পট্ঠানপকরণ-মূলটীকা

গন্থারম্ভৰণ্ণনা

দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীল়ন্তি লল়ন্তি, তেসু ৰা ৰিহরন্তি, ৰিজযসমত্থতাযোগেন পচ্চত্থিকে ৰিজেতুং ইচ্ছন্তি, ইস্সরিযট্ঠানাদিসক্কারদানগ্গহণং তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ করোন্তা ৰোহরন্তি, পুঞ্ঞযোগানুভাৰপ্পত্তায জুতিযা জোতন্তি, যথাভিলাসিতঞ্চ ৰিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তি, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে সক্কোন্তীতি ৰা দেৰা, দেৰনীযা ৰা তংতংব্যসননিত্থরণত্থিকেহি সরণং পরাযণন্তি গমনীযা, অভিত্থৰনীযা ৰা. সোভাৰিসেসযোগেন কমনীযাতি ৰা দেৰা. তে তিৰিধা – সম্মুতিদেৰা উপপত্তিদেৰা ৰিসুদ্ধিদেৰাতি. ভগৰা পন নিরতিসযায অভিঞ্ঞাকীল়ায, উত্তমেহি দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহি, সপরসন্তানসিদ্ধায পঞ্চৰিধমারৰিজযিচ্ছানিপ্ফত্তিযা, চিত্তিস্সরিযসত্তধনাদিসম্মাপটিপত্তিঅৰেচ্চপ্পসাদসক্কারদানগ্গহণসঙ্খাতেন ধম্মসভাৰপুগ্গলজ্ঝাসযানুরূপানুসাসনীসঙ্খাতেন চ ৰোহারাতিসযেন, পরমায পঞ্ঞাসরীরপ্পভাসঙ্খাতায জুতিযা, অনোপমায চ ঞাণসরীরগতিযা, মারৰিজযসব্বঞ্ঞুগুণপরহিতনিপ্ফাদনেসু অপ্পটিহতায সত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা সদেৰকেন লোকেন সরণন্তি গমনীযতো, অভিত্থৰনীযতো, ভত্তিৰসেন কমনীযতো চ সব্বে তে দেৰে তেহি গুণেহি অতিক্কন্তো অতিসযো ৰা দেৰোতি দেৰাতিদেৰো. সব্বদেৰেহি পূজনীযতরো দেৰোতি ৰা দেৰাতিদেৰো, ৰিসুদ্ধিদেৰভাৰং ৰা সব্বঞ্ঞুগুণালঙ্কারং পত্তত্তা অঞ্ঞদেৰেহি অতিরেকতরো ৰা দেৰো দেৰাতিদেৰো. দেৰানন্তি উপপত্তিদেৰানং তদা ধম্মপটিগ্গাহকানং. সক্কাদীহি দেৰেহি পহারাদঅসুরিন্দাদীহি দানৰেহি চ পূজিতো. কাযৰচীসংযমস্স সীলস্স ইন্দ্রিযসংৰরস্স চিত্তসংযমস্স সমাধিস্স চ পটিপক্খানং অচ্চন্তপটিপ্পস্সদ্ধিযা সুদ্ধসংযমো.

ইসিসত্তমোতি চতুসচ্চাৰবোধগতিযা ইসযোতি সঙ্খ্যং গতানং সতং পসত্থানং ইসীনং অতিসযেন সন্তো পসত্থোতি অত্থো. ৰিপস্সীআদযো চ উপাদায ভগৰা ‘‘সত্তমো’’তি ৰুত্তো. যতো ৰিঞ্ঞাণং পচ্চুদাৰত্ততি, তং নামরূপং সমুদযনিরোধনেন নিরোধেসীতি নামরূপনিরোধনো. অতিগম্ভীরনযমণ্ডিতদেসনং পট্ঠানং নাম দেসেসি পকরণন্তি সম্বন্ধো.

গন্থারম্ভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা

‘‘কে পন তে নযা, কিঞ্চ তং পট্ঠানং নামা’’তি নযিদং পুচ্ছিতব্বং. কস্মা? নিদানকথাযং পট্ঠানসমাননে অনুলোমাদীনং নযানং পট্ঠানস্স চ দস্সিতত্তাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হি…পে… নামাতি হি ৰুত্ত’’ন্তি তত্থ ৰুত্তং অট্ঠকথাপাল়িং আহরি. তত্থ গাথাত্থং অট্ঠকথাধিপ্পাযঞ্চ পরতো ৰণ্ণযিস্সামাতি.

পট্ঠাননামত্থো পন তিকপট্ঠানাদীনং তিকপট্ঠানাদিনামত্থো, ইমস্স পকরণস্স চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানতা চেত্থ ৰত্তব্বা. এৰঞ্হি সঙ্খেপতো পট্ঠানে ঞাতে ৰিত্থারো সুখৰিঞ্ঞেয্যো হোতীতি. তত্থ চ নামত্থো পঠমং ৰত্তব্বোতি ‘‘তত্থ যেসং…পে… নামত্থো তাৰ এৰং ৰেদিতব্বো’’তি ৰত্ৰা সব্বসাধারণস্স পট্ঠাননামস্সেৰ তাৰ অত্থং দস্সেন্তো ‘‘কেনট্ঠেন পট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ. প-কারো হীতি উপসগ্গপদং দস্সেতি. সো ‘‘পৰিভত্তেসু ধম্মেসু, যং সেট্ঠং তদুপাগমুন্তিআদীসু ৰিয নানপ্পকারত্থং দীপেতি. ননু পকারেহি ৰিভত্তা পৰিভত্তাতি প-ইতি উপসগ্গো পকারত্থমেৰ দীপেতি, ন নানপ্পকারত্থন্তি? ন, তেসং পকারানং নানাৰিধভাৰতো. অত্থতো হি আপন্নং নানাৰিধভাৰং দস্সেতুং নানা-সদ্দো ৰুত্তোতি. তত্থ একস্সপি ধম্মস্স হেতুআদীহি অনেকপচ্চযভাৰতো চ একেকস্স পচ্চযস্স অনেকধম্মভাৰতো চ নানপ্পকারপচ্চযতা ৰেদিতব্বা.

হেতুপচ্চযাদিৰসেন ৰিভত্তত্তাতি এতেন ধম্মসঙ্গহাদীসু ৰুত্ততো কুসলাদিৰিভাগতো সাতিসযৰিভাগতং পট্ঠাননামলাভস্স কারণং দস্সেতি. গোট্ঠাতি ৰজা. পট্ঠিতগাৰোতি গতগাৰো. আগতট্ঠানস্মিন্তি মহাসীহনাদসুত্তং ৰদতি. পৰত্তগমনত্তা এত্থাতি ৰচনসেসো. অথ ৰা গচ্ছতি এত্থাতি গমনং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স নিস্সঙ্গৰসেন পৰত্তস্স গমনত্তা গমনদেসভাৰতো একেকং পট্ঠানং নামাতি অত্থো. তত্থ অঞ্ঞেহি গতিমন্তেহি অতিসযযুত্তস্স গতিমতো গমনট্ঠানভাৰদস্সনত্থং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সা’’তি ৰুত্তং. তস্স মহাৰেগস্স পুরিসস্স পপাতট্ঠানং ৰিয ধম্মসঙ্গণীআদীনং সাসঙ্গগমনট্ঠানভাৰং ইমস্স চ মহাপথো ৰিয নিরাসঙ্গগমনট্ঠানভাৰং দস্সেন্তো অতিসযযুত্তগমনট্ঠানভাৰো পট্ঠাননামলাভস্স কারণন্তি দস্সেতি.

তিকানন্তি তিকৰসেন ৰুত্তধম্মানং. সমন্তাতি অনুলোমাদীহি সব্বাকারেহিপি গতানি চতুৰীসতি হোন্তীতি অত্থো. এতস্মিং অত্থে চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানানীতি ‘‘সমন্তচতুৰীসতিপট্ঠানানী’’তি ৰত্তব্বে সমন্তসদ্দস্স পরযোগং কত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা সমন্তা ছ ছ হুত্ৰাতি এতেন অনুলোমাদিসব্বকোট্ঠাসতো তিকাদিছছভাৰং দস্সেতি. তেন সমন্তসদ্দো তিকাদিছছপট্ঠানৰিসেসনং হোতি, ন চতুৰীসতিৰিসেসনং, তস্মা সমন্ততো পট্ঠানানি তানি চতুৰীসতীতি কত্ৰা ‘‘চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানানী’’তি ৰুত্তং. সমন্ততো ৰা ধম্মানুলোমাদিতিকাদিপটিচ্চৰারাদিপচ্চযানুলোমাদিহেতুমূলকাদিপ্পকারেহি পৰত্তানি পট্ঠানানি সমন্তপট্ঠানানি, অনূনেহি নযেহি পৰত্তানীতি ৰুত্তং হোতি. তানি পন চতুৰীসতি হোন্তি. তেনেৰাহ ‘‘ইমেসং চতুৰীসতিযা খুদ্দকপট্ঠানসঙ্খাতানং সমন্তপট্ঠানানং সমোধানৰসেনা’’তি.

হেতু চ সো পচ্চযো চাতি ইমিনা ৰচনেন হেতুনো অধিপতিপচ্চযাদিভূতস্স চ গহণং সিযাতি তং নিৰারেন্তো আহ ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি. এতেনপি সো এৰ দোসো আপজ্জতীতি পুনাহ ‘‘হেতুভাৰেন পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতী’’তি. তেন ইধ হেতু-সদ্দেন ধম্মগ্গহণং ন কতং, অথ খো ধম্মসত্তিৰিসেসো গহিতোতি দস্সেতি. তস্স হি পচ্চযসদ্দস্স চ সমানাধিকরণতং সন্ধায ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি, ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি চ ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা পরতো পাল়িযং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্ত…পে… হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.১) তেন তেন হেতুভাৰাদিউপকারেন তস্স তস্স ধম্মস্স উপকারত্তং ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপ্পচ্চক্খায তিট্ঠতি ৰা উপ্পজ্জতি ৰা, সো তস্স পচ্চযো’’তি ‘‘মূলট্ঠেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযো’’তিচ্চেৰমাদিনা ধম্মপ্পধাননিদ্দেসেন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম নত্থীতি ধম্মেহেৰ ধম্মসত্তিৰিভাৰনং কতন্তি দট্ঠব্বং. ইধাপি ৰা হেতু চ সো পচ্চযো চাতি ধম্মেনেৰ ধম্মসত্তিং দস্সেতি. ন হি হেতুপচ্চযোতিআদিকো উদ্দেসো কুসলাদিউদ্দেসো ৰিয ধম্মপ্পধানো, অথ খো ধম্মানং উপকারপ্পধানোতি. এতীতি এতস্স অত্থো ৰত্ততীতি, তঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধারণৰচনং. তেনেৰাহ – ‘‘তিট্ঠতি ৰা উপ্পজ্জতি ৰা’’তি. কোচি হি পচ্চযো ঠিতিযা এৰ হোতি যথা পচ্ছাজাতপচ্চযো, কোচি উপ্পত্তিযাযেৰ যথা অনন্তরাদযো, কোচি উভযস্স যথা হেতুআদযোতি.

উপকারকলক্খণোতি চ ধম্মেন ধম্মসত্তিউপকারং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু. অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূল-সদ্দো ৰিয পতিট্ঠত্থোতি দট্ঠব্বোতি. হিনোতি ৰা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অভিহরন্তেন মূলেন ৰিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি পৰত্ততি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. আচরিযানন্তি রেৰতত্থেরং ৰদতি.

‘‘যোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তী’’তিআদীহি (অ. নি. ১.৬৬-৬৭) কুসলভাৰস্স যোনিসোমনসিকারপটিবদ্ধতা সিদ্ধা হোতীতি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকারপটিবদ্ধো কুসলভাৰো’’তি. এতেনেৰ অকুসলাব্যাকতভাৰা কুসলভাৰো ৰিয ন হেতুপটিবদ্ধাতি দস্সিতং হোতি. যং পনেকে মঞ্ঞেয্যুং ‘‘অহেতুকহেতুস্স অকুসলভাৰো ৰিয সহেতুকহেতূনং সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো অঞ্ঞেসং তংসম্পযুত্তানং হেতুপটিবদ্ধো’’তি, তস্স উত্তরং ৰত্তুং ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. অলোভো কুসলো ৰা সিযা অব্যাকতো ৰা, যদি অলোভো সভাৰতো কুসলো, কুসলত্তা অব্যাকতো ন সিযা. অথ অব্যাকতো, তংসভাৰত্তা কুসলো ন সিযা অলোভসভাৰস্স অদোসত্তাভাৰো ৰিয. যস্মা পন উভযথাপি সো হোতি, তস্মা যথা উভযথা হোন্তেসু ফস্সাদীসু সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধকুসলাদিভাৰং পরিযেসথ, ন সভাৰতো, এৰং হেতূসুপি কুসলাদিতা অঞ্ঞপটিবদ্ধা পরিযেসিতব্বা, ন সভাৰতোতি. যং ৰুত্তং ‘‘সম্পযুত্তহেতূসু সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো’’তি, তং ন যুজ্জতি, সা পন পরিযেসিযমানা যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধা হোতীতি হেতূসু ৰিয সম্পযুত্তেসুপি যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, ন হেতুপটিবদ্ধোতি সিদ্ধং হোতীতি অধিপ্পাযো.

