্ৰা ৰা. আপাথকজ্ঝাযীতি মনুস্সানং আপাথট্ঠানে সমাধিং সমাপন্নো ৰিয নিসীদন্তো আপাথকে জনস্স পাকটট্ঠানে ঝাযী.

অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা অত্তনো সমীপে ভণনং সামন্তজপ্পিতং. আকারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘অঠপনা’’তি ৰুত্তং. কুহনং কুহো, তস্স অযনা পৰত্তি কুহাযনা, কুহস্স ৰা পুগ্গলস্স অযনা গতিকিরিযা কুহাযনা.

৮৬২. পুট্ঠস্সাতি ‘‘কো তিস্সো, কো রাজপূজিতো’’তি পুট্ঠস্স. নহনাতি বন্ধনা পরিৰেঠনা.

৮৬৩. নিমিত্তেন চরন্তো জীৰন্তো নিমিত্তকারকো নেমিত্তিকো, তস্স ভাৰো নেমিত্তিকতা. অত্তনো ইচ্ছায পকাসনং ওভাসো. কো পন সোতি? ‘‘অজ্জ ভিক্খূনং পচ্চযা দুল্লভা জাতা’’তিআদিকা পচ্চযপটিসংযুত্তকথা. ইচ্ছিতৰত্থুস্স সমীপে কথনং সামন্তজপ্পা.

৮৬৪. বহি ছড্ডনং উক্খেপনা. পরপিট্ঠিমংসখাদনসীলো পরপিট্ঠিমংসিকো, তস্স ভাৰো পরপিট্ঠিমংসিকতা.

৮৬৫. নিকত্তুং অপ্পেন লাভেন বহুকং ৰঞ্চেত্ৰা গহেতুং ইচ্ছনং নিজিগীসনং, তস্স ভাৰো নিজিগীসনতা. তস্সেৰ ইচ্ছনস্স পৰত্তিআকারো, তংসহজাতং ৰা গৰেসনকম্মং.

৮৬৬. ৰণ্ণসম্পন্নং পোক্খরং ৰণ্ণপোক্খরন্তি উত্তরপদলোপো পুব্বপদস্স দট্ঠব্বো, ৰণ্ণপারিপূরী ৰা ৰণ্ণপোক্খরতা. ‘‘অত্থজাপিকা’’তি এত্থ ৰিয জপ-সদ্দো উপ্পত্তিৰাচকোতি আহ ‘‘পৰত্তেতী’’তি.

৮৬৭. সেয্যসদিসমানা উন্নতিৰসেন পৰত্তাতি উভযত্থাপি ‘‘মানং জপ্পেতী’’তি ৰুত্তং.

৮৬৮. হীনমানো পন ওনতিৰসেন পৰত্তিতো কেৰলেন মানসদ্দেন নিদ্দেসং নারহতীতি তংনিদ্দেসে ‘‘ওমানং জপ্পেতী’’তি (ৰিভ. ৮৭৪) ৰুত্তং.

৮৭২. রাজভোগেন রট্ঠভুঞ্জনকো রাজনিস্সিতো রট্ঠিযো.

৮৭৯. পুগ্গলং অনামসিত্ৰাতি যথা সেয্যস্স সেয্যমানাদিনিদ্দেসেসু ‘‘পরেহি সেয্যং অত্তানং দহতী’’তি সেয্যাদিপুগ্গলো মানুপ্পাদকো আমট্ঠো, এৰমেতস্স সেয্যমানভাৰেপি মানুপ্পাদকপুগ্গলৰিসেসং অনামসিত্ৰা ‘‘পরে অতিমঞ্ঞতি’’চ্চেৰ ৰুত্তন্তি অত্থো. পরে অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞনঞ্হি যস্স কস্সচি অতিমানোতি.

৮৮০. পুরিমমানস্স উপরিমানো মানাতিমানো, অতি-সদ্দো উপরি-সদ্দস্স অত্থং ৰদতীতি দট্ঠব্বো. পুরিমমানং ৰা অতিক্কন্তো মানো মানাতিমানো.

৮৮১. পক্খিজাতীসু ৰাযসো অন্তো লামকোতি কত্ৰা ‘‘কাকজাতি ৰিযা’’তি ৰুত্তং.

