যমকপকরণ-মূলটীকা

গন্থারম্ভৰণ্ণনা

কথাৰত্থুপকরণেন সঙ্খেপেনেৰ দেসিতেন ধম্মেসু ৰিপরীতগ্গহণং নিৰারেত্ৰা তেস্ৰেৰ ধম্মেসু ধম্মসঙ্গহাদীসু পকাসিতেসু ধম্মপুগ্গলোকাসাদিনিস্সযানং সন্নিট্ঠানসংসযানং ৰসেন নানপ্পকারকওসল্লত্থং যমকপকরণং আরদ্ধং, তং সমযদেসদেসকৰসেনেৰ দস্সেত্ৰা সংৰণ্ণনাক্কমঞ্চস্স অনুপ্পত্তং ‘‘আগতো ভারো অৰস্সং ৰহিতব্বো’’তি সংৰণ্ণনমস্স পটিজানন্তো আহ ‘‘সঙ্খেপেনেৰা’’তিআদি.

তত্থ যমস্স ৰিসযাতীতোতি জাতিযা সতি মরণং হোতীতি জাতি, পঞ্চ ৰা উপাদানক্খন্ধা যমস্স ৰিসযো, তং সমুদযপ্পহানেন অতীতোতি অত্থো. যমস্স ৰা রঞ্ঞো ৰিসযং মরণং, তস্স আণাপৰত্তিট্ঠানং দেসং ৰা অতীতো. ‘‘ছচ্চাভিঠানানি অভব্ব কাতু’’ন্তি (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪) ৰুত্তানং ছন্নং অভব্বট্ঠানানং দেসকোতি ছট্ঠানদেসকো. অযমা একেকা হুত্ৰা আৰত্তা নীলা অমলা চ তনুরুহা অস্সাতি অযমাৰত্তনীলামলতনুরুহো.

গন্থারম্ভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মূলযমকং

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. যমকানং ৰসেন দেসিতত্তাতি ইমিনা দসসু একেকস্স যমকসমূহস্স তংসমূহস্স চ সকলস্স পকরণস্স যমকানং ৰসেন লদ্ধৰোহারতং দস্সেতি.

কুসলাকুসলমূলসঙ্খাতানং দ্ৰিন্নং অত্থানং ৰসেন অত্থযমকন্তি এতেন ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা’’তি এতস্সেৰ যমকভাৰো আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি ঞাতুং ইচ্ছিতানং দুতিযপঠমপুচ্ছাসু ৰুত্তানং কুসলকুসলমূলৰিসেসানং, কুসলমূলকুসলৰিসেসেহি ৰা ঞাতুং ইচ্ছিতানং পঠমদুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতানং কুসলকুসলমূলানং ৰসেন অত্থযমকভাৰস্স ৰুত্তত্তা. ঞাতুং ইচ্ছিতানঞ্হি ৰিসেসানং ৰিসেসৰন্তাপেক্খানং, তংৰিসেসৰতং ৰা ধম্মানঞ্চ ৰিসেসাপেক্খানং এত্থ পধানভাৰোতি একেকায পুচ্ছায একেকো এৰ অত্থো সঙ্গহিতো হোতীতি. অত্থসদ্দো চেত্থ ন ধম্মৰাচকো হেতুফলাদিৰাচকো ৰা, অথ খো পাল়িঅত্থৰাচকো. তেনেৰাহ ‘‘তেসঞ্ঞেৰ অত্থান’’ন্তিআদি.

তীণিপি পদানি একতো কত্ৰাতি ইদং নামপদস্স কুসলাদীনং সঙ্গাহকত্তমত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন নিরৰসেসসঙ্গাহকত্তং. সব্বকুসলাদিসঙ্গণ্হনত্থমেৰ চ নামপদস্স ৰুত্তত্তা ‘‘কুসলত্তিকমাতিকায চতূসু পদেসূ’’তি ৰুত্তং.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৫২. অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে যে কেচি কুসলাতি অপুচ্ছিত্ৰাতি এত্থ যথা দুতিযযমকে ‘‘যে কেচি কুসলমূলা’’তি অপুচ্ছিত্ৰা ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পুচ্ছা কতা, এৰমিধাপি ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পুচ্ছা কাতব্বা সিযা পুরিমযমকৰিসিট্ঠং অপুব্বং গহেত্ৰা পচ্ছিমযমকস্স অপ্পৰত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিলোমপুচ্ছানুরূপভাৰতো’’তি কেচি. পুরিমপুচ্ছায পন অত্থৰসেন কতায তদনুরূপায পচ্ছিমপুচ্ছায ভৰিতব্বং অনুলোমে ৰিগতসংসযস্স পটিলোমে সংসযুপ্পত্তিতো. তেন ন চ পচ্ছিমপুচ্ছানুরূপায পুরিমপুচ্ছায ভৰিতব্বন্তি পুরিমোৰেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো. ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৰত্থস্স সম্ভৰতোতি ইদমেৰং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি কুসলব্যঞ্জনত্থো এৰ কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থো, তেনেৰ ৰিস্সজ্জনম্পি অসমানং হোতি. কুসলব্যঞ্জনেন হি পুচ্ছায কতায ‘‘অৰসেসা’’তি ইমস্মিং ঠানে ‘‘অৰসেসা কুসলা ধম্মা’’তি ৰত্তব্বং হোতি, ইতরথা অৰসেসা কুসলমূলসহজাতা ধম্মাতি, ন চ তানি ৰচনানি সমানত্থানি কুসলকুসলাব্যাকতদীপনতোতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি ৰুত্তব্যঞ্জনত্থস্সেৰ সম্ভৰতো দুতিযযমকে ৰিয অপুচ্ছিত্ৰা ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. ন হি কুসলমূলেহি ৰিয কুসলমূলেন একমূলেহি অঞ্ঞে কুসলা সন্তি, কুসলেহি পন অঞ্ঞেপি তে সন্তীতি.