আরভিত্ৰাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন ইমমত্থং দস্সেতি – রূপাযতনাদিমত্তে যস্মিং কিস্মিঞ্চি একস্মিং অট্ঠত্ৰা ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভা’’তি অনিযমেন সব্বরূপাযতন…পে… ধম্মাযতনানঞ্চ আরম্মণপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতীতি.

‘‘ছন্দৰতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুরিমাভিসঙ্খারূপনিস্সযং লভিত্ৰা উপ্পজ্জমানে চিত্তে ছন্দাদযো ধুরভূতা জেট্ঠকভূতা সযং সম্পযুত্তধম্মে সাধযমানা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, তংসম্পযুত্তধম্মা চ তেসং ৰসে ৰত্তন্তি হীনাদিভাৰেন তদনুৰত্তনতো, তেন তে অধিপতিপচ্চযা হোন্তি. গরুকাতব্বম্পি আরম্মণং তন্নিন্নপোণপব্ভারানং পচ্চৰেক্খণঅস্সাদমগ্গফলানং অত্তনো ৰসে ৰত্তযমানং ৰিয পচ্চযো হোতি, তস্মাযং অত্তাধীনানং পতিভাৰেন উপকারকতা অধিপতিপচ্চযতাতি দট্ঠব্বা.

মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমোতি এত্থ আদি-সদ্দেন সন্তীরণানন্তরং ৰোট্ঠব্বনং, চুতিঅনন্তরা পটিসন্ধীতি যস্স যস্স চিত্তস্স অনন্তরা যং যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স তস্স তদনন্তরুপ্পাদনিযমো তংতংসহকারীপচ্চযৰিসিট্ঠস্স পুরিমপুরিমচিত্তস্সেৰ ৰসেন ইজ্ঝতীতি দস্সেতি. ভাৰনাবলেন পন ৰারিতত্তাতি এত্থ যথা রুক্খস্স ৰেখে দিন্নে পুপ্ফিতুং সমত্থস্সেৰ পুপ্ফনং ন হোতি, অগদৰেখে পন অপনীতে তাযযেৰ সমত্থতায পুপ্ফনং হোতি, এৰমিধাপি ভাৰনাবলেন ৰারিতত্তা সমুট্ঠাপনসমত্থস্সেৰ অসমুট্ঠাপনং, তস্মিঞ্চ অপগতে তাযযেৰ সমত্থতায সমুট্ঠাপনং হোতীতি অধিপ্পাযো.

ব্যঞ্জনমত্ততোৰেত্থ নানাকরণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতোতি উপচযসন্ততিঅধিৰচননিরুত্তিপদানং ৰিয সদ্দত্থমত্ততো নানাকরণং, ন ৰচনীযত্থতোতি অধিপ্পাযো. তেনেৰ সদ্দত্থৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পুরিমপচ্ছিমানং নিরোধুপ্পাদন্তরাভাৰতো নিরন্তরুপ্পাদনসমত্থতা অনন্তরপচ্চযভাৰো. রূপধম্মানং ৰিয সণ্ঠানাভাৰতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সহাৰট্ঠানাভাৰতো চ ‘‘ইদমিতো হেট্ঠা উদ্ধং তিরিয’’ন্তি ৰিভাগাভাৰা অত্তনা একত্তমিৰ উপনেত্ৰা সুট্ঠু অনন্তরভাৰেন উপ্পাদনসমত্থতা সমনন্তরপচ্চযতা.

উপ্পাদনসমত্থতাতি চ অব্যাপারত্তা ধম্মানং যস্মিং যদাকারে নিরুদ্ধে ৰত্তমানে ৰা সতি তংতংৰিসেসৰন্তা ধম্মা হোন্তি, তস্স সোৰ আকারো ৰুচ্চতীতি দট্ঠব্বো. ধম্মানং পৰত্তিমেৰ চ উপাদায কালৰোহারোতি নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং অসঞ্ঞসত্তা চৰন্তস্স পুরিমচুতিপচ্ছিমপটিসন্ধীনঞ্চ নিরোধুপ্পাদনিরন্তরতায কালন্তরতা নত্থীতি দট্ঠব্বা. ন হি তেসং অন্তরা অরূপধম্মানং পৰত্তি অত্থি, যং উপাদায কালন্তরতা ৰুচ্চেয্য, ন চ রূপধম্মপ্পৰত্তি অরূপধম্মপ্পৰত্তিযা অন্তরং করোতি অঞ্ঞসন্তানত্তা. রূপারূপধম্মসন্ততিযো হি দ্ৰে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসসভাৰত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞোপকারভাৰেন ৰত্তমানাপি ৰিসুংযেৰ হোন্তি. একসন্ততিযঞ্চ পুরিমপচ্ছিমানং মজ্ঝে ৰত্তমানং তংসন্ততিপরিযাপন্নতায অন্তরকারকং হোতি. তাদিসঞ্চ কঞ্চি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং মজ্ঝে নত্থি, ন চ অভাৰো অন্তরকারকো হোতি অভাৰত্তাযেৰ, তস্মা জৰনানন্তরস্স জৰনস্স ৰিয, ভৰঙ্গানন্তরস্স ভৰঙ্গস্স ৰিয চ নিরন্তরতা সুট্ঠু চ অনন্তরতা হোতীতি তথা উপ্পাদনসমত্থতা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচুতীনম্পি দট্ঠব্বা. উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰো চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদীনং পাকটোতি উপ্পাদনসমত্থতাৰ ৰুত্তা. পচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং পুব্বন্তাপরন্তপরিচ্ছেদেন গহিতানং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং অলভন্তানং ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.১৮.৫) অনন্তরাদিপচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি ন সো উপ্পত্তিযংযেৰাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি কুসলাদিগ্গহণং ৰিয পচ্চুপ্পন্নগ্গহণং অপরিচ্ছেদং, যতো উপ্পত্তিমত্তসমঙ্গিনোযেৰ চ গহণং সিযা, তেনেৰ চ অতীতত্তিকে পটিচ্চৰারাদযো ন সন্তীতি.

উপ্পজ্জমানোৰ সহুপ্পাদভাৰেনাতি এত্থাপি উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰেন পাকটেন ঠিতিযাপি পচ্চযভাৰং নিদস্সেতীতি দট্ঠব্বং, পচ্চযুপ্পন্নানং পন সহজাতভাৰেন উপকারকতা সহজাতপচ্চযতাতি.

অত্তনো উপকারকস্স উপকারকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, উপকারকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞতাৰসেনেৰ দট্ঠব্বা, ন সহজাতাদিৰসেন. সহজাতাদিপচ্চযো হোন্তোযেৰ হি কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি, ন চ পুরেজাতপচ্ছাজাতভাৰেহি উপকারকস্স উপকারকা ৰত্থুখন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তীতি.

তরুআদীনং পথৰী ৰিয অধিট্ঠানাকারেন পথৰীধাতু সেসধাতূনং, চক্খাদযো চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং উপকারকা চিত্তকম্মস্স পটাদযো ৰিয নিস্সযাকারেন খন্ধাদযো তংতংনিস্সযানং খন্ধাদীনং.

তদধীনৰুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতোতি যং কিঞ্চি কারণং নিস্সযোতি ৰদতি. তত্থ যো ভুসো, তং উপনিস্সযোতি নিদ্ধারেতি.

পকতোতি এত্থ প-কারো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনে সমত্থভাৰেন সুট্ঠুকততং দীপেতি. তথা চ কতং অত্তনো সন্তানে কতং হোতীতি আহ ‘‘অত্তনো সন্তানে’’তি. করণঞ্চ দুৰিধং নিপ্ফাদনং উপসেৰনঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘নিপ্ফাদিতো ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ উপসেৰিতো ৰাতি এতেন কাযঅল্লীযাপনৰসেন উপভোগূপসেৰনং ৰিজাননাদিৰসেন আরম্মণূপসেৰনঞ্চ দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তেন অনাগতানম্পি চক্খুসম্পদাদীনং আরম্মণূপসেৰনেন যথাপটিসেৰিতানং পকতূপনিস্সযতা ৰুত্তা হোতি.

যথা পচ্ছাজাতেন ৰিনা সন্তানাৰিচ্ছেদহেতুভাৰং অগচ্ছন্তানং ধম্মানং যে পচ্ছাজাতাকারেন উপকারকা, তেসং সা ৰিপ্পযুত্তাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা উপকারকতা পচ্ছাজাতপচ্চযতা, তথা নিস্সযারম্মণাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা পুরেজাতভাৰেন ৰিনা উপকারকভাৰং অগচ্ছন্তানং ৰত্থারম্মণানং পুরেজাতাকারেন উপকারকতা পুরেজাতপচ্চযতা, এৰং সব্বত্থ পচ্চযানং পচ্চযন্তরাকারৰিসিট্ঠা উপকারকতা যোজেতব্বা.

গিজ্ঝপোতকসরীরানং আহারাসাচেতনা ৰিযাতি এতেন মনোসঞ্চেতনাহারৰসেন পৰত্তমানেহি অরূপধম্মেহি রূপকাযস্স উপত্থম্ভিতভাৰং দস্সেতি. তেনেৰ ‘‘আহারাসা ৰিযা’’তি অৰত্ৰা চেতনাগহণং করোতি.

কুসলাদিভাৰেন অত্তনা সদিসস্স পযোগেন করণীযস্স পুনপ্পুনং করণং পৰত্তনং আসেৰনট্ঠো, অত্তসদিসসভাৰতাপাদনং ৰাসনং ৰা. গন্থাদীসু পুরিমাপুরিমাভিযোগো ৰিযাতি পুরিমা পুরিমা আসেৰনা ৰিযাতি অধিপ্পাযো.

চিত্তপ্পযোগো চিত্তকিরিযা, আযূহনন্তি অত্থো. যথা হি কাযৰচীপযোগো ৰিঞ্ঞত্তি, এৰং চিত্তপ্পযোগো চেতনা. সা তায উপ্পন্নকিরিযতাৰিসিট্ঠে সন্তানে সেসপচ্চযসমাগমে পৰত্তমানানং ৰিপাককটত্তারূপানম্পি তেনেৰ কিরিযভাৰেন উপকারিকা হোতি. তস্স হি কিরিযভাৰস্স পৰত্তত্তা তেসং পৰত্তি, ন অঞ্ঞথাতি. সহজাতানং পন তেন উপকারিকাতি কিং ৰত্তব্বন্তি.

নিরুস্সাহসন্তভাৰেনাতি এতেন সউস্সাহেহি ৰিপাকধম্মধম্মেহি কুসলাকুসলেহি সারম্মণাদিভাৰেন সদিসৰিপাকভাৰং দস্সেতি. সো হি ৰিপাকানং পযোগেন অসাধেতব্বতায পযোগেন অঞ্ঞথা ৰা সেসপচ্চযেসু সিদ্ধেসু কম্মস্স কটত্তাযেৰ সিদ্ধিতো নিরুস্সাহো সন্তভাৰো হোতি, ন কিলেসৰূপসমসন্তভাৰো, তথাসন্তসভাৰতোযেৰ ভৰঙ্গাদযো দুৰিঞ্ঞেয্যা. পঞ্চদ্ৰারেপি হি জৰনপ্পৰত্তিযা রূপাদীনং গহিততা ৰিঞ্ঞাযতি, অভিনিপাতসম্পটিচ্ছনসন্তীরণমত্তা পন ৰিপাকা দুৰিঞ্ঞেয্যাযেৰ. নিরুস্সাহসন্তভাৰাযাতি নিরুস্সাহসন্তভাৰত্থায. এতেন তপ্পচ্চযৰতং অৰিপাকানম্পি ৰিপাকানুকুলং পৰত্তিং দস্সেতি.

সতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভকত্তং আহারানং পধানকিচ্চন্তি আহ ‘‘রূপারূপানং উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি. উপত্থম্ভকত্তঞ্হি সতিপি জনকত্তে অরূপীনং আহারানং আহারজরূপসমুট্ঠাপকরূপাহারস্স চ হোতি, অসতিপি চতুসমুট্ঠানিকরূপূপত্থম্ভকরূপাহারস্স, অসতি পন উপত্থম্ভকত্তে আহারানং জনকত্তং নত্থীতি উপত্থম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহারো অৰিচ্ছেদৰসেন উপত্থম্ভযমানোযেৰ জনেতীতি উপত্থম্ভনভাৰো আহারভাৰোতি.