৮৮২. থেরো কির দোসচরিতো অহোসি, তস্মা আদিতোৰ ‘‘তুম্হে অখীণাসৰা’’তি অৰত্ৰা উপাযেন কথেসীতি ৰদন্তি, দোসচরিতত্তা ৰা খিপ্পং ততিযপদৰারে ৰিরাগং উপ্পাদেসীতি অধিপ্পাযো.

৮৮৩. মানং অনুগতচ্ছন্দোতি মানসম্পযুত্তছন্দো, মানসভাৰং অনুগতো মানচ্ছন্দো ৰা.

৮৮৪. ‘‘ৰিলম্বন’’ন্তি চ ইত্থিপুরিসসম্মাননাদিকিরিযাদিৰিলম্বনপটিসংযুত্তং কত্তব্বং দট্ঠব্বং. তত্থ যুত্তমুত্তসিলিট্ঠং পটিভানং ৰিলম্বনপটিভানং.

৮৮৭. অমরৰাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, অত্তনো অমরণত্থায দেৰভাৰত্থায ৰা ৰিতক্কো অমরৰিতক্কো.

৮৮৮. পরেসু অনুদ্দযা রাগৰসেন অনুদ্দযকরণং এতস্সাতি পরানুদ্দযো, তস্স ভাৰো পরানুদ্দযতা, পরেসু ৰা অনুদ্দযস্সেৰ সহনন্দিতাদিকস্স ভাৰো পরানুদ্দযতা, তাদিসো রাগো. তত্থাতি পরানুদ্দযতায সংসট্ঠৰিহারেন দস্সিতাযাতি অত্থো যুজ্জতি.

৮৯০. অনৰঞ্ঞত্তিং পত্থেন্তো অনৰঞ্ঞত্তত্থমেৰ কামগুণে চ পত্থেতীতি আহ ‘‘পঞ্চকাম…পে… নিস্সিতো হুত্ৰা’’তি.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(২.) দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৯১. উপনয্হতীতি বন্ধতি. অ-কারো অনন্তরত্থৰাচকো, মরিযাদৰাচকস্স ৰা আকারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘অট্ঠপনা’’তি ৰুত্তন্তি ‘‘অনন্তরট্ঠপনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পঠমুপ্পন্নস্স পৰত্তাকারো মরিযাদা, তং অনতিক্কমিত্ৰা তস্সেৰ দল়্হীকরণৰসেন ঠপনা মরিযাদট্ঠপনা. পকতিট্ঠপনামত্তমেৰ, ৰিসেসনরহিতাতি অত্থো.

৮৯২. নিট্ঠুরিযং খেল়পাতনং, নিট্ঠুরিযং ৰিয নিট্ঠুরিযং. দস্সেত্ৰাতি দন্তেহি ছিন্দিত্ৰা. তেন পন দস্সনং পল়াসোতি দস্সেতি. পল়াসস্স আযনাতি যুগগ্গাহপ্পৰত্তি. সমভাৰদহনং জযো, তস্স আহরণতো আহারো. ধুরং ন দেতীতি পামোক্খং ন দেতি.

৮৯৪. কাযেন চেতিযঙ্গণাদিৰত্তং করোতি ‘‘এৰং ৰত্তসম্পন্নো সদ্ধো কথং কাযদুচ্চরিতাদীনি করিস্সতী’’তি পরেসং ঞাপনত্থং. অতিচ্চাতি অচ্চযং কত্ৰা. আসরন্তীতি আগচ্ছন্তি, পুন পটিচ্ছাদনে পৰত্তন্তীতি অত্থো. কোনামেৰং করোতীতি ৰোচ্ছিন্দনচ্ছাদনা ৰা ৰোচ্ছাদনা.

ন সম্মা ভাসিতাতি যো ন সম্মা ভাসতি, সো সঠোতি দস্সেতি. কুচ্ছি ৰা পিট্ঠি ৰা জানিতুং ন সক্কাতি অসন্তগুণসম্ভাৰনেনেৰ চিত্তানুরূপকিরিযাৰিরহতো ‘‘এৰংচিত্তো এৰংকিরিযো’’তি জানিতুং ন সক্কাতি অত্থো.