পটিলোমপুচ্ছাৰণ্ণনাযং ‘‘কুসলমূলেন একমূলা’’তি হি পুচ্ছায কতায ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৰেয্যাতি ৰুত্তং, তম্পি তথা ন সক্কা ৰত্তুং. ‘‘যে ৰা পন কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি চ পুচ্ছিতে ‘‘আমন্তা’’ ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বং. ন হি কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু কিঞ্চি একমূলং ন হোতি, যেন অনুলোমপুচ্ছায ৰিয ৰিভাগো কাতব্বো ভৰেয্য. যত্থ তীণি কুসলমূলানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তানি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি একমূলানি চ দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং একেকেন অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলত্তা. যত্থ পন দ্ৰে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তানি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানেৰ, ন একমূলানীতি এতস্স গহণস্স নিৰারণত্থং ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা ৰিস্সজ্জনং কাতব্বন্তি চে? ন, ‘‘আমন্তা’’তি ইমিনাৰ ৰিস্সজ্জনেন তংগহণনিৰারণতো অনুলোমপুচ্ছাৰিস্সজ্জনেন চ একতো উপ্পজ্জমানানং দ্ৰিন্নং তিণ্ণঞ্চ মূলানং অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলভাৰস্স নিচ্ছিতত্তা. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানঞ্হি সমানমূলতা এৰ একমূলৰচনেন পুচ্ছীযতি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমানমূলতা, অত্থি চ দ্ৰিন্নং মূলানং সমানমূলতা. তেসু হি একেকং ইতরেন মূলেন তংমূলেহি অঞ্ঞেহি সমানমূলন্তি.

অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে পন নিচ্ছিতে একমূলত্তসংসযাভাৰতো ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা ন কতাতি দট্ঠব্বা. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলা এতেসন্তিপি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, সমানত্থেন একং মূলং এতেসন্তি একমূলা’’তি উভযম্পি ৰচনং মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, তেনেৰ চ উভযত্থাপি ‘‘কুসলমূলেনা’’তি ৰুত্তং. তত্থ মূলযোগসামঞ্ঞে একমূলত্তে নিচ্ছিতে তব্বিসেসো অঞ্ঞমঞ্ঞমূলভাৰো ন নিচ্ছিতো হোতীতি অনুলোমপুচ্ছা পৰত্তা, মূলযোগৰিসেসে পন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে নিচ্ছিতে ন ৰিনা একমূলত্তেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তং অত্থীতি মূলযোগসামঞ্ঞং একমূলত্তং নিচ্ছিতমেৰ হোতি, তস্মা ‘‘একমূলা’’তি পুচ্ছং অকত্ৰা যথা কুসলমূলৰচনং একমূলৰচনঞ্চ কুসলভাৰদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৰে সংসযসব্ভাৰা পঠমদুতিযযমকেসু ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পটিলোমপুচ্ছা কতা, এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৰচনং কুসলভাৰদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৰে সংসযসব্ভাৰা কুসলাধিকারস্স চ অনুৰত্তমানত্তা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পটিলোমপুচ্ছা কতাতি.

৫৩-৬১. মূলনযে ৰুত্তে এৰ অত্থে কুসলমূলভাৰেন মূলস্স ৰিসেসনেন সমানেন মূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ মূলেন মূলযোগদীপনেন চাতি ইমিনা পরিযাযন্তরেন পকাসেতুং মূলমূলনযো ৰুত্তো. অঞ্ঞপদত্থসমাসন্তেন ক-কারেন তীসুপি যমকেসু মূলযোগমেৰ দীপেতুং মূলকনযো ৰুত্তো. মূলমূলকনযৰচনপরিযাযো ৰুত্তপ্পকারোৰ.

৭৪-৮৫. অব্বোহারিকং কত্ৰাতি ন একমূলভাৰং লভমানেহি একতো লব্ভমানত্তা সহেতুকৰোহাররহিতং কত্ৰা. ন ৰা সহেতুকদুকে ৰিয এত্থ হেতুপচ্চযযোগাযোগৰসেন অব্বোহারিকং কতং, অথ খো সহেতুকৰোহারমেৰ লভতি, ন অহেতুকৰোহারন্তি অব্বোহারিকং কতং. একতো লব্ভমানকৰসেনাতি অহেতুকচিত্তুপ্পাদনিব্বানেহি হেতুপচ্চযরহিতেহি সহ লব্ভমানকরূপৰসেনাতি অত্থো.

৮৬-৯৭. যস্সং পাল়িযং ‘‘অহেতুকং নামমূলেন ন একমূলং, সহেতুকং নামমূলেন একমূল’’ন্তি (যম. ১.মূলযমক.৮৭) পাঠো আগতো, তত্থ ‘‘যে কেচি নামা ধম্মা’’তি নামানং নিদ্ধারিতত্তা ‘‘অহেতুকং সহেতুক’’ন্তি চ ৰুত্তে ‘‘নাম’’ন্তি চ ইদং ৰিঞ্ঞাযমানমেৰাতি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যত্থ পন ‘‘অহেতুকং নামং, সহেতুকং নাম’’ন্তি (যম. ১.মূলযমক.৮৭) চ পাঠো, তত্থ সুপাকটভাৰত্থং ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তন্তি.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. খন্ধযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২-৩. খন্ধযমকে ছসু কালভেদেসু পুগ্গলওকাসপুগ্গলোকাসৰসেন খন্ধানং উপ্পাদনিরোধা তেসং পরিঞ্ঞা চ ৰত্তব্বা. তে পন খন্ধা ‘‘রূপক্খন্ধো’’তিআদীহি পঞ্চহি পদেহি ৰুচ্চন্তি, তেসং দস অৰযৰপদানি. তত্থ যো রূপাদিঅৰযৰপদাভিহিতো ধম্মো, কিং সো এৰ সমুদাযপদস্স অত্থো. যো চ সমুদাযপদেন ৰুত্তো, সো এৰ অৰযৰপদস্সাতি এতস্মিং সংসযট্ঠানে রূপাদিঅৰযৰপদেহি ৰুত্তো একদেসো সকলো ৰা সমুদাযপদানং অত্থো, সমুদাযপদেহি পন ৰুত্তো একন্তেন রূপাদিঅৰযৰপদানং অত্থোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপ’’ন্তিআদিনা পদসোধনৰারো ৰুত্তো.

