নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মপিটকে

পঞ্চপকরণ-মূলটীকা

ধাতুকথাপকরণ-মূলটীকা

গন্থারম্ভৰণ্ণনা

ধাতুকথাপকরণং দেসেন্তো ভগৰা যস্মিং সমযে দেসেসি, তং সমযং দস্সেতুং, ৰিভঙ্গানন্তরং দেসিতস্স পকরণস্স ধাতুকথাভাৰং দস্সেতুং ৰা ‘‘অট্ঠারসহী’’তিআদিমাহ. তত্থ বলৰিধমনৰিসযাতিক্কমনৰসেন দেৰপুত্তমারস্স, অপ্পৰত্তিকরণৰসেন কিলেসাভিসঙ্খারমারানং, সমুদযপ্পহানপরিঞ্ঞাৰসেন খন্ধমারস্স, মচ্চুমারস্স চ বোধিমূলে এৰ ভঞ্জিতত্তা পরূপনিস্সযরহিতং নিরতিসযং তং ভঞ্জনং উপাদায ভগৰা এৰ ‘‘মারভঞ্জনো’’তি থোমিতো. তত্থ মারে অভঞ্জেসি, মারভঞ্জনং ৰা এতস্স, ন পররাজাদিভঞ্জনন্তি মারভঞ্জনো. মহাৰিক্কন্তো মহাৰীরিযোতি মহাৰীরো.

খন্ধাদযো অরণন্তা ধম্মা সভাৰট্ঠেন ধাতুযো, অভিধম্মকথাধিট্ঠানট্ঠেন ৰাতি কত্ৰা তেসং কথনতো ইমস্স পকরণস্স ধাতুকথাতি অধিৰচনং. যদিপি অঞ্ঞেসু চ পকরণেসু তে সভাৰা কথিতা, এত্থ পন তেসং সব্বেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীসু চুদ্দসসু নযেসু একেকস্মিং কথিতত্তা সাতিসযং কথনন্তি ইদমেৰ এৰংনামকং. একদেসকথনমেৰ হি অঞ্ঞত্থ কতন্তি. খন্ধাযতনধাতূহি ৰা খন্ধাদীনং অরণন্তানং সঙ্গহাসঙ্গহাদযো নযা ৰুত্তাতি তত্থ মহাৰিসযানং ধাতূনং ৰসেন ধাতূহি কথা ধাতুকথাতি এৰং অস্স নামং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দ্ৰিধা তিধা ছধা অট্ঠারসধাতি অনেকধা ধাতুভেদং পকাসেসীতি ধাতুভেদপ্পকাসনোতি. তস্সত্থন্তি তস্সা ধাতুকথায অত্থং. অ-কারে আ-কারস্স লোপো দট্ঠব্বো. ‘‘যং ধাতুকথ’’ন্তি ৰা এত্থ পকরণন্তি ৰচনসেসো সত্তন্নং পকরণানং কমেন ৰণ্ণনায পৰত্তত্তাতি তেন যোজনং কত্ৰা তস্স পকরণস্স অত্থং তস্সত্থন্তি অ-কারলোপো ৰা. তন্তি তং দীপনং সুণাথ, তং ৰা অত্থং তংদীপনৰচনসৰনেন উপধারেথাতি অত্থো. সমাহিতাতি নানাকিচ্চেহি অৰিক্খিত্তচিত্তা, অত্তনো চিত্তে আহিতাতি ৰা অত্থো.

গন্থারম্ভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. নযমাতিকাৰণ্ণনা

১. কো পনেতস্স পকরণস্স পরিচ্ছেদোতি? ন সো ইধ ৰত্তব্বো, অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) পকরণপরিচ্ছেদো ৰুত্তো এৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চুদ্দসৰিধেন ৰিভত্তন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. খন্ধাদীনং দেসনা নীযতি পৰত্তীযতি এতেহি, খন্ধাদযো এৰ ৰা নীযন্তি ঞাযন্তি এতেহি পকারেহীতি নযা, নযানং মাতিকা উদ্দেসো, নযা এৰ ৰা মাতিকাতি নযমাতিকা. এতেসং পদানং মূলভূতত্তাতি ‘‘মূলমাতিকা’’তি ৰত্তব্বানং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং চুদ্দসন্নং পদানং খন্ধাদিধম্মৰিভজনস্স ইমস্স পকরণস্স মূলভূতত্তা নিস্সযভূতত্তাতি অত্থো.

২. অব্ভন্তরমাতিকাৰণ্ণনা

২. ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদীহি রূপক্খন্ধাদিপদানি দস্সিতানি, পটিচ্চসমুপ্পাদৰচনেন চ যেসু দ্ৰাদসসু অঙ্গেসু পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো ৰত্ততি, তদত্থানি দ্ৰাদস পদানি দস্সিতানীতি তেসং তথাদস্সিতানং সরূপেনেৰ দস্সিতানং ফস্সাদীনঞ্চ পদানং ৰসেন আহ ‘‘পঞ্চৰীসাধিকেন পদসতেনা’’তি. তত্থ কম্মুপপত্তিকামভৰাদীনং ইধ ৰিভত্তানং ভাৰনভৰনভাৰেন ভৰে ৰিয সোকাদীনং জরামরণস্স ৰিয অনিট্ঠত্তা তন্নিদানদুক্খভাৰেন চ জরামরণে অন্তোগধতায পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দ্ৰাদসপদতা দট্ঠব্বা. এত্থ চ পাল়িযং ভিন্দিত্ৰা অৰিস্সজ্জিতানম্পি সতিপট্ঠানাদীনং ভিন্দিত্ৰা গহণং করোন্তো তেসং ভিন্দিত্ৰাপি ৰিস্সজ্জিতব্বতং দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং.

নযমাতিকাদিকা লক্খণমাতিকন্তা মাতিকা পকরণন্তরাসাধারণতায ধাতুকথায মাতিকা নাম, তস্সা অব্ভন্তরে ৰুত্তো ৰিভজিতব্বানং উদ্দেসো অব্ভন্তরমাতিকা নামাতি ইমমত্থং পকাসেন্তো ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ এৰং অৰত্ৰাতি যথা ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকা’’তি অযং ধাতুকথামাতিকতো বহিদ্ধা ৰুত্তা, এৰং অৰত্ৰাতি অত্থো. ধাতুকথায অব্ভন্তরেযেৰাতি চ ধাতুকথামাতিকায অব্ভন্তরেযেৰাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তদাৰেণিকমাতিকাঅব্ভন্তরে হি ঠপিতা তস্সাযেৰ অব্ভন্তরে ঠপিতাতি ৰুত্তা. অথ ৰা এৰং অৰত্ৰাতি যথা ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকা’’তি এতেন ৰচনেন ধাতুকথাতো বহিভূতা কুসলাদিঅরণন্তা মাতিকা পকরণন্তরগতা ৰুত্তা, এৰং অৰত্ৰাতি অত্থো. ধাতুকথায অব্ভন্তরেযেৰাতি চ ইমস্স পকরণস্স অব্ভন্তরে এৰ সরূপতো দস্সেত্ৰা ঠপিতত্তাতি অত্থো. সব্বস্স অভিধম্মস্স মাতিকায অসঙ্গহিতত্তা ৰিকিণ্ণভাৰেন পকিণ্ণকতা ৰেদিতব্বা.

৩. নযমুখমাতিকাৰণ্ণনা

৩. নযানং পৰত্তিদ্ৰারভূতা সঙ্গহাসঙ্গহৰিযোগীসহযোগীধম্মা নযমুখানীতি তেসং উদ্দেসো নযমুখমাতিকা. চুদ্দসপি হি সঙ্গহাসঙ্গহসম্পযোগৰিপ্পযোগানং ৰোমিস্সকতাৰসেন পৰত্তাতি যেহি তে চত্তারোপি হোন্তি, তে ধম্মা চুদ্দসন্নম্পি নযানং মুখানি হোন্তীতি. তত্থ সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদাদীসু সচ্চাদীহিপি যথাসম্ভৰং সঙ্গহাসঙ্গহো যদিপি ৰুত্তো, সো পন সঙ্গাহকভূতেহি তেহি ৰুত্তো, ন সঙ্গহভূতেহি, সোপি ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তিআদিনা পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মুদ্ধারে তত্থাপি খন্ধাদীহেৰ সঙ্গহেহি নিযমেত্ৰা ৰুত্তো, তস্মা ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি ৰুত্তং. পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মুদ্ধারেপি পন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু চ রূপক্খন্ধাদীনং অরণন্তানং যথাসম্ভৰং সম্পযোগৰিপ্পযোগা চতূহেৰ খন্ধেহি হোন্তীতি ‘‘চতূহি সম্পযোগো,চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি ৰুত্তং.

ননু চ ৰিপ্পযোগো রূপনিব্বানেহিপি হোতি, কস্মা ‘‘চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি ৰুত্তন্তি? রূপনিব্বানেহি ভৰন্তস্সপি চতূহেৰ ভাৰতো. ন হি রূপং রূপেন নিব্বানেন ৰা ৰিপ্পযুত্তং হোতি, নিব্বানং ৰা রূপেন, চতূহেৰ পন খন্ধেহি হোতীতি চতুন্নং খন্ধানং রূপনিব্বানেহি ৰিপ্পযোগোপি ৰিপ্পযুজ্জমানেহি চতূহি খন্ধেহি নিযমিতো তেহি ৰিনা ৰিপ্পযোগাভাৰতো. সো চাযং ৰিপ্পযোগো অনারম্মণস্স, অনারম্মণঅনারম্মণমিস্সকেহি মিস্সকস্স চ ন হোতি, অনারম্মণস্স পন মিস্সকস্স চ সারম্মণেন, সারম্মণস্স সারম্মণেন অনারম্মণেন মিস্সকেন চ হোতীতি ৰেদিতব্বো.

৪. লক্খণমাতিকাৰণ্ণনা

৪. সঙ্গহোযেৰ সঙ্গহনযো. সভাগো. ৰিসভাগোতি এতস্স ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি এতেন, ‘‘চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি এতেনপি ৰিসুং যোজনা কাতব্বা. তেন সঙ্গহো অসঙ্গহো চ সভাগো ৰিসভাগো চ ভাৰো, তথা সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো চাতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. যস্স ৰা সঙ্গহো চ অসঙ্গহো চ, সো ধম্মো সভাগো ৰিসভাগো চ, তথা যস্স সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো চ, সোপি সভাগো ৰিসভাগো চাতি. তত্থ যেন রূপক্খন্ধো…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ধম্মা গণনং গচ্ছন্তি, সো রুপ্পনাদিকো সমানভাৰো সঙ্গহে সভাগতা, একুপ্পাদাদিকো সম্পযোগে ৰেদিতব্বো.

৫. বাহিরমাতিকাৰণ্ণনা

৫. এৰং ধাতুকথায মাতিকতো বহি ঠপিতত্তাতি ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকা’’তি এতেন ঠপনাকারেন বহি পিট্ঠিতো ঠপিতত্তাতি অত্থো. এতেন ৰা ঠপনাকারেন কুসলাদীনং অরণন্তানং ইধ অট্ঠপেত্ৰা ধাতুকথায মাতিকতো বহি পকরণন্তরমাতিকায ইমস্স পকরণস্স মাতিকাভাৰেন ঠপিতত্তা তথা পকাসিতত্তাতি অত্থো.

সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীসু সঙ্গহো একৰিধোৰ, সো কস্মা ‘‘চতুব্বিধো’’তি ৰুত্তোতি? সঙ্গহোতি অত্থং অৰত্ৰা অনিদ্ধারিতত্থস্স সদ্দস্সেৰ ৰুত্তত্তা. সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীসু সদ্দেসু সঙ্গহসদ্দো তাৰ অত্তনো অত্থৰসেন চতুব্বিধোতি অযঞ্হেত্থত্থো. অত্থোপি ৰা অনিদ্ধারিতৰিসেসো সামঞ্ঞেন গহেতব্বতং পত্তো ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তিআদীসু ‘‘সঙ্গহো’’তি ৰুত্তোতি ন কোচি দোসো. নিদ্ধারিতে হি ৰিসেসে তস্স একৰিধতা সিযা, ন ততো পুব্বেতি. জাতিসদ্দস্স সাপেক্খসদ্দত্তা ‘‘জাতিযা সঙ্গহো’’তি ৰুত্তে ‘‘অত্তনো জাতিযা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি সম্বন্ধারহস্স অঞ্ঞস্স অৰুত্তত্তাতি জাতিসঙ্গহোতি রূপকণ্ডে ৰুত্তো সজাতিসঙ্গহো ৰুত্তো হোতি.

