১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. ইন্দ্রিযযমকে ৰিভঙ্গে ৰিয জীৰিতিন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযানন্তরং অনিদ্দিসিত্ৰা পুরিসিন্দ্রিযানন্তরং উদ্দিট্ঠং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি তীণি? ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯২) সুত্তে দেসিতক্কমেন. পৰত্তিৰারে হি একন্তং পৰত্তিযং এৰ উপ্পজ্জমানানং সুখিন্দ্রিযাদীনং কম্মজানং অকম্মজানঞ্চ অনুপালকং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিপটিসন্ধীসু চ পৰত্তমানানং কম্মজানন্তি তংমূলকানি যমকানি চুতিপটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন ৰত্তব্বানীতি ৰেদিতব্বানি. চক্খুন্দ্রিযাদীসু পন পুরিসিন্দ্রিযাৰসানেসু যং মূলকমেৰ ন হোতি মনিন্দ্রিযং, তং ঠপেত্ৰা অৰসেসমূলকানি চুতিউপপত্তিৰসেনেৰ ৰত্তব্বানি আযতনযমকে ৰিয, তস্মা জীৰিতিন্দ্রিযং তেসং মজ্ঝে অনুদ্দিসিত্ৰা অন্তে উদ্দিট্ঠন্তি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৯৪. ইত্থী ইত্থিন্দ্রিযন্তি এত্থ যস্মা ইত্থীতি কোচি সভাৰো নত্থি, ন চ রূপাদিধম্মে উপাদায ইত্থিগ্গহণং ন হোতি, তস্মা ইত্থিগ্গহণস্স অৰিজ্জমানম্পি ৰিজ্জমানমিৰ গহেত্ৰা পৰত্তিতো তথাগহিতস্স ৰসেন ‘‘নত্থী’’তি অৰত্ৰা ‘‘নো’’তি ৰুত্তং. সুখস্স চ ভেদং কত্ৰা ‘‘সুখং সোমনস্স’’ন্তি, দুক্খস্স চ ‘‘দুক্খং দোমনস্স’’ন্তি ৰচনেনেৰ সোমনস্সতো অঞ্ঞা সুখা ৰেদনা সুখং, দোমনস্সতো চ অঞ্ঞা দুক্খা ৰেদনা দুক্খন্তি অযং ৰিসেসো গহিতোযেৰাতি ‘‘সুখং সুখিন্দ্রিযং দুক্খং দুক্খিন্দ্রিয’’ন্তি এত্থ ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং.

১৪০. সুদ্ধিন্দ্রিযৰারে চক্খু ইন্দ্রিযন্তি এত্থ দিব্বচক্খুপঞ্ঞাচক্খূনি পঞ্ঞিন্দ্রিযানি হোন্তীতি ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং. অৰসেসং সোতন্তি তণ্হাসোতমেৰাহ.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২.পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

১৮৬. পৰত্তিৰারে ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং…পে… কাযিন্দ্রিযং মনিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯৫) সুত্তে ৰুত্তনযেন ইধ উদ্দিট্ঠং মনিন্দ্রিযং চুতিপটিসন্ধিপৰত্তীসু পৰত্তমানেহি কম্মজাকম্মজেহি সব্বেহিপি যোগং গচ্ছতি, ন চ জীৰিতিন্দ্রিযং ৰিয অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন গহেতব্বং, পুব্বঙ্গমত্তাৰ পধানং, তস্মা কূটং ৰিয গোপানসীনং সব্বিন্দ্রিযানং সমোসরণট্ঠানং অন্তে ঠপেত্ৰা যোজিতং. জীৰিতিন্দ্রিযাদিমূলকেসু পৰত্তিঞ্চ গহেত্ৰা গতেসু ‘‘যস্স জীৰিতিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স সুখিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং, পৰত্তে সুখিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং জীৰিতিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং সুখিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, সুখিন্দ্রিযসম্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ উপ্পজ্জতি সুখিন্দ্রিযঞ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্রিযেহি লোকুত্তরিন্দ্রিযেহি চ যোজনা লব্ভতি, তথা ‘‘যস্স সুখিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স দুক্খিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? নো’’তিআদিনা তংমূলকা চ নযা. তেহি পন পৰত্তিযংযেৰ উপ্পজ্জমানেহি যোজনা তংমূলকা চ চুতিপটিসন্ধিপৰত্তীসু পৰত্তমানেহি সোমনস্সিন্দ্রিযাদীহি যোজনায জীৰিতিন্দ্রিযমূলকেহি চ নযেহি পাকটাযেৰাতি কত্ৰা ন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