অধিপতিযট্ঠেনাতি এত্থ ন অধিপতিপচ্চযধম্মানং ৰিয পৰত্তিনিৰারকে অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনেন গরুভাৰো অধিপতিযট্ঠো, অথ খো দস্সনাদিকিচ্চেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি জীৰনে জীৰন্তেহি সুখিতাদিভাৰে সুখিতাদীহি অধিমোক্খপগ্গহুপট্ঠানাৰিক্খেপজাননেসু অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতি পৰত্তিযং আজাননে অঞ্ঞাতাৰীভাৰে চ সদ্ধাদিসহজাতেহীতি এৰং তংতংকিচ্চেসু চক্খাদিপচ্চযেহি চক্খাদীনং অনুৰত্তনীযতা. তেসু তেসু হি কিচ্চেসু চক্খাদীনং ইস্সরিযং তপ্পচ্চযানঞ্চ তদনুৰত্তনেন তত্থ পৰত্তীতি. ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং পন যদিপি লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তনীযতা অত্থি, সা পন ন পচ্চযভাৰতো. যথা হি জীৰিতাহারা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তে তেসং অনুপালকউপত্থম্ভকা অত্থি, অৰিগতপচ্চযভূতা চ হোন্তি, ন এৰং ইত্থিপুরিসভাৰা লিঙ্গাদীনং কেনচি পকারেন উপকারকা হোন্তি, কেৰলং পন যথাসকেহেৰ পচ্চযেহি পৰত্তমানানং লিঙ্গাদীনং যথা ইত্থাদিগ্গহণস্স পচ্চযভাৰো হোতি, ততো অঞ্ঞেনাকারেন তংসহিতসন্তানে অপ্পৰত্তিতো লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তনীযতা ইন্দ্রিযতা চ তেসং ৰুচ্চতি, তস্মা ন তেসং ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো ৰুত্তো. চক্খাদযো অরূপধম্মানংযেৰাতি এত্থ সুখদুক্খিন্দ্রিযানিপি চক্খাদিগ্গহণেন গহিতানীতি দট্ঠব্বানি.

লক্খণারম্মণূপনিজ্ঝানভূতানং ৰিতক্কাদীনং ৰিতক্কনাদিৰসেন আরম্মণং উপগন্ত্ৰা নিজ্ঝানং পেক্খনং, চিন্তনং ৰা ৰিতক্কাদীনংযেৰ সাধারণো ব্যাপারো উপনিজ্ঝাযনট্ঠো. ঠপেত্ৰা সুখদুক্খৰেদনাদ্ৰযন্তি সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযদ্ৰযং ঠপেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সব্বানিপী’’তি ৰত্ৰা ‘‘সত্তঝানঙ্গানী’’তি ৰচনেন অঝানঙ্গানং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতানং নিৰত্তনং কতন্তি দট্ঠব্বং. যদি এৰং ‘‘সত্ত ঝানঙ্গানী’’তি এতেনেৰ সিদ্ধে ‘‘ঠপেত্ৰা সুখদুক্খৰেদনাদ্ৰয’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং? ৰেদনাভেদেসু পঞ্চসু সুখদুক্খদ্ৰযস্স একন্তেন অঝানঙ্গত্তদস্সনত্থং ঝানঙ্গট্ঠানে নিদ্দিট্ঠত্তা. সতিপি ৰা ঝানঙ্গৰোহারে ৰেদনাভেদদ্ৰযস্স একন্তেন ঝানপচ্চযত্তাভাৰদস্সনত্থং. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতানং পন যদিপি ঝানপচ্চযত্তাভাৰো অত্থি, ঝানপচ্চযভাৰো পন ন নত্থীতি ‘‘সব্বানিপি সত্ত ঝানঙ্গানী’’তি এত্থ গহণং কতং. তত্থ ‘‘সব্বানিপী’’তি ৰচনং সব্বকুসলাদিভেদসঙ্গণ্হনত্থং, ন পন সব্বচিত্তুপ্পাদগতসঙ্গণ্হনত্থন্তি দট্ঠব্বং.

যতো ততো ৰাতি সম্মা ৰা মিচ্ছা ৰাতি অত্থো. এতে পন দ্ৰেপি ঝানমগ্গপচ্চযা অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তীতি ইদং অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তি, ন সহেতুকচিত্তেসূতি সহেতুকচিত্তেসু অলাভাভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন অহেতুকচিত্তেসু লাভাভাৰদস্সনত্থন্তি. এৰং অত্থে গয্হমানে অহেতুকচিত্তেসু কত্থচি কস্সচি লাভো ন ৰারিতোতি এত্তকমেৰ ৰিঞ্ঞাযেয্য, ন সৰিতক্কাহেতুকচিত্তেসু ঝানপচ্চযস্সেৰ অলাভাভাৰদস্সনত্থং কতন্তি. অহেতুকচিত্তেসু ৰা লাভাভাৰদস্সনত্থে পন ইমস্মিং ৰচনে সৰিতক্কাহেতুকচিত্তেসু ঝানপচ্চযস্স লাভাভাৰো আপজ্জতি, তস্মা যেন অলাভেন ধম্মসঙ্গণিযং মনোধাতুআদীনং সঙ্গহসুঞ্ঞতৰারেসু ঝানং ন উদ্ধটং, তং অলাভং সন্ধায এস ঝানপচ্চযস্সপি অহেতুকচিত্তেসু অলাভো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যথা হি সহেতুকেসু ৰিতক্কাদীনং সহজাতে সংকড্ঢিত্ৰা একত্তগতভাৰকরণং উপনিজ্ঝাযনব্যাপারো বলৰা, ন তথা অহেতুকচিত্তেসু হোতি. ইমস্মিং পন পকরণে দুব্বলম্পি উপনিজ্ঝাযনং যদিপি কিঞ্চিমত্তম্পি অত্থি, তেন উপকারকতা হোতীতি সৰিতক্কাহেতুকচিত্তেসুপি ঝানপচ্চযো ৰুত্তোৰ, তস্মা যে এৰং পঠন্তি ‘‘ন এতে পন দ্ৰেপি ঝানমগ্গপচ্চযা যথাসঙ্খ্যং দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণঅহেতুকচিত্তেসু লব্ভন্তী’’তি, তেসং সো পাঠো সুন্দরতরো, ইমস্স পকরণস্সাযং অত্থৰণ্ণনা, ন ধম্মসঙ্গণিযাতি.

সমং পকারেহি যুত্ততায একীভাৰোপগমেন ৰিয উপকারকতা সম্পযুত্তপচ্চযতা.

যুত্তানম্পি সতং ৰিপ্পযুত্তভাৰেন নানত্তূপগমেন উপকারকতা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা. ন হি ৰত্থুসহজাতপচ্ছাজাতৰসেন অযুত্তানং রূপাদীনং আরম্মণাদিভাৰেন উপকারকানং ৰিপ্পযুত্তানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা অত্থীতি. রূপানং পন রূপেহি সতিপি অৰিনিব্ভোগে ৰিপ্পযোগোযেৰ নত্থীতি ন তেসং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি (ধাতু. ৩).

পচ্চুপ্পন্নলক্খণেনাতি পচ্চুপ্পন্নসভাৰেন. তেন ‘‘অত্থি মে পাপকম্মং কত’’ন্তি (পারা. ৩৮), ‘‘অত্থেকচ্চো পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি (পু. প. মাতিকা ৪.২৪) চ এৰমাদীসু ৰুত্তং নিব্বত্তউপলব্ভমানতালক্খণং অত্থিভাৰং নিৰারেতি. সতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভকপ্পধানা অত্থিভাৰেন উপকারকতাতি আহ ‘‘উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি. ইদঞ্চ উপত্থম্ভকত্তং ৰত্থারম্মণসহজাতাদীনং সাধারণং অত্থিভাৰেন উপকারকত্তং দট্ঠব্বং.

আরম্মণে ফুসনাদিৰসেন ৰত্তমানানং ফস্সাদীনং অনেকেসং সহভাৰো নত্থীতি একস্মিং ফস্সাদিসমুদাযে সতি দুতিযো ন হোতি, অসতি পন হোতি, তেন নত্থিভাৰেন উপকারকতা নত্থিপচ্চযতা. সতিপি পুরিমতরচিত্তানং নত্থিভাৰে ন তানি নত্থিভাৰেন উপকারকানি, অনন্তরমেৰ পন অত্তনো অত্থিভাৰেন পৰত্তিওকাসং অলভমানানং নত্থিভাৰেন পৰত্তিওকাসং দদমানং ৰিয উপকারকং হোতীতি ‘‘পৰত্তিওকাসদানেন উপকারকতা’’তি আহ.

এত্থ চ অভাৰমত্তেন উপকারকতা ওকাসদানং নত্থিপচ্চযতা, সভাৰাৰিগমেন অপ্পৰত্তমানানং সভাৰৰিগমেন উপকারকতা ৰিগতপচ্চযতা, নত্থিতা চ নিরোধানন্তরসুঞ্ঞতা, ৰিগততা নিরোধপ্পত্ততা, অযমেতেসং ৰিসেসো, তথা অত্থিতায সসভাৰতো উপকারকতা অত্থিপচ্চযতা, সভাৰাৰিগমেন নিরোধস্স অপ্পত্তিযা উপকারকতা অৰিগতপচ্চযতাতি পচ্চযভাৰৰিসেসো ধম্মাৰিসেসেপি ৰেদিতব্বো. ধম্মানঞ্হি সত্তিৰিসেসং সব্বং যাথাৰতো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা তথাগতেন চতুৰীসতিপচ্চযৰিসেসা ৰুত্তাতি ভগৰতি সদ্ধায ‘‘এৰংৰিসেসা এতে ধম্মা’’তি সুতমযঞাণং উপ্পাদেত্ৰা চিন্তাভাৰনামযেহি তদভিসমযায যোগো কাতব্বো.

চতূসু খন্ধেসু একস্সপি অসঙ্গহিতত্তাভাৰতো নামধম্মেকদেসতা অনন্তরাদীনং নত্থীতি ‘‘নামধম্মাৰা’’তি ৰত্ৰা ন কেৰলং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰে ভজন্তানং চতুন্নংযেৰ খন্ধানং নামতা, অথ খো নিব্বানঞ্চ নামমেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘নিব্বানস্স অসঙ্গহিতত্তা’’তিআদিমাহ. পুরেজাতপচ্চযো রূপেকদেসোতি এত্থ একদেসৰচনেন রূপরূপতো অঞ্ঞং ৰজ্জেতি, রূপরূপং পন কুসলত্তিকে অনাগতম্পি পুরেজাতপচ্চযভাৰেন অঞ্ঞত্থ আগতমেৰ. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘো ধম্মো অনিদস্সনঅপ্পটিঘস্স ধম্মস্স পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো – আরম্মণপুরেজাতং, ৰত্থুপুরেজাতং. আরম্মণপুরেজাতং ৰত্থুং ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং আপোধাতুং কবল়ীকারং আহারং অনিচ্চতো…পে… দোমনস্সং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ২.২২.৩৯).

পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসো

১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. যো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো এৰং ৰেদিতব্বোতি এতেন হেতুসঙ্খাতস্স পচ্চযধম্মস্স হেতুসম্পযুত্তকতংসমুট্ঠানরূপসঙ্খাতানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৰো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি. যো পন হেতুভাৰেন যথাৰুত্তো পচ্চযধম্মো যথাৰুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোতি, সো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বোতি দস্সেতি. উভযথাপি হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতি. এস নযো সেসপচ্চযেসুপি. উপকারকতা পন ধম্মসভাৰো এৰ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা অত্থীতি. তথা তথা উপকারকং তং তং ধম্মং দস্সেন্তো হি ভগৰা তং তং উপকারকতং দস্সেতীতি.

হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ পঠমো হেতু-সদ্দো পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো পচ্চযনিদ্দেসো. তেন এতস্স হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযতাতি দস্সেতি. দুতিযো পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসনং. তেন ন যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযভাৰেন পচ্চযো হোতি, অথ খো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৰাতি দস্সেতি. ননু চ সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা দুতিযে হেতুসদ্দে অৰিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্স অপেক্খিতব্বস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা অত্তনাৰ সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি? নাযং একন্তো. হেতুসদ্দো হি পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থেৰ ব্যাৰটো যদা গয্হতি, তদা সম্পযুত্তৰিসেসনং ন হোতীতি সম্পযুত্তা অৰিসিট্ঠা যে কেচি গহিতা ভৰেয্যুন্তি এৰং সম্পযুত্তসদ্দেন অত্তনি এৰ ব্যাৰটেন হেতুসদ্দেন ৰিসেসনেন ৰিনা যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তানং গহণং হোতীতি তং সন্ধায ‘‘অথাপি…পে… অত্থো ভৰেয্যা’’তি আহ. ননু যথা ‘‘অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৫), ‘‘অরূপিনো ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৬) চ ৰুত্তে দুতিযেন আহারগ্গহণেন ইন্দ্রিযগ্গহণেন চ ৰিনাপি আহারিন্দ্রিযসম্পযুত্তকাৰ গয্হন্তি, এৰমিধাপি সিযাতি? ন, আহারিন্দ্রিযাসম্পযুত্তস্স অভাৰতো. ৰজ্জেতব্বাভাৰতো হি তত্থ দুতিযআহারিন্দ্রিযগ্গহণে অসতিপি তংসম্পযুত্তকাৰ গয্হন্তীতি তং ন কতং, ইধ পন ৰজ্জেতব্বং অত্থীতি ৰত্তব্বং দুতিযং হেতুগ্গহণন্তি.