এত্থ নযমাতিকায ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো, সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো’’তি ইমে দ্ৰে পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মৰিসেসং অনিদ্ধারেত্ৰা সামঞ্ঞেন ধম্মানং পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযউদ্দেসা, অৰসেসা নিদ্ধারেত্ৰা. ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি হি ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং অসঙ্গহিত’’ন্তি ৰত্তব্বে একস্স অসঙ্গহিতসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. তেন সঙ্গহিতৰিসেসৰিসিট্ঠো যো অসঙ্গহিতো ধম্মৰিসেসো, তন্নিস্সিতো অসঙ্গহিততাসঙ্খাতো পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো উদ্দিট্ঠো হোতি, ‘‘সঙ্গহিতেনা’’তি চ ৰিসেসনে করণৰচনং দট্ঠব্বং. এস নযো ততিযাদীসু দসমাৰসানেসু নযুদ্দেসেসু ছট্ঠৰজ্জেসু. তেসুপি হি ৰুত্তনযেন দ্ৰীহি দ্ৰীহি পদেহি পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মৰিসেসনিদ্ধারণং কত্ৰা তত্থ তত্থ অন্তিমপদসদিসেন ততিযপদেন পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযা উদ্দিট্ঠাতি. তত্থ চতুত্থপঞ্চমেসু কত্তুঅত্থে করণনিদ্দেসো, সত্তমাদীসু চ চতূসু সহযোগে দট্ঠব্বো, ন দুতিযততিযেসু ৰিয সমানাধিকরণে ৰিসেসনে. তত্থ হি সভাৰন্তরেন সভাৰন্তরস্স ৰিসেসনং কতং, এতেসু ধম্মন্তরেন ধম্মন্তরস্সাতি. একাদসমাদীসু পন চতূসু আদিপদেনেৰ ধম্মৰিসেসনিদ্ধারণং কত্ৰা ইতরেহি পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযা উদ্দিট্ঠা. ৰিসেসনে এৰ চেত্থ করণৰচনং দট্ঠব্বং. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানঞ্হি নিস্সযভূতা ধম্মা সঙ্গহিততাদিৰিসেসেন করণভূতেন সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তাদিভাৰং অত্তনো ৰিসেসেন্তীতি.

ৰিকপ্পতোতি ৰিৰিধকপ্পনতো, ৰিভাগতোতি অত্থো. সন্নিট্ঠানৰসেনাতি অধিমোক্খসম্পযোগৰসেন. সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তা চ সব্বে চ চিত্তুপ্পাদা সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদা, তেসং সাধারণৰসেনাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অধিমোক্খো হি সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তানং চিত্তুপ্পাদানং সাধারণৰসেন ৰুত্তো, ইতরে সব্বেসন্তি. তত্থ সাধারণা পসটা পাকটা চাতি আদিতো পরিগ্গহেতব্বা, তস্মা তেসং সঙ্গহাদিপরিগ্গহত্থং উদ্দেসো কতো, অসাধারণাপি পন পরিগ্গহেতব্বাৰাতি তেসু মহাৰিসযেন অঞ্ঞেসম্পি সঙ্গহাদিপরিগ্গহং দস্সেতুং অধিমোক্খো উদ্দিট্ঠো. ‘‘সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তা’’তি চ ধম্মসঙ্গহৰণ্ণনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে চ ৰচনং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সন্নিট্ঠানৰসেন যে ৰুত্তা, তেসং সব্বেসং সাধারণতোতি পন অত্থে সতি সাধারণাসাধারণেসু ৰত্তব্বেসু যো অসাধারণেসু মহাৰিসযো অধিমোক্খো, তস্স ৰসেন ৰুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণতো ফস্সাদযো সব্বসাধারণাতি অধিমোক্খো চ অসাধারণেসু মহাৰিসযোতি কত্ৰা ৰুত্তো অঞ্ঞস্স তাদিসস্স অভাৰাতি অযমধিপ্পাযো দট্ঠব্বো.

জীৰিতিন্দ্রিযং পনেত্থ রূপমিস্সকত্তা ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, চিত্তেকগ্গতা পন অসমাধিসভাৰা সামঞ্ঞসদ্দেনেৰ সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহি চ সমাধিসভাৰা ৰিসেসসদ্দৰচনীযং অঞ্ঞং ব্যাপেতব্বং নিৰত্তেতব্বঞ্চ নত্থীতি অনঞ্ঞব্যাপকনিৰত্তকসামঞ্ঞৰিসেসদীপনতো তস্সেৰ ধম্মস্স ভেদদীপকেহি ৰত্তব্বা, ন সুখাদিসভাৰা ৰেদনা ৰিয ৰুত্তলক্খণৰিপরীতেহি সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহেৰ, তস্মা ‘‘চিত্তেকগ্গতা’’তি অযং সামঞ্ঞসদ্দো সমাধিসভাৰে ৰিসেসসদ্দনিরপেক্খো পৰত্তমানো সযমেৰ ৰিসেসসদ্দমাপজ্জিত্ৰা অসমাধিসভাৰমেৰ পকাসেয্য, ইতরো চ সমাধিসভাৰমেৰাতি দ্ৰিধা ভিন্না চিত্তেকগ্গতা অসাধারণা চেৰ অপ্পৰিসযা চাতি ইধ উদ্দেসং ন অরহতি. অভিন্নাপি ৰা ফস্সাদীনং ৰিয পাকটত্তাভাৰতো অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন ৰত্তব্বতো চ সা জীৰিতঞ্চ ন অরহতীতি ন উদ্দিট্ঠাতি.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিদ্দেসৰণ্ণনা

১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা

১. খন্ধপদৰণ্ণনা

৬. খন্ধাযতনধাতুযোমহন্তরে অভিঞ্ঞেয্যধম্মভাৰেন ৰুত্তা, তেসং পন সভাৰতো অভিঞ্ঞাতানং ধম্মানং পরিঞ্ঞেয্যতাদিৰিসেসদস্সনত্থং সচ্চানি, অধিপতিযাদিকিচ্চৰিসেসদস্সনত্থং ইন্দ্রিযাদীনি চ ৰুত্তানীতি সচ্চাদিৰিসেসো ৰিয সঙ্গহাসঙ্গহৰিসেসো চ অভিঞ্ঞেয্যনিস্সিতো ৰুচ্চমানো সুৰিঞ্ঞেয্যো হোতীতি ‘‘তীহি সঙ্গহো. তীহি অসঙ্গহো’’তি নযমুখমাতিকা ঠপিতাতি ৰেদিতব্বা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘চতূহী’’তি ৰুত্তা সম্পযোগৰিপ্পযোগা চ অভিঞ্ঞেয্যনিস্সযেন খন্ধাদীহেৰ পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জিতাতি. রূপক্খন্ধো একেন খন্ধেনাতি যে ধম্মা ‘‘রূপক্খন্ধো’’তি ৰুচ্চন্তি, তেসং পঞ্চসু খন্ধেসু রূপক্খন্ধভাৰেন সভাগতা হোতীতি রূপক্খন্ধভাৰসঙ্খাতেন, রূপক্খন্ধৰচনসঙ্খাতেন ৰা গণনেন সঙ্গহং গণনং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যঞ্হি কিঞ্চী’’তিআদি. রূপক্খন্ধোতি হি সঙ্গহিতব্বধম্মো দস্সিতো. যেন সঙ্গহেন সঙ্গয্হতি, তস্স সঙ্গহস্স দস্সনং ‘‘একেন খন্ধেনা’’তি ৰচনং. পঞ্চসু খন্ধগণনেসু একেন খন্ধগণনেন গণিতোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. যস্মা চ খন্ধাদিৰচনেহি সঙ্গহো ৰুচ্চতি, তস্মা উপরি ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদিং ৰক্খতীতি.

অসঙ্গহনযনিদ্দেসেতি ইদং ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি এতস্সেৰ নযস্স একদেসনযভাৰেন ৰুত্তং, ন নযন্তরতাযাতি দট্ঠব্বং. রূপক্খন্ধমূলকাযেৰ চেত্থ দুকতিকচতুক্কা দস্সিতাতি এতেন ৰেদনাক্খন্ধমূলকা পুরিমেন যোজিযমানে ৰিসেসো নত্থীতি পচ্ছিমেহেৰ যোজেত্ৰা তযো দুকা দ্ৰে তিকা একো চতুক্কো, সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকা দ্ৰে দুকা একো তিকো, সঙ্খারক্খন্ধমূলকো একো দুকোতি এতে লব্ভন্তীতি দস্সেতি. তেসং পন ভেদতো পঞ্চকপুচ্ছাৰিস্সজ্জনানন্তরং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং কাতব্বং সংখিত্তন্তি দট্ঠব্বং, ৰুত্তনযেন ৰা সক্কা ঞাতুন্তি পাল়িং ন আরোপিতন্তি.

আযতনপদাদিৰণ্ণনা

৪০. যস্মা চ দুকতিকেসূতি যদিপি এককেপি সদিসং ৰিস্সজ্জনং, এককে পন সদিসৰিস্সজ্জনানং চক্খুন্দ্রিযসোতিন্দ্রিযসুখিন্দ্রিযাদীনং দুকাদীসু অসদিসৰিস্সজ্জনং দিট্ঠং. ন হেত্থ চক্খুসোতচক্খুসুখিন্দ্রিযদুকানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৰিস্সজ্জনং, নাপি দুকেহি তিকস্স, ইধ পন দুক্খসমুদযদুক্খমগ্গদুকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং তিকেন চ সদিসং ৰিস্সজ্জনন্তি দুকতিকেস্ৰেৰ সদিসৰিস্সজ্জনতং সমুদযানন্তরং মগ্গসচ্চস্স ৰচনে কারণং ৰদতি.

৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

৬১. ‘‘পুচ্ছং অনারভিত্ৰা অৰিজ্জা একেন খন্ধেন, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা একেন খন্ধেনা’’তি লিখিতব্বেপি পমাদৰসেন ‘‘অৰিজ্জা একেন খন্ধেনা’’তি ইদং ন লিখিতন্তি দট্ঠব্বং. সরূপেকসেসং ৰা কত্ৰা অৰিজ্জাৰচনেন অৰিজ্জাৰিস্সজ্জনং দস্সিতন্তি. সব্বম্পি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থ ৰিপাকগ্গহণেন ৰিসেসনং ন কাতব্বং. কুসলাদীনম্পি হি ৰিঞ্ঞাণানং ধাতুকথাযং সঙ্খারপচ্চযাৰিঞ্ঞাণাদিপদেহি সঙ্গহিততা ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘ৰিপাকা ধম্মা’’তি ইমস্স ৰিস্সজ্জনাসদিসেন তেসং ৰিস্সজ্জনেন দস্সিতা, ইধ চ নামরূপস্স একাদসহাযতনেহি সঙ্গহৰচনেন অকম্মজানম্পি সঙ্গহিততা ৰিঞ্ঞাযতীতি.

৭১. জাযমানপরিপচ্চমানভিজ্জমানানং জাযমানাদিভাৰমত্তত্তা জাতিজরামরণানি পরমত্থতো ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা অনুপলব্ভমানানি পরমত্থানং সভাৰমত্তভূতানি, তানি রূপস্স নিব্বত্তিপাকভেদভূতানি রুপ্পনভাৰেন গয্হন্তীতি রূপক্খন্ধধম্মসভাগানি, অরূপানং পন নিব্বত্তিআদিভূতানি রূপকলাপজাতিআদীনি ৰিয সহুপ্পজ্জমানচতুক্খন্ধকলাপনিব্বত্তিআদিভাৰতো একেকভূতানি ৰেদিযনসঞ্জাননৰিজাননেহি একন্তপরমত্থকিচ্চেহি অগয্হমানানি সঙ্খতাভিসঙ্খরণেন অনেকন্তপরমত্থকিচ্চেন গয্হন্তীতি সঙ্খারক্খন্ধধম্মসভাগানি, তথা দুৰিধানিপি তানি চক্খাযতনাদীহি একন্তপরমত্থকিচ্চেহি অগয্হমানানি নিস্সত্তট্ঠেন ধম্মাযতনধম্মধাতুধম্মেহি সভাগানি, তেন তেহি খন্ধাদীহি সঙ্গয্হন্তীতি ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহী’’তিআদিমাহ.

পঠমনযসঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭১. সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে যং তং উদ্দেসে অসঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বং ৰিস্সজ্জিতব্বঞ্চ সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠং অসঙ্গহিতং ধম্মজাতং নিদ্ধারিতং, তদেৰ তাৰ দস্সেন্তো ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি আহ. সব্বত্থ খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানং নিচ্চং ৰিসেসাপেক্খত্তা ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং সৰিসেসাৰ খন্ধাদিগণনা সুদ্ধা. তত্থ সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতৰচনমত্তেন ধম্মৰিসেসস্স নিদ্ধারিতত্তা তীসু সঙ্গহেসু একেন দ্ৰীহি ৰা যে সঙ্গহিতা হুত্ৰা অঞ্ঞেহি অসঙ্গহিতা, তেযেৰ ধম্মা ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি এত্তকেনেৰ দস্সেতব্বা সিযুং, তেসং পন এৰংৰিধানং অসম্ভৰা নযমাতিকায চ অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাপেক্খত্তা উদ্দেসেপি যং যং রূপক্খন্ধাদীসু অরণন্তেসু সঙ্গাহকং, তং তং অপেক্খিত্ৰা সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতং নিদ্ধারিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি তেন তেন সঙ্গাহকেন যথানিদ্ধারিতং ধম্মং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতনেনা’’তিআদিমাহ. যত্থ হি পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মৰিসেসনিদ্ধারণং নত্থি, তস্মিং পঠমনযে ছট্ঠনযে চ পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বভাৰেন, ইতরেসু চ যং যং পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বং নিদ্ধারিতং, তস্স তস্স নিযামকভাৰেন রূপক্খন্ধাদযো অরণন্তা উদ্দিট্ঠাতি.

তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন…পে… ফোট্ঠব্বধাতুযা’’তি কত্তুঅত্থে করণনিদ্দেসো দট্ঠব্বো, ‘‘খন্ধসঙ্গহেন আযতনসঙ্গহেন ধাতুসঙ্গহেনা’’তি করণত্থে. এত্থ চ যেন যেন সঙ্গাহকেন খন্ধাদিসঙ্গহেসু তেন তেন সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং অঞ্ঞং অত্থি, তং তদেৰ সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৰেন উদ্ধটং. রূপক্খন্ধেন পন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথা ৰেদনাক্খন্ধাদীহি, ন চ সো এৰ তস্স সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো ৰা হোতি. যঞ্চ ‘‘রূপক্খন্ধো একেন খন্ধেন সঙ্গহিতো’’তি ৰুত্তং, তঞ্চ ন তস্সেৰ তেন সঙ্গহিততং সন্ধায ৰুত্তং, রূপক্খন্ধভাৰেন পন রূপক্খন্ধৰচনেন ৰা গহিততং সন্ধায ৰুত্তন্তি পকাসিতোযমত্থো.