অজো এৰ অজামিগো. নেলকোতি তরুণৰচ্ছো. যথা সো যক্খো তাদিসং রূপং দস্সেত্ৰা ‘‘অজা’’তি সঞ্ঞায আগতাগতে খাদতি, এৰমযম্পি তংতংসদিসগুণসম্ভাৰনেন তে তে ৰঞ্চেতি. তেনেতং সাঠেয্যং মাযাতো বলৰতরা ৰঞ্চনাতি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘পরিক্খত্ততা’’তি ৰুত্তং.

৯০৮. সক্কাযদিট্ঠাদীনং অভাৰেপি যং সংযোজনং হোতি, তং বহিদ্ধা সংযোজনতো বহিদ্ধাসংযোজনস্স পুগ্গলস্স ৰিসেসনভূতং বহিদ্ধাসংযোজনং নাম.

দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৩.) তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯০৯. অকুসলমূলানেৰ ৰট্টমূলানীতি তেহি কথিতেহি ৰট্টমূলসমুদাচারো কথিতো হোতীতি আহ ‘‘তীহি…পে… কথিতো’’তি.

৯১৯. সস্সতো লোকোতিআদিদস্সনমেৰ ব্রহ্মচরিযং মোক্খসম্পাপকং উত্তমচরিযন্তি দিট্ঠিগতিকেহি সম্মতন্তি আহ ‘‘দিট্ঠিগতিকসম্মতস্সা’’তি. রূপারূপাৰচরৰিপাকেসু সাতিসযো ভৰরাগোতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘মহাব্রহ্মান’’ন্তি.

৯২০. কথংৰিধন্তি কেনাকারেন সণ্ঠিতন্তি অত্থোতি কত্ৰা আহ ‘‘আকারসণ্ঠান’’ন্তি. মানঠপনাতি সেয্যাদিৰসেন মানেন ঠপনা, মানসঙ্খাতা ৰা ঠপনা.

৯২১. চেতসো উত্রাসো দোমনস্সং, দোসো ৰা, তংসম্পযুত্তা ৰা চেতনাদযো.

৯২২. দেসনাসুখতাযাতি তিণ্ণং অদ্ধানং ৰসেন ৰিচিকিচ্ছায দেসনা সুখা ‘‘কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতী’’তি, ন পন তথা মোহেনাতি অধিপ্পাযো. ৰণ্ণাদিভেদং সুত্ৰাতি কেচি কির ৰদন্তি ‘‘খত্তিযজীৰো পণ্ডুৰণ্ণো. কস্মা? সো হি পুব্বণ্হে রমতি, পুব্বণ্হে চ ছাযা পণ্ডুৰণ্ণা. ব্রাহ্মণৰেস্সসুদ্দজীৰা ওদাতপীতকাল়ৰণ্ণা. তে হি মজ্ঝন্হসাযন্হরত্তীসু ওদাতপীতকাল়ছাযা কাল়তমকালেসু রমন্তী’’তি তেসং ৰণ্ণভেদং, ‘‘ব্যাপী পরিমণ্ডলো’’তিআদিনা কথেন্তানং সণ্ঠানভেদঞ্চ সুত্ৰা.

৯২৩. পুরিসপুগ্গলোতি পদদ্ৰযং একপদং কত্ৰা জানন্তানং ৰসেনাযং সম্মুতিকথা পৰত্তা, পদন্তরমেৰ ৰা ইদং পুগ্গলৰাচকন্তি দস্সেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. অথ ৰা পুরিসোতি ৰুত্তো চ পুগ্গলো এৰ, ন পুরিসিন্দ্রিযযুত্তোৰাতি দস্সনত্থম্পি ‘‘পুরিসপুগ্গলো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অট্ঠসু আবাধেসূতি পিত্তসেম্হৰাতসমুট্ঠানউতুৰিপরিণামজওপক্কমিকৰিসমপরিহারজসন্নিপাতজকম্মসমুট্ঠানেসু. পুব্বে কতন্তি পুরাণতরকম্মং ইচ্ছন্তীতি উপপজ্জৰেদনীযঞ্চ কির পটিক্খিপন্তি. আণত্তিমূলকেন ৰাতি যোপি আণাপেত্ৰা ৰধবন্ধাদিদুক্খং উপ্পাদেতি, তম্পি তংমূলকং ন হোতি, ইস্সরনিম্মানমূলমেৰাতি অধিপ্পাযো.