‘‘সচক্খুকানং ৰিনা সোমনস্সেনাতি উপেক্খাসহগতানং চতুন্নং মহাৰিপাকপটিসন্ধীনং ৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তং সোমনস্সৰিরহিতসচক্খুকপটিসন্ধিনিদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি ‘‘চতুন্নংযেৰা’’তি নিযমো কতো, তেন তংসমানলক্খণা পরিত্তৰিপাকরূপাৰচরপটিসন্ধিযোপি দস্সিতা হোন্তি. তত্থ কামাৰচরেসু সোমনস্সপটিসন্ধিসমানতায মহাৰিপাকেহি চতূহি নিদস্সনং কতং, তেন যথা সসোমনস্সপটিসন্ধিকা অচক্খুকা ন হোন্তি, এৰং ইতরমহাৰিপাকপটিসন্ধিকাপীতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. গব্ভসেয্যকানঞ্চ অনুপ্পন্নেসু চক্খাদীসু চৰন্তানং অহেতুকপটিসন্ধিকতা সহেতুকপটিসন্ধিকানং কামাৰচরানং নিযমতো সচক্খুকাদিভাৰদস্সনেন দস্সিতা হোতি. গব্ভসেয্যকেপি হি সন্ধায ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইদং ৰচনং যথা যুজ্জতি, তথা আযতনযমকে দস্সিতং. ন হি সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতানং গব্ভসেয্যকানং ৰজ্জনে কারণং অত্থি, ‘‘ইত্থীনং অঘানকানং উপপজ্জন্তীন’’ন্তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৭) চ তে এৰ ৰুত্তাতি.

উপেক্খায অচক্খুকানন্তি অহেতুকপটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তন্তি এত্থ চ কামাৰচরে সোপেক্খঅচক্খুকপটিসন্ধিযা তংসমানলক্খণং অরূপপটিসন্ধিঞ্চ নিদস্সেতীতি দট্ঠব্বং. কেসুচি পন পোত্থকেসু ‘‘অহেতুকারূপপটিসন্ধিৰসেনা’’তি পাঠো দিস্সতি, সো এৰ সেয্যো.

‘‘তত্থ হি একন্তেনেৰ সদ্ধাসতিপঞ্ঞাযো নত্থি, সমাধিৰীরিযানি পন ইন্দ্রিযপ্পত্তানি ন হোন্তী’’তি ৰুত্তং, যদি পন সমাধিৰীরিযানি সন্তি, ‘‘ইন্দ্রিযপ্পত্তানি ন হোন্তী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘সমাধি সমাধিন্দ্রিযন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১১৩) ‘‘ৰীরিযং ৰীরিযিন্দ্রিযন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১১১) ৰচনতো. অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তে চ যথা সমাধিলেসো একগ্গতা অত্থি, ন এৰং ৰীরিযলেসো অত্থি, তস্মা এৰমেত্থ ৰত্তব্বং সিযা ‘‘তত্থ হি একন্তেনেৰ সদ্ধাৰীরিযসতিপঞ্ঞাযো নত্থি, একগ্গতা পন সমাধিলেসো এৰ হোতী’’তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – যথা অঞ্ঞেসু কেসুচি অহেতুকচিত্তেসু সমাধিৰীরিযানি হোন্তি ইন্দ্রিযপ্পত্তানি চ, এৰমিধ সমাধিৰীরিযানি ইন্দ্রিযপ্পত্তানি ন হোন্তীতি. সমাধিৰীরিযিন্দ্রিযানমেৰ অভাৰং দস্সেন্তো অহেতুকন্তরতো ৰিসেসেতি. তত্থ ‘‘সমাধিৰীরিযানি পন ন হোন্তী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ইন্দ্রিযপ্পত্তানী’’তি সমাধিলেসস্স সমাধিন্দ্রিযভাৰং অপ্পত্তস্স সব্ভাৰতো ৰুত্তং, ন ৰীরিযলেসস্স. ৰিসেসনঞ্হি ৰিসেসিতব্বে পৰত্ততি. যেসু পন পোত্থকেসু ‘‘তত্থ একন্তেনেৰ সদ্ধাৰীরিযসতিপঞ্ঞাযো নত্থী’’তি পাঠো, সো এৰ সুন্দরতরো.