যদি চ সো এৰ তেন সঙ্গয্হেয্য, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে – ‘‘ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতা ধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তং, তস্মা যথা চিত্তং চিত্তেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্তঞ্চ ন হোতি, এৰং রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতি, তথা ৰেদনাক্খন্ধাদযো ৰেদনাক্খন্ধাদীহি. ন হি সো এৰ তস্স সভাগো ৰিসভাগো চাতি. তেনেৰ ন একদেসা ৰিয সমুদাযস্স, সমুদাযো একদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা রূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং, ধম্মাযতনং ৰেদনাক্খন্ধাদীনং, সরণা ধম্মা চতুন্নং খন্ধানং. সমুদাযন্তোগধানঞ্হি একদেসানং ন ৰিভাগো অত্থি, যেন তে সমুদাযস্স সমুদাযো চ তেসং সভাগো ৰিসভাগো চ সিযাতি, তথা ন সমুদাযো একদেসসভাগৰিসভাগানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা ধম্মাযতনং সুখুমরূপসভাগস্স ৰেদনাদিৰিসভাগস্স চ রূপক্খন্ধেকদেসস্স খন্ধসঙ্গহেন, জীৰিতিন্দ্রিযং রূপারূপজীৰিতসভাগৰিসভাগস্স রূপক্খন্ধেকদেসস্স সঙ্খারক্খন্ধেকদেসস্স চ জীৰিতৰজ্জস্স খন্ধসঙ্গহেনেৰ. ন হি একদেসসভাগং সমুদাযসভাগং, নাপি একদেসৰিসভাগং সমুদাযৰিসভাগন্তি, তস্মা সতিপি অত্ততো অত্তনি অন্তোগধতো অত্তেকদেসসভাগতো চ অঞ্ঞস্স অসঙ্গাহকত্তে সঙ্গাহকত্তমেৰ এতেসং নত্থি, যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকা সিযুন্তি সঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ এৰরূপানং অগ্গহণং ৰেদিতব্বং.

যং পন ‘‘ধম্মাযতনং অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা চতূহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৫), ‘‘চক্খাযতনঞ্চ সোতাযতনঞ্চ একেন খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৬) চ ৰুত্তং, ন তেন একদেসানং সমুদাযসঙ্গাহকত্তং, সমুদাযস্স চ একদেসসঙ্গাহকত্তং দস্সেতি, চতুক্খন্ধগণনভেদেহি পন ধম্মাযতনস্স গণেতব্বাগণেতব্বভাৰেন পঞ্চধা ভিন্নতং, চক্খাযতনাদীনং একক্খন্ধগণনেন গণেতব্বতায একৰিধতঞ্চ দস্সেতি. সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিরপেক্খানং গণেতব্বাগণেতব্বানং তংতংগণনেহি গণনদস্সনমত্তমেৰ হি পঠমনযো কম্মকরণমত্তসব্ভাৰা, দুতিযাদযো পন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকেহি সঙ্গহিতাসঙ্গহিতানং অগণনাদিদস্সনানি কত্তুকরণকম্মত্তযসব্ভাৰা. তথা পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বভাৰসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো সভাগৰিসভাগতা, দুতিযাদীসু যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনে সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানং সমানক্খন্ধাদিভাৰো সভাগতা, তদভাৰো চ ৰিসভাগতা. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো এৰাতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি.

সমুদযসচ্চসুখিন্দ্রিযসদিসানি পন তেহি সঙ্গহেতব্বমেৰ অত্থি, ন সঙ্গহিতং অসঙ্গহেতব্বন্তি অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো ন উদ্ধটানি. দুক্খসচ্চসদিসানি তেহি ৰিসভাগসমুদাযভূতেহি অনেকক্খন্ধেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বং, ইতরেহি অসঙ্গহেতব্বঞ্চ নত্থীতি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৰতো. এৰং সঙ্গাহকত্তাভাৰতো অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো উভযাভাৰতো চ যথাৰুত্তসদিসানি অনুদ্ধরিত্ৰা সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তভাৰতো চক্খাযতনাদীনেৰ উদ্ধটানীতি ৰেদিতব্বানি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চক্খাযতনৰজ্জা রূপধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা, ন রূপক্খন্ধোতি. ন হি একদেসো সমুদাযসঙ্গাহকোতি দস্সিতমেতন্তি.

অট্ঠকথাযং পন খন্ধপদেনাতি খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো, ন সঙ্গাহকেনাতি. ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনা’’তি ইদং পন আনেত্ৰা ৰত্তব্বং. তং পন রূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতীতি তং ৰিস্সজ্জনং রূপক্খন্ধাদীসু সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতীতি অত্থো. রূপক্খন্ধেন হি…পে… সঙ্গহিতোতি এতেন নযেন চক্খাযতনেন রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো, সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থীতি এৰং চক্খাযতনাদীনিপি ন গহেতব্বানীতি আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি. ন হি অঞ্ঞমত্তনিৰারণং এৰসদ্দস্স অত্থো, অথ খো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৰারণং. সো চাতিআদি চ ন নিরপেক্খৰচনং, অথ খো সঙ্গাহকাপেক্খন্তি. কথং? রূপক্খন্ধেন হি রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতোতি যথা চক্খাযতনেন চক্খাযতনতো অঞ্ঞম্পি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং হোতি, ন এৰং রূপক্খন্ধেন রূপক্খন্ধতো অঞ্ঞং খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং সিযা, রূপক্খন্ধেন পন রূপক্খন্ধোৰ খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতোতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো. সিযা পনেতং ‘‘সো এৰ রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধেন আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতো হোতূ’’তি, তং নিৰারেন্তো আহ ‘‘সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থী’’তি. এত্থ চ ‘‘রূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৰা ৰত্তব্বং. তত্থ রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধস্স ৰা তদেকদেসানং ৰা চক্খাদীনং আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতীতি ইমিনা পরিযাযেন অসঙ্গহিততায অভাৰো ৰুত্তোতি যুজ্জতি, ন রূপক্খন্ধেন রূপক্খন্ধস্স তদেকদেসানং ৰা অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিততায. ন হি সা সঙ্গহিততা অত্থি. যদি সিযা, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধোপি উদ্ধরিতব্বো সিযা. তেন হি তীহিপি সঙ্গহেহি রূপক্খন্ধো তদেকদেসো ৰা সঙ্গহিতা সিযুং, অত্থি চ তেসং ৰিপ্পযুত্ততাতি.

এৰং অসঙ্গহিততায অভাৰতো এতানি, অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি চক্খাযতনাদীহি ৰিয এতেহি অঞ্ঞেহি চ সঙ্গহিতানং অসঙ্গহিততায অভাৰতো এতানি অঞ্ঞানি চ যথা ৰা তথা ৰা এতানি ৰিয অযুজ্জমানৰিস্সজ্জনত্তা এৰরূপানি পদানি সঙ্গাহকভাৰেন ন গহিতানীতি অধিপ্পাযো.

তত্থ যং ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধেন হি রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো’’তি, তং তেনেৰ তস্স সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৰদস্সনেন নিৰারিতং. যঞ্হেত্থ অগ্গহণে কারণং ৰুত্তং, তঞ্চ সতিপি সঙ্গহিতত্তে অসঙ্গহিততায অভাৰতোতি ৰিঞ্ঞাযমানং সমুদযসচ্চাদীসু যুজ্জেয্য সতি তেহি সঙ্গহিতে তদসঙ্গহিতত্তাভাৰতো. রূপক্খন্ধাদীহি পন সঙ্গহিতমেৰ নত্থি, কুতো তস্স অসঙ্গহিততা ভৰিস্সতি, তস্মা সঙ্গাহকত্তাভাৰো এৰেত্থ অগ্গহণে কারণন্তি যুত্তং. সঙ্গহিতত্তাভাৰেন অসঙ্গহিতত্তং যদিপি রূপক্খন্ধাদিনা অত্তনো অত্তনি অন্তোগধস্স অত্তেকদেসসভাগস্স চ নত্থি, অঞ্ঞস্স পন অত্থীতি ন দুক্খসচ্চাদীসু ৰিয উভযাভাৰো চেত্থ অগ্গহণে কারণং ভৰিতুং যুত্তোতি. ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযাদীনঞ্চ খন্ধচতুক্কদুকাদিসঙ্গাহকত্তে সতি ন তেসং সঙ্গহিতানং তেহি ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযাদীহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিততা নত্থীতি অসঙ্গহিততায অভাৰো অনেকন্তিকো, তস্মা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অগ্গহিতানং অগ্গহণে, গহিতানঞ্চ গহণে কারণং ৰেদিতব্বন্তি.

অনিদস্সনং পুনদেৰ সপ্পটিঘন্তি এত্থ অনিদস্সনন্তি এতেন ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘ’’ন্তি এত্থ ৰুত্তেন সপ্পটিঘসদ্দেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা অনিদস্সনসপ্পটিঘা দস্সিতা. পুনদেৰাতি এতেন তত্থেৰ অৰিসিট্ঠং সনিদস্সনপদং নিৰত্তেত্ৰা গণ্হন্তো সনিদস্সনদুকপদং দস্সেতি. ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনমেৰেকং সঙ্গহিত’’ন্তি ইদং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনং আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিত’’ন্তি চ ‘‘অসঙ্গহিত’’ন্তি চ ৰত্তব্বন্তি দস্সিতোযং নযোতি. এৰং সব্বত্থ তস্সেৰ সমুদাযেকদেসানঞ্চ সঙ্গাহকসঙ্গহিতন্তি ৰচনেসু অসঙ্গাহকঅসঙ্গহিতন্তি ৰচনেসু চ তদৰত্তব্বতা যোজেতব্বা. অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ হি চক্খাযতনাদীনি চক্খাযতনাদীহি অসঙ্গহিতানীতি ন ৰুচ্চন্তি, ন সঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি.

দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযনযো অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭৯. অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধেন খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতেসু ৰেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং নিব্বানস্স চ সুখুমরূপেন সহ আযতনধাতুসভাগত্তে সতিপি ন সুখুমরূপমেৰ রূপক্খন্ধোতি রূপক্খন্ধেন আযতনধাতুসভাগত্তং নত্থি, তস্মা ন তেন তানি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতানি. ন কেৰলং সঙ্গহিতানেৰ, অসঙ্গহিতানিপি তেন তানি তেহি সঙ্গহেহি ন হোন্তেৰ তদেকদেসেন সুখুমরূপেন আযতনধাতুসভাগত্তা, সঙ্গহিতাভাৰো এৰ পন ইধাধিপ্পেতো, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীহি পন অসঙ্গহিতা ন তে তেহি কথঞ্চি সম্মিস্সাতি সব্বথা তে তেহি ন সঙ্গহিতা. দুক্খসচ্চাদীহি চ পঞ্চক্খন্ধসমুদাযভূতেহি খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতং নিব্বানং রূপক্খন্ধেন ৰিয আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতং তেহি ন হোতি, তস্মা সঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ এৰরূপানং অসঙ্গাহকভাৰেন অগ্গহণং ৰেদিতব্বং, সনিব্বানপঞ্চক্খন্ধসমুদাযভূতানং পন অব্যাকতধম্মাদীনং অসঙ্গাহকত্তাভাৰতোৰ. ন হি তং কঞ্চি অত্থি, যস্স তে খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গাহকা সিযুং, ন চ অত্তনো একদেসো অত্তেকদেসসভাগো চ অত্তনা অসঙ্গহিতো হোতীতি অত্তনা অসঙ্গহিতসঙ্গাহকত্তা পন ৰেদনাক্খন্ধাদীনং গহণং কতন্তি.

যং পন অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘যে ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতা’’তি, তং ন সক্কা ৰত্তুং. ধম্মাযতনেন হি ন কোচি ধম্মো কেনচি সঙ্গহেন সঙ্গহিতো অত্থি ৰিসভাগক্খন্ধনিব্বানসমুদাযত্তা, খন্ধসঙ্গহেন সযমেৰ অত্তনো সঙ্গাহকং ন হোতীতি আযতনধাতুসঙ্গহেহি চ সঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি দস্সিতোযং নযোতি এতস্স ধম্মাযতনগণনেন গণিতাতি অত্থো. যানি…পে… গহিতানীতি এতেন ৰিঞ্ঞাণসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং দীপেন্তানি ইদ্ধিপাদাদিপদানি, ওল়ারিকরূপসম্মিস্সং দীপেন্তানি রূপক্খন্ধাদিপদানি, সব্বেন সব্বং ধম্মাযতনং অদীপেন্তানি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদিপদানি, সকলধম্মাযতনদীপকানি ধম্মাযতনাদিপদানি চ ৰজ্জেত্ৰা ধম্মাযতনেকদেসং অঞ্ঞাযতনেন অসম্মিস্সং দীপেন্তানি গহিতানীতি দস্সেতি.

ততিযনযঅসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থনযো সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৯১. সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে যস্মা যথা দুতিযততিযনযা তিণ্ণং সঙ্গহানং সঙ্গহণাসঙ্গহণপ্পৰত্তিৰিসেসেন ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন সঙ্গহিত’’ন্তি চ উদ্দিট্ঠা, নেৰং চতুত্থপঞ্চমা. সঙ্গহণপ্পৰত্তিযা এৰ হি সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতং উদ্দিট্ঠং, অসঙ্গহণপ্পৰত্তিযা এৰ চ অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতন্তি, তস্মা সঙ্গহণপ্পৰত্তিৰিসেসৰিরহে সঙ্গহিতধম্মাসঙ্গহিতধম্মৰিসেসে নিস্সিতা এতে দ্ৰে নযাতি এত্থ কেনচি সঙ্গহিতেন ধম্মৰিসেসেন পুন সঙ্গহিতো ধম্মৰিসেসো সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতো সঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বো ৰিস্সজ্জিতব্বো চ, তমেৰ তাৰ যথানিদ্ধারিতং দস্সেন্তো ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধ…পে… সঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধ…পে… সঙ্গহিতা’’তি আহ. এত্থ চ যে তীহিপি সঙ্গহেহি ন সঙ্গাহকা রূপক্খন্ধৰিঞ্ঞাণক্খন্ধধম্মাযতনদুক্খসচ্চাদীনি ৰিয, যে চ দ্ৰীহাযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গাহকা চক্খাযতনাদীনি ৰিয, যে চ একেন খন্ধসঙ্গহেনেৰ ধাতুসঙ্গহেনেৰ চ ন সঙ্গাহকা ৰেদনাদিক্খন্ধনিরোধসচ্চজীৰিতিন্দ্রিযাদীনি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদযো ৰিয চ, তে ধম্মা সঙ্গাহকত্তাভাৰসব্ভাৰা সঙ্গাহকভাৰেন ন উদ্ধটা, তীহিপি পন সঙ্গহেহি যে সঙ্গাহকা, তে সঙ্গাহকত্তাভাৰাভাৰতো ইধ উদ্ধটা. তেহি সঙ্গহিতাপি হি একন্তেন অত্তনো সঙ্গাহকস্স সঙ্গাহকা হোন্তি, যস্স পুন সঙ্গহো পুচ্ছিতব্বো ৰিস্সজ্জিতব্বো চাতি.

অট্ঠকথাযং পন সকলেন হি খন্ধাদিপদেনাতি সকলৰাচকেন রূপক্খন্ধাদিপদেনাতি অত্থো. যং পনেতং ৰুত্তং ‘‘যং অত্তনো সঙ্গাহকং সঙ্গণ্হিত্ৰা পুন তেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্যা’’তি, তং তেন খন্ধাদিপদেনাতি এৰং অযোজেত্ৰা তং অঞ্ঞং সঙ্গহিতং নাম নত্থীতি এৰং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি যেন যং সঙ্গহিতং, তেনেৰ তস্স সঙ্গহো পুচ্ছিতো ৰিস্সজ্জিতো, ন চ তস্সেৰ, অথ খো তেন সঙ্গহিতস্সাতি. যথা ৰেদনা সদ্দো চ খন্ধো আযতনঞ্চ, ন এৰং সুখুমরূপং, তং পন খন্ধাযতনানং একদেসোৰ, তস্মা ‘‘সুখুমরূপেকদেসং ৰা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সুখুমরূপং ৰা’’তি ৰুত্তং. সব্বত্থ চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সন্তি যোজেতব্বং. যম্পি চেতং ৰুত্তং ‘‘তদেৰ যেহি ধম্মেহি খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহিতং, তে ধম্মে সন্ধাযা’’তি, তম্পি তথা ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতস্স সঙ্গহিতেন সঙ্গহো এত্থ পুচ্ছিতো ৰিস্সজ্জিতো চ, অথ খো সঙ্গহোৰ, তস্মা একেন খন্ধেনাতি একেন খন্ধগণনেনাতি অযমেৰেত্থ অত্থো, ন সঙ্গাহকেনাতি. ন হি একো খন্ধো অত্তনো একদেসস্স সঙ্গাহকোতি.

চতুত্থনযসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমনযো অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৯৩. অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসেপি ৰুত্তনযেনেৰ যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনং ৰেদিতব্বং. এত্থ চ সসুখুমরূপৰিঞ্ঞাণসহিতধম্মসমুদাযা যে তে দুক্খসচ্চঅনিদস্সনঅপ্পটিঘঅচেতসিকানুপাদাসদিসা সতিপি একেন দ্ৰীহি ৰা সঙ্গহেহি কেসঞ্চি অসঙ্গাহকত্তে তীহিপি অসঙ্গহেতব্বস্স অভাৰতো পরিপুণ্ণসঙ্গহাসঙ্গাহকা ন হোন্তি, অব্যাকতধম্মসদিসা কেনচি সঙ্গহেন অসঙ্গহেতব্বভাৰতো অসঙ্গাহকা এৰ ন হোন্তি, তেন তে অসঙ্গাহকভাৰেন ন উদ্ধটা, ইতরে পন তব্বিপরিযাযেন উদ্ধটাতি.

যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘তাদিসেন হি পদেন নিব্বানং খন্ধসঙ্গহমত্তং ন গচ্ছেয্যা’’তি ৰুত্তং, তং দুক্খসচ্চং সন্ধায ৰুত্তং. অনিদস্সনঅপ্পটিঘেসু পন অসঙ্গাহকেসু নিব্বানং অন্তোগধং, ন চ তদেৰ তস্স অসঙ্গাহকন্তি. সদিসৰিস্সজ্জনানং ৰসেন সমোধানেত্ৰা কতেহি সদ্ধিন্তি এৰং কতেহি দুতিযপঞ্হাদীহি সদ্ধিং পঠমপঞ্হনামরূপপঞ্হাদযো সব্বেপি চতুত্তিংস হোন্তীতি অত্থো. যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৰাতি রূপক্খন্ধাদিৰিসেসকপদং ৰদতি, ন নিদ্ধারিতে পুচ্ছিতব্বধম্মে. তে হি লক্খণতো দস্সিতা, ন পদেন সরূপতোতি. তত্থ তদেৰাতি এৰ-সদ্দেন ন তং কদাচি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং ন হোতীতি উদ্ধটস্সেৰ অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৰে নিযততং অঞ্ঞস্স চ অনিযততং দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘তদেৰ যেহি অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ হি ‘‘নিযমতো’’তি সক্কা ৰচনসেসো যোজেতুন্তি. অথ ৰা তদেৰাতি পুচ্ছায উদ্ধটমেৰ এৰংপকারমেৰ হুত্ৰা যেহি অসঙ্গহিতন্তি তস্স পুচ্ছায উদ্ধটভাৰেন এৰং অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৰনিযমনত্থো এৰ-সদ্দো, ন অঞ্ঞস্স অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিততানিৰারণত্থোতি দট্ঠব্বো. পুচ্ছায উদ্ধটঞ্হি অঞ্ঞসহিতং অসহিতঞ্চ অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং হোতি. রূপক্খন্ধাদীনি হি অঞ্ঞসহিতানি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধাদীনি অসহিতানীতি.

অৰসেসা সঙ্গহিতাতি ইদং অৰসেসা অসঙ্গহিতা ন হোন্তীতি এৰং দট্ঠব্বং. তেহিপি ৰিঞ্ঞাণধম্মেহি তে রূপধম্মাৰ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতাতি পুচ্ছায উদ্ধটা তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গাহকা হুত্ৰা অসঙ্গহিতাতি অধিপ্পাযো. অনুদ্ধটা ৰেদনাদযোপি হি অসঙ্গহিতা এৰাতি. এত্থ চ পঠমে নযে ৰেদনাদযোপি ৰিঞ্ঞাণেন অসঙ্গহিতাতি ৰুত্তা, দুতিযে রূপধম্মাৰাতি অযং ৰিসেসো. ৰেদনাদযো হি রূপৰিঞ্ঞাণেহেৰ খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতাতি ওল়ারিকরূপেহি ৰিঞ্ঞাণেন চ তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতাতি অত্থো. রূপেকদেসো হি এত্থ রূপগ্গহণেন গহিতোতি.

১৯৬. চতুত্থপঞ্হে চক্খাযতনং ৰেদনাদীহি চতূহীতি এত্থ চক্খাযতনন্তি এতেন পুচ্ছায উদ্ধটং অসঙ্গাহকং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. চক্খাযতনেন পন অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতানি দস ওল়ারিকাযতনানি ন চক্খাযতনমেৰাতি. ‘‘রূপঞ্চ ধম্মাযতন’’ন্তিআদিনা যেহি ধম্মেহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং তং ৰিঞ্ঞাণমেৰ হোতি, অসঙ্গহিতেন তেন অসঙ্গহিতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণৰজ্জং সব্বং তেৰ ধম্মে উদানেতি. সদিসৰিস্সজ্জনা হি একতো উদানেত্ৰা দস্সেতব্বা. তত্থ পঠমেন রূপক্খন্ধেন সদিসৰিস্সজ্জনেসু একতো উদানেত্ৰা দস্সিতেসু অঞ্ঞে ৰিসদিসৰিস্সজ্জনা নযদানেন দস্সিতা হোন্তি. তেনাহ ‘‘রূপঞ্চ ধম্মাযতনন্তি…পে… অঞ্ঞেনাকারেন সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতা’’তি. তত্থ দ্ৰে ভৰাতি অসঞ্ঞেকৰোকারভৰা. দ্ৰেতি বাহিরুপাদাধম্মে এৰ সন্ধায ৰুত্তং. যেন অসঙ্গাহকেন অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং পুচ্ছিতব্বং ৰিস্সজ্জিতব্বঞ্চ পরিচ্ছিজ্জতি, সো রূপক্খন্ধাদিকো তস্স পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানঞ্চ নিস্সযভাৰতো ‘‘ৰিসযো’’তি ৰুত্তো, যথাদস্সিতস্স পন উদ্দানস্স নযদানমত্তত্তা ‘‘নযো’’তি ৰুত্তং. ‘‘দ্ৰেৰীসনযো চা’’তিপি পাঠো, দ্ৰেৰীসপদিকো এস নযো চাতি অত্থো.

পঞ্চমনযঅসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা

২২৮. সম্পযোগৰিপ্পযোগপদে যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তং সব্বং পুচ্ছায গহিতন্তি ইদং ন রূপক্খন্ধাদীনি পদানি সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো সম্পযোগপদং ৰিপ্পযোগপদঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. রূপক্খন্ধাদীসু হি যং ধম্মাযতনাদিপদং ন লব্ভতি, তং পুচ্ছাযপি ন গহিতং. সম্পযোগপদং পন রূপক্খন্ধাদীসু অলব্ভমানম্পি ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি…পে… সম্পযুত্তো’’তি এৰং পুচ্ছায গহিতং, ৰেদনাক্খন্ধাদীসু লব্ভমানং, ৰিপ্পযোগপদং পন সব্বত্থ লব্ভমানমেৰাতি. রূপধম্মানং পন রূপেন নিব্বানেন ৰা, নিব্বানস্স চ রূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থীতি একুপ্পাদাদিসভাগতায অভাৰতো সম্পযোগং নিৰারেন্তেন সা এৰ একুপ্পাদাদিতা এতেসং ৰিসভাগতাতি তদভাৰতো ৰিপ্পযোগোপি নিৰারিতো এৰ হোতীতি দট্ঠব্বো. চতূসু হি খন্ধেসু ৰিজ্জমানা একুপ্পাদাদিতা তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা হোতি রূপনিব্বানেহি তেসং তেহি চ রূপনিব্বানানং ৰিসভাগতা চ, ন চ রূপেকদেসস্স নিব্বানস্স ৰা সা একুপ্পাদাদিতা অত্থি, যা রূপেকদেসেন রূপেকদেসনিব্বানানং নিব্বানেন চ রূপস্স ৰিসভাগতা সিযা. তেনেৰ ‘‘চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি ৰুত্তন্তি.

সত্তসু ৰিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৰিপ্পযুত্তেতি যথা রূপভৰো তীহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি, নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা পঞ্চহি, অৰিতক্কঅৰিচারা একায ৰিপ্পযুত্তে অনারম্মণমিস্সকে ধম্মে দীপেন্তি, এৰং অদীপেত্ৰা একাযপি ৰিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৰা তা দীপেন্তীতি অধিপ্পাযো. অৰিপ্পযুত্তেতি হি যে ৰিপ্পযুত্তা ন হোন্তি, তে ধম্মেতি ৰুত্তং হোতি, ন সম্পযুত্তেতি. তেন যানি তাহি সম্পযুত্তে দীপেন্তি ধম্মাযতনাদিপদানি, যানি চ সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰেহি নৰত্তব্বং দীপেন্তি অচেতসিকাদিপদানি, যানি চ সম্পযুত্তনৰত্তব্বানি দীপেন্তি দুক্খসচ্চাদিপদানি, তেসং সব্বেসং অনারম্মণমিস্সকধম্মদীপকানং অগ্গহণং ৰুত্তং হোতি. ন হি অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্ততদুভযসমুদাযানং খন্ধাযতনধাতূসু কেনচি সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো ৰা অত্থীতি.