এৰম্পি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ হেতুসম্পযুত্তকানং সো এৰ সম্পযুত্তকহেতূতি ৰিসেসনস্স অকতত্তা যো কোচি হেতু যস্স কস্সচি হেতুসম্পযুত্তকস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠস্সেৰ হেতুস্স পুন সম্পযুত্তৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তত্তা, এতদত্থমেৰ চ ৰিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৰে সিদ্ধেপি তস্স গহণং কতং. অথ ৰা অসতি দুতিযে হেতুসদ্দে হেতুসম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ন পন হেতূনন্তি এৰম্পি গহণং সিযাতি তন্নিৰারণত্থং সো ৰুত্তো, তেন হেতুসম্পযুত্তভাৰং যে লভন্তি, তেসং সব্বেসং হেতূনং অঞ্ঞেসম্পি হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দস্সিতং হোতি. যস্মা পন হেতুঝানমগ্গা পতিট্ঠামত্তাদিভাৰেন নিরপেক্খা, ন আহারিন্দ্রিযা ৰিয সাপেক্খা এৰ, তস্মা এতেস্ৰেৰ দুতিযং হেতাদিগ্গহণং কতং. আহারিন্দ্রিযা পন আহরিতব্বইসিতব্বাপেক্খা এৰ, তস্মা তে ৰিনাপি দুতিযেন আহারিন্দ্রিযগ্গহণেন অত্তনা এৰ আহরিতব্বে চ ইসিতব্বে চ আহারিন্দ্রিযভূতে অঞ্ঞে চ সম্পযুত্তকে পরিচ্ছিন্দন্তীতি তং তত্থ ন কতং, ইধ চ দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুনা পচ্চযভূতেনেৰ সম্পযুত্তানং হেতূনং অঞ্ঞেসঞ্চ পরিচ্ছিন্নত্তা পুন ৰিসেসনকিচ্চং নত্থীতি পঞ্হাৰারে ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.৪০১) দুতিযং হেতুগ্গহণং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.

নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তাতি তং-সদ্দো পুরিমৰচনাপেক্খো ৰুত্তস্সেৰ নিদ্দেসো ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.২) পুরিমৰচনেন নিদ্দিসিতব্বে পাকটীভূতে এৰ পৰত্ততি. এত্থ চ পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো হেতুসদ্দো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ব্যাৰটো সম্পযুত্তসদ্দেন ৰিয তং-সদ্দেনপি অনপেক্খনীযো অঞ্ঞো চ কোচি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসকো ৰুত্তো নত্থি, তস্মা ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি চ ন ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমিনা পন পচ্চযুপ্পন্নৰচনেন অসমত্তেন পচ্চযুপ্পন্নৰচনন্তরাপেক্খেন পুব্বে ৰুত্তেন তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীকতং, তেন ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তংগহণং কতন্তি. কিং পন তস্মিং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীভূতন্তি? যেহি হেতূহি সম্পযুত্তা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকা’’তি ৰুত্তা, তে হেতূ চেৰ সম্পযুত্তকৰিসেসনভূতা তব্বিসেসিতা চ হেতুসম্পযুত্তকা. তেনাহ ‘‘তে হেতূ চেৰা’’তিআদি. অঞ্ঞথা ‘‘তে হেতূ চেৰা’’তি এতস্স পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যথা ইধ তেনেৰ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা, এৰং পুব্বেপি ভৰিতুং অরহন্তীতি ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা ‘তংসম্পযুত্তকান’ন্তি ন ৰুত্ত’’ন্তি ইদং ন যুজ্জেয্যাতি. দুৰিধম্পি ৰা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৰা তংসদ্দৰচনীযতং চোদেতি পরিহরতি চ. তংসমুট্ঠানানন্তি চ হেতুসমুট্ঠানানন্তি যুত্তং. হেতূ হি পচ্চযাতি.

চিত্তজরূপং অজনযমানাপীতি পি-সদ্দেন জনযমানাপি. যদি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰচনেন পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপস্স অগ্গহণতো তং ন ৰুত্তং, সহজাতপচ্চযৰিভঙ্গে চিত্তচেতসিকানং তস্স কটত্তারূপস্স পচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো ভৰেয্য. যদি চ তত্থ চিত্তসমুট্ঠানানং পচ্চযভাৰেন তংসমানলক্খণানং কটত্তারূপানম্পি পচ্চযভাৰো নিদস্সিতো, এৰমিধাপি ভৰিতব্বং. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি পন অৰত্ৰা ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰচনং চিত্তসমুট্ঠানানং সব্বচিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতাদস্সনত্থং. এৰংপকারেন হি তংসমুট্ঠানৰচনেন তত্থ তত্থ ৰুত্তং সমুট্ঠানৰচনং ৰিসেসিতং হোতি. ননু ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰচনেন চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতা ৰুত্তাতি? ন ৰুত্তা. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৰো এৰ হি তত্থ ৰুত্তোতি.

চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতাযাতি এতেনেৰ হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি. ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৰে, চেতেতি, যঞ্চ পকপ্পেতি, যঞ্চ অনুসেতি, আরম্মণমেতং হোতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা আরম্মণে সতি পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স হোতি, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৰিঞ্ঞাণে ৰিরুল়্হে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতি, নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৯) ইমস্মিম্পি সুত্তে পটিসন্ধিনামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৰুত্তাতি আহ ‘‘তস্মিং পতিট্ঠিতে’’তিআদি.

পুরিমতরসিদ্ধায পথৰিযা বীজপতিট্ঠানং ৰিয পুরিমতরসিদ্ধে কম্মে তন্নিব্বত্তস্সেৰ ৰিঞ্ঞাণবীজস্স পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ – ‘‘কম্মং খেত্তং, ৰিঞ্ঞাণং বীজ’’ন্তি. কস্স পন তং খেত্তং বীজঞ্চাতি? নামরূপঙ্কুরস্স.

অযঞ্চ পনত্থোতি পটিসন্ধিযং কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতা. ওকাসৰসেনেৰাতি নামরূপোকাসৰসেনেৰ. সো হি তস্স অত্থস্স ওকাসোতি. ৰত্থুরূপমত্তম্পীতি ৰদন্তো ৰত্থুরূপস্স উপত্থম্ভকানং সেসরূপানম্পি তদুপত্থম্ভকভাৰেনেৰ অরূপধম্মানং পচ্চযভাৰং দস্সেতি, সহভৰনমত্তং ৰা. তত্থ কাযভাৰাদিকলাপানং কত্থচি অভাৰতো কত্থচি অভাৰাভাৰতো ‘‘ৰত্থুরূপমত্তম্পি ৰিনা’’তি আহ. সস্সামিকেতি এতস্সেৰ ৰিসেসনত্থং ‘‘সরাজকে’’তি ৰুত্তং.

পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতোতি ইদং কস্মা ৰুত্তং, ননু তেসং পচ্চযভাৰপ্পসঙ্গোযেৰ নত্থি ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১) ৰচনতো. ন হি যেসং হেতূ সহজাতপচ্চযো ন হোন্তি, তানি হেতুসহজাতানি নাম হোন্তি. যদি সিযুং, ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা’’তিআদি চ লব্ভেয্য, ন পন লব্ভতি, তস্মা ন তানি হেতুসহজাতানীতি? সচ্চমেতং, যো পন হেতূহি সমানকালুপ্পত্তিমত্তং গহেত্ৰা হেতুসহজাতভাৰং মঞ্ঞেয্য, তস্সাযং পসঙ্গো অত্থীতি ইদং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ভগৰা পন ৰচনানং লহুগরুভাৰং ন গণেতি, বোধনেয্যানং পন অজ্ঝাসযানুরূপতো ধম্মসভাৰং অৰিলোমেন্তো তথা তথা দেসনং নিযামেতীতি ন কত্থচি অক্খরানং বহুতা ৰা অপ্পতা ৰা চোদেতব্বাতি.

হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২. উপ্পজ্জনক্খণেযেৰাতি এতেন ৰত্তমানক্খণেকদেসেন সব্বং ৰত্তমানক্খণং গয্হতীতি দট্ঠব্বং. ন হি উপ্পজ্জনক্খণেযেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং রূপাদীনি আরম্মণপচ্চযো, অথ খো সব্বস্মিং ৰত্তমানক্খণেতি. তেন আলম্বিযমানানম্পি রূপাদীনং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰত্তমানতায পুরে পচ্ছা চ ৰিজ্জমানানং আরম্মণপচ্চযত্তাভাৰং দস্সেতি, কো পন ৰাদো অনালম্বিযমানানং. ন একতো হোন্তীতি নীলাদীনি সব্বরূপানি সহ ন হোন্তি, তথা সদ্দাদযোপীতি অত্থো. ‘‘যং য’’ন্তি হি ৰচনং রূপাদীনি ভিন্দতীতি. তত্থ পুরিমেনত্থেন ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰচনেন আরম্মণপচ্চযভাৰলক্খণদীপনত্থং ‘‘যং যং ধম্ম’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেতি, পচ্ছিমেন ‘‘যং য’’ন্তি ৰচনেন রূপাদিভেদদীপনত্থন্তি. ‘‘যং যং ৰা পনারব্ভা’’তি এতস্স ৰণ্ণনাযং দস্সিতসব্বারম্মণাদিৰসেন ৰা ইধাপি অত্থো গহেতব্বোতি.

এৰং ৰুত্তন্তি যথা নদীপব্বতানং সন্দনং ঠানঞ্চ পৰত্তং অৰিরতং অৰিচ্ছিন্নন্তি সন্দন্তি তিট্ঠন্তীতি ৰত্তমানৰচনং ৰুত্তং, এৰং ‘‘যে যে ধম্মা’’তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্বসঙ্গহসমুদাযৰসেন গহিতত্তা তেসং উপ্পজ্জনং পৰত্তনং অৰিরতন্তি উপ্পজ্জন্তীতি ৰত্তমানৰচনং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ইমে পন ন হেতাদিপচ্চযা সব্বেপি অতীতানাগতানং হোন্তি. ন হি অতীতো চ অনাগতো চ অত্থি, যস্সেতে পচ্চযা সিযুং. এৰঞ্চ কত্ৰা অতীতত্তিকে অতীতানাগতানং ন কোচি পচ্চযো ৰুত্তো, তস্মা ইধাপি ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰচনেন যেসং রূপাদযো আরম্মণধম্মা আরম্মণপচ্চযা হোন্তি, তে পচ্চুপ্পন্নাৰ দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. তেসু হি দস্সিতেসু অতীতানাগতেসু তংতংপচ্চযা অহেসুং ভৰিস্সন্তি চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি, ন পন তংতংপচ্চযৰন্ততা. পচ্চযৰন্তো হি পচ্চুপ্পন্নাযেৰাতি.

এত্থ চ ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভা’’তি একৰচননিদ্দেসং কত্ৰা পুন ‘‘তে তে ধম্মা’’তি বহুৰচননিদ্দেসো ‘‘যং য’’ন্তি ৰুত্তস্স আরম্মণধম্মস্স অনেকভাৰোপি অত্থীতি দস্সনত্থো. চত্তারো হি খন্ধা সহেৰ আরম্মণপচ্চযা হোন্তি, তে সব্বেপি আরব্ভ উপ্পজ্জমানম্পি তেসু একেকং আরব্ভ উপ্পজ্জমানং ন ন হোতি, তস্মা ৰেদনাদীসু ফস্সাদীসু চ একেকস্সপি আরম্মণপচ্চযভাৰদস্সনত্থং ‘‘যং য’’ন্তি ৰুত্তং, সব্বেসং একচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নানং আরম্মণপচ্চযভাৰদস্সনত্থং ‘‘তে তে’’তি. তত্থ যো চ রূপাদিকো একেকোৰ যংযং-সদ্দেন ৰুত্তো, যে চ অনেকে ফস্সাদযো একেকৰসেন যংযং-সদ্দেন ৰুত্তা, তে সব্বে গহেত্ৰা ‘‘তে তে’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা যস্মিং কালে আরব্ভ উপ্পজ্জন্তি, তস্মিং কালে নীলাদীসু চিত্তুপ্পাদেসু চ একেকমেৰ আরব্ভ উপ্পজ্জন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘যং য’’ন্তি ৰুত্তং, তে পন আলম্বিযমানা রূপারম্মণধম্মা চ অনেকে, তথা সদ্দাদিআরম্মণধম্মা চাতি দস্সনত্থং ‘‘তে তে’’তি.