যাৰ চক্খুন্দ্রিযং নুপ্পজ্জতি, তাৰ গব্ভগতানং অচক্খুকানং ভাৰো অত্থীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সহেতুকানং অচক্খুকানন্তি গব্ভসেয্যকৰসেন চেৰ অরূপীৰসেন চ ৰুত্ত’’ন্তি. গব্ভসেয্যকাপি পন অৰস্সং উপ্পজ্জনকচক্খুকা ন লব্ভন্তীতি দট্ঠব্বা. সচক্খুকানং ঞাণৰিপ্পযুত্তানন্তি কামধাতুযং দুহেতুকপটিসন্ধিকানং ৰসেন ৰুত্তন্তি ইধাপি অহেতুকপটিসন্ধিকা চ অচক্খুকা লব্ভন্তেৰ. ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযসন্তানানম্পি উপপত্তিৰসেন উপ্পাদো, চুতিৰসেন নিরোধো বাহুল্লৰসেন দস্সিতো. কদাচি হি তেসং পঠমকপ্পিকাদীনং ৰিয পৰত্তিযম্পি উপ্পাদনিরোধা হোন্তীতি. এত্থ পুরিসিন্দ্রিযাৰসানেসু ইন্দ্রিযমূলযমকেসু পঠমপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানেহি গহিতেহি উপপত্তিচুতিৰসেন গচ্ছন্তেহি চক্খুন্দ্রিযাদীহি নিযমিতত্তা জীৰিতিন্দ্রিযাদীনং পৰত্তিৰসেনপি লব্ভমানানং উপপত্তিচুতিৰসেনেৰ দুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানেহি গহণং ৰেদিতব্বং.

১৯০. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযাদিসমানগতিকং চুতিপটিসন্ধিৰসেনেৰ গচ্ছতি সন্তানুপ্পত্তিনিরোধদস্সনতোতি আহ ‘‘পৰত্তে সোমনস্সৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. এতেসঞ্চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ পঞ্চিন্দ্রিযানং যথালাভৰসেনাতি এত্থ এতেসং জীৰিতিন্দ্রিযাদীনং চুতিপটিসন্ধিপৰত্তেসু, অঞ্ঞেসঞ্চ চক্খুন্দ্রিযাদীনং চুতিপটিসন্ধীসূতি এৰং যথালাভো দট্ঠব্বো. অযং পন ছেদেযেৰাতি এত্থ তস্স তস্স পরিপুণ্ণপঞ্হস্স তস্মিং তস্মিং সরূপদস্সনেন ৰিস্সজ্জনে ৰিস্সজ্জিতে পচ্ছিমকোট্ঠাসস্স ছেদোতি নামং দট্ঠব্বং.

যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জতি, তস্স জীৰিতিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জতীতি? ৰিনা সোমনস্সেন উপপজ্জন্তানং পৰত্তে সোমনস্সৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং সোমনস্সিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং জীৰিতিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘নিরোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তান’’ন্তি অৰচনং রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স চক্খুন্দ্রিযাদিসমানগতিকতং দীপেতি. তস্স হি উপপত্তিযংযেৰ উপ্পাদো ৰত্তব্বোতি. ‘‘ৰিনা সোমনস্সেন উপপজ্জন্তান’’ন্তি এত্থ অসঞ্ঞসত্তে সঙ্গহেত্ৰা পৰত্তিৰসেন তে চ নিরোধসমাপন্না চ ন ৰুত্তা, অনুপ্পাদোপি পনেতস্স চুতিউপপত্তীস্ৰেৰ ৰত্তব্বো, ন পৰত্তেতি. পচ্ছিমকোট্ঠাসেপি ‘‘সব্বেসং চৰন্তানং, পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং সোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জতি জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জতী’’তি এৰং ‘‘সব্বেসং চৰন্তান’’ন্তি এত্থেৰ অসঞ্ঞসত্তে সঙ্গণ্হিত্ৰা পৰত্তিৰসেন তে চ নিরোধসমাপন্না ন চ ৰুত্তা. যস্সযত্থকে চ নিরোধসমাপন্না ন দস্সেতব্বা ন গহেতব্বাতি অত্থো. ন হি ‘‘নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি ৰচনং ‘‘অসঞ্ঞসত্তান’’ন্তি ৰচনং ৰিয ওকাসদীপকং, নাপি ‘‘উপেক্খাসম্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিৰচনং ৰিয সোমনস্সিন্দ্রিযাদীনং অনুপ্পাদক্খণদীপকং, অথ খো পুগ্গলদীপকমেৰাতি.