যদি এৰং ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তি ন ৰত্তব্বং. অকুসলাব্যাকতা হি অনারম্মণমিস্সোভযধম্মাতি? ন, যথাৰুত্তসমুদাযানং খন্ধাদীহেৰ সম্পযোগৰিপ্পযোগাভাৰৰচনতো. খন্ধাদযো হি তদেকদেসা তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযা চ, সমুদাযেকদেসানঞ্চ ৰিভাগাভাৰতো ন সভাগৰিসভাগতা অত্থি, তেন তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগৰিপ্পযোগাভাৰো হোতি. কুসলা পন ধম্মা অকুসলাব্যাকতেহি ৰিভত্তা, তে চ কুসলেহি, ন তেসং সমুদাযেকদেসভাৰো তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযভাৰো ৰা, তস্মা খন্ধাদীনি অনামসিত্ৰা ৰিপ্পযুত্ততামত্তেন যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনে কুসলেহি ইতরেসং, ইতরেহি চ কুসলানং ৰিপ্পযোগো ন ন হোতি ৰিসভাগতাসব্ভাৰতোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযুত্ততা ৰুত্তা. এস নযো সব্বেসু এৰরূপেসু.

উদ্দানে পন অট্ঠারস ততো পরেতি ইদং ‘‘সোল়সা’’তি ৰত্তব্বং, তেৰীসন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৰীস’’ন্তি. সব্বত্থ চ কালসন্তানভেদরহিতারহিতবহুধম্মসমোধানানং সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূনং একদেসা সমুদযসচ্চৰেদনাক্খন্ধাদযো একদেসসম্মিস্সা চ ইদ্ধিপাদাদযো অনারম্মণেহি অসম্মিস্সা রূপক্খন্ধাদযো চ সারম্মণেহি অসম্মিস্সা সম্পযোগীৰিপ্পযোগীভাৰেন সমানকালসন্তানেহি চ একদেসন্তরেহি ৰিভত্তা এৰ গহিতাতি তেহি তে কেহিচি একদেসন্তরেহি ৰিভত্তেহি যথাযোগং সম্পযোগং ৰিপ্পযোগঞ্চ লভন্তি. অত্থি হি তেসং একুপ্পাদাদিতা সভাগতা ৰিসভাগতা চাতি. তেন তত্থ তত্থ ‘‘একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্ত’’ন্তি চ, ‘‘একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি চ ৰুত্তং. ভিন্নকালসমুদাযা এৰ পন ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধা ৰত্তমানা চ একেকধম্মা এৰ, তস্মা তেসং সমানকালস্স ৰিভজিতব্বস্স অভাৰতো ন সুখিন্দ্রিযাদীনি ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰিভাগং করোন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদযো চ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স মনাযতনস্স চ. তেন ‘‘সুখিন্দ্রিযং একেন খন্ধেন কেহিচি ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি, ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু একেন খন্ধেন একেনাযতনেন কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা’’তি চ এৰমাদি ন ৰুত্তং, খন্ধাযতনৰিভাগৰিরহিতম্পি পন ৰিঞ্ঞাণং ধাতুৰিভাগেন ৰিভত্তমেৰ ৰুত্তন্তি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং, এৰমেৰং ইন্দ্রিযৰিভাগেন ৰিভত্তানং সুখিন্দ্রিযাদীনং ‘‘সুখিন্দ্রিযেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তিআদীসু যথাযোগং ৰিপ্পযোগো দট্ঠব্বো, নাৰিভত্তস্স ৰেদনাক্খন্ধস্সাতি.

২৩৫. যথা তংসম্পযোগীভাৰং সন্ধায ‘‘সমুদযসচ্চং তীহি খন্ধেহি সম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং তংৰিপ্পযোগীভাৰং সন্ধায ‘‘তীহি খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে? অৰিভাগেহি তেহি ৰিপ্পযোগৰচনস্স অযুত্তত্তা. ৰিভাগে হি সতি সমুদযসচ্চং সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্রিযেহি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুতো অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণধাতূহি ৰিপ্পযুত্তন্তি যুত্তং ৰত্তুং ৰিভাগেনেৰ ৰিসভাগতায সঙ্গহিতত্তা, ৰিভাগরহিতেহি পন ৰেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং, তেহি ৰিজ্জমানেহি ৰিজ্জমানস্স সমুদযস্স ৰিসভাগভাৰাভাৰতো. যঞ্হি অনুপ্পন্না ধম্মা ৰিয আমট্ঠকালভেদং ন হোতি সঙ্খতং উদ্ধরিতব্বং, তং পচ্চুপ্পন্নভাৰং নিস্সায সম্পযোগীৰিপ্পযোগীভাৰেন উদ্ধরীযতি, তঞ্চ ৰিভাগরহিতেহি খন্ধাদীহি সঙ্খতেহি পচ্চুপ্পন্নভাৰমেৰ নিস্সায অনামট্ঠকালভেদে অত্থিতায এৰ নিস্সিতব্বত্তা. অৰিজ্জমানস্স হি অৰিজ্জমানেন, অৰিজ্জমানস্স চ ৰিজ্জমানেন, ৰিজ্জমানস্স চ অৰিজ্জমানেন সম্পযোগো নত্থি, ৰিপ্পযোগো পন অৰিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতে তেনেৰ ৰিসভাগতাপি গহিতা এৰাতি হোতি. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেন ৰিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সতি সভাগত্তে ৰিজ্জমানতায এৰ ধম্মানং সভাগস্স পরিচ্ছিন্দনতো ৰিজ্জমানতা দস্সিতাতি একুপ্পাদাদিভাৰসঙ্খাতা সভাগতাপি গহিতা এৰ হোতি. তস্সা চ গহিতত্তা সম্পযোগোৰ লব্ভতি, ন ৰিপ্পযোগো, তস্মা সমুদযসচ্চং ৰেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্তত্তেন ৰুত্তং, ন ৰিপ্পযুত্তত্তেনাতি. এস নযো মগ্গসচ্চাদীসুপীতি.

২৬২. ‘‘দুতিযজ্ঝানৰিচারঞ্হি ঠপেত্ৰা সেসা অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি অট্ঠকথাৰচনং যে পধানা ৰিতক্কো ৰিয কোট্ঠাসন্তরচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা, তে এৰ ইধ অৰিতক্কৰিচারমত্তাতি অধিপ্পেতাতি দস্সেতি. তেনেৰ হি অনন্তরনযে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা ন সৰিতক্কসৰিচারেহীতি তে ন গহিতা. দসমোসাননযেসু চ তেহি ৰিপ্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তানং তেহি ৰিপ্পযুত্তানঞ্চ সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযোগো অট্ঠারসসঙ্গহিতো চ ৰুত্তো. ৰিতক্কসহিতেসুপি পন তেসু গহিতেসু সব্বেপি তে ৰিচারেন সম্পযুত্তাতি ‘‘একেন খন্ধেন কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি সক্কা ৰত্তুং. সো হি সমুদাযো ৰিচারং ৰজ্জেত্ৰা অঞ্ঞেন কেনচি সম্পযুত্তো ন হোতি. ন হি তদেকদেসস্স ৰিতক্কস্স ৰিচারতো অঞ্ঞেন সম্পযোগো সমুদাযস্স হোতি. যথা নানাচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জমানানং ইদ্ধিপাদানং সমুদাযস্স ইদ্ধিপাদস্স একদেসানং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো সমুদাযস্স ন হোতি, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং. যথা পন তেসু একোপি ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সঙ্খারক্খন্ধেকদেসেন চ অসম্পযুত্তো নাম নত্থীতি সমুদাযস্স তেহি সম্পযুত্ততা ৰুত্তা, এৰমিধাপি ৰিচারেন অসম্পযুত্তস্স অৰিতক্কৰিচারমত্তস্স কস্সচি অভাৰতো সমুদাযস্স তেন সম্পযুত্ততা ন ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি অৰিতক্কৰিচারমত্তানং দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাদীনং ৰিয সম্পযুত্ততা ন ৰত্তব্বা. যথা হি দস্সনেনপহাতব্বহেতুকেসু কেচি সঙ্খারক্খন্ধেকদেসেন মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তাতি ন সমুদাযো তেন সম্পযুত্তো, নাপি অঞ্ঞো কোচি ধম্মো অত্থি, যেন সো সমুদাযো সম্পযুত্তো সিযাতি ‘‘দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা ধম্মা সম্পযুত্তাতি নত্থী’’তি ৰুত্তং, এৰং ভাৰনাযপহাতব্বহেতুকসহেতুকাদযোপি. ন পনেৰং যেন অৰিতক্কৰিচারমত্তসমুদাযো সম্পযুত্তো সিযা, তং নত্থি অৰিতক্কৰিচারমত্তেসু কস্সচি ৰিচারেন অসম্পযুত্তস্স অভাৰা, তস্মা তে ‘‘সম্পযুত্তা’’তি ন ন ৰত্তব্বাতি. সব্বত্থ চ একধম্মেপি কেহিচীতি বহুৰচননিদ্দেসো সঙ্খায অনিযমিতত্তা কতোতি ৰেদিতব্বো.

ছট্ঠনযসম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সত্তমনযো সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩০৬. সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধাদযো তেহি সম্পযুত্তাভাৰতো ন গহিতা. সমুদযসচ্চাদীনি সতিপি তেহি সম্পযুত্তে, সম্পযুত্তেহি চ ৰিপ্পযুত্তে সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তানং খন্ধাদীহি ৰিপ্পযোগাভাৰতো. ন হি সমুদযসচ্চেন সম্পযুত্তেহি লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেহি ৰিপ্পযুত্তানং ততো অঞ্ঞধম্মানং খন্ধাদীসু কেনচি ৰিপ্পযোগো অত্থি. ননু চ তে এৰ চিত্তুপ্পাদা চত্তারো খন্ধা অড্ঢদুতিযানি আযতনানি অড্ঢদুতিযা ধাতুযো চ হোন্তীতি তেহি ৰিপ্পযোগো ৰত্তব্বোতি? ন, তদঞ্ঞধম্মানং খন্ধাদিভাৰতো. ন হি তে এৰ ধম্মা চত্তারো খন্ধা, অথ খো তে চ ততো অঞ্ঞে চ, তথা অড্ঢদুতিযাযতনধাতুযোপি. ন চ তদঞ্ঞসমুদাযেহি অঞ্ঞে ৰিপ্পযুত্তা হোন্তি সমুদাযেকদেসানং একদেসঞ্ঞসমুদাযানঞ্চ ৰিপ্পযোগাভাৰতো. এস নযো মগ্গসচ্চসুখিন্দ্রিযাদীসু. অৰিতক্কৰিচারমত্তেসুপি নিরৰসেসেসু অধিপ্পেতেসু তেসং সৰিতক্কসৰিচারসমানগতিকত্তা অগ্গহণে কারণং ন দিস্সতি.

অট্ঠকথাযং পন এৰরূপানীতি যথা রূপক্খন্ধে ৰিস্সজ্জনং ন যুজ্জতি, এৰং যেসু অঞ্ঞেসুপি ন যুজ্জতি, তানি ৰিস্সজ্জনস্স অযোগেন ‘‘এৰরূপানী’’তি ৰুত্তানি, ন সম্পযুত্তাভাৰেনাতি দট্ঠব্বং. যানি পন পদানি ধম্মধাতুযা সম্পযুত্তে ধম্মে দীপেন্তীতি এতেন ৰেদনাক্খন্ধাদিপদানি দস্সেতি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সন্তি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধমনাযতনাদিপদানি. তত্থ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সন্তি অসম্পযুত্তেন অসম্মিস্সন্তি অত্থো. অদুক্খমসুখাযৰেদনাযসম্পযুত্তপদানিপি হি সম্পযুত্তেহি সম্মিস্সৰিঞ্ঞাণদীপকানি ইধ গহিতানীতি. এতেন চ লক্খণেন এৰরূপানেৰ গহিতানীতি দস্সেতি, ন এৰরূপানি গহিতানেৰাতি সমুদযসচ্চাদিইদ্ধিপাদাদিপদানং অসঙ্গহিতত্তা. ‘‘অথ ফস্সসত্তকং চিত্তং সহ যুত্তপদেহি সত্তা’’তি পুরাণপাঠো, অযং পন ঊনোতি কত্ৰা ‘‘অথ ফস্সসত্তকং, তিকে তযো সত্ত মহন্তরে চা’’তি পাঠো কতো.

৩০৯. পুচ্ছায উদ্ধটপদেনেৰ সদ্ধিং ৰিপ্পযুত্তানং ৰসেনাতি ইদং পুচ্ছায উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তা তেন সদ্ধিং ৰিপ্পযুত্তা হোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. পাল়িউদ্দানগাথাযং দ্ৰে চ মনেন যুত্তা, ৰিতক্কৰিচারণাতি মনোধাতুযা একন্তসম্পযুত্তা দ্ৰে ৰিতক্কৰিচারাতি সৰিতক্কপদং সৰিচারপদঞ্চ দস্সেতি.

সত্তমনযসম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অট্ঠমনযো ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩১৭. ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধাদীহি ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তমেৰ যথানিদ্ধারিতং নত্থীতি ‘‘রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা’’তি অৰত্ৰা ‘‘রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… সম্পযুত্তাতি নত্থী’’তি ৰুত্তং. তেন রূপক্খন্ধেন ৰিপ্পযুত্তানং কেনচি খন্ধাদিনা সম্পযোগাভাৰতো যথানিদ্ধারিতং ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তমেৰ নত্থি, কুতো তস্স পুন খন্ধাদীহি সম্পযুত্ততাতি দস্সেতি.