৯২৪. মোহস্স অনুদহনং দাহকারণতায ৰুত্তং, সভাৰতোপি পন অসম্পটিৰেধো সম্পটিৰেধসুখস্স পচ্চনীকভূতো দুক্খো এৰাতি অনুদহনতা ৰেদিতব্বা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘উপেক্খা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৰুত্তা.

৯২৬. পুথুনিমিত্তারম্মণেসূতি সুভনিমিত্তাদিৰসেন পুথুনিমিত্তসভাৰেসু আরম্মণেসু, পুথুসভাৰেসু ৰা সুভনিমিত্তাদিআরম্মণেসু. কোসজ্জপমাদনিদ্দেসানং সমানত্তেপি অৰিপ্ফারিকতাসঙ্খাতা লীনৰুত্তিতা কোসজ্জং, সতিৰোস্সগ্গসঙ্খাতং পমজ্জনং পমাদোতি অযং ৰিসেসোতি.

৯৩১. সগরুৰাসন্তি সওত্তপ্পৰাসমাহ, সজেট্ঠকৰাসন্তি সহিরিৰাসং. অনাদিযনা অনদ্দা ওৰাদঅগ্গহণং, অচিত্তীকারোতি অত্থো. সুক্খকট্ঠস্স ৰিয অনল্লতা, অমুদুতা ৰা অনদ্দা. অসীল্যন্তি অসুখসীলতা অমুদুতা এৰ.

৯৩৪. উপারম্ভো দোসসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো সিযা.

৯৩৬. ‘‘ইধ পাসাণং করোতী’’তিআদিনা ঠপনত্থেপি করোতি-সদ্দো যুজ্জতীতি আহ ‘‘করোতীতি ঠপেতী’’তি. এত্থ চাযং আৰজ্জনা অকুসলানং আসন্নকারণত্তা খুদ্দকৰত্থূসু ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, তদনুকূলকিচ্চত্তা ৰা.

তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৪.) চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৩৯. ইতীতি নিদস্সনে নিপাতোতি এৰং-সদ্দেন সমানত্থোতি দস্সেতি. ভৰাভৰহেতূতিপীতি এত্থ ভৰন্তি জাযন্তি এতেনাতি ভৰো, সপ্পিআদিভেসজ্জং. ভৰো এৰ পণীততরো অভিৰুদ্ধো অভৰো. ভাৰনারামতাঅরিযৰংসপ্পহেয্যত্তা ৰা পুরিমতণ্হাত্তযৰজ্জা সব্বা তণ্হা ‘‘ভৰাভৰহেতু উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

এতাযাতি ছন্দাদিঅগতিযা. ন গচ্ছন্তীতি ন পৰত্তন্তি, তং তং কিরিযং ন করোন্তীতি অত্থো. ইমিনাতি ছন্দাদিনা অগতিগমনেন. ছন্দাদীসু যেন নিন্নো, তেন গমনং যথানিন্নগমনং.

‘‘রাজা’’তিআদিনা রাজাদিনিমিত্তো ৰিয ঊমিআদিনিমিত্তো চিত্তুত্রাসো ঊমিআদিভযং, ‘‘ঊমিভযন্তি খো, ভিক্খৰে, কোধুপাযাসস্সেতং অধিৰচন’’ন্তিআদিৰচনতো (ম. নি. ২.১৬২; অ. নি. ৪.১২২; ইতিৰু. ১০৯) কোধুপাযাসওদরিকত্তপঞ্চকামগুণমাতুগামা ৰা. তত্থ পঞ্চকামগুণমাতুগামগ্গহণেন তন্নিস্সিতছন্দরাগগ্গহণং ৰেদিতব্বং, ওদরিকত্তঞ্চ লোভোৰ. উক্খেপনীযাদিকম্মং ৰিনযদণ্ডং.