পুন ‘‘রূপক্খন্ধো’’তিআদীনং সমাসপদানং উত্তরপদত্থপ্পধানত্তা পধানভূতস্স খন্ধপদস্স ৰেদনাদিউপপদত্থস্স চ সম্ভৰতো যথা ‘‘রূপক্খন্ধো’’তি এতস্মিং পদে রূপাৰযৰপদেন ৰুত্তস্স রূপক্খন্ধভাৰো হোতি রূপসদ্দস্স খন্ধসদ্দস্স চ সমানাধিকরণভাৰতোতি, এৰং তত্থ পধানভূতেন খন্ধাৰযৰপদেন ৰুত্তস্স ৰেদনাক্খন্ধাদিভাৰো হোতি খন্ধপদেন ৰেদনাদিপদানং সমানাধিকরণত্তাতি এতস্মিং সংসযট্ঠানে খন্ধাৰযৰপদেন ৰুত্তো ধম্মো কোচি কেনচি সমুদাযপদেন ৰুচ্চতি, ন সব্বো সব্বেনাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা পদসোধনমূলচক্কৰারো ৰুত্তো. এৰঞ্চ দস্সেন্তেন রূপাদিসদ্দস্স ৰিসেসনভাৰো, খন্ধসদ্দস্স ৰিসেসিতব্বভাৰো, ৰিসেসনৰিসেসিতব্বানং সমানাধিকরণভাৰো চ দস্সিতো হোতি.

তেনেত্থ সংসযো হোতি – কিং খন্ধতো অঞ্ঞম্পি রূপং অত্থি, যতো ৰিনিৰত্তং রূপং খন্ধৰিসেসনং হোতি, সব্বেৰ খন্ধা কিং খন্ধৰিসেসনভূতেন রূপেন ৰিসেসিতব্বাতি, কিং পন তং খন্ধৰিসেসনভূতং রূপন্তি? ভূতুপাদাযরূপং তস্সেৰ গহিতত্তা. নিদ্দেসে ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতন্তি. এৰং এতস্মিং সংসযট্ঠানে ন খন্ধতো অঞ্ঞং রূপং অত্থি, তেনেৰ চেতেন রূপসদ্দেন ৰুচ্চমানং সুদ্ধেন খন্ধসদ্দেন ৰুচ্চতে, ন চ সব্বে খন্ধা খন্ধৰিসেসনভূতেন রূপেন ৰিসেসিতব্বা, তেনেৰ তে ৰিভজিতব্বা, এস নযো ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপ’’ন্তিআদিনা সুদ্ধখন্ধৰারো ৰুত্তো.

ততো ‘‘রূপং খন্ধো’’তি এতস্মিং অনুঞ্ঞাযমানে ‘‘ন কেৰলং অযং খন্ধসদ্দো রূপৰিসেসনোৰ, অথ খো ৰেদনাদিৰিসেসনো চা’’তি রূপস্স খন্ধভাৰনিচ্ছযানন্তরং খন্ধানং রূপৰিসেসনযোগে চ সংসযো হোতি. তত্থ ন সব্বে খন্ধা ৰেদনাদিৰিসেসনযুত্তা, অথ খো কেচি কেনচি ৰিসেসনেন যুঞ্জন্তীতি দস্সেতুং সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৰারো ৰুত্তোতি. এৰং যেসং উপ্পাদাদযো ৰত্তব্বা, তেসং খন্ধানং পণ্ণত্তিসোধনৰসেন তন্নিচ্ছযত্থং পণ্ণত্তিৰারো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

চত্তারি চত্তারি চক্কানি বন্ধিত্ৰাতি এত্থ চক্কাৰযৰভাৰতো চক্কানীতি যমকানি ৰুত্তানি একেকখন্ধমূলানি চত্তারি চত্তারি যমকানি বন্ধিত্ৰাতি. ইমিনা হি এত্থ অত্থেন ভৰিতব্বন্তি. চত্তারি চত্তারি যমকানি যথা একেকখন্ধমূলকানি হোন্তি, এৰং বন্ধিত্ৰাতি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো’’তি এৰমাদিকং মূলপদং নাভিং কত্ৰা ‘‘খন্ধা’’তি ইদং নেমিং, ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদীনি অরে কত্ৰা চক্কভাৰো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো, ন মণ্ডলভাৰেন সম্বজ্ঝনতো. ৰেদনাক্খন্ধমূলকাদীসুপি হি হেট্ঠিমং সোধেত্ৰাৰ পাঠো গতো, ন মণ্ডলসম্বন্ধেনাতি. তেনেৰ চ কারণেনাতি সুদ্ধখন্ধলাভমত্তমেৰ গহেত্ৰা খন্ধৰিসেসনে রূপাদিম্হি সুদ্ধরূপাদিমত্ততায অট্ঠত্ৰা খন্ধৰিসেসনভাৰসঙ্খাতং রূপাদিঅত্থং দস্সেতুং খন্ধসদ্দেন সহ যোজেত্ৰা ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন পদং উদ্ধরিত্ৰা অত্থস্স ৰিভত্তত্তাতি অত্থো.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২৬. পিযরূপং সাতরূপন্তি ‘‘চক্খুং লোকে পিযরূপং…পে… রূপা লোকে…পে… চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… চক্খুসম্ফস্সো…পে… চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা…পে… রূপসঞ্ঞা…পে… রূপসঞ্চেতনা…পে… রূপতণ্হা…পে… রূপৰিতক্কো…পে… রূপৰিচারো’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৩) এৰং ৰুত্তং তণ্হাৰত্থুভূতং তেভূমকং ৰেদিতব্বং, তস্মা যং পঞ্চক্খন্ধসমুদাযভূতং পিযরূপসাতরূপং, তং একদেসেন রূপক্খন্ধো হোতীতি আহ ‘‘পিযরূপং সাতরূপং রূপং ন রূপক্খন্ধো’’তি. পিযসভাৰতায ৰা রূপক্খন্ধো পিযরূপে পৰিসতি, ন রুপ্পনসভাৰেনাতি ‘‘পিযরূপং সাতরূপং রূপং ন রূপক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং. সঞ্ঞাযমকে তাৰ দিট্ঠিসঞ্ঞাতি ‘‘ৰিসেসো’’তি ৰচনসেসো. তত্থ দিট্ঠি এৰ সঞ্ঞা দিট্ঠিসঞ্ঞা. ‘‘সযং সমাদায ৰতানি জন্তু, উচ্চাৰচং গচ্ছতি সঞ্ঞসত্তো’’তি (সু. নি. ৭৯৮), ‘‘সঞ্ঞাৰিরত্তস্স ন সন্তি গন্থা’’তি (সু. নি. ৮৫৩) চ এৰমাদীসু হি দিট্ঠি চ ‘‘সঞ্ঞা’’তি ৰুত্তাতি.