অট্ঠমনযৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. নৰমনযো সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩১৯. সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনাযং যংখন্ধাদিৰসেনাতি সমাসপদং ইদং দট্ঠব্বং, যস্স খন্ধাদিনো ৰসেনাতি অত্থো. তস্সেৰাতি চ তস্সেৰ খন্ধাদিনোতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং ইধ সম্পযুত্তং ৰুত্তং, তং রূপক্খন্ধাদীসু অরণন্তেসু যেন ৰেদনাক্খন্ধাদিনা সম্পযুত্তং, পুন তস্সেৰ ৰেদনাক্খন্ধাদিনো খন্ধাদীহি সম্পযোগং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তঞ্হি অত্তনা সম্পযুত্তেন সম্পযুত্তত্তা ‘‘সম্পযুত্তেন সম্পযুত্ত’’ন্তি নিদ্ধারিতন্তি. রূপেন ৰাতি এতেন নিরোধসচ্চঅপ্পচ্চযঅসঙ্খতেহিপি অযোগো ৰুত্তো হোতীতি দট্ঠব্বো, তথা রূপমিস্সকেহি ৰাতি এতেন অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযাদীহি নিব্বানমিস্সকেহিপি. ৰক্খতি হি ‘‘নিব্বানং পন সুখুমরূপগতিকমেৰা’’তি. সব্বারূপক্খন্ধসঙ্গাহকেহীতি ৰত্তমানানমেৰ সম্পযোগো লব্ভতীতি ৰত্তমানেসু একম্পি ধম্মং অনপনেত্ৰা অৰিকলচতুক্খন্ধসঙ্গাহকেহি অরূপভৰাদীহীতি অত্থো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – যে সম্পযোগং ন লভন্তি রূপক্খন্ধাদযো, তে সব্বে ন গহিতা, ইতরে চ ৰেদনাক্খন্ধাদযো সব্বে গহিতাতি.

নৰমনযসম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দসমনযো ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩৫৩. ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে অগ্গহিতেসু ধম্মাযতনাদিধম্মা অনারম্মণমিস্সকসব্বচিত্তুপ্পাদগতধম্মভাৰতো তেহি ৰিপ্পযুত্তস্স অভাৰা ন গহিতা, দুক্খসচ্চচতুমহাভৰঅব্যাকতাদিধম্মা তেহি ৰিপ্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তানং খন্ধাদীহি ৰিপ্পযোগাভাৰতোতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বোতি.

দসমনযৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. একাদসমনযো সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৪০৯. একাদসমনযৰণ্ণনাযং ‘‘তে চ সেসেহি তীহি খন্ধেহি একেন মনাযতনেন সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহী’’তি এতেসং পদানং ‘‘সম্পযুত্তা নামা’’তি এতেন সহ সম্বন্ধো. ‘‘কেহিচী’’তি এতস্স পনত্থং দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারক্খন্ধে ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ঠপেত্ৰা তণ্হ’’ন্তি এতেন ‘‘তে চা’’তি ৰুত্তে সমুদযসচ্চেন খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতধম্মে ৰিসেসেত্ৰা তেসং এৰ ৰিসেসিতানং অত্তৰজ্জেহি সেসেহি সঙ্খারক্খন্ধে তণ্হায ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ তণ্হায ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সম্পযোগারহেহি সম্পযুত্ততং সন্ধাযাহ ‘‘সেসেহি সম্পযুত্তত্তা কেহিচি সম্পযুত্তা নামা’’তি.

একাদসমনযসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. দ্ৰাদসমনযো সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

৪১৭. দ্ৰাদসমনযে চ নৰমনযে ৰিয সম্পযোগারহাৰ লব্ভন্তীতি আহ ‘‘তেযেৰ উদ্ধটা’’তি.

দ্ৰাদসমনযসম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. তেরসমনযো অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৪৪৮. তেরসমনযৰণ্ণনাযং যেহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং ৰিঞ্ঞাণমেৰ হোতি, তে পাল়িযং ‘‘রূপঞ্চ ধম্মাযতন’’ন্তিআদিউদ্দানগাথায দস্সিতা বাৰীস ধম্মা ‘‘রূপক্খন্ধেন সদিসপঞ্হা ধম্মা’’তি ৰুত্তা. যেহি পন তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতানি অরূপভৰেন ৰিয ওল়ারিকাযতনানেৰ হোন্তি, তে ৰুত্তাৰসেসা সব্বে ইধ উদ্ধটা ‘‘অরূপভৰেন সদিসা’’তি ৰুত্তা. সেসাতি সেসা পঞ্চমনযে আগতা ৰেদনাক্খন্ধাদযো সতিপি অসঙ্গাহকত্তে ইধ ৰিস্সজ্জনং ন রুহন্তীতি ন উদ্ধটা. যে পন অসঙ্গাহকা এৰ ন হোন্তি দুক্খসচ্চাদিধম্মা, তেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যথা পন ৰেদনাক্খন্ধাদযো ন রুহন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘ৰেদনাক্খন্ধেন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসঞ্চ সম্পযোগো নাম নত্থীতি রূপারূপধম্মানং অসম্পযোগেহি ৰোমিস্সতায সম্পযোগো নত্থীতি অত্থো.

যদি পন তে কদাচি অসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তা অরূপধম্মা রূপধম্মা চ সিযুং, ন তেসং ৰিপ্পযোগো নত্থীতি ‘‘ৰিপ্পযোগো চ নত্থী’’তি ন ৰুত্তং, ন ৰেদনাক্খন্ধেন অসঙ্গহিতানং ৰিপ্পযোগস্স অত্থিতাযাতি ৰেদিতব্বং. উভযাভাৰতো হি ৰেদনাক্খন্ধাদযো ইধ ন রুহন্তীতি. এৰং পনেত্থ সিযা ‘‘ৰেদনাক্খন্ধেন হি খন্ধাদিৰসেন অনারম্মণমিস্সকা সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুধম্মা অসঙ্গহিতা হোন্তি, তেসঞ্চ সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো চ নত্থী’’তি. অনারম্মণসহিতানঞ্হি সব্বৰিঞ্ঞাণধাতূনং সব্বৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তানং তদুভযধম্মানঞ্চ ৰেদনাক্খন্ধাদিৰিঞ্ঞাণক্খন্ধাদিচক্খাযতনাদীহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতানং সম্পযোগৰিপ্পযোগাভাৰো অরুহণে কারণং. জাতিৰিপ্পযোগভূমিকালসন্তানৰিপ্পযোগতো চতুব্বিধো ৰিপ্পযোগো. তত্থ জাতিৰিপ্পযোগো ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা’’তিআদি, ভূমিৰিপ্পযোগো ‘‘কামাৰচরা, রূপাৰচরা’’তিআদি, কালৰিপ্পযোগো ‘‘অতীতা ধম্মা, অনাগতা ধম্মা’’তিআদি, সন্তানৰিপ্পযোগো ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা, বহিদ্ধা ধম্মা’’তিআদি. এৰং ৰিপ্পযোগো চতুধা ৰেদিতব্বো.

তেরসমনযঅসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. চুদ্দসমনযো ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

৪৫৬. চুদ্দসমনযে ধম্মাযতনাদীনং অনারম্মণমিস্সকসব্বচিত্তুপ্পাদগতধম্মভাৰতো ৰিপ্পযোগস্স অরুহণং দট্ঠব্বং. জাতিআদিত্তযস্স চেত্থ ধম্মসভাৰমত্তত্তা ন কথঞ্চি সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো চ রুহতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধধম্মানং সব্বধম্মসমোধানত্তা, অনিদস্সনঅপ্পটিঘাদীনং অনারম্মণমিস্সকসব্বচিত্তুপ্পাদত্তা. দুক্খসচ্চাদিধম্মাৰ ইধ তেহি ৰিপ্পযুত্তানং সঙ্গহাসঙ্গহসব্ভাৰা গহিতাতি.

পাল়িউদ্দানগাথাযং সমুচ্ছেদে ন লব্ভন্তীতি পরিযোসানে নযে ন লব্ভন্তীতি অত্থো. মোঘপুচ্ছকেন চাতি অলব্ভমানা চ তে মোঘপুচ্ছকেন হেতুনা ন লব্ভন্তি তেসং পুচ্ছায মোঘত্তাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা মোঘপুচ্ছকো অট্ঠমো নযো, তেন চ সহ ওসাননযে এতে ধম্মা ৰিপ্পযোগস্সপি অভাৰা সব্বথাপি ন লব্ভন্তীতি অত্থো.

চুদ্দসমনযৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুকথাপকরণ-মূলটীকা সমত্তা.

পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকরণ-মূলটীকা

১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. ধম্মসঙ্গহে তিকদুকৰসেন সঙ্গহিতানং ধম্মানং ৰিভঙ্গে খন্ধাদিৰিভাগং দস্সেত্ৰা তথাসঙ্গহিতৰিভত্তানং ধাতুকথায সঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পভেদং ৰত্ৰা যায পঞ্ঞত্তিযা তেসং সভাৰতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনং হোতি, তং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো’’তিআদিনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি আরদ্ধা. তত্থ যে ধম্মে পুব্বাপরিযভাৰেন পৰত্তমানে অসভাৰসমূহৰসেন উপাদায ‘‘পুগ্গলো, ইত্থী, পুরিসো, দেৰো, মনুস্সো’’তিআদিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হোতি, তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিররূপনিব্বানানং সসভাৰসমূহসসভাৰভেদৰসেন পঞ্ঞাপনা সভাৰপঞ্ঞত্তীতি খন্ধপঞ্ঞত্তিআদিকা পঞ্চৰিধা ৰেদিতব্বা. তায ধম্মসঙ্গহাদীসু ৰিভত্তা সভাৰপঞ্ঞত্তি সব্বাপি সঙ্গহিতা হোতি. পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৰপঞ্ঞত্তি. তায চ সমযৰিমুত্তাদিপ্পভেদায সত্তসন্তানগতে পরিঞ্ঞেয্যাদিসভাৰধম্মে উপাদায পৰত্তিতো পধানায ‘‘ৰিহারো মঞ্চো’’তিআদিকা চ সব্বা অসভাৰপঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতা হোতি.

এত্তাৰতা চ পঞ্ঞত্তি নাম ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি চ. তা এৰ হি ৰোমিস্সা ইতরা চতস্সোতি. তস্মা তাসং দস্সনেন ইমস্মিং পকরণে সব্বা পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসু পন ছসু অঞ্ঞত্থ অদস্সিতপ্পভেদং ইধেৰ চ দস্সিতপ্পভেদং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং উপাদায ইমস্স পকরণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি নামং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামোতি পঞ্ঞত্তিযা ৰত্থুভাৰেন দস্সেতুকামোতি অধিপ্পাযো. ন হি এতস্মিং পকরণে পঞ্ঞাপনং করোতি, ৰত্থূহি পন পঞ্ঞত্তিযো দস্সেতীতি.

খন্ধাতি পঞ্ঞাপনাতি ইদং খন্ধাতি রূপং পথৰীতিআদিকা সব্বাপি সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনা নাম হোতি, তং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পঞ্ঞাপনাতি এতস্স পন দস্সনা ঠপনাতি এতে দ্ৰে অত্থা, তেসং পকাসনা নিক্খিপনাতি. তত্থ ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং সমযৰিমুত্তো’’তিআদিনা ইদমেৰংনামকং ইদমেৰংনামকন্তি তংতংকোট্ঠাসিককরণং বোধনমেৰ নিক্খিপনা, ন পঞ্ঞপেতব্বানং মঞ্চাদীনং ৰিয ঠানসম্বন্ধকরণং. যো পনাযং ‘‘নামপঞ্ঞত্তি হি দস্সেতি চ ঠপেতি চা’’তি কত্তুনিদ্দেসো কতো, সো ভাৰভূতায করণভূতায ৰা নামপঞ্ঞত্তিযা তেসং তেসং ধম্মানং দিট্ঠতায ঠপিততায চ তংনিমিত্ততং সন্ধায কতোতি ৰেদিতব্বো.

ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতিআদিনা ৰচনেন পাল়িযং অনাগততং সন্ধায ‘‘পাল়িমুত্তকেনা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলস্সেৰাতি কুসলাকুসলস্স ৰিয. ৰিজ্জমানস্সাতি এতস্স অত্থো সতোতি, তস্স অত্থো সম্ভূতস্সাতি. ৰিজ্জমানস্স সতোতি ৰা ৰিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো. তমেৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্ভূতস্সা’’তি. তেন অৰিজ্জমানভাৰং পটিক্খিপতি. তথা অৰিজ্জমানস্সাতি যথা কুসলাদীনি অকুসলাদিসভাৰতো, ফস্সাদযো চ ৰেদনাদিসভাৰতো ৰিনিৰত্তসভাৰানি ৰিজ্জন্তি, তথা অৰিজ্জমানস্স যে ধম্মে উপাদায ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি উপলদ্ধি হোতি, তে অপনেত্ৰা তেহি ৰিনিৰত্তস্স ইত্থিআদিসভাৰস্স অভাৰতো অসম্ভূতস্সাতি অত্থো. যং পনেতস্স ‘‘তেনাকারেন অৰিজ্জমানস্স অঞ্ঞেনাকারেন ৰিজ্জমানস্সা’’তি অত্থং কেচি ৰদন্তি, তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পঞ্ঞত্তিদুকে ৰুত্তমেৰ. অৰিজ্জমানেপি সভাৰে লোকনিরুত্তিং অনুগন্ত্ৰা অনভিনিৰেসেন চিত্তেন ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি গহণসব্ভাৰা ‘‘লোকনিরুত্তিমত্তসিদ্ধস্সা’’তি আহ. সাভিনিৰেসেন পন চিত্তেন গয্হমানং পঞ্চমসচ্চাদিকং ন সভাৰতো, নাপি সঙ্কেতেন সিদ্ধন্তি ‘‘সব্বাকারেনপি অনুপলব্ভনেয্য’’ন্তি ৰুত্তং. তাসু ইমস্মিং…পে… লব্ভন্তীতি ইমস্মিং পকরণে সরূপতো তিস্সন্নং আগততং সন্ধায ৰুত্তং.