‘‘অথ খো তিম্বরুকো পরিব্বাজকো যেন ভগৰা…পে… এতদৰোচ ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি? মা হেৰং তিম্বরুকাতি ভগৰা অৰোচা’’তিআদিনা নিদানৰগ্গে (সং. নি. ২.১৮) আগতত্তা ‘‘তিম্বরুকদিট্ঠী’’তি ৰুত্তা.

চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৫.) পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৪০. আগন্তুং পন ন দেন্তীতি আগমনস্স পচ্চযা ন হোন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

৯৪১. অৰদেহনতোতি পূরণেন মংসূপচযহেতুতায চ উপচযনতো. গিম্হকালে ভুঞ্জিত্ৰা সযন্তস্স সুখং হোতীতি তং উতুসুখং ‘‘সেয্যসুখ’’ন্তি ৰুত্তং, সযনিরিযাপথসুখন্তি অত্থো. ৰতন্তি ধুতঙ্গানি. তপোতি খন্ধকৰত্তানি, ৰীরিযং ৰা. সীলগ্গহণেন খন্ধকৰত্তমেথুনৰিরতীনং গহিতত্তা তপব্রহ্মচরিযগ্গহণং ন কত্তব্বন্তি চে? ন, অঞ্ঞসীলতো ৰিসেসেত্ৰা তপব্রহ্মচরিযানং দেৰত্তকারণত্তগ্গহণস্স দস্সনতো, বাহিরানঞ্চস্স ৰিনিবন্ধস্স পৰত্তিদস্সনতো ৰা. তেসঞ্হি অৰিহিংসাদিগোৰতাদিদুক্করকারিকামেথুনৰিরতিযো যথাক্কমং সীলাদীনি, তানি চ তে দেৰনিকাযং পণিধায চরন্তীতি. অঞ্ঞথা চ সদ্ধারুচিআদীহি ‘‘যতো খো ভো অযং অত্তা রূপী চাতুমহাভূতিকো মাতাপেত্তিকসম্ভৰো কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৮৫) ৰিকপ্পেত্ৰা.

৯৪২. ব্যসনেসু ঞাতিভোগরোগব্যসনগ্গহণেন তংনিমিত্তা সোকাদযো গহিতাতি দট্ঠব্বা. দস্সনসৰনেসু পটিকূলতা দস্সনসৰনপটিকূলতা. এত্থ চ আদীনৰেহি পঞ্চহি তেসং কারণভূতা অক্খন্তিযেৰ ভিন্দিত্ৰা কথিতাতি ৰেদিতব্বা, অক্খন্তিমূলকা ৰা অপ্পিযতাদিহেতুভূতা দুক্কটদুব্ভাসিততাদিদোসা.

মিচ্ছাজীৰনিমিত্তং মরণকালে উপ্পন্নভযং ‘‘আজীৰকভয’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘আজীৰিকাভয’’ন্তি পন পাঠে পচ্চযানুপ্পত্তিং পস্সতো আজীৰিকনিমিত্তো চিত্তুত্রাসোতি অত্থো দট্ঠব্বো. কিত্তিসদ্দো সিলোকন্তি তপ্পটিপক্খা অসিলোকং অকিত্তি. তেনাহ ‘‘গরহভয’’ন্তি.

৯৪৩. উপ্পিলাৰিতন্তি উদগ্গতাসঙ্খাতো অৰূপসমভাৰো, অৰূপসমহেতুভূতো ৰা পীতিযা আকারো.

পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৬.) ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৪৪. ‘‘কোধনো হোতি উপনাহী’’তিআদিনা কোধাদিহেতুকা উপনাহাদযো কোধাদীনং সহাযকারণভাৰেন সুত্তন্তে ৰুত্তাতি কোধাদযো এৰ ৰিৰাদমূলানি, তেনেত্থ তে এৰ ৰুত্তা. সন্দিট্ঠিপরামসিতা অত্তনো দিট্ঠিযং অভিনিৰিট্ঠতা.

৯৪৫. অপ্পতিস্সযোতি পতিস্সযভূতেহি গরূহি ৰিরহিতো. অপ্পমাদলক্খণন্তি সতিঅৰিপ্পৰাসং কুসলানুযোগসাতচ্চং ৰা.