নিব্বানারম্মণং কামাৰচররূপাৰচরকুসলস্স অপরিযাপন্নতো কুসলৰিপাকস্স কামাৰচররূপাৰচরকিরিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং রাসীনং আরম্মণপচ্চযো হোতীতি ইদং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন খন্ধপটিবদ্ধানুস্সরণকালে নিব্বানম্পি রূপাৰচরকুসলকিরিযানং আরম্মণং হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. এৰং সতি যথা ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৫৮) ৰুত্তং, এৰং ‘‘নিব্বান’’ন্তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৰুত্তং. ন হি নিব্বানং পুব্বে নিৰুট্ঠং অসঙ্খতত্তা, ন চ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বে নিৰুট্ঠেসু অপ্পমাণক্খন্ধেসু ঞাতেসু নিব্বানজাননে ন তেন পযোজনং অত্থি. যথা হি চেতোপরিযঞাণং চিত্তং ৰিভাৰেন্তমেৰ চিত্তারম্মণজাননস্স কামাৰচরস্স পচ্চযো হোতি, এৰমিদম্পি অপ্পমাণক্খন্ধে ৰিভাৰেন্তমেৰ তদারম্মণজাননস্স কামাৰচরস্স পচ্চযো হোতীতি. দিট্ঠনিব্বানোযেৰ চ পুব্বে নিৰুট্ঠে অপ্পমাণক্খন্ধে অনুস্সরতি, তেন যথাদিট্ঠমেৰ নিব্বানং তেসং খন্ধানং আরম্মণন্তি দট্ঠব্বং, ন পন পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন তদারম্মণৰিভাৰনং কাতব্বং. ৰিভূতমেৰ হি তং তস্সাতি. এৰং অনাগতংসঞাণেপি যথারহং যোজেতব্বং, তস্মা নিব্বানং ন কস্সচি রূপাৰচরস্স আরম্মণন্তি ‘‘চতুন্নং রাসীন’’ন্তি ৰত্তুং যুত্তং.

আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩. ধুরন্তি ধুরগ্গাহং. জেট্ঠকন্তি সেট্ঠং. ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ পুরিমছন্দস্স সমানরূপেন তদনন্তরং নিদ্দিট্ঠেন তংসম্বন্ধেন ছন্দসদ্দেনেৰ পচ্চযভূতস্স ছন্দস্স সম্পযুত্তকৰিসেসনভাৰো দস্সিতো হোতীতি ‘‘ছন্দাধিপতি সম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এস নযো ইতরেসুপি.

গরুকারচিত্তীকারৰসেন ৰাতি কুসলাব্যাকতানং পৰত্তিং দস্সেতি. অলদ্ধং লদ্ধব্বং, লদ্ধং অৰিজহিতব্বং. যেন ৰা ৰিনা ন ভৰিতব্বং, তং লদ্ধব্বং, তস্সেৰত্থো অৰিজহিতব্বন্তি. অনৰঞ্ঞাতন্তি অৰঞ্ঞাতম্পি অদোসদস্সিতায অস্সাদনেন অনৰঞ্ঞাতং কত্ৰা.

মিচ্ছত্তনিযতা অপ্পনাসদিসা মহাবলা ৰিনা অধিপতিনা নুপ্পজ্জন্তীতি ‘‘একন্তেনেৰা’’তি আহ. কম্মকিলেসাৰরণভূতা চ তে সগ্গাৰরণা চ মগ্গাৰরণা চ পচ্চক্খসগ্গানং কামাৰচরদেৰানম্পি উপ্পজ্জিতুং ন অরহন্তি, কো পন ৰাদো রূপারূপীনন্তি.

কামাৰচরাদিভেদতো পন তিৰিধো কিরিযারম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতীতি ইদং পরসন্তানগতানং সারম্মণধম্মানং ‘‘অজ্ঝত্তারম্মণো ধম্মো বহিদ্ধারম্মণস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্স অভাৰতো ‘‘বহিদ্ধারম্মণো ধম্মো বহিদ্ধারম্মণস্সা’’তি এত্থ চ আরম্মণাধিপতিনো অনুদ্ধটত্তা অধিপতিপচ্চযতা নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযমানেপি ‘‘বহিদ্ধা খন্ধে গরুং কত্ৰা অস্সাদেতী’’তিআদিৰচনং (পট্ঠা. ২.২০.৩১) নিস্সায অরহতো কিরিযধম্মা পুথুজ্জনাদীহি গরুং কত্ৰা অস্সাদিযন্তীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘা খন্ধা’’তিআদীসু (পট্ঠা. ২.২২.৩০) ৰিয খন্ধসদ্দো রূপে এৰ ভৰিতুং অরহতীতি ৰিচারিতমেতং. পুথুজ্জনাদিকালে ৰা অনাগতে কিরিযধম্মে গরুং কত্ৰা অস্সাদনং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. ‘‘নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মে খন্ধে গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.৩.৯৬) কিরিযধম্মা রাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযো হোন্তেৰ, তে চ ‘‘অতীতারম্মণে অনাগতে খন্ধে গরুং কত্ৰা অস্সাদেতী’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৯.২৩) অনাগতা তেভূমকাপি অধিপতিপচ্চযো হোন্তীতি. আৰজ্জনকিরিযসব্ভাৰতো পন ইদম্পি ৰিচারেতব্বং.

অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৪. যথা ওকাসদানৰিসেসভাৰেন নত্থিৰিগতা ৰুত্তা, ন এৰং অনন্তরসমনন্তরা, এতে পন চিত্তনিযামহেতুৰিসেসভাৰেন ৰুত্তা, তস্মা তং চিত্তনিযামহেতুৰিসেসভাৰং দস্সেন্তো ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদিনা ধাতুৰসেন কুসলাদিৰসেন চ নিদ্দেসমাহ. তত্থ ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি ৰুত্তে পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিসেসো ন ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘‘পুরিমা পুরিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমাযা’’তি ৰত্তব্বং সিযা. তথা চ সতি ধাতুৰিসেসেন চিত্তৰিসেসে দস্সনং যং কাতুং আরদ্ধো, তং ৰোচ্ছিজ্জেয্য. ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতুযা’’তি ইদম্পি ন সক্কা ৰত্তুং নিযামাভাৰতো, ‘‘মনোধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি চ তথেৰ ন সক্কা. ন হি মনোধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযাযেৰ অনন্তরপচ্চযোতি নিযামো অত্থি, তস্মা পাকটা পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুযো আদিং কত্ৰা যাৰ ধাতুৰিসেসনিযামো অত্থি, তাৰ নিদস্সনেন নযং দস্সেত্ৰা পুন নিরৰসেসদস্সনত্থং ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা’’তিআদিমাহ. সদিসকুসলানন্তি ৰেদনায ৰা হেতূহি ৰা সদিসকুসলানং অনুরূপকুসলানন্তি ৰা অত্থো. তেন ভূমিভিন্নানম্পি পচ্চযভাৰো ৰুত্তো হোতি. ভৰঙ্গগ্গহণেন কুসলাকুসলমূলকেসু চুতিপি গহিতাতি দট্ঠব্বং, অব্যাকতমূলকে তদারম্মণম্পি.

কামাৰচরকিরিযাৰজ্জনস্সাতি কামাৰচরকিরিযায আৰজ্জনস্সাতি আৰজ্জনগ্গহণেন কামাৰচরকিরিযং ৰিসেসেতীতি দট্ঠব্বং. কামাৰচরৰিপাকো কামাৰচরকিরিযরাসিস্স চ অনন্তরপচ্চযো হোতি, হোন্তো চ আৰজ্জনস্সেৰাতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. আৰজ্জনগ্গহণেনেৰ চেত্থ ৰোট্ঠব্বনম্পি গহিতন্তি দট্ঠব্বং.

অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সা’’তি পোরাণপাঠো. পাল়িযং পন ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ৰুত্তস্স ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ইমস্স অত্থো ৰত্তব্বো, ন অৰুত্তস্স ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্সা’’তি ইমস্স, ন চ সমানত্থস্সপি সদ্দন্তরস্স অত্থে ৰুত্তে সদ্দন্তরস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সা’’তি পঠন্তি. ওক্কন্তীতি পঞ্চৰোকারপটিসন্ধিযেৰ ৰুচ্চতি, ন ইতরাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পঞ্চৰোকারভৰে পটিসন্ধিক্খণে’’তি. রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানন্তি ইদং যদিপি পুব্বে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, তথাপি ন তেন খণন্তরে পচ্চযভাৰো রূপীনং নিৰারিতোতি তন্নিৰারণত্থং ৰুত্তং. কঞ্চি কালেতি কেচি কিস্মিঞ্চি কালেতি ৰা অত্থো. তেন রূপিনো ধম্মা কেচি ৰত্থুভূতা কিস্মিঞ্চি পটিসন্ধিকালেতি রূপন্তরানং ৰত্থুস্স চ কালন্তরে অরূপীনং সহজাতপচ্চযং পুব্বে অনিৰারিতং নিৰারেতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কঞ্চি কাল’’ন্তি ৰা ‘‘কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ৰা ৰত্তব্বে ৰিভত্তিৰিপল্লাসো কতো. তেন হি ‘‘কঞ্চী’’তি উপযোগেকৰচনং ‘‘রূপিনো ধম্মা’’তি এতেন সহ সম্বন্ধেন পচ্চত্তবহুৰচনস্স আদেসো, ‘‘কালে’’তি ইমিনা সম্বন্ধেন ভুম্মেকৰচনস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি. পুরিমেন চ ‘‘একো খন্ধো ৰত্থু চ তিণ্ণন্নং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নামসহিতস্সেৰ ৰত্থুস্স ‘‘নামস্স পচ্চযো’’তি ৰত্তব্বত্তে আপন্নে এতেন কেৰলস্সেৰ তথা ৰত্তব্বতং দস্সেতি.

তযো ন অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেনাতি লব্ভমানেপি কত্থচি অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযভাৰে ৰচনেন অসঙ্গহিতত্তা তস্স এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. চতুসমুট্ঠানিকস্স রূপস্স একদেসভূতে কম্মসমুট্ঠানরূপে সমুদাযেকদেসৰসেন সামিৰচনং দট্ঠব্বং, নিদ্ধারণে ৰা.

সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানং কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ইদং ন লব্ভতি. যং পনেত্থ লব্ভতি ‘‘রূপিনো ধম্মা কেচী’’তি, তত্থ তে এৰ ধম্মে দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতন’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি. ‘‘ৰত্থুরূপং পঞ্চৰোকারভৰে’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ঠপেত্ৰা আরুপ্পৰিপাক’’ন্তি ইদং ন ৰত্তব্বন্তি চে? ন, ‘‘তেভূমকৰিপাকস্সা’’তি ৰুত্তে পঞ্চৰোকারভৰে অনুপ্পজ্জনকং ঠপেতব্বং অজানন্তস্স তস্স পকাসেতব্বত্তা.

নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯. তে তযোপি রাসযোতি উপনিস্সযে তযো অনেকসঙ্গাহকতায রাসযোতি ৰদতি. এতস্মিং পন উপনিস্সযনিদ্দেসে যে পুরিমা যেসং পচ্ছিমানং অনন্তরূপনিস্সযা হোন্তি, তে তেসং সব্বেসং একন্তেনেৰ হোন্তি, ন কেসঞ্চি কদাচি, তস্মা যেসু পদেসু অনন্তরূপনিস্সযো সঙ্গহিতো, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি ন ৰুত্তং. যে পন পুরিমা যেসং পচ্ছিমানং আরম্মণপকতূপনিস্সযা হোন্তি, তে তেসং ন সব্বেসং একন্তেন হোন্তি, যেসং উপ্পত্তিপটিবাহিকা পচ্চযা বলৰন্তো হোন্তি, তেসং ন হোন্তি, ইতরেসং হোন্তি. তস্মা যেসু পদেসু অনন্তরূপনিস্সযো ন লব্ভতি, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৰুত্তং. সিদ্ধানং পচ্চযধম্মানং যেহি পচ্চযুপ্পন্নেহি অকুসলাদীহি ভৰিতব্বং, তেসং কেসঞ্চীতি অযঞ্চেত্থ অত্থো, ন পন অৰিসেসেন অকুসলাদীসু কেসঞ্চীতি.

পুরিমা পুরিমা কুসলা…পে… অব্যাকতানং ধম্মানন্তি যেসং উপনিস্সযপচ্চযেন ভৰিতব্বং, তেসং অব্যাকতানং পচ্ছিমানন্তি দট্ঠব্বং. ন হি রূপাব্যাকতং উপনিস্সযং লভতীতি. কথং? আরম্মণানন্তরূপনিস্সযে তাৰ ন লভতি অনারম্মণত্তা পুব্বাপরনিযমেন অপ্পৰত্তিতো চ, পকতূপনিস্সযঞ্চ ন লভতি অচেতনেন রূপসন্তানেন পকতস্স অভাৰতো. যথা হি অরূপসন্তানেন সদ্ধাদযো নিপ্ফাদিতা উতুভোজনাদযো চ উপসেৰিতা, ন এৰং রূপসন্তানেন. যস্মিঞ্চ উতুবীজাদিকে কম্মাদিকে চ সতি রূপং পৰত্ততি, ন তং তেন পকতং হোতি. সচেতনস্সেৰ হি উপ্পাদনুপত্থম্ভনুপযোগাদিৰসেন চেতনং পকপ্পনং পকরণং, রূপঞ্চ অচেতনন্তি. যথা চ নিরীহকেসু পচ্চযাযত্তেসু ধম্মেসু কেসঞ্চি সারম্মণসভাৰতা হোতি, কেসঞ্চি ন, এৰং সপ্পকরণসভাৰতা নিপ্পকরণসভাৰতা চ দট্ঠব্বা. উতুবীজাদযো পন অঙ্কুরাদীনং তেসু অসন্তেসু অভাৰতো এৰ পচ্চযা, ন পন উপনিস্সযাদিভাৰতোতি. পুরিমপুরিমানংযেৰ পনেত্থ উপনিস্সযপচ্চযভাৰো বাহুল্লৰসেন পাকটৰসেন চ ৰুত্তো. ‘‘অনাগতে খন্ধে পত্থযমানো দানং দেতী’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৮) পন অনাগতাপি উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তি, তে পুরিমেহি আরম্মণপকতূপনিস্সযেহি তংসমানলক্খণতায ইধ সঙ্গয্হন্তীতি দট্ঠব্বা.