যথাৰুত্তস্স পন অট্ঠকথানযস্স অৰিরোধেন আচরিযৰাদা যোজেতব্বা, তস্মা পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তীতি এতস্স সভাৰতো অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞপেতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতব্বম্পি হি সসভাৰং তজ্জপরমত্থনামলাভতো ন পরতো লভিতব্বং পঞ্ঞত্তিনামং লভতি, নিসভাৰং পন সভাৰাভাৰতো ন অত্তনো সভাৰেন নামং লভতীতি. সত্তোতিআদিকেন নামেন পঞ্ঞপিতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি নামং লভতি, নিসভাৰা চ সত্তাদযো. ন হি সসভাৰস্স রূপাদীহি একত্তেন অঞ্ঞত্তেন ৰা অনুপলব্ভসভাৰতা অত্থীতি.

কিরীটং মকুটং, তং অস্স অত্থীতি কিরীটী. এতস্মিঞ্চ আচরিযৰাদে অনূনেন লক্খণেন ভৰিতব্বন্তি সব্বসমোরোধো কাতব্বো. দুতিযং ততিযন্তি এৰংপকারা হি উপনিধাপঞ্ঞত্তি উপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি যুত্তং ৰত্তুং, ইতরা চ যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তিন্তি. দুতিযং ততিযং দ্ৰে তীণীতিআদি পন সঙ্খা নাম কাচি নত্থীতি তাসং উপাদাসন্ততিপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং, ইতরাসঞ্চ উপনিধাপঞ্ঞত্তীনং যথানিদস্সিতানং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং মঞ্ঞমানো আহ ‘‘সেসা অৰিজ্জমানপক্খঞ্চেৰ অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তী’’তি. দুতিযং ততিযং দ্ৰে তীণীতিআদীনং উপনিধাউপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰমেৰ মঞ্ঞতি. যঞ্হি পঠমাদিকং অপেক্খিত্ৰা যস্স চেকাদিকস্স উপনিক্খিপিত্ৰা পঞ্ঞাপীযতি, তঞ্চ সঙ্খানং কিঞ্চি নত্থীতি. তথা সন্ততিপঞ্ঞত্তিযা চ. ন হি অসীতি আসীতিকো চ ৰিজ্জমানোতি.

একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তীতি কামাৰচরাদিপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. কামাৰচরাদী হি সভাৰধম্মাতি অধিপ্পাযো. কামোতি পন ওকাসে গহিতে অৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি এসা ভৰিতুং অরহতি, কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসু গহিতেসু ৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যথা পন ৰচনসঙ্খাতায ৰচনসমুট্ঠাপকচেতনাসঙ্খাতায ৰা কিরিযায ভাণকোতি পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতি, এৰং কিসো থূলোতি রূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেন পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ভৰিতুং অরহতি. সণ্ঠানন্তি ৰা রূপাযতনে অগ্গহিতে অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. রূপং ফস্সোতিআদিকা পন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি রুপ্পনাদিকিচ্চৰসেন কিচ্চপঞ্ঞত্তিযং, পচ্চত্তধম্মনামৰসেন পচ্চত্তপঞ্ঞত্তিযং ৰা অৰরোধেতব্বা. ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীসু চ ৰুত্তাসু তাসং ৰোমিস্সতাৰসেন পৰত্তা ইতরাপি ৰুত্তাযেৰ হোন্তীতি অযম্পি আচরিযৰাদো সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো.

২. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিকস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাৰতা পঞ্চক্খন্ধাতি যাৰতা রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এৰং পাল়িযোজনং কত্ৰা সঙ্খেপপ্পভেদৰসেন অযং অত্থো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি হি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৰা’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৰতা রূপক্খন্ধো’’তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো রূপক্খন্ধো’’তিআদিকেনাতি. তত্থ রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. তেন অৰুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্রাপি রূপক্খন্ধো কামাৰচরো’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰা এত্থ পাল়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৰতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৰা যত্তকা পঞ্চক্খন্ধা, তত্তকা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যত্তকো পঞ্চন্নং খন্ধানং তপ্পভেদানঞ্চ রূপক্খন্ধাদীনং পভেদো, তত্তকো খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি পকরণন্তরে ৰুত্তেন ৰত্থুভেদেন খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতি. এস নযো ‘‘যাৰতা আযতনান’’ন্তিআদীসুপি.

৭. একদেসেনেৰাতি উদ্দেসমত্তেনেৰাতি অত্থো.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিদ্দেসৰণ্ণনা

১. এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. ঝানঙ্গানেৰ ৰিমোক্খোতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰিমোক্খসহজাতেন নামকাযেনা’’তি. যেন হি সদ্ধিন্তিআদিনা পঠমং সমঙ্গিভাৰত্থং ৰিৰরতি. ফস্সেনপি ফুট্ঠাযেৰ নামাতি এতেন ‘‘অপিচেসা’’তিআদিনা ৰুত্তং দুতিযং সম্ফস্সেন ফুসনত্থং, ইতরেহি ইতরে কারণত্থে. সমঙ্গিভাৰফুসনকারণভাৰা হি ফুসনাতি ৰুত্তাতি. পুনপি পঠমত্থমেৰ দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৰিৰরন্তো ‘‘তত্রাস্সা’’তিআদিমাহ. ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানি সেসা অতিরেকপণ্ণাসধম্মাতি এত্থ ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযানি সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তি. এৰং সতি ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযেহি সুখস্স ফুসিতব্বত্তা তিণ্ণঞ্চ তেসং অনঞ্ঞত্তা তেনেৰ তস্স ফুসনা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, ৰেদযিতাধিপতিযট্ঠেহি উপনিজ্ঝাযনভাৰপটিলাভস্স ৰুত্তত্তা. অথ ৰা ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানীতি অঙ্গানং বহুত্তা বহুৰচনং. তেসু পন পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা ‘‘ৰিতক্কং ঠপেত্ৰা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘সুখং ঠপেত্ৰা’’তি ইমিস্সা যোজনায সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, ইতরাসু চত্তারোতি. সব্বযোজনাসু চ তযো অন্তো কত্ৰা ‘‘চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তি ৰুত্তং.

২. যো অসমযৰিমোক্খেন একচ্চেহি আসৰেহি ৰিমুত্তো অসমযৰিমোক্খূপনিস্সযলাভেন চ সাতিসযেন সমযৰিমোক্খেন, সো এৰ সমযৰিমুত্তো. সো হি তেন ৰিমুত্তো ঝানলাভী সেক্খো রূপারূপভৰতো অপুনরাৰট্টকো কামরাগাদীহি তথাৰিমুত্তোৰ হোতীতি সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অরহতি. পুথুজ্জনো পন ঝানলাভী পুনরাৰট্টকধম্মো পুন কামরাগাদিসমুদাচারভাৰতো ৰিমুত্তো নাম ন হোতীতি সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং নারহতি, তেন সো ‘‘সমযৰিমুত্তো’’তি ন ৰুত্তো. অরহতো পন অপরিক্খীণা আসৰা নত্থি, যতো ৰিমুচ্চেয্য. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারমত্তা হি তস্স অট্ঠ ৰিমোক্খাতি. তস্মা তস্স ন অট্ঠ ৰিমোক্খা সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৰস্স অসমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৰস্স ৰা কারণং. তদকারণভাৰমেৰ দস্সেতুং ‘‘ন হেৰ খো…পে… ৰিহরতী’’তি ৰুত্তং, ন সুক্খৰিপস্সকস্সেৰ অসমযৰিমুত্তভাৰং দস্সেতুন্তি দট্ঠব্বং. সব্বোপি হি অরহা অসমযৰিমুত্তোতি. বাহিরানন্তি লোকুত্তরতো বহিভূতানং, লোকিযানন্তি অত্থো.

৩. অরূপক্খন্ধনিব্বানমত্তৰাচকো অরূপসদ্দো ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘রূপতো অঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চিত্তমঞ্জূসন্তি সমাধিং. অভিঞ্ঞাদীনঞ্হি ধম্মানং পাদকভাৰেন সমাধি মঞ্জূসাসদিসো হোতি. অদ্ধানং ফরিতুন্তি দীঘকালং ব্যাপেতুং, পৰত্তেতুন্তি অত্থো. ‘‘সম্মজ্জিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তত্থ আদরস্স অকতত্তা ৰত্তভেদোতি ৰেদিতব্বো. এৰং ৰত্তভেদমত্তেন নট্ঠা পন সমাপত্তি কামচ্ছন্দাদীহি নট্ঠা ৰিয ন কিঞ্চেন পচ্চাহরিতব্বা হোতি মন্দপারিপন্থকত্তা, তস্মা ৰত্তসমিতকরণমত্তেনেৰ পচ্চাহরিতব্বত্তা ‘‘অপ্পেন্তোৰ নিসীদী’’তি আহ.

৪. অত্তনো অনুরূপেন পমাদেন ৰীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতীতি পরিহীনো নাম ন হোতি, তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গে পটিসংহটমত্তে সমাপজ্জিতুং সমত্থতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো লাভসক্কারসিলোকো অন্তরাযাযাতি? যা হিস্স সা, আনন্দ, অকুপ্পা চেতোৰিমুত্তি, নাহং তস্সা লাভসক্কারসিলোকং অন্তরাযায ৰদামি. যে চ খ্ৰস্স, আনন্দ, অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা অধিগতা, তেসাহমস্স লাভসক্কারসিলোকং অন্তরাযায ৰদামী’’তি সুত্তে (সং. নি. ২.১৭৯) পন সমযেন সমযং আপজ্জনেন পরিহরিতব্বানং সমাপত্তিসুখৰিহারানং তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গকালে অনিপ্ফত্তিতো লাভসক্কারসিলোকো অন্তরাযোতি ৰুত্তোতি অধিপ্পাযেনস্স তেন অৰিরোধো ৰেদিতব্বো.

৫. ধম্মানং…পে… পীতি এত্থ ‘‘ধম্মেহী’’তি ৰত্তব্বং. ইধ হি তাহি সমাপত্তীহি পরিহাযেয্যাতি ধম্মেহি পুগ্গলস্স পরিহানম্পি অপরিহানম্পি ৰুত্তং. তত্থ চ পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুন্তি ধম্মানং কুপ্পনং অকুপ্পনঞ্চ ৰুত্তং, পুগ্গলস্স পন পরিহানধম্মানমেৰ ৰিনাসোতি ৰচননানত্তমত্তেন ৰচনত্থনানত্তমত্তেন ৰা পরিযাযন্তরতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

৭-৮. চেতনা সমাপত্তিচেতনা তদাযূহনা চ. অনুরক্খণা সমাপত্তিউপকারানুপকারপরিগ্গাহিকা পঞ্ঞাসহিতা সতি. তাহি চেতিযমানঅনুরক্খিযমানসমাপত্তীনং ভব্বা চেতনাভব্বা অনুরক্খণাভব্বা.

১০. পুথুজ্জনগোত্তন্তি পুথুজ্জনসিক্খং, পুথুজ্জনগতা তিস্সো সিক্খা অতিক্কন্তাতি অত্থো. তা হি সংযোজনত্তযানুপচ্ছেদেন ‘‘পুথুজ্জনসিক্খা’’তি ৰুচ্চন্তীতি.

১১. অরহত্তমগ্গট্ঠো চ ৰট্টভযতো পঞ্ঞুব্বেগেন উব্বিজ্জন্তো উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনেহি উপরতোতি ভযূপরতো নামাতি আহ ‘‘সত্ত সেক্খা ভযূপরতা’’তি.

১২. ভৰঙ্গপঞ্ঞাৰিরহিতা ‘‘ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতা’’তি ইমিনা গহিতাতি তিহেতুকপটিসন্ধিকা কেচি ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা গয্হন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা’’তি. পঞ্ঞায হি ৰিনা ন তদুপনিস্সযো অত্থীতি.

১৪. যত্থ নিযতানিযতৰোমিস্সা পৰত্তি অত্থি, তত্থেৰ নিযতধম্মা হোন্তীতি উত্তরকুরূসু তদভাৰা নিযতো নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যা পন উত্তরকুরুকান’’ন্তিআদিমাহ.

১৬. তেরসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৰত্তসীসঞ্চ পরিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পরিযাদকানি, পরিযাদকফলং গোচরসীসং. তঞ্হি ৰিসযজ্ঝত্তফলৰিমোক্খোতি. পরিযাদকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আরম্মণং সঙ্খারসীসং সঙ্খারৰিৰেকভূতো নিরোধোতি পরিযাদিযিতব্বানং পরিযাদকফলারম্মণানং সহ ৰিয সংসিদ্ধিদস্সনেন সমসীসিভাৰং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৮৭) তেরস সীসানি ৰুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চা’’তি ৰচনতো তেসু কিলেসপৰত্তসীসানমেৰ ৰসেন যোজনং করোন্তো ‘‘তত্থ কিলেসসীস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰত্তসীসম্পি ৰট্টতো ৰুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৰত্তিকরণৰসেন যদিপি পরিযাদিযতি, যাৰ পন চুতি, তাৰ পৰত্তিসব্ভাৰতো ‘‘পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতী’’তি আহ. কিলেসপরিযাদানেন পন অত্তনো অনন্তরং ৰিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৰেক্খণৰারা চ কিলেসপরিযাদানস্সেৰ ৰারাতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৰচনতো হি পচ্চৰেক্খণপরিসমাপনেন কিলেসপরিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি. তং পন পরিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৰ জীৰিতপরিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৰারচুতিসমতায কিলেসপরিযাদানজীৰিতপরিযাদানানং অপুব্বাচরিমতা হোতীতি আহ ‘‘ৰারসমতাযা’’তি. ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতীতি এত্থ পরিনিব্বানচিত্তমেৰ ভৰঙ্গোতরণভাৰেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১৭. মহাপযোগোতি মহাকিরিযো ৰিপত্তিকরণমহামেঘুট্ঠানাকারৰিনাসো. তিট্ঠেয্যাতি ৰিনাসো নপ্পৰত্তেয্যাতি অত্থো.