২৮. ‘‘ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধোতি? আমন্তা’’তি এৰং খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা অভাৰে ৰেদনাক্খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰোতি পণ্ণত্তিসোধনমত্তমেৰ করোতীতি দট্ঠব্বং, ন অঞ্ঞধম্মসব্ভাৰো এৰেত্থ পমাণং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘নাযতনা ন সোতাযতনন্তি? আমন্তা’’তিআদিং ৰক্খতীতি.

৩৯. রূপতো অঞ্ঞে ৰেদনাদযোতি এত্থ লোকুত্তরা ৰেদনাদযো দট্ঠব্বা. তে হি পিযরূপা চ সাতরূপা চ ন হোন্তি তণ্হায অনারম্মণত্তাতি রূপতো অঞ্ঞে হোন্তীতি. রূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসাতি ইদম্পি এতেহি সদ্ধিং ন-সদ্দানং অপ্পৰত্তিমত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ চক্খু ন চ আযতনা’’তিআদিং (যম. ১.আযতনযমক.১৫) ৰক্খতি. ন হি তত্থ অৰসেসগ্গহণেন গয্হমানং কঞ্চি অত্থি. যদি সিযা, ধম্মাযতনং সিযা. ৰক্খতি হি ‘‘ধম্মো আযতনন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ১.আযতনযমক.১৬). তণ্হাৰত্থু চ ন তং সিযা. যদি সিযা, পিযরূপসাতরূপভাৰতো রূপং সিযা ‘‘রূপং খন্ধোতি? আমন্তা’’তি (যম. ১.খন্ধযমক.৪০) ৰচনতো খন্ধো চাতি. অট্ঠকথাযং পন অৰিজ্জমানেপি ৰিজ্জমানং উপাদায ইত্থিপুরিসাদিগ্গহণসব্ভাৰং সন্ধায অৰসেসাতি এত্থ পঞ্ঞত্তিযা গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

৫০-২০৫. পৰত্তিৰারে ৰেদনাক্খন্ধাদিমূলকানি পচ্ছিমেনেৰ সহ যোজেত্ৰা তীণি দ্ৰে একঞ্চ যমকানি ৰুত্তানি, ন পুরিমেন. কস্মা? অমিস্সককালভেদেসু ৰারেসু অত্থৰিসেসাভাৰতো. পুরিমস্স হি পচ্ছিমেন যোজিতযমকমেৰ পচ্ছিমস্স পুরিমেন যোজনায পুচ্ছানং উপ্পটিপাটিযা ৰুচ্চেয্য, অত্থে পন ন কোচি ৰিসেসোতি. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসুপি ৰিসেসো নত্থি, তেন তথা যোজনা ন কতাতি. কালভেদা পনেত্থ ছ এৰ ৰুত্তা. অতীতেন পচ্চুপ্পন্নো, অনাগতেন পচ্চুপ্পন্নো, অনাগতেনাতীতোতি এতে পন তযো যথাদস্সিতা মিস্সককালভেদা এৰ তযো, ন ৰিসুং ৰিজ্জন্তীতি ন গহিতা. তত্থ তত্থ হি পটিলোমপুচ্ছাহি অতীতেন পচ্চুপ্পন্নাদযো কালভেদা দস্সিতা, তেনেৰ চ নযেন ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদি সক্কা যোজেতুং. তেনেৰ হি মিস্সককালভেদেসু চ ন পচ্ছিমপচ্ছিমস্স খন্ধস্স পুরিমপুরিমেন যোজনং কত্ৰা যমকানি ৰুত্তানি, অমিস্সককালভেদেসু গহিতনিযামেন সুখগ্গহণত্থম্পি পচ্ছিমপচ্ছিমেনেৰ যোজেত্ৰা ৰুত্তানীতি.

ইমিনাযেৰ চ লক্খণেনাতিআদিনা যেন কারণেন ‘‘পুরেপঞ্হো’’তি চ ‘‘পচ্ছাপঞ্হো’’তি চ নামং ৰুত্তং, তং দস্সেতি. যস্স হি সরূপদস্সনেন ৰিস্সজ্জনং হোতি, সো পরিপূরেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বত্থসঙ্গণ্হনতো পরিপুণ্ণপঞ্হো নাম. তংৰিস্সজ্জনস্স পন পুরিমকোট্ঠাসেন সদিসত্থতায পুরেপঞ্হো, পচ্ছিমকোট্ঠাসসদিসত্থতায ‘‘পচ্ছাপঞ্হো’’তি চ নামং ৰুত্তং. সদিসত্থতা চ সন্নিট্ঠানসংসযপদৰিসেসং অৰিচারেত্ৰা একেন পদেন সঙ্গহিতস্স খন্ধস্স উপ্পাদনিরোধলাভসামঞ্ঞমত্তেন পুরেপঞ্হে দট্ঠব্বা. সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতস্স ৰা খন্ধস্স অনুঞ্ঞাতৰসেন পুরেপঞ্হো ৰুত্তোতি যুত্তং.

সন্নিট্ঠানত্থস্সেৰ পটিক্খিপনং পটিক্খেপো, সংসযত্থনিৰারণং পটিসেধোতি অযং পটিক্খেপপটিসেধানং ৰিসেসো. পাল়িপদমেৰ হুত্ৰাতি পুচ্ছাপাল়িযা ‘‘নুপ্পজ্জতী’’তি যং পদং ৰুত্তং, ন-কারৰিরহিতং তদেৰ পদং হুত্ৰাতি অত্থো. তত্থ উপ্পত্তিনিরোধপটিসেধস্স পটিসেধনত্থং পাল়িগতিযা ৰিস্সজ্জনং উপ্পত্তিনিরোধানমেৰ পটিসেধনত্থং পটিসেধেন ৰিস্সজ্জনং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

চতুন্নং পঞ্হানং পঞ্চন্নঞ্চ ৰিস্সজ্জনানং সত্তৰীসতিযা ঠানেসু পক্খেপো তদেকদেসপক্খেপৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. পরিপুণ্ণপঞ্হো এৰ হি সরূপদস্সনেন চ ৰিস্সজ্জনং সত্তৰীসতিযা ঠানেসু পক্খিপিতব্বন্তি.