পুগ্গলোপি সেনাসনম্পীতি পুগ্গলসেনাসনগ্গহণৰসেন উপনিস্সযভাৰং ভজন্তে ধম্মে দস্সেতি, পি-সদ্দেন চীৰরারঞ্ঞরুক্খপব্বতাদিগ্গহণৰসেন উপনিস্সযভাৰং ভজন্তে সব্বে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীসু হি ‘‘সেনাসনং কাযিকস্স সুখস্সা’’তিআদিৰচনেন সেনাসনগ্গহণেন উপনিস্সযভাৰং ভজন্তাৰ ধম্মা উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি ইমমত্থং দস্সেন্তেন পুগ্গলাদীসুপি অযং নযো দস্সিতো হোতীতি. পচ্চুপ্পন্নাপি আরম্মণপকতূপনিস্সযা পচ্চুপ্পন্নতায সেনাসনসমানলক্খণত্তা এত্থেৰ সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ৰক্খতি হি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং উতুং ভোজনং সেনাসনং উপনিস্সায ঝানং উপ্পাদেতী’’তিআদিনা সেনাসনস্স পচ্চুপ্পন্নভাৰং ৰিয পচ্চুপ্পন্নানং উতুআদীনং পকতূপনিস্সযভাৰং, ‘‘পচ্চুপ্পন্নং চক্খুং…পে… ৰত্থুং পচ্চুপ্পন্নে খন্ধে গরুং কত্ৰা অস্সাদেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.১৮.৪) চক্খাদীনং আরম্মণূপনিস্সযভাৰঞ্চাতি. পচ্চুপ্পন্নানম্পি চ তাদিসানং পুব্বে পকতত্তা পকতূপনিস্সযতা দট্ঠব্বা.

কসিণারম্মণাদীনি আরম্মণমেৰ হোন্তি, ন উপনিস্সযোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘একচ্চাযা’’তি আহ.

অরূপাৰচরকুসলম্পি যস্মিং কসিণাদিম্হি ঝানং অনুপ্পাদিতং, তস্মিং অনুপ্পন্নঝানুপ্পাদনে সব্বস্স চ উপ্পন্নঝানস্স সমাপজ্জনে ইদ্ধিৰিধাদীনং অভিঞ্ঞানঞ্চ উপনিস্সযোতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘তেভূমককুসলো চতুভূমকস্সপি কুসলস্সা’’তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অরূপাৰচরং সদ্ধং উপনিস্সায রূপাৰচরং ঝানং ৰিপস্সনং মগ্গং অভিঞ্ঞং সমাপত্তিং উপ্পাদেতী’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.২৮৫). কামাৰচরকুসলং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকানম্পি তদুপ্পাদককুসলানং উপনিস্সযভাৰৰসেন, পটিসন্ধিনিযামকস্স চুতিতো পুরিমজৰনস্স চ ৰসেন উপনিস্সযো, রূপাৰচরকুসলং অরূপাৰচরৰিপাকস্স, অরূপাৰচরকুসলঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকস্স তদুপ্পাদককুসলূপনিস্সযভাৰেনাতি এৰং পচ্চেকং তেভূমককুসলানং চতুভূমকৰিপাকস্স তেভূমককিরিযস্স চ যথাযোগং পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো. পাল়িযম্পি হি পকতূপনিস্সযো নযদস্সনমত্তেনেৰ পঞ্হাৰারেসু ৰিস্সজ্জিতোতি.

ইমিনা পন নযেনাতি লোকুত্তরনিব্বত্তনং উপনিস্সায সিনেহুপ্পাদনলেসেনাতি অত্থো. লোকুত্তরা পন ধম্মা অকুসলানং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোন্তীতি ন ইদং সারতো দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো. কামাৰচরাদিতিহেতুকভৰঙ্গং কাযিকসুখাদি চ রূপাৰচরাদিকুসলানং উপনিস্সযো, অরূপাৰচরৰিপাকো রূপাৰচরকুসলস্স তং পত্থেত্ৰা তন্নিব্বত্তককুসলুপ্পাদনত্থং উপ্পাদিযমানস্স, রূপাৰচরকিরিযস্স চ পুব্বে নিৰুট্ঠাদীসু অরূপাৰচরৰিপাকজাননত্থং ঝানাভিঞ্ঞাযো উপ্পাদেন্তস্স অরহতো, চতুভূমকৰিপাকানং পন তদুপ্পাদককুসলূপনিস্সযভাৰৰসেন সো সো ৰিপাকো উপনিস্সযো. তেনাহ ‘‘তথা তেভূমকৰিপাকো’’তি. যদিপি অরহত্তফলত্তং ঝানৰিপস্সনা উপ্পাদেতি অনাগামী, ন পন তেন তং কদাচি দিট্ঠপুব্বং পুথুজ্জনাদীহি সোতাপত্তিফলাদীনি ৰিয, তস্মা তানি ৰিয তেসং ঝানাদীনং ইমস্স চ অগ্গফলং ন ঝানাদীনং উপনিস্সযো. উপলদ্ধপুব্বসদিসমেৰ হি অনাগতম্পি উপনিস্সযোতি. তেনাহ ‘‘উপরিট্ঠিমং কুসলস্সপী’’তি.

কিরিযঅত্থপটিসম্ভিদাদিম্পি পত্থেত্ৰা দানাদিকুসলং করোন্তস্স তেভূমককিরিযাপি চতুভূমকস্সপি কুসলস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যোনিসোমনসিকারে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, তং উপনিস্সায রাগাদিউপ্পাদনে অকুসলস্স, কুসলাকুসলূপনিস্সযভাৰমুখেন চতুভূমকৰিপাকস্স. এৰং কিরিযস্সপি যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘কিরিযসঙ্খাতোপি পকতূপনিস্সযো চতুভূমকানং কুসলাদিখন্ধানং হোতিযেৰা’’তি. নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মেসু পন উতুভোজনসেনাসনানমেৰ তিণ্ণং রাসীনং পকতূপনিস্সযভাৰদস্সনং নযদস্সনমেৰাতি. ইমস্মিং পট্ঠানমহাপকরণে আগতনযেনাতি ইদং ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন উপনিস্সযপচ্চযা, কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং রূপ’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৯১) এৰমাদিকং উপনিস্সযপটিক্খেপং, অনুলোমে চ অনাগমনং সন্ধায ৰুত্তং. সুত্তন্তিকপরিযাযেনাতি ‘‘ৰিঞ্ঞাণূপনিসং নামরূপং, নামরূপনিসং সল়াযতন’’ন্তিআদিকেন (সং. নি. ২.২৩),

‘‘যথাপি পব্বতো সেলো, অরঞ্ঞস্মিং ব্রহাৰনে;

তং রুক্খা উপনিস্সায, ৰড্ঢন্তে তে ৰনপ্পতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৯). –

আদিকেন চ.

উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০. নযদস্সনৰসেন যানি ৰিনা আরম্মণপুরেজাতেন ন ৰত্তন্তি, তেসং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণপুরেজাতদস্সনেন মনোদ্ৰারেপি যং যদারম্মণপুরেজাতেন ৰত্ততি, তস্স তদালম্বিতং সব্বম্পি রূপরূপং আরম্মণপুরেজাতন্তি দস্সিতমেৰ হোতি, সরূপেন পন অদস্সিতত্তা ‘‘সাৰসেসৰসেন দেসনা কতা’’তি আহ. চিত্তৰসেন কাযং পরিণামযতো ইদ্ধিৰিধাভিঞ্ঞায চ অট্ঠারসসু যংকিঞ্চি আরম্মণপুরেজাতং হোতীতি দট্ঠব্বং.

তদারম্মণভাৰিনোতি এত্থ পটিসন্ধিভাৰিনো ৰত্থুপুরেজাতাভাৰেন ইতরস্সপি অভাৰা অগ্গহণং. ভৰঙ্গভাৰিনো পন গহণং কাতব্বং ন ৰা কাতব্বং পটিসন্ধিযা ৰিয অপরিব্যত্তস্স আরম্মণস্স আরম্মণমত্তভাৰতো, ‘‘মনোধাতূনঞ্চা’’তি এত্থ সন্তীরণভাৰিনো মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপি.

পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১. তস্সেৰাতি ইদং কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকানং নিরৰসেসদস্সিতপুরেজাতদস্সনৰসেন ৰুত্তং, রূপাৰচরৰিপাকো পন আহারসমুট্ঠানস্স ন হোতীতি.

পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১২. পগুণতরবলৰতরভাৰৰিসিট্ঠন্তি এতেন ৰিপাকাব্যাকততো ৰিসেসেতি.

আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩. চেতনাসম্পযুত্তকম্মং অভিজ্ঝাদি কম্মপচ্চযো ন হোতীতি ‘‘চেতনাকম্মমেৰা’’তি আহ. সতিপি হি ৰিপাকধম্মধম্মত্তে ন চেতনাৰজ্জা এৰংসভাৰাতি. অত্তনো ফলং উপ্পাদেতুং সমত্থেনাতি কম্মস্স সমত্থতা তস্স কম্মপচ্চযভাৰো ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

পঞ্চৰোকারেযেৰ, ন অঞ্ঞত্থাতি এতেন কামাৰচরচেতনা একৰোকারে রূপম্পি ন জনেতীতি দস্সেতি.

কম্মপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪. ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসে যেসং একন্তেন ৰিপাকো ৰিপাকপচ্চযো হোতি, তেসং ৰসেন নযদস্সনং কতং. ন হি আরুপ্পে ভূমিদ্ৰযৰিপাকো রূপস্স পচ্চযো হোতি.

ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫. আহারপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৫. কবল়ং করিত্ৰা অজ্ঝোহরিতোৰাতি অসিতপীতাদিৰত্থূহি সহ অজ্ঝোহরিতোৰাতি ৰুত্তং হোতি. পাতব্বসাযিতব্বানিপি হি সভাৰৰসেন কবল়াযেৰ হোন্তীতি.

সেসতিসন্ততিসমুট্ঠানস্স অনুপালকোৰ হুত্ৰাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানস্স আহারপচ্চযভাৰো ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বো. ন হি চিত্তসমুট্ঠানো কবল়ীকারো আহারো নোচিত্তসমুট্ঠানো তদুভযঞ্চ চিত্তসমুট্ঠানকাযস্স আহারপচ্চযো ৰুত্তো, তিৰিধোপি পন সো নোচিত্তসমুট্ঠানকাযস্স ৰুত্তোতি.

আহারপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬. ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৬. অরূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি সঙ্গহিতন্তি মিস্সকত্তা জীৰিতিন্দ্রিযং ন সব্বেন সব্বং ৰজ্জিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

অৰিনিব্ভুত্তধম্মানন্তি এত্থ অযং অধিপ্পাযো – রূপারূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনিব্ভুত্তৰোহারো নত্থীতি অরূপানং ইন্দ্রিযপচ্চযভূতানি পচ্চযন্তরাপেক্খানি চক্খাদীনি অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণে অৰিনিব্ভুত্তধম্মানং ইন্দ্রিযপচ্চযতং অফরন্তানিপি ইন্দ্রিযপচ্চযা সিযুং. যো পন নিরপেক্খো ইন্দ্রিযপচ্চযো অৰিনিব্ভুত্তধম্মানং হোতি, সো অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণে তেসং ইন্দ্রিযপচ্চযতং অফরন্তো নাম নত্থি. যদি চ ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযানি ইন্দ্রিযপচ্চযো লিঙ্গাদীনং সিযুং, অৰিনিব্ভুত্তানং তেসম্পি সিযুং. ন হি রূপং রূপস্স, অরূপং ৰা অরূপস্স ৰিনিব্ভুত্তস্স ইন্দ্রিযপচ্চযো অত্থীতি. সতি চেৰং ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযেহি অৰিনিব্ভুত্তত্তা কললাদিকালে চ লিঙ্গাদীনি সিযুং, যেসং তানি ইন্দ্রিযপচ্চযতং ফরেয্যুং, ন চ ফরন্তি. তস্মা ন তেহি তানি অৰিনিব্ভুত্তকানি, অৰিনিব্ভুত্তত্তাভাৰতো চ তেসং ইন্দ্রিযপচ্চযতং ন ফরন্তি. অঞ্ঞেসং পন যেহি তানি সহজাতানি, তেসং অবীজভাৰতোযেৰ ন ফরন্তি, তস্মা আপন্নৰিনিব্ভুত্তভাৰানং তেসং লিঙ্গাদীনং অৰিনিব্ভুত্তানং অঞ্ঞেসঞ্চ সমানকলাপধম্মানং ইন্দ্রিযপচ্চযতায অফরণতো তানি ইন্দ্রিযপচ্চযো ন হোন্তীতি. যেসং বীজভূতানি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানি, তেসং লিঙ্গাদীনং অপরমত্থভাৰতোতি কেচি, তে পন কললাদিকালেপি লিঙ্গাদীনং তদনুরূপানং অত্থিতং ইচ্ছন্তি.