অতীতকালভেদে সুদ্ধাৰাসানং উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ সোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থ জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থাতি এত্থ ‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘সুদ্ধাৰাসং উপপজ্জন্তানং, অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থ সোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থ মনিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.২৭৭) এত্থ ৰিয ‘‘উপপজ্জন্তান’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি? ন ৰত্তব্বং. যথা হি সোমনস্সমনিন্দ্রিযানং ৰসেন উপপজ্জন্তা পুগ্গলা উপপত্তিচিত্তসমঙ্গিনো হোন্তি, ন এৰং সোমনস্সজীৰিতিন্দ্রিযানং ৰসেন উপপত্তিসমঙ্গিনোযেৰ হোন্তি. জীৰিতিন্দ্রিযস্স হি ৰসেন যাৰ পঠমরূপজীৰিতিন্দ্রিযং ধরতি, তাৰ উপপজ্জন্তা নাম হোন্তি. তদা চ দুতিযচিত্ততো পট্ঠায ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থা’’তি ন সক্কা ৰত্তুং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধত্তা, তস্মা উভযং উপ্পাদক্খণেন নিদস্সিতং. যথা হি ‘‘ন নিরুজ্ঝিত্থা’’তি ইদং লক্খণং উপপত্তিচিত্তস্স দ্ৰীসু খণেসু লব্ভমানং সব্বপঠমেন উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেন নিদস্সিতং, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং.

অনাগতকালভেদে উপ্পজ্জিস্সমানে সন্নিট্ঠানং কত্ৰা অঞ্ঞস্স চ উপ্পজ্জিস্সমানতাৰ পুচ্ছিতা. তত্থ যথা পচ্চুপ্পন্নকালভেদে সন্নিট্ঠানসংসযভেদেহি উপ্পজ্জমানস্সেৰ গহিতত্তা ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযাদীনি উপ্পজ্জন্তি, উপপজ্জন্তস্স তস্স জীৰিতিন্দ্রিযাদীনি উপ্পজ্জন্তী’’তি উপপজ্জন্তস্সেৰ পুচ্ছিতানং উপপত্তিযংযেৰ তেসং উপ্পাদো সম্ভৰতি, ন অঞ্ঞত্থ, ন এৰমিধ ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযাদীনি উপ্পজ্জিস্সন্তি, উপপজ্জন্তস্স তস্স জীৰিতিন্দ্রিযাদীনি উপ্পজ্জিস্সন্তী’’তি উপপজ্জন্তস্সেৰ পুচ্ছিতানং তেসং উপপত্তিতো অঞ্ঞত্থ উপ্পাদো ন সম্ভৰতি, তস্মা ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা নিরোধৰারেপি ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৰুত্তং. ন হি যস্স চক্খুন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং ন নিরুজ্ঝিস্সতি, অপি পচ্ছিমভৰিকস্স উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিকস্স. ন হি উপপজ্জন্তস্স তস্স চুতিতো পুব্বেৰ সোমনস্সিন্দ্রিযনিরোধো ন সম্ভৰতীতি. এত্থ হি পঠমপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থো পুচ্ছিতব্বত্থনিস্সযো মাদিসোৰ উপপত্তিউপ্পাদিন্দ্রিযৰা উভযুপ্পাদিন্দ্রিযৰা অত্থো পটিনিৰত্তিত্ৰাপি পুচ্ছিতব্বত্থস্স নিস্সযোতি এৰং ৰিয দুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থমেৰ নিযমেতি, ন তত্থেৰ পুচ্ছিতব্বং অনাগতভাৰমত্তেন সরূপতো গহিতং উপ্পাদং ৰা নিরোধং ৰা সংসযত্থন্তি. যস্মা চেৰং সন্নিট্ঠানত্থস্স নিযমো হোতি, তস্মা ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.২৮১) ৰুত্তং. এস নযো নিরোধৰারেপি.