কিং নু সক্কা ইতো পরন্তি ইতো পাল়িৰৰত্থানদস্সনাদিতো অঞ্ঞো কিং নু সক্কা কাতুন্তি অঞ্ঞস্স সক্কুণেয্যস্স অভাৰং দস্সেতি.

‘‘সুদ্ধাৰাসানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থ ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থা’’তি এতেন সুদ্ধাৰাসভূমীসু একভূমিযম্পি দুতিযা উপপত্তি নত্থীতি ঞাপিতং হোতি. পটিসন্ধিতো পভুতি হি যাৰ চুতি, তাৰ পৰত্তকম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স উপ্পাদনিরোধৰসেন অযং দেসনা পৰত্তা. তস্মিঞ্হি অব্বোচ্ছিন্নে কুসলাদীনঞ্চ পৰত্তি হোতি, ৰোচ্ছিন্নে চ অপ্পৰত্তীতি তেনেৰ চ উপ্পাদনিরোধা দস্সিতা, তস্মা তস্স একসত্তস্স পটিসন্ধিউপ্পাদতো যাৰ চুতিনিরোধো, তাৰ অতীততা নত্থি, ন চ ততো পুব্বে তত্থ পটিসন্ধিৰসেন কম্মজসন্তানং উপ্পন্নপুব্বন্তি খন্ধদ্ৰযম্পি ‘‘নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ৰুত্তং. কস্মা পন এতায পাল়িযা সকলেপি সুদ্ধাৰাসে দুতিযা পটিসন্ধি নত্থীতি ন ৰিঞ্ঞাযতীতি? উদ্ধংসোতপাল়িসব্ভাৰা. দ্ৰেপি হি পাল়িযো সংসন্দেতব্বাতি.

‘‘অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এত্থ ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন ৰিসেসিতা অসঞ্ঞসত্তাপি সন্তীতি তে এৰ গহেত্ৰা ‘‘অসঞ্ঞসত্তান’’ন্তি ৰুত্তং. তেন যে সন্নিট্ঠানেন ৰজ্জিতা, তে ততো পঞ্চৰোকারং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, ন তেসং পুন অসঞ্ঞে উপপত্তিপ্পসঙ্গো অত্থীতি তে সন্ধাযাহ – ‘‘পচ্ছিমভৰিকানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতি ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.খন্ধযমক.৬৫). এত্থ কিং পঞ্চৰোকারাদিভাৰো ৰিয পচ্ছিমভৰোপি কোচি অত্থি, যত্থ তেসমনুপ্পত্তি ভৰিস্সতীতি? নত্থি পঞ্চৰোকারাদিভৰেস্ৰেৰ যত্থ ৰা তত্থ ৰা ঠিতানং পচ্ছিমভৰিকানং ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতত্তা. তেসং তত্থ ইতরানুপ্পত্তিভাৰঞ্চ অনুজানন্তো ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি আহাতি.

‘‘সুদ্ধাৰাসে পরিনিব্বন্তান’’ন্তি ইদং সপ্পটিসন্ধিকানং অপ্পটিসন্ধিকানঞ্চ সুদ্ধাৰাসানং তংতংভূমিযং খন্ধপরিনিব্বানৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সব্বেসঞ্হি তেসং তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি. যথা পন ‘‘নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি ৰচনং পচ্চুপ্পন্নেপি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিম্হি পৰত্ততি, ন এৰং ‘‘উপ্পজ্জিত্থা’’তি ৰচনং পচ্চুপ্পন্নে পৰত্ততি, অথ খো উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগতে অতীতে এৰ, তস্মা ‘‘পরিনিব্বন্তানং নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ৰুত্তং উপ্পন্নসন্তানস্স অৰিগতত্তা. অনন্তা লোকধাতুযোতি ওকাসস্স অপরিচ্ছিন্নত্তা ওকাসৰসেন ৰুচ্চমানানং উপ্পাদনিরোধানম্পি পরিচ্ছেদাভাৰতো সংকিণ্ণতা হোতীতি ‘‘যত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ সঞ্ঞাক্খন্ধো নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি ৰুত্তং.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

২০৬-২০৮. পুগ্গলোকাসৰারো লব্ভমানোপীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু ওকাসৰারস্স অলাভে তস্সপি অলাভেন ভৰিতব্বন্তি? ন, তত্থ পুগ্গলস্সেৰ পরিঞ্ঞাৰচনতো. পুগ্গলোকাসৰারেপি হি ওকাসে পুগ্গলস্সেৰ পরিঞ্ঞা ৰুচ্চতি, ন ওকাসস্স. ওকাসৰারোপি চ যদি ৰুচ্চেয্য, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধং পরিজানাতী’’তি ওকাসে পুগ্গলস্সেৰ পরিজাননৰসেন ৰুচ্চেয্য, তস্মা পুগ্গলোকাসৰারস্সেৰ লব্ভমানতা ৰুত্তা, ন ওকাসৰারস্সাতি. তেনাহ – ‘‘আমন্তা…পে… সিযা’’তি.

তেনেৰাতি পৰত্তে চিত্তক্খণৰসেন তিণ্ণং অদ্ধানং লাভতো এৰ, অঞ্ঞথা চুতিপটিসন্ধিক্খণে রূপক্খন্ধপরিজাননস্স অভাৰা ‘‘যো রূপক্খন্ধং পরিজানাতি, সো ৰেদনাক্খন্ধং পরিজানাতী’’তি এত্থ ‘‘নত্থী’’তি ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বং সিযা, ‘‘আমন্তা’’তি চ কতন্তি. সন্নিট্ঠানসংসযপদসঙ্গহিতানং পরিঞ্ঞানং পৰত্তে চিত্তক্খণে এৰ লাভং দস্সেন্তো ‘‘লোকুত্তরমগ্গক্খণস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. ন পরিজানাতীতি পঞ্হে পুথুজ্জনং সন্ধায আমন্তাতি ৰুত্তন্তি ইদং পুথুজ্জনস্স সব্বথা পরিঞ্ঞাকিচ্চস্স অভাৰতো ৰুত্তং. ‘‘অরহা রূপক্খন্ধং ন পরিজানাতি নো চ ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিত্থ, অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অরহন্তঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানন্তি ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিত্থা’’তি পন ৰচনেন ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞো কোচি পরিজানাতী’’তি ৰত্তব্বো নত্থীতি দস্সিতং হোতি, তেন তদৰসেসপুগ্গলে সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আযতনযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১-৯. আযতনযমকাদীসু চ পণ্ণত্তিৰারে পদসোধনৰারাদীনং ৰচনে কারণং খন্ধযমকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ‘‘একাদস একাদস কত্ৰা তেত্তিংসসতং যমকানী’’তিআদিনা কেসুচি পোত্থকেসু গণনা লিখিতা, সা তথা ন হোতি. ‘‘দ্ৰত্তিংসসত’’ন্তিআদিনা অঞ্ঞত্থ লিখিতা.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১০-১৭. ৰাযনট্ঠেনাতি পসারণট্ঠেন, পাকটভাৰট্ঠেন ৰা. ‘‘কাযো ধম্মো’’তি চ ৰুচ্চমানং সব্বং সসভাৰং আযতনমেৰাতি ‘‘কাযো আযতন’’ন্তি, ‘‘ধম্মো আযতন’’ন্তি চ এত্থ ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং. কাযৰচনেন পন ধম্মৰচনেন চ অৰুচ্চমানং কঞ্চি সসভাৰং নত্থীতি ‘‘ন কাযো নাযতনং, ন ধম্মো নাযতন’’ন্তি এত্থ ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারো

১. উপ্পাদৰারৰণ্ণনা

১৮-২১. পৰত্তিৰারে চক্খাযতনমূলকানি একাদসাতি পটিসন্ধিচুতিৰসেন উপাদিন্নপৰত্তস্স উপ্পাদনিরোধৰচনে এতস্মিং অলব্ভমানৰিস্সজ্জনম্পি সদ্দাযতনেন সদ্ধিং যমকং পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰদতীতি দট্ঠব্বং. ছসট্ঠি যমকানীতি এত্থ চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযরূপাযতনমূলকেসু একেকং সদ্দাযতনমূলকানি পঞ্চাতি একাদস যমকানি ৰিস্সজ্জনৰসেন হাপেতব্বানি. ৰক্খতি হি ‘‘সদ্দাযতনস্স পটিসন্ধিক্খণে অনুপ্পত্তিতো তেন সদ্ধিং যমকস্স ৰিস্সজ্জনমেৰ নত্থী’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১).

দুতিযং কিঞ্চাপি পঠমেন সদিসৰিস্সজ্জনন্তিআদি পুগ্গলৰারমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওকাসৰারে পন অসদিসৰিস্সজ্জনত্তা ৰুত্তং, ন তং সব্বত্থ সদিসৰিস্সজ্জনন্তি ঞাপেতুং পুগ্গলৰারেপি ৰিস্সজ্জিতন্তি. গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনেহি সদ্ধিং তীণি যমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানীতি রূপাৰচরসত্তে সন্ধায ‘‘সচক্খুকানং অগন্ধকান’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জিতব্বত্তা ৰুত্তং. তেসঞ্হি ৰিরত্তকামকম্মনিব্বত্তস্স পটিসন্ধিবীজস্স এৰংসভাৰত্তা ঘানাদীনি গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি. ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. ননু তত্থ ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনং পৰত্তং, ইধ পন ঘানাযতনমূলকেসু ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৰ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বন্তি নত্থি সদিসৰিস্সজ্জনতাতি? সচ্চং, যথা পন তত্থ ঘানাযতনযমকেন জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, এৰমিধাপি জিৰ্হাকআযাযতনযমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, তস্মা তত্থ তত্থেৰ সদিসৰিস্সজ্জনতা পাল়িযং অনারুল়্হতায কারণন্তি. নিদস্সনভাৰেন পন গহিতং চক্খাযতনমূলকানং সদিসৰিস্সজ্জনকানং সদিসৰিস্সজ্জনং নিদস্সনভাৰেনেৰ কারণন্তি দস্সেন্তো ‘‘ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তা’’তি আহ. সদিসৰিস্সজ্জনতা চেত্থ ঘানাযতনমূলকেসু যেভুয্যতায দট্ঠব্বা. তেসু হি জিৰ্হাকাযাযতনযমকেসু তিণ্ণং পুচ্ছানং ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বং, পচ্ছিমপুচ্ছায ‘‘সকাযকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনাতি.

অথ ৰা যথা ৰেদনাক্খন্ধাদিমূলকানং সঞ্ঞাক্খন্ধাদিযমকানং অমিস্সককালভেদেসু তীসু ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন যথাৰুত্তৰচনস্স ৰিস্সজ্জনভাৰানুজাননং কত্তব্বন্তি অপুব্বস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰা ৰিস্সজ্জনং ন কতং, এৰমিধাপি ঘানাযতনমূলকং জিৰ্হাযতনযমকং অপুব্বস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰা পাল়িং অনারুল়্হন্তি পাকটোযমত্থো. কাযাযতনযমকং পন দুতিযপুচ্ছায ৰসেন ৰিস্সজ্জিতব্বং সিযা, সা চ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনা, তস্মা যস্সা পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনা কাতব্বা, তস্সা ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তা তংসেসানি পাল়িং অনারুল়্হানীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তথাতি ইদং পাল়িঅনারুল়্হতাসামঞ্ঞেনেৰ ৰুত্তং, ন কারণসামঞ্ঞেন. ঘানজিৰ্হাকাযাযতনানং পন অগব্ভসেয্যকেসু পৰত্তমানানং গব্ভসেয্যকেসু চ আযতনপারিপূরিকালে সহচারিতায অৰিসেসত্তা চ অপ্পৰিসেসত্তা চ একস্মিং ঘানাযতনযমকে ৰিস্সজ্জিতে ইতরানি দ্ৰে, ঘানাযতনমূলকেসু চ ৰিস্সজ্জিতেসু ইতরদ্ৰযমূলকানি ন ৰিস্সজ্জীযন্তীতি ৰেদিতব্বানি. রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ‘‘যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এতিস্সা পুচ্ছায ৰুত্তেহি রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি অধিপ্পাযো. রূপাযতনমূলকেসু হি মনাযতনযমকে আদিপুচ্ছায গন্ধরসফোট্ঠব্বযমকেসু আদিপুচ্ছানং সদিসৰিস্সজ্জনতা যমকানং অৰিস্সজ্জনে কারণভাৰেন ৰুত্তা. দুতিযপুচ্ছানঞ্হি পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বন্তি পুব্বে ৰুত্তনযেন ৰিস্সজ্জনং ন কাতব্বং, আদিপুচ্ছানঞ্চ ন কাতব্বন্তি.