জাতিভূমিৰসেন ৰুত্তেসু ভেদেসু কুসলজাতিযং রূপাৰচরকুসলমেৰ আরুপ্পে ঠপেতব্বন্তি ‘‘ঠপেত্ৰা পন রূপাৰচরকুসলং অৰসেসা কুসলাকুসলা’’তি ৰুত্তং. পঠমলোকুত্তরং পন দোমনস্সযুত্তঞ্চ ৰিসুং একা জাতি ভূমি ৰা ন হোতীতি আরুপ্পে অলব্ভমানম্পি ন ঠপিতং. হেতুআদীসুপি ‘‘তথা অপরিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতূ’’তিআদীসু (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১) এস নযো যোজেতব্বো.

ঠিতিক্খণেতি ইদং রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স সহজাতপচ্চযত্তাভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. উপ্পাদক্খণেপি পন তস্স ইন্দ্রিযপচ্চযতা ন সক্কা নিৰারেতুং. ৰক্খতি হি ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ…পে… অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চ…পে… ইন্দ্রিযপচ্চযং কম্মপচ্চযসদিস’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৬৬). ন হি অসঞ্ঞসত্তানং ইন্দ্রিযপচ্চযা উপ্পজ্জমানস্স রূপস্স রূপজীৰিতিন্দ্রিযতো অঞ্ঞো ইন্দ্রিযপচ্চযো অত্থি, পঞ্চৰোকারে পৰত্তে চ কটত্তারূপস্স. পটিচ্চৰারাদযো চ ছ উপ্পাদক্খণমেৰ গহেত্ৰা পৰত্তা, এৰঞ্চ কত্ৰা পচ্ছাজাতপচ্চযো এতেসু অনুলোমতো ন তিট্ঠতীতি.

ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৭. ৰিতক্কৰিচারপীতিসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতানীতি এত্থ যদিপি সোমনস্সদোমনস্সসঙ্খাতানি ঝানঙ্গানি নত্থি, সুখদুক্খসঙ্খাতানি পন সোমনস্সদোমনস্সভূতানেৰ ঝানঙ্গানি, ন কাযিকসুখদুক্খভূতানীতি ইমস্স দস্সনত্থং সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণং কতং. ননু চ ‘‘দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জেসূ’’তি ৰচনেনেৰ কাযিকসুখদুক্খানি ৰজ্জিতানীতি সুখদুক্খগ্গহণমেৰ কত্তব্বন্তি? ন, ঝানঙ্গসুখদুক্খানং ঝানঙ্গভাৰৰিসেসনতো. ‘‘দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জেসু সুখদুক্খুপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতানী’’তি হি ৰুত্তে দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি সদ্ধিং কাযিকসুখদুক্খানিপি ৰজ্জিতানীতি এত্তকমেৰ ৰিঞ্ঞাযতি, ন পন যানি সুখদুক্খানি ঝানঙ্গানি হোন্তি, তেসং ঝানঙ্গভূতো সুখভাৰো দুক্খভাৰো চ ৰিসেসিতো, তস্মা সোমনস্সদোমনস্সভাৰৰিসিট্ঠোযেৰ সুখদুক্খভাৰো সুখদুক্খানং ঝানঙ্গভাৰোতি দস্সনত্থং সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণং করোতি. তেন ‘‘দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জেসূ’’তি ৰচনেন ৰজ্জিযমানানম্পি সুখদুক্খানং সোমনস্সদোমনস্সভাৰাভাৰতো ঝানঙ্গভাৰাভাৰোতি দস্সিতং হোতি. যথাৰজ্জিতা পন সুখদুক্খোপেক্খেকগ্গতা কস্মা ৰজ্জিতাতি? যত্থ ঝানঙ্গানি উদ্ধরীযন্তি চিত্তুপ্পাদকণ্ডে, তত্থ চ ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটত্তা. কস্মা পন ন উদ্ধটাতি তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চন্নং পন ৰিঞ্ঞাণকাযান’’ন্তিআদিমাহ.

অভিনিপাতমত্তত্তাতি এতেন আৰজ্জনসম্পটিচ্ছনমত্তাযপি চিন্তনাপৰত্তিযা অভাৰং দস্সেতি. ‘‘তেসু ৰিজ্জমানানিপি উপেক্খাসুখদুক্খানী’’তি পোরাণপাঠো. তত্থ উপেক্খাসুখদুক্খেহেৰ তংসমানলক্খণায চিত্তেকগ্গতাযপি যথাৰুত্তেনেৰ কারণেন অনুদ্ধটভাৰো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. পুব্বে পন সত্ত অঙ্গানি দস্সেন্তেন চত্তারি অঙ্গানি ৰজ্জিতানীতি তেসং ৰজ্জনে কারণং দস্সেন্তেন ন সমানলক্খণেন লেসেন দস্সেতব্বং. অট্ঠকথা হেসাতি. যদি চ লেসেন দস্সেতব্বং, যথাৰুত্তেসুপি তীসু একমেৰ ৰত্তব্বং সিযা, তিণ্ণং পন ৰচনেন ততো অঞ্ঞস্স ঝানঙ্গন্তি উদ্ধটভাৰো আপজ্জতি, যথাৰুত্তকারণতো অঞ্ঞেন কারণেন অনুদ্ধটভাৰো ৰা, তস্মা তংদোসপরিহরণত্থং ‘‘উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসুখদুক্খানী’’তি পঠন্তি. যে পন ‘‘ঝানঙ্গভূতেহি সোমনস্সাদীহি সুখদুক্খেন অৰিভূতভাৰেন পাকটতায ইন্দ্রিযকিচ্চযুত্ততায চ সমানানং সুখাদীনং ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটভাৰে কারণং ৰত্তব্বং, ন চিত্তেকগ্গতাযাতি সা এত্থ ন গহিতা’’তি ৰদন্তি, তেসং তং রুচিমত্তং. যদি ঝানঙ্গসমানানং ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটভাৰে কারণং ৰত্তব্বং, চিত্তেকগ্গতা চেত্থ ঝানঙ্গভূতায ৰিচিকিচ্ছাযুত্তমনোধাতুআদীসু চিত্তেকগ্গতায সমানাতি তস্সা অনুদ্ধটভাৰে কারণং ৰত্তব্বমেৰাতি. সেসাহেতুকেসুপি ঝানঙ্গং উদ্ধটমেৰ উদ্ধরণট্ঠানে চিত্তুপ্পাদকণ্ডেতি অধিপ্পাযো.

ঝানপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮. পঞ্ঞা ৰিতক্কো সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা ৰীরিযং সতি সমাধি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰাতি ইমানি দ্ৰাদসঙ্গানীতি এত্থ দুৰিধম্পি সঙ্কপ্পং ৰীরিযং সমাধিঞ্চ ৰিতক্কৰীরিযসমাধিৰচনেহি সঙ্গণ্হিত্ৰা ‘‘অযমেৰ খো, আৰুসো, অট্ঠঙ্গিকো মিচ্ছামগ্গো অব্রহ্মচরিযং. সেয্যথিদং – মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… মিচ্ছাসমাধী’’তিআদীহি (সং. নি. ৫.১৮) সুত্তৰচনেহি মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰেসুপি মগ্গঙ্গৰোহারসিদ্ধিতো তেহি সহ দ্ৰাদসঙ্গানি ইধ লব্ভমানানি চ অলব্ভমানানি চ মগ্গঙ্গৰচনসামঞ্ঞেন সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰুত্তানি. এৰঞ্হি সুত্তন্তৰোহারোপি দস্সিতো হোতি, এৰং পন দস্সেন্তেন ‘‘মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে মগ্গঙ্গানী’’তি এৰং উদ্ধরিত্ৰা তস্স পাঠগতস্স মগ্গঙ্গসদ্দস্স অত্থভাৰেন ইমানি দ্ৰাদসঙ্গানি ন দস্সেতব্বানি. ন হি পাল়িযং মগ্গঙ্গসদ্দস্স মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰোতি অত্থো ৰত্তব্বো. তেহি সম্মাৰাচাদীহি পটিপক্খা চেতনাধম্মা তপ্পটিপক্খভাৰতোযেৰ ‘‘মিচ্ছামগ্গঙ্গানী’’তি সুত্তে ৰুত্তানি, ন পন মগ্গপচ্চযভাৰেন. মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযভূতানি চ ইধ পাল়িযং ‘‘মগ্গঙ্গানী’’তি ৰুত্তানি, ন চ অঞ্ঞং উদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞস্স অত্থো ৰত্তব্বো. পরিযাযনিপ্পরিযাযমগ্গঙ্গদস্সনত্থং পন ইচ্ছন্তেন পাল়িগতমগ্গঙ্গসদ্দপতিরূপকো অঞ্ঞো মগ্গঙ্গসদ্দো উভযপদত্থো উদ্ধরিতব্বো যথা ‘‘অধিকরণং নাম চত্তারি অধিকরণানী’’তি (পারা. ৩৮৬, ৪০৫). ইধ পন ‘‘মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে মগ্গঙ্গানী’’তি পাল়িগতোযেৰ মগ্গঙ্গসদ্দো উদ্ধটো, ন চ অত্থুদ্ধরণৰসেন দস্সেত্ৰা অধিপ্পেতত্থনিযমনং কতং, তস্মা পাল়িযং মগ্গঙ্গসদ্দস্স মিচ্ছাৰাচাদীনং অত্থভাৰো মা হোতূতি ‘‘সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাচাকম্মন্তাজীৰৰাযামসতিসমাধিমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসমাধযোতি ইমানি দ্ৰাদসঙ্গানী’’তি পঠন্তি. ননু এৰং ‘‘অহেতুকচিত্তুপ্পাদৰজ্জেসূ’’তি ন ৰত্তব্বং. ন হি তেসু সম্মাদিট্ঠিআদযো যথাৰুত্তা সন্তি, যে ৰজ্জেতব্বা সিযুন্তি? ন, উপ্পত্তিট্ঠাননিযমনত্থত্তা. অহেতুকচিত্তুপ্পাদৰজ্জেস্ৰেৰ এতানি উপ্পজ্জন্তি, নাহেতুকচিত্তুপ্পাদেসু. তত্থুপ্পন্নানি দ্ৰাদসঙ্গানীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২০. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০. সম্পযোগাসঙ্কায অভাৰতোতি এতেন সম্পযোগাসঙ্কাৰত্থুভূতো উপকারকভাৰো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতাতি দস্সেতি.

ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২১. কুসলাদিৰসেন পঞ্চৰিধো অত্থিপচ্চযো ৰুত্তো, ন নিব্বানং. যো হি অত্থিভাৰাভাৰেন অনুপকারকো অত্থিভাৰং লভিত্ৰা উপকারকো হোতি, সো অত্থিপচ্চযো হোতি. নিব্বানঞ্চ নিব্বানারম্মণানং ন অত্তনো অত্থিভাৰাভাৰেন অনুপকারকং হুত্ৰা অত্থিভাৰলাভেন উপকারকং হোতি. উপ্পাদাদিযুত্তানং ৰা নত্থিভাৰোপকারকতাৰিরুদ্ধো উপকারকভাৰো অত্থিপচ্চযতাতি ন নিব্বানং অত্থিপচ্চযো.

সতি চ যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেহি একতো পুরেতরং পচ্ছা চ উপ্পন্নত্তে সহজাতাদিপচ্চযত্তাভাৰতো আহ ‘‘আহারো ইন্দ্রিযঞ্চ সহজাতাদিভেদং ন লভতী’’তি. তদভাৰো চ এতেসং ধম্মসভাৰৰসেন দট্ঠব্বো.

অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২২-২৩-২৪. নত্থিৰিগতঅৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২২-২৩. পচ্চযলক্খণমেৰ হেত্থ নানন্তি এতেন নত্থিৰিগতপচ্চযেসু অত্থিঅৰিগতপচ্চযেসু চ ব্যঞ্জনমত্তেযেৰ নানত্তং, ন অত্থেতি ইদং যো পচ্চযোতি অত্থো, তস্মিং নানত্তং নত্থি, ব্যঞ্জনসঙ্গহিতে পচ্চযলক্খণমত্তেযেৰ নানত্তন্তি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.

নত্থিৰিগতঅৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা

‘‘লোভদোসমোহা ৰিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং সত্তরসন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযা হোন্তী’’তিআদিমপাঠো. এত্থ চ লোভদোসমোহানং পচ্চেকং সত্তরসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৰো ৰুত্তো, সব্বে হেতূ সহ অগ্গহেত্ৰা একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰদস্সনত্থং অমোহাদীনং ৰিসুং গহিতত্তাতি দোসস্সপি সত্তরসহি পচ্চযভাৰো আপজ্জতি, তথা চ সতি দোসস্সপি গরুকরণং পাল়িযং ৰত্তব্বং সিযা. ‘‘অকুসলো পন আরম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৰুচ্চতী’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.৪) এত্থাপি লোভদোসসহগতচিত্তুপ্পাদাতি ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং, তস্মা দোসস্স অধিপতিপচ্চযতাপি নিৰারেতব্বা. ন চ ‘‘সেসান’’ন্তি ৰচনেন অধিপতিপচ্চযো নিৰারিতো, অথ খো সঙ্গহিতো পুরেজাতাদীহি যথাৰুত্তেহি সেসত্তাতি তন্নিৰারণত্থং দোসং লোভমোহেহি সহ অগ্গহেত্ৰা ৰিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৰা ‘‘দোসো অধিপতিপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযো হোতী’’তি পঠন্তি. ইমিনা নযেনাতি এতেন ফোট্ঠব্বাযতনস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৰং, সব্বধম্মানং যথাযোগং হেতাদিপচ্চযভাৰঞ্চ দস্সেতি. ন হি এতং একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৰদস্সনন্তি রূপাদীনং পকতূপনিস্সযভাৰো চ এতেন দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.