১৮. অরণীযত্তাতি পযিরুপাসিতব্বত্তা.

২০. যায কতকিচ্চতা হোতি, তায অগ্গৰিজ্জায অধিগতায তেৰিজ্জতাভাৰো নিপ্পরিযাযতা, সা চ আগমনৰসেন সিদ্ধা সাতিসযা তেৰিজ্জতাতি আহ ‘‘আগমনীযমেৰ ধুর’’ন্তি.

২২. তত্থ চাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা আধারভাৰে ৰা. তত্থেৰ হি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো নাম হোতীতি.

২৩. অননুস্সুতেসু ধম্মেসূতি চ অননুস্সুতেসু সচ্চেসূতি অত্থো.

২৪. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) নিরোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৰিমোক্খে ৰত্ৰা ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানসুত্তে ৰুত্তং, তং পন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠৰসেন ৰুত্তন্তি ইধ কীটাগিরিসুত্তৰসেন সব্বউভতোভাগৰিমুত্তসঙ্গহত্থং ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা ৰিহরতী’’তি আহ. কীটাগিরিসুত্তে হি ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে আরুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি (ম. নি. ২.১৮২) অরূপসমাপত্তিৰসেন চত্তারো উভতোভাগৰিমুত্তা ৰুত্তা, উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো চ ৰুত্তলক্খণোপপত্তিতোতি. কাযসক্খিম্হিপি এসেৰ নযো.

পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৰা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা দিস্ৰা পরিক্খীণাতি ৰুত্তা. দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা এৰ হি দস্সনং পুরিমকিরিযা হোতীতি. নামনিস্সিতকো এসোতি এসো উভতোভাগৰিমুত্তো রূপতো মুচ্চিত্ৰা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি ৰত্ৰা তস্স চ সাধকং সুত্তং ৰত্ৰা ‘‘কাযদ্ৰযতো সুৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি আহাতি অত্থো. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসীৰব্রাহ্মণস্স ভগৰতা নামকাযা ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি মুনি অক্খাতোতি.

পঠমত্থেরৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো, দুতিযত্থেরৰাদে উভতো ভাগতো ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি, ততিযত্থেরৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. তত্থ ৰিমুত্তোতি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, কিলেসৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৰা কাযদ্ৰযতো ৰিমুত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো. অরূপাৰচরং পন নামকাযতো চ ৰিমুত্তন্তি নীৰরণসঙ্খাতনামকাযতো ৰিমুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. তঞ্হি নীৰরণদূরীভাৰেন নামকাযতো রূপতণ্হাৰিক্খম্ভনেন রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা একদেসেন উভতোভাগৰিমুত্তং নাম হোতীতি অরহত্তমগ্গস্স পাদকভূতং উভতোভাগৰিমুত্তনামলাভস্স কারণং ভৰিতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

২৫. এতেসু হি একোপি অট্ঠৰিমোক্খলাভী ন হোতীতি উভতোভাগৰিমুত্তভাৰস্স কারণভূতং রূপকাযতো ৰিমুত্তং একম্পি ৰিমোক্খং অনধিগতোতি অধিপ্পাযো. অরূপাৰচরেসু হি একম্পি অধিগতো উভতোভাগৰিমুত্তভাৰকারণপটিলাভতো অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন তেন তংনামদানে সমত্থেন ‘‘অট্ঠৰিমোক্খলাভী’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অরূপাৰচরজ্ঝানেসু পনা’’তিআদি.

২৬. ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকরোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপাৰচরজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেত্থ উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং. ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকরোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৫) ৰিয ভাৰনপুংসকং ৰা এতং. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকরোতীতি কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি, ন তু ৰিমুত্তোতি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা.

২৭. দিট্ঠত্তা পত্তোতি এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. ‘‘দিট্ঠন্তং পত্তো’’তি ৰা পাঠো, দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৰ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি.

২৮. ইমং পন নযং ‘‘নো’’তি পটিক্খিপিত্ৰাতি এত্থ দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তভাৰপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং ৰুত্তং, ন পন যেন ৰিসেসেন সো ৰিসেসো পত্তো, সো ৰুত্তোতি ইমং দোসং দিস্ৰা পটিক্খেপো কতোতি দট্ঠব্বো. আগমট্ঠকথাসূতি চ ৰচনেন আগমনীযনানত্তসন্নিট্ঠানমেৰ থিরং করোতীতি ৰেদিতব্বং. সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰং দস্সেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.

২৯. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো.

৩১. এৰং মগ্গক্খণেপীতি অযং অপি-সদ্দো কস্মা ৰুত্তো, ননু অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো মগ্গক্খণে এৰ হোতীতি তদা এৰ সোতাপন্নো নামাতি আপন্নন্তি? নাপন্নং. মগ্গেন হি অত্তনা সদিসস্স অট্ঠঙ্গিকস্স ৰা সত্তঙ্গিকস্স ৰা ফলস্স সোতোতি নামং দিন্নন্তি তেনপি সমন্নাগতস্স সোতাপন্নভাৰতো, সোতেন ৰা মগ্গেন পৰত্তেতুং অপরিহীনেন ফলট্ঠোপি সমন্নাগতো এৰ নাম, ন চ তেন পঠমমগ্গক্খণে ৰিয সোতো সমাপজ্জিযমানো, তস্মা সমাপন্নসোতত্তা পঠমফলতো পট্ঠায ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰত্তুং যুত্তো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, মযি অৰেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৰিহায নিট্ঠা’’তি (অ. নি. ১০.৬৪). তত্থ দুতিযফলট্ঠাদীনং ৰিসুং নামং অত্থীতি পঠমফলট্ঠো এৰ ইতরেহি ৰিসেসিযমানো ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰত্তুং যুত্তোতি সো এৰ ইধাধিপ্পেতো. পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি এতেন পটিলদ্ধমগ্গস্স চতুসচ্চপচ্চৰেক্খণাদীনং উপনিস্সযভাৰং দস্সেতি. সম্বোধি পরং অযনং নিস্সযো এতস্সাতি হি সম্বোধিপরাযণোতি. দুতিযেনত্থেন সম্বোধি পরং অযনং গতি এতস্সাতি সম্বোধিপরাযণো.

৩২. কেৰলেন কুলসদ্দেন মহাকুলমেৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো’’তি.

৩৩. খন্ধবীজং নাম পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৰসেনেৰ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি সজ্ঝানকো অজ্ঝত্তসংযোজনসমুচ্ছেদে অকতেপি অনাগামিসভাগো অনাৰত্তিধম্মো ইধ গণনূপগো ন হোতি, হেট্ঠা উপরি চ সংসরণকো কামভৰগতো হীনজ্ঝানকো ইধ গণনূপগোতি অধিপ্পাযো.

৩৪. যং ৰত্তব্বন্তি ‘‘দ্ৰীহি কারণেহি তনুভাৰো ৰেদিতব্বো’’তিআদি যং ৰত্তব্বং সিযাতি অত্থো.

৩৬. উপপন্নং ৰা সমনন্তরাতি উপপন্নং ৰা এতেন পুগ্গলেন হোতি, অথ সমনন্তরা অরিযমগ্গং সঞ্জনেতি. অপ্পত্তং ৰা ৰেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং তস্স পুগ্গলস্স ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং হোতি, এত্থন্তরে অরিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অযমেত্থ পাল়িঅত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অপ্পত্ৰা পব্বতং নদী’’তি ৰিয আযুপ্পমাণং ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৰা হুত্ৰাতি পরসদ্দযোগে পরতো ভূতো হুত্ৰা সদ্দো ৰচনসেসভূতো পযুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৩৭. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৰাতি অত্থো, তেন ৰেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিরিযোপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অতিক্কমিত্ৰা ৰেমজ্ঝ’’ন্তিআদি.

৪০. উদ্ধংৰাহিভাৰেনাতি উদ্ধং ৰহতীতি উদ্ধংৰাহী, তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰা, তস্স ভাৰো, তেন উদ্ধংৰাহিভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. অৰিহেসু উদ্ধংসোতো যদিপি তত্থ পরিনিব্বাযী ন হোতি, যত্থ ৰা তত্থ ৰা গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতু, পরিনিব্বাযিনো পন তস্স অসঙ্খারপরিনিব্বাযিতা সসঙ্খারপরিনিব্বাযিতা চ অত্থীতি তত্থ দস অনাগামিনো ৰুত্তা, এৰং অতপ্পাদীসুপি. অনুপহচ্চতলাতি অপ্পত্ততলা. অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযীনং লহুসালহুসগতিকা এৰ পরিত্তৰিপুলতিণকট্ঠঝাপকপপ্পটিকাসদিসতা ৰেদিতব্বা, ন উপ্পজ্জিত্ৰাৰ নিব্বাযনকাদীহি অধিমত্ততা ৰিয সমুদ্দং পত্ৰা নিব্বাযনকতো অনধিমত্ততা ৰিয চ অন্তরা উপহচ্চপরিনিব্বাযীহি উদ্ধংসোততো চ অধিমত্তানধিমত্ততা. তে এৰ হি অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিনোতি. ততো মহন্ততরেতি ৰচনং তিণকট্ঠঝাপনসমত্থপপ্পটিকাদস্সনত্থং, ন অধিমত্ত নাধিমত্তদস্সনত্থন্তি.

নো চস্স নো চ মে সিযাতি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিকং হেতুপঞ্চকং নো চ অস্স, ৰিঞ্ঞাণাদিকং ইদং ফলপঞ্চকং ৰত্তমানং নো চ মে সিযাতি অত্থো. তেন অতীতভৰসংসিদ্ধিতো দুক্খসমুদযতো ইমস্স দুক্খস্স পৰত্তিদস্সনতো পচ্চযসমুদযট্ঠেন খন্ধানং উদযদস্সনপটিপত্তি ৰুত্তা হোতি. ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতীতি যদি এতরহি হেতুপঞ্চকং ন ভৰিস্সতি, অনাগতে ফলপঞ্চকং ন মে ভৰিস্সতীতি অত্থো. এতেন পচ্চযনিরোধট্ঠেন ৰযদস্সনপটিপত্তি ৰুত্তা হোতি, এতরহি অনাগতে চ অত্তত্তনিযনিৰারণৰসেন সুঞ্ঞতাপটিপত্তি ৰা চতূহিপি ৰুত্তা. যদত্থীতি যং অত্থি. ভূতন্তি সসভাৰং নিব্বত্তং ৰা যথাদিট্ঠউদযব্বযং যথাদিট্ঠসুঞ্ঞতং ৰা খন্ধপঞ্চকং পরিকপ্পিতইত্থিপুরিসসত্তাদিভাৰরহিতং নামরূপমত্তন্তি অত্থো. ৰিৰট্টানুপস্সনায ৰিৰট্টমানসো তং ভূতং পজহামীতি উপেক্খং পটিলভতি, সঙ্খারুপেক্খাঞাণেন উপেক্খকো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

ভৰে ন রজ্জতি, সম্ভৰে ন রজ্জতীতি অৰিসিট্ঠে ৰিসিট্ঠে চ ভৰে ন রজ্জতীতি কেচি ৰদন্তি. পচ্চুপ্পন্নো পন ভৰো ভৰো, অনাগতো জাতিযা গহণেন গহিতো সম্ভৰোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ভৰোতি ভূতমেৰ ৰুচ্চতি, সম্ভৰো তদাহারো, তস্মিং দ্ৰযে ন রজ্জতীতি সেক্খপটিপত্তিং দস্সেতি. ভূতে হি সসম্ভৰে চ ৰিরাগো সেক্খপটিপত্তি. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি, ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা ভূতস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহারসম্ভৰন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৰা তদাহারসম্ভৰস্স নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতি. তদাহারনিরোধায যং ভূতং, তং নিরোধধম্মন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৰা নিরোধধম্মস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. এৰং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩১). অথুত্তরীতি অথ এৰং অরজ্জমানো উত্তরি সন্তং পদং নিব্বানং অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞায সম্মা পস্সতি, তঞ্চ খ্ৰস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং চতুত্থমগ্গেনেৰ সচ্ছিকাতব্বস্স তস্স তেন অসচ্ছিকতত্তা.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৩. কস্সচি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা কস্সচি কথঞ্চি অৰিমুত্তো কামভৰো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৰিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সম্পযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো.

৮৩. কারণেন ৰিনা পৰত্তহিতচিত্তো অকারণৰচ্ছলো. অনাগতম্পি পযোজনং অপেক্খমানো পুরিমগ্গহিতং তং কতং উপাদায কতঞ্ঞূ এৰ নাম হোতি, ন পুব্বকারীতি আহ ‘‘করিস্সতি মে’’তিআদি. তমোজোতিপরাযণো পুঞ্ঞফলং অনুপজীৰন্তো এৰ পুঞ্ঞানি করোতীতি ‘‘পুব্বকারী’’তি ৰুত্তো. ‘‘ইণং দেমী’’তি সঞ্ঞং করোতীতি এৰংসঞ্ঞং অকরোন্তোপি করোন্তো ৰিয হোতীতি অত্থো.