হেট্ঠিমেহি সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি এত্থ গন্ধাযতনমূলকানং রসফোট্ঠব্বযমকানং রসাযতনমূলকস্স চ ফোট্ঠব্বযমকস্স পটিৰচনৰিস্সজ্জনেনেৰ ভৰিতব্বন্তি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনং ন কাতব্বন্তি যেসং কাতব্বং, তেসং গন্ধরসফোট্ঠব্বমূলকানং মনাযতনধম্মাযতনযমকানং চক্খাদিপঞ্চাযতনমূলকেহি মনাযতনধম্মাযতনযমকেহি সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. চক্খাযতনাদিমূলকানি সদ্দাযতনযমকানি সদ্দাযতনমূলকানি সব্বানি অৰিস্সজ্জনেনেৰ অলব্ভমানৰিস্সজ্জনতাদস্সনেন ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ছসট্ঠি যমকানি ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.

জচ্চন্ধম্পি জচ্চবধিরম্পীতি এত্থ চ জচ্চবধিরগ্গহণেন জচ্চন্ধবধিরো গহিতোতি ৰেদিতব্বো. সঘানকানং সচক্খুকানন্তি পরিপুণ্ণাযতনমেৰ ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তন্তি এত্থ এৰ-সদ্দং ৰুত্তন্তি-এতস্স পরতো যোজেত্ৰা যথা ‘‘সঘানকানং অচক্খুকান’’ন্তি ইদং অপরিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৰুত্তং, ন এৰং ‘‘সঘানকানং সচক্খুকান’’ন্তি এতং. এতং পন পরিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৰুত্তমেৰাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেন জচ্চবধিরম্পি সন্ধায ৰুত্ততা ন ৰারিতা হোতীতি.

২২-২৫৪. যত্থ চক্খাযতনন্তি রূপীব্রহ্মলোকং পুচ্ছতীতি নিযমতো তত্থ চক্খুসোতানং সহুপ্পত্তিমত্তং পস্সন্তো ৰদতি, ওকাসৰারে পন তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তা যত্থ কামধাতুযং রূপধাতুযঞ্চ চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ সোতাযতনম্পি একন্তেন উপ্পজ্জতীতি ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ১.আযতনযমক.২২) ৰুত্তং.

‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি কস্মা পটিঞ্ঞাতং, ননু যো গব্ভসেয্যকভাৰং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতি, তস্স রূপাযতনং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জিস্সতি, ন পন চক্খাযতনন্তি? যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তদৰত্থস্স পুগ্গলস্স রূপাযতনুপ্পাদতো উদ্ধং চক্খাযতনসন্তানুপ্পাদস্স পৰত্তিযম্পি ভৰিস্সন্তস্স পটিঞ্ঞাতব্বত্তা. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু গব্ভসেয্যকস্স পচ্ছিমভৰিকস্স উপপজ্জন্তস্স একাদসমসত্তাহা ওরতো ঠিতস্স রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি নো চ চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? তস্মিং ভৰে ভৰিস্সন্তস্স উপ্পাদস্স অনাগতভাৰেন অৰচনতো. ভৰন্তরে হি তস্স তস্স আযতনসন্তানস্স যো আদিউপ্পাদো পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ ভৰিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদো তব্ভাৰেন ৰুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নানন্তোগধত্তা. ন পন যো তস্মিংযেৰ ভৰে পৰত্তে ভৰিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদভাৰেন ৰুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তোগধত্তা. অদ্ধাৰসেন হেত্থ কম্মজপৰত্তস্স পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো অধিপ্পেতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৩৬৮) ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং ইত্থীনং উপপজ্জন্তীনং, যা চ ইত্থিযো রূপাৰচরং অরূপাৰচরং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, যা চ ইত্থিযো এতেনেৰ ভাৰেন কতিচি ভৰে দস্সেত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তাসং উপপজ্জন্তীনং তাসং ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, নো চ তাসং পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰুত্তং. ন হি তাসং সব্বাসং তস্মিং ভৰে পৰত্তে পুরিসিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জিস্সতি লিঙ্গপরিৰত্তনসব্ভাৰা, ভৰন্তরে পন আদিউপ্পাদস্স অভাৰং সন্ধায ‘‘নো চ তাসং পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰুত্তং. ভৰন্তরে হি আদিউপ্পাদস্স অনাগতত্তং অধিপ্পেতন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কতিচি ভৰে দস্সেত্ৰা’’তি ভৰগ্গহণং কতন্তি.

‘‘আযতনানং পটিলাভো জাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮৮; ৰিভ. ২৩৫) ৰচনতো তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকস্স অৰস্সংভাৰীআযতনস্স যাৰ আযতনপারিপূরি, তাৰ উপ্পজ্জতীতি পন অত্থে গয্হমানে পুচ্ছাদ্ৰযৰিস্সজ্জনং সূপপন্নং হোতি. এৰঞ্চ সতি ‘‘যস্স ৰা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং পঞ্চৰোকারং উপপজ্জন্তানং, যে চ অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং উপপজ্জন্তানং তেসং সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতী’’তি এৰমাদীসু (যম. ১.আযতনযমক.৯৫) গব্ভসেয্যকাপি পচ্ছিমভৰিকাদযো উপপজ্জন্তা গহিতা হোন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৬) ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইদম্পি উপপন্নং হোতি. সোমনস্সিন্দ্রিযুপ্পাদকস্স কম্মস্স একন্তেন চক্খুন্দ্রিযুপ্পাদনতো গব্ভেপি যাৰ চক্খুন্দ্রিযুপ্পত্তি, তাৰ উপ্পজ্জমানতায তস্সা অভিনন্দিতব্বত্তা.