চতুন্নং খন্ধানং ভেদা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযোতি ভেদং অনামসিত্ৰা তে এৰ গহেত্ৰা আহ ‘‘চতূসু খন্ধেসূ’’তি. মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰা তেহি চেৰ কম্মাহারপচ্চযেহি চাতি একূনৰীসতিধাতি ইদমেৰং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি মিচ্ছাৰাচাদযো মিচ্ছাদিট্ঠি ৰিয মগ্গপচ্চযা হোন্তি চেতনায মগ্গপচ্চযত্তাভাৰতো. যদি চ ভৰেয্য, পঞ্হাৰারে ‘‘কম্মপচ্চযা মগ্গে তীণী’’তি ৰত্তব্বং সিযা, তস্মা মিচ্ছাৰাচাদীনং মগ্গপচ্চযভাৰো ন ৰত্তব্বো. পট্ঠানসংৰণ্ণনা হেসা. সেসপচ্চযভাৰো চ চেতনায অনেকপচ্চযভাৰৰচনেন ৰুত্তোযেৰাতি ন ইদং পঠিতব্বন্তি ন পঠন্তি. ‘‘অহিরিকং…পে… মিদ্ধং উদ্ধচ্চং ৰিচিকিচ্ছা’’তিআদিমপাঠো, ৰিচিকিচ্ছা পন অধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি তং তত্থ অপঠিত্ৰা ‘‘ৰিচিকিচ্ছাইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চানি ততো অধিপতিপচ্চযং অপনেত্ৰা’’তি এৰমেত্থ পঠন্তি.

‘‘চত্তারি মহাভূতানি আরম্মণ…পে… পুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন দসধা পচ্চযা হোন্তি, পুন তথা হদযৰত্থূ’’তি পুরিমপাঠো, মহাভূতানি পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা ন হোন্তীতি ‘‘পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন নৰধা পচ্চযা হোন্তি, ৰিপ্পযুত্তপচ্চযং পক্খিপিত্ৰা দসধা ৰত্থু’’ন্তি পঠন্তি. এত্তকমেৰেত্থ অপুব্বন্তি এতস্মিং পুরেজাতপচ্চযে সহজাতনিস্সযেহি অপুব্বং রূপসদ্দগন্ধরসাযতনমত্তমেৰাতি অত্থো, আরম্মণানি পনেতানি আরম্মণপচ্চযধম্মানং অনেকপচ্চযভাৰে ৰুত্তানীতি সব্বাতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খা এতেসং অপুব্বতা নত্থীতি. ইন্দ্রিযাদীসু অপুব্বং নত্থীতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্সপি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযতো অপুব্বস্স পচ্চযভাৰস্স অভাৰং মঞ্ঞমানেন অপুব্বতা ন ৰুত্তা. তস্স পন পুরেজাতপচ্চযভাৰতো অপুব্বতা. কবল়ীকারাহারস্স চ পুরেজাতেন সদ্ধিং সত্তধা পচ্চযভাৰো যোজেতব্বো.

আকারোতি মূলাদিআকারো. অত্থোতি তেনাকারেন উপকারকতা. ‘‘যেনাকারেনা’’তি এতস্স ৰা অত্থৰচনং ‘‘যেনত্থেনা’’তি. ৰিপাকহেতূসুযেৰ লব্ভতীতি এত্থ অমোহৰিপাকহেতুস্স অধিপতিপচ্চযভাৰো চ লোকুত্তরৰিপাকেযেৰ লব্ভতীতি. এৰং সব্বত্থ লব্ভমানালব্ভমানং সল্লক্খেতব্বং. ৰিপ্পযুত্তং অপঠিত্ৰা ‘‘ছহাকারেহী’’তি পুরিমপাঠো, তং পন পঠিত্ৰা ‘‘সত্তহাকারেহী’’তি পঠন্তি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো হেত্থ ৰুচ্চতি, ন চ যং আরম্মণং নিস্সযো হোতি, তং ৰিপ্পযুত্তং ন হোতীতি.

অনন্তরসমনন্তরেসু যং কম্মপচ্চযো হোতি, তং ন আসেৰনপচ্চযো. যঞ্চ আসেৰনপচ্চযো হোতি, ন তং কম্মপচ্চযোতি দট্ঠব্বং. ‘‘পকতূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোৰা’’তি ৰুত্তং, কম্মপচ্চযোপি পন সো হোতি, তস্মা ‘‘কম্মপচ্চযো চা’’তি পঠন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – পকতূপনিস্সযো যেভুয্যেন পকতূপনিস্সযোৰ হোতি, কোচি পনেত্থ কম্মপচ্চযো চ হোতীতি. ‘‘আরম্মণপুরেজাতে পনেত্থ ইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ আরম্মণপুরেজাতন্তি যদি কঞ্চি আরম্মণভূতং পুরেজাতং ৰুত্তং, আরম্মণভূতস্স ৰত্থুস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা লব্ভতীতি সা ন লব্ভতীতি ন ৰত্তব্বা. অথ পন ৰত্থুপুরেজাততো অঞ্ঞং ৰত্থুভাৰরহিতারম্মণমেৰ ‘‘আরম্মণপুরেজাত’’ন্তি ৰুত্তং, তস্স নিস্সযপচ্চযতা ন লব্ভতীতি ‘‘নিস্সযিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৰত্তব্বং. ইতো উত্তরিপীতি পুরেজাততো পরতোপীতি অত্থো, ইতো ৰা ইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্ততো নিস্সযিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্ততো ৰা উত্তরি আরম্মণাধিপতিআদি চ লব্ভমানালব্ভমানং ৰেদিতব্বন্তি অত্থো ৰত্তব্বো. কম্মাদীসু পন লব্ভমানালব্ভমানং ন ৰক্খতীতি পুরিমোযেৰেত্থ অত্থো অধিপ্পেতো.

‘‘কবল়ীকারো আহারো আহারপচ্চযোৰা’’তি পুরিমপাঠো, অত্থিঅৰিগতপচ্চযোপি পন সো হোতি, তেন ‘‘কবল়ীকারো আহারো আহারপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি দ্ৰীহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতী’’তি পঠন্তি.

‘‘যথানুরূপং ঝানপচ্চযে ৰুত্তানং দসন্নং হেতুঅধিপতীনঞ্চাতি ইমেসং ৰসেনা’’তি পুরিমপাঠো, ‘‘যথানুরূপং ঝানপচ্চযে ৰুত্তানং মগ্গৰজ্জানং নৰন্নং হেতুঅধিপতিঝানানঞ্চাতি ইমেসং ৰসেনা’’তি পচ্ছিমপাঠো, তেসু ৰিচারেত্ৰা যুত্তো গহেতব্বো.

সমনন্তরনিরুদ্ধতায আরম্মণভাৰেন চ সদিসো পচ্চযভাৰো পচ্চযসভাগতা, ৰিরুদ্ধপচ্চযতা পচ্চযৰিসভাগতা. ‘‘ইমিনা উপাযেনা’’তি ৰচনতো হেতুআদীনং সহজাতানং সহজাতভাৰেন সভাগতা, সহজাতাসহজাতানং হেতুআরম্মণাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগতাতি এৰমাদিনা উপাযেন সভাগতা ৰিসভাগতা যোজেতব্বা.

জনকাযেৰ, ন অজনকাতি জনকভাৰপ্পধানাযেৰ হুত্ৰা পচ্চযা হোন্তি, ন উপত্থম্ভকভাৰপ্পধানাতি অত্থো দট্ঠব্বো. যেসং হেতুআদযো পচ্চযা হোন্তি, তে তেহি ৰিনা নেৰ উপ্পজ্জন্তি, ন চ পৰত্তন্তীতি তেসং উভযপ্পধানতা ৰুত্তা. ন হি তে অনন্তরাদযো ৰিয জননেনেৰ পৰত্তিং করোন্তীতি.

সব্বেসং ঠানং কারণভাৰো সব্বট্ঠানং, তং এতেসং অত্থীতি সব্বট্ঠানিকা. উপনিস্সযং ভিন্দন্তেন তযোপি উপনিস্সযা ৰত্তব্বা, অভিন্দিত্ৰা ৰা উপনিস্সযগ্গহণমেৰ কাতব্বং. তত্থ ভিন্দনং পকতূপনিস্সযস্স রূপানং পচ্চযত্তাভাৰদস্সনত্থং, আরম্মণানন্তরূপনিস্সযানং পন পুব্বে আরম্মণাধিপতিঅনন্তরগ্গহণেহি গহিতত্তা তেসু একদেসেন অনন্তরূপনিস্সযেন ইতরম্পি দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. পুরেজাতপচ্ছাজাতাপি অসব্বট্ঠানিকা অরূপরূপানঞ্ঞেৰ যথাক্কমেন পচ্চযভাৰতোতি এত্থ পুরেজাতপচ্চযো অনন্তরাদীসু এৰ ৰত্তব্বো তংসমানগতিকত্তা, ন চ যুগল়ভাৰো পচ্ছাজাতেন সহ কথনে কারণং অসব্বট্ঠানিকদস্সনমত্তস্স অধিপ্পেতত্তাতি তং তত্থ পঠিত্ৰা ‘‘পচ্ছাজাতোপি অসব্বট্ঠানিকো রূপানংযেৰ পচ্চযভাৰতো’’তি পঠন্তি.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুচ্ছাৰারো

১. পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা

একেকং তিকদুকন্তি একেকং তিকং দুকঞ্চাতি অত্থো, ন তিকদুকন্তি.

পচ্চযা চেৰাতি যে কুসলাদিধম্মে পটিচ্চাতি ৰুত্তা, তে পটিচ্চত্থং ফরন্তা কুসলাদিপচ্চযা চেৰাতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘তে চ খো সহজাতাৰা’’তি. যেহি পন হেতাদিপচ্চযেহি উপ্পত্তি ৰুত্তা, তে সহজাতাপি হোন্তি অসহজাতাপীতি. এত্থ পটিচ্চসহজাতৰারেহি সমানত্থেহি পটিচ্চসহজাতাভিধানেহি সমানত্থং বোধেন্তেন ভগৰতা পচ্ছিমৰারেন পুরিমৰারো, পুরিমৰারেন চ পচ্ছিমৰারো চ বোধিতোতি ৰেদিতব্বো. এস নযো পচ্চযনিস্সযৰারেসু সংসট্ঠসম্পযুত্তৰারেসু চ, এৰঞ্চ নিরুত্তিকোসল্লং জনিতং হোতীতি.

‘‘তে তে পন পঞ্হে উদ্ধরিত্ৰা পুন কুসলো হেতু হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি লিখিতং. ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪০১) পঞ্হাৰারপাঠোতি পমাদলেখা এসাতি পাল়িযং আগতপাঠমেৰ পঠন্তি. পুরিমৰারেসু সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তপচ্চযভাৰেহি কুসলাদিধম্মে নিযমেত্ৰা তস্মিং নিযমে কুসলাদীনং হেতুপচ্চযাদীহি উপ্পত্তিং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং, ন তত্থ ‘‘ইমে নাম তে ধম্মা হেতাদিপচ্চযভূতা’’তি ৰিঞ্ঞাযন্তি, তস্মা তত্থ ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৫) এৰমাদীহি সঙ্গহিতে পটিচ্চত্থাদিফরণকভাৰে হেতাদিপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নেসু হেতাদিপচ্চযানং নিচ্ছযাভাৰতো পঞ্হা নিজ্জটা নিগ্গুম্বা চ কত্ৰা ন ৰিভত্তা, ইধ পন ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰমাদীহি সঙ্গহিতা হেতাদিপচ্চযভূতা কুসলাদযো পচ্চযুপ্পন্না চ নিচ্ছিতা, ন কোচি পুচ্ছাসঙ্গহিতো অত্থো অনিচ্ছিতো নাম অত্থীতি আহ ‘‘সব্বেপি তে পঞ্হা নিজ্জটা নিগ্গুম্বা চ কত্ৰা ৰিভত্তা’’তি. পঞ্হা পন উদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং সব্বত্থ সমানন্তি ন তং সন্ধায নিজ্জটতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

উপ্পত্তিযা পঞ্ঞাপিতত্তাতি পুচ্ছামত্তেনেৰ উপ্পত্তিযা ঠপিতত্তা পকাসিতত্তা, নানপ্পকারেহি ৰা ঞাপিতত্তাতি অত্থো.