পটিলোমে পন যথা অনুলোমে ‘‘উপ্পজ্জিস্সতি নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি উপ্পাদনিরোধা অনাগতা সরূপৰসেন ৰুত্তা, এৰং অৰুত্তত্তা যথা তত্থ সংসযপদেন গহিতস্স ইন্দ্রিযস্স পৰত্তিযম্পি উপ্পাদনিরোধা চক্খুন্দ্রিযাদিমূলকেসু যোজিতা, ন এৰং যোজেতব্বা. যথা হি উপ্পাদনিরোধে অতিক্কমিত্ৰা অপ্পত্ৰা চ উপ্পাদনিরোধা সম্ভৰন্তি যোজেতুং, ন এৰং অনুপ্পাদানিরোধে অতিক্কমিত্ৰা অপ্পত্ৰা চ অনুপ্পাদানিরোধা সম্ভৰন্তি অভূতাভাৰস্স অভূতাভাৰং অতিক্কমিত্ৰা অপ্পত্ৰা চ সম্ভৰানুপ্পত্তিতো, অভূতুপ্পাদনিরোধাভাৰো চ পটিলোমে পুচ্ছিতো, তস্মাস্স ৰিসেসরহিতস্স অভূতাভাৰস্স ৰত্তমানানং উপ্পাদস্স ৰিয কালন্তরযোগাভাৰতো যাদিসানং চক্খাদীনং উপ্পাদনিরোধাভাৰেন পুচ্ছিতব্বস্স নিস্সযো সন্নিট্ঠানেন সন্নিচ্ছিতো, তন্নিস্সযা তাদিসানংযেৰ উপপত্তিচুতিউপ্পাদনিরোধানং জীৰিতাদীনম্পি অনুপ্পাদানিরোধা সংসযপদেন পুচ্ছিতা হোন্তীতি ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৩০৮) চ, ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযং ন নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘যে অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তী’’তিআদিনা জীৰিতিন্দ্রিযউপেক্খিন্দ্রিযাদীসু ৰিয ৰিস্সজ্জনন্তি.

যে রূপাৰচরং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং ঘানিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জিস্সতি, নো চ তেসং সোমনস্সিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এত্থ যে সোপেক্খপটিসন্ধিকা ভৰিস্সন্তি, তে ‘‘যে চ অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তী’’তি এতেন পচ্ছিমকোট্ঠাসৰচনেন তংসমানলক্খণতায সঙ্গহিতাতি যে সোমনস্সপটিসন্ধিকা ভৰিস্সন্তি, তে এৰ ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

অট্ঠকথাযং যেসু আদিমপোত্থকেসু ‘‘অতীতানাগতৰারে সুদ্ধাৰাসানং উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে মনিন্দ্রিযঞ্চ নুপ্পজ্জিত্থাতি ধম্মযমকে ৰিয উপ্পাদক্খণাতিক্কমৰসেন অত্থং অগ্গহেত্ৰা’’তি লিখিতং, তং পমাদলিখিতং. যেসু পন পোত্থকেসু ‘‘পচ্চুপ্পন্নাতীতৰারে সুদ্ধাৰাসানং উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে মনিন্দ্রিযঞ্চ নুপ্পজ্জিত্থাতি…পে… তস্মিং ভৰে অনুপ্পন্নপুব্বৰসেন অত্থো গহেতব্বো’’তি পাঠো দিস্সতি, সো এৰ সুন্দরতরোতি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

৪৩৫-৪৮২. পরিঞ্ঞাৰারে লোকিযঅব্যাকতমিস্সকানি চাতি দুক্খসচ্চপরিযাপন্নেহি একন্তপরিঞ্ঞেয্যেহি লোকিযঅব্যাকতেহি মিস্সকত্তা তানি উপাদায মনিন্দ্রিযাদীনং ৰেদনাক্খন্ধাদীনং ৰিয পরিঞ্ঞেয্যতা চ ৰুত্তা. যদি পরিঞ্ঞেয্যমিস্সকত্তা পরিঞ্ঞেয্যতা হোতি, কস্মা ধম্মযমকে ‘‘যো কুসলং ধম্মং ভাৰেতি, সো অব্যাকতং ধম্মং পরিজানাতী’’তিআদিনা অব্যাকতপদেন যোজেত্ৰা যমকানি ন ৰুত্তানীতি? যথা ‘‘কুসলং ভাৰেমি, অকুসলং পজহামী’’তি কুসলাকুসলেসু ভাৰনাপহানাভিনিৰেসো হোতি, তথা ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো অনিচ্চো, ধম্মাযতনং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা খন্ধাদীসু পরিজানাভিনিৰেসো হোতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধাদযো ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পরিজানিতব্বা, তে চ ৰেদনাক্খন্ধাদিভাৰং গহেত্ৰা পরিজানিতব্বা, ন অব্যাকতভাৰন্তি.