যুত্তপযুত্ততাতি তন্নিন্নতাৰসেন সুট্ঠু যুত্ততা. গণসঙ্গণিকা কিলেসৰসেন পৰত্তা সঙ্গণিকা. ইত্থিপটিসংযুত্তকথাসৰনে ইত্থিসদ্দসৰনে চ অস্সাদো সৰনসংসগ্গো. ইত্থিযা কস্সচি দানগ্গহণস্সাদো পরিভোগসংসগ্গো.

৯৪৬. সোমনস্সেন সদ্ধিং উপৰিচরন্তীতি সোমনস্সুপৰিচারাতি অকুসলসোমনস্সসহগতা রূপৰিচারাদযো ইধাধিপ্পেতাতি ৰেদিতব্বা, তথা উপেক্খুপৰিচারা চ. তংসম্পযুত্তো ৰাতি এতেন ৰিচারগ্গহণেন ৰিতক্কোপি গহিতোতি ৰিতক্কপ্পৰত্তনেন ‘‘উপৰিতক্কেতী’’তি ইদম্পি ৰুত্তং হোতীতি দস্সেতি.

৯৪৭. অঞ্ঞাণসম্পযুত্তাতি ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতচিত্তেসু উপেক্খা মোহোতি ৰদন্তি, লোভসম্পযুত্তুপেক্খাপি পন গেহস্সিতা ন ন হোতি.

৯৪৮. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকো ‘‘অধিচ্চ সমুপ্পন্নো অত্তা উপ্পন্নো ভৰিস্সতী’’তি গণ্হন্তো সস্সতদিট্ঠিকো হোতীতি এৰরূপস্স দিট্ঠি ৰিযাতি দস্সেন্তো ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্নিকস্সেৰা’’তি আহ. ন সো জাতোতি এত্থ ‘‘জাতূ’’তি অযং নিপাতো উ-কারস্স ও-কারং কত্ৰা জাতোতি ৰুত্তো, তেন ৰা সমানত্থং নিপাতন্তরং এতং দট্ঠব্বং. সব্বাসৰদিট্ঠীতি সব্বাসৰপরিযাযেন আগতা দিট্ঠি.

ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৭.) সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৫১. দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু সত্তকস্স অঞ্ঞস্স অভাৰা সত্ত উচ্ছেদৰাদা এৰ ইধ তথা অৰত্ৰা ‘‘সত্ত দিট্ঠী’’তি ৰুত্তা.

সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৮.) অট্ঠকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৫২. ‘‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৰিস্সতী’’তিআদিনা ওসীদনাকারেন পৰত্তচিত্তুপ্পাদা কোসজ্জকারণানি, কোসজ্জমেৰ ৰা কোসজ্জন্তরকারণতায কোসজ্জকারণানীতি দট্ঠব্বানি. মাসাচিতং মঞ্ঞেতি এত্থ আচিত-সদ্দো তিন্ত-সদ্দস্স, মঞ্ঞে-সদ্দো চ ৰিয-সদ্দস্স অত্থং ৰদতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘তিন্তমাসো ৰিযা’’তি অযমত্থো ৰিভাৰিতো, মাসচযো ৰিযাতি ৰা অত্থো.

৯৫৭. ফরতীতি ফুসতি, ঘট্টেতীতি অত্থো. অঞ্ঞেন কারণেনাতি ‘‘অজ্জ তযা ৰিকালে ভুত্তং, তেন ত্ৰং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘হিয্যো মযা কালে ভুত্তং, তেনাহং অনাপন্নো’’তিআদিনা অঞ্ঞেন অযুত্তেন কারণেন অঞ্ঞং যুত্তং কারণং পটিচ্ছাদেতীতি অত্থো. পুচ্ছিতত্থতো বহিদ্ধা যথা তং ন অল্লীযতি, তথা কথায অপনযনং ৰিক্খিপনং বহিদ্ধা অপনামনা.

৯৫৮. অসঞ্ঞীৰাদাতি পুগ্গলেহি দিট্ঠিযো দস্সেতি. যেহি ৰা অভিনিৰেসেহি অসঞ্ঞী অত্তানং ৰদন্তি, তে অসঞ্ঞীৰাদা. অরূপসমাপত্তিনিমিত্তন্তি আকাসাদিং.

অট্ঠকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৯.) নৰকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৬০. দসমস্স অৰুত্তত্তা ‘‘সত্তেসু উপ্পত্তিৰসেনেৰ কথিতানী’’তি ৰুত্তং.

৯৬৩. সুখৰিনিচ্ছযন্তি সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুখসন্নিট্ঠানন্তি অত্থো. অজ্ঝত্তং সুখন্তি সেৰিতব্বং নেক্খম্মসুখং. ৰিনিচ্ছযাতি দ্ৰে ৰিনিচ্ছযাতি ইদং –

‘‘সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে,

তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো;

রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চ,

ৰিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকে’’তি. (সু. নি. ৮৭৩; মহানি. ১০২) –

এতস্স নিদ্দেসে ৰুত্তং.

ইধ ৰিনিচ্ছযোতি ৰুত্তোতি ইমিস্সা ৰিভঙ্গপাল়িযা যো ছন্দরাগস্স পচ্চযসভাৰেন ৰিনিচ্ছয-সদ্দেন ৰুত্তো, সক্কপঞ্হেপি (দী. নি. ২.৩৫৭) ছন্দস্স নিদানভাৰেন ৰিতক্ক-সদ্দেন সো এৰ আগতোতি এৰং ৰিতক্কস্স ৰিনিচ্ছযভাৰং তস্সেৰ ইধ গহিততঞ্চ দস্সেতি. বলৰসন্নিট্ঠানন্তি বলৰতিযা তণ্হায আরম্মণস্স নিট্ঠপেত্ৰা গহণং.

৯৬৪. সতিপি অঞ্ঞেসঞ্চ সঙ্খতভাৰে অহন্তি অস্মীতি চ সাতিসযা মানস্স সঙ্খততাতি কত্ৰা ‘‘সঙ্খত’’ন্তি মানো ৰুত্তো. সেয্যাদিৰসেন ‘‘অহমস্মী’’তি অত্তনো সঙ্খরণং ৰা সঙ্খতং. এত্থ ‘‘ভৰিস্সন্তী’’তিআদিকা পৰত্তি তণ্হাদিট্ঠীনং ৰিসেসৰতীতি তাসম্পি ইঞ্জিতাদিভাৰো ৰুত্তো.

নৰকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(১০.) দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৭০. জালক্খিপসংৰিধানাদিকুসলতাসঙ্কপ্পনং উপাযচিন্তা, তস্সা মিচ্ছাভাৰপটিচ্ছাদনভাৰেন পৰত্তো তদাকারো মোহো উপাযচিন্তাৰসেন উপ্পন্নোতি দট্ঠব্বো. যথাকতে পন পাপে অনাদীনৰদস্সনৰসেন পৰত্তা সঞ্ঞা, সঙ্কপ্পো ৰা পচ্চৰেক্খণা, তস্সাপি মিচ্ছাভাৰপটিচ্ছাদকং তদাকারং, অনাদীনৰদস্সনং ৰা পচ্চৰেক্খণাকারেন উপ্পন্নো মোহোতি. ৰিমুত্তসঞ্ঞিতাতি অধিমানসম্পযুত্তং, তিত্থিযানং ৰা অত্তনো দিট্ঠিযা ৰিমুত্ততাসঞ্জাননং. ‘‘ৰিমুত্তোম্হী’’তি এৰং পৰত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো মিচ্ছাৰিমুত্তীতি কেচি ৰদন্তি. ফলং ৰিয ৰিমুত্তন্তি গহিতে পন দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তে দিট্ঠি মিচ্ছাঞাণং, সমাধি চ মিচ্ছাৰিমুত্তীতি যুত্তং সিযা.

দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তণ্হাৰিচরিতনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৭৩. সমূহগাহতোতি তণ্হামানদিট্ঠীনং সাধারণগ্গহণতোতি ৰদন্তি. ‘‘ইত্থং এৰং অঞ্ঞথা’’তি পন ৰিসেসং অকত্ৰা গহণং সমূহগাহোতি দট্ঠব্বো. অঞ্ঞং আকারন্তি পরসন্তানগতং আকারং. অত্থীতি সদা সংৰিজ্জতীতি অত্থো. সীদতীতি ৰিনস্সতি. সংসযপরিৰিতক্কৰসেনাতি ‘‘কিং নু খো অহং সিযং, ন সিয’’ন্তি এৰং পরিৰিতক্কৰসেন. পত্থনাকপ্পনৰসেনাতি ‘‘অপি নাম সাধু পনাহং সিয’’ন্তি এৰং পত্থনায কপ্পনৰসেন.

সুদ্ধসীসাতি তণ্হামানদিট্ঠীনং সাধারণসীসা ৰিসেসস্স অনিস্সিতত্তা ‘‘সুদ্ধসীসা’’তি ৰুত্তা. তত্থ দিট্ঠিসীসেহি দিট্ঠিযা তণ্হা দস্সিতা, সীসসীসমূলকেহি মানদিট্ঠীহি সযমেৰ চাতি আহ ‘‘এৰমেতে…পে… তণ্হা ৰিচরিতধম্মা ৰেদিতব্বা’’তি. দিট্ঠিমানেসুপি ‘‘তণ্হাৰিচরিতানী’’তি ৰচনঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপ্পযোগীনং দিট্ঠিমানানং তণ্হায অৰিপ্পযোগীনং তংমূলকত্তাৰ তপ্পধানতায কতন্তি ৰেদিতব্বং.

৯৭৪. অৰক্করীতি নিপাতো নানাভাৰে ৰত্ততীতি অনানাকরণং অনৰক্করি, তং কত্ৰা, অৰক্করি ৰা অকত্ৰা অনৰক্করি কত্ৰাতি এৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিনিব্ভোগং কত্ৰা’’তি. ‘‘অনৰকারিং করিত্ৰা’’তি ৰা পাঠো, তত্থ অৰকিরণং ৰিক্খেপনং সমূহস্স একদেসানং ৰিনিব্ভুজ্জনং অৰকারি, তং অৰকারিং ৰিনিব্ভোগং অকত্ৰা, পঞ্চপি খন্ধে সমূহতো একত্তেনেৰ গহেত্ৰা অত্ততো অৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা অস্মীতি ছন্দমানদিট্ঠিযো পটিলভতীতি অত্থো. অসিতব্যাভঙ্গিতাযাতি দাত্তেন কাজেন চাতি এতেন পরিক্খারেন, অসিতব্যাভঙ্গীহি লৰনৰহনকিরিযা ৰা ‘‘অসিতব্যাভঙ্গী’’তি ৰুত্তা.

৯৭৬. অৰকারিং করিত্ৰাতি রূপাদীনি অত্ততো ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা ইমিনা রূপেন…পে… ইমিনা ৰিঞ্ঞাণেন অস্মীতি ছন্দং পটিলভতীতি এৰং সব্বত্থ ইমিনাতি এতস্স অত্ততো অৰিনিব্ভুত্তেন রূপাদিনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অত্ততো হি অৰিনিব্ভুত্তানি অবহিকতানি অহমিচ্চেৰ গহিতানি রূপাদীনি উপাদায উপগন্ত্ৰা পৰত্তা তণ্হা ‘‘অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযা’’তি ৰুত্তা, অত্ততো চ ৰিনিব্ভুত্তানি বহিকতানি উপগন্ত্ৰা পৰত্তা ‘‘বাহিরস্স উপাদাযা’’তি. খগ্গেন ৰা ছত্তেন ৰা অহং নিচ্চোতি অভিমঙ্গলসম্মতেন খগ্গাদিনা মম ৰিনাসো নত্থীতি মঞ্ঞতীতি অত্থো. একেকস্সাতি ইদং অনাদিম্হি অনন্তে চ সংসারে একেকস্স অতীতানাগতেসু ছত্তিংসাযপি সম্ভৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, একেকস্স ৰা পুগ্গলস্স যথালাভৰসেনাতি ইদম্পি অনিস্সিততণ্হামানদিট্ঠিং কত্ৰা পুথুজ্জনস্স অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে কস্সচি সম্ভৰদস্সনত্থং.

তণ্হাৰিচরিতনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.