কস্মা পনেত্থ দুক্খসচ্চভাজনীযে আগতস্স দোমনস্সস্স পহাতব্বতাৰ ৰুত্তা, ন পরিঞ্ঞেয্যতা, ননু দুক্খসচ্চপরিযাপন্না ৰেদনাক্খন্ধাদযো কুসলাকুসলভাৰেন অগ্গহিতা কুসলাকুসলাপি পরিঞ্ঞেয্যাতি? সচ্চং, যথা পন ৰেদনাক্খন্ধাদিভাৰো ভাৰেতব্বপহাতব্বভাৰেহি ৰিনাপি হোতি, ন এৰং দোমনস্সিন্দ্রিযভাৰো পহাতব্বভাৰেন ৰিনা হোতীতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতুং দোমনস্সিন্দ্রিযস্স পহাতব্বতাৰ ইধ ৰুত্তা, ন পরিঞ্ঞেয্যভাৰস্স অভাৰতোতি দট্ঠব্বো. অকুসলং একন্ততো পহাতব্বমেৰাতি এতেন পহাতব্বমেৰ, ন অপ্পহাতব্বন্তি অপ্পহাতব্বমেৰ নিৰারেতি, ন পরিঞ্ঞেয্যভাৰন্তি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞিন্দ্রিযং ভাৰেতব্বনিট্ঠং, ন পন সচ্ছিকাতব্বনিট্ঠন্তি ভাৰেতব্বভাৰো এৰ তস্স গহিতোতি. ‘‘দ্ৰে পুগ্গলা’’তিআদি ‘‘চক্খুন্দ্রিযং ন পরিজানাতী’’তিআদিকস্স পরতো লিখিতব্বং উপ্পটিপাটিযা লিখিতন্তি দট্ঠব্বং. চক্খুন্দ্রিযমূলকঞ্হি অতিক্কমিত্ৰা দোমনস্সিন্দ্রিযমূলকে ইদং ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে পুগ্গলা দোমনস্সিন্দ্রিযং ন পজহন্তি নো চ অঞ্ঞিন্দ্রিযং ন ভাৰেন্তী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৪০).

এত্থ চ পুথুজ্জনো, অট্ঠ চ অরিযাতি নৰ পুগ্গলা. তেসু পুথুজ্জনো ভব্বাভব্বৰসেন দুৰিধো, সো ‘‘পুথুজ্জনো’’তি আগতট্ঠানেসু ‘‘ছ পুগ্গলা চক্খুন্দ্রিযঞ্চ ন পরিজানিত্থ দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ ন পজহিত্থা’’তিআদীসু চ অভিন্দিত্ৰা গহিতো. ‘‘যে পুথুজ্জনা মগ্গং পটিলভিস্সন্তী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৪৯, ৫১-৫২) আগতট্ঠানেসু ‘‘পঞ্চ পুগ্গলা চক্খুন্দ্রিযঞ্চ পরিজানিস্সন্তি দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ পজহিস্সন্তী’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৫১) চ ভব্বো এৰ ভিন্দিত্ৰা গহিতো. ‘‘যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৫১) আগতট্ঠানেসু ‘‘তযো পুগ্গলা দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ নপ্পজহিস্সন্তি চক্খুন্দ্রিযঞ্চ ন পরিজানিস্সন্তী’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৫৫) চ অভব্বো এৰ. অগ্গফলসমঙ্গী চ পঠমফলসমঙ্গী অরহা চাতি দুৰিধো. সোপি ‘‘অরহা’’তি আগতট্ঠানেসু ‘‘তযো পুগ্গলা অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযঞ্চ ভাৰিত্থ দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ পজহিত্থা’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৪৪) চ অভিন্দিত্ৰা গহিতো. ‘‘যো অগ্গফলং সচ্ছিকরোতী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৪৬) আগতট্ঠানেসু ‘‘তযো পুগ্গলা দোমনস্সিন্দ্রিযং পজহিত্থ, নো চ অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং সচ্ছিকরিত্থা’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৪৪) চ পঠমফলসমঙ্গী চ ভিন্দিত্ৰা গহিতো. ‘‘যো অগ্গফলং সচ্ছাকাসী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৪৪৩, ৪৪৬) আগতট্ঠানেসু ইতরোৰাতি এৰং পুগ্গলভেদং ঞত্ৰা তত্থ তত্থ সন্নিট্ঠানেন গহিতপুগ্গলে নিদ্ধারেত্ৰা ৰিস্সজ্জনং যোজেতব্বন্তি.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইন্দ্রিযযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

যমকপকরণ-মূলটীকা সমত্তা.