যং পন ‘‘যস্স ৰা পন যত্থ রূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতীতি? কামাৰচরা চৰন্তানং, অঘানকানং কামাৰচরং উপপজ্জন্তানং, রূপাৰচরানং তেসং তত্থ রূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৰচরং উপপজ্জন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.৭৬) ৰুত্তং, তং যে একাদসমসত্তাহা ওরতো কালং করিস্সন্তি, তেসং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকানং ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স তত্থ রূপাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? কামাৰচরং উপপজ্জন্তানং, অঘানকানং কামাৰচরা চৰন্তানং, রূপাৰচরানং তেসং তত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং তত্থ রূপাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি হি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৰচরা চৰন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.১৮১) ৰচনং অনুপ্পন্নেযেৰ ঘানাযতনে গব্ভসেয্যকানং চুতি অত্থীতি দীপেতি. ন হি কামাৰচরে গব্ভসেয্যকতো অঞ্ঞো অঘানকো অত্থি ধম্মহদযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৯৭৮ আদযো) ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি অৰুত্তত্তাতি. অথ কস্মা ওপপাতিকে এৰ সন্ধায ইধ, ইন্দ্রিযযমকে চ যথাদস্সিতাসু পুচ্ছাসু ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতীতি? যমকে সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্স একদেসে সংসযত্থসম্ভৰেন পটিৰচনস্স অকরণতো. ভিন্দিতব্বে হি ন পটিৰচনৰিস্সজ্জনং হোতি. যদি সিযা, পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনমেৰ ন সিযাতি. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৬) ইমিনা ‘‘গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থী’’তি ন ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্স দসিন্দ্রিযানি পাতুভৰন্তি? গব্ভসেয্যকানং সত্তানং সহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তানং উপপত্তিক্খণে দসিন্দ্রিযানি পাতুভৰন্তি কাযিন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং ৰা পুরিসিন্দ্রিযং ৰা জীৰিতিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং ৰা উপেক্খিন্দ্রিযং ৰা সদ্ধিন্দ্রিয’’ন্তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ১০১২).

নিরোধৰারে অনাগতকালভেদে যথা তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন তস্স উপ্পত্তিক্খণে ৰুত্তো, এৰং তস্সেৰ কম্মজসন্তানস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন তস্স উপ্পাদে ৰত্তব্বোতি সব্বত্থ উপপজ্জন্তানং এৰ সো তথা ৰুত্তো, ন উপ্পন্নানং. উপ্পন্নানং পন অঞ্ঞস্স অনাগতস্স সন্তানস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন ৰত্তব্বো, ন তস্সেৰ. তস্স হি উপ্পাদানন্তরং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতীতি. তস্মা অরহতং পৰত্তে সোতস্স চক্খুস্স চ ভেদে সতিপি অনাগতকালামসনৰসেনেৰ ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোতাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন সোতাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনদ্ৰযং উপপন্নমেৰ হোতীতি. যস্মা চ উপপত্তিঅনন্তরং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতি, তংনিট্ঠানভাৰতো পন চুতিযা নিরোধৰচনং, তস্মা পৰত্তে নিরুদ্ধেপি সন্তানেকদেসে অনিরুদ্ধং উপাদায অনিট্ঠিতনিরোধোতি চুতিযাৰ তস্স নিরোধোতি ৰুচ্চতি. ৰক্খতি হি ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং নিরুজ্ঝতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি, তেনেত্থাপি চুতিনিরোধে এৰ চ অধিপ্পেতে যঞ্চ পৰত্তে নিরুজ্ঝিস্সতি, তঞ্চ নিট্ঠানৰসেন চুতিযা এৰ নিরুজ্ঝিস্সতীতি ৰুত্তন্তি ‘‘আমন্তা’’তি যুত্তং পটিৰচনং. ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদীসু চ ‘‘পটিলদ্ধচক্খুকান’’ন্তিআদিনা অত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘যস্স চক্খাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স সোতাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং, অচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং চক্খাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং সোতাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি এত্থ আরুপ্পে পচ্ছিমভৰিকে ঠপেত্ৰা সব্বে উপপজ্জন্তা, অচক্খুকা চৰন্তা চ গহিতাতি দট্ঠব্বা. তে হি দুতিযকোট্ঠাসেন সঙ্গয্হন্তীতি তদপেক্খত্তা সাৰসেসমিদং সব্বৰচনং অচক্খুকৰচনঞ্চাতি. ‘‘আরুপ্পে পচ্ছিমভৰিকান’’ন্তি এত্থ চ অরূপতো পঞ্চৰোকারং অগচ্ছন্তা অনঞ্ঞূপপত্তিকাপি ‘‘অরূপে পচ্ছিমভৰিকা’’ইচ্চেৰ সঙ্গয্হন্তীতি ৰেদিতব্বা. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসূতি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধাতুযমকং

১-১৯. লব্ভমানানন্তি ইদং পৰত্তিৰারে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানঞ্চ চুতিপটিসন্ধিৰসেন অলব্ভমানতং সন্ধায ৰুত্তং.

ধাতুযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচ্চযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারো

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১০-২৬. ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চন্তি? আমন্তা’’তি এত্থ কিঞ্চাপি দুক্খদুক্খং সঙ্খারদুক্খং ৰিপরিণামদুক্খন্তি তীসুপি দুক্খসদ্দো পৰত্ততি, ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৪; ৰিভ. ১৯০) জাতিআদীসু চ, সো পন দুক্খদুক্খতো অঞ্ঞত্থ পৰত্তমানো অঞ্ঞনিরপেক্খো নপ্পৰত্ততি. সুদ্ধঞ্চেত্থ দুক্খপদং অঞ্ঞনিরপেক্খং গহেত্ৰা পণ্ণত্তিসোধনং করোতি, তেন নিপ্পরিযাযতো দুক্খসভাৰত্তা এৰ যং দুক্খদুক্খং, তস্মিং দুক্খদুক্খে এস দুক্খসদ্দো, তঞ্চ একন্তেন দুক্খসচ্চমেৰাতি ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং. সুদ্ধসচ্চৰারে সচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তেসু সমুদযেসু কোচি ফলধম্মেসু নত্থি, ন চ ফলধম্মেসু কোচি নিরোধোতি ৰুচ্চমানো অত্থি, মগ্গসদ্দো চ ফলফলঙ্গেসু মগ্গফলত্তা পৰত্ততি, ন মগ্গকিচ্চসব্ভাৰা. পরিনিট্ঠিতনিয্যানকিচ্চানি হি তানি. নিয্যানৰাচকো চেত্থ মগ্গসদ্দো, ন নিয্যানফলৰাচকো, তস্মা সমুদযো সচ্চং, নিরোধো সচ্চং, মগ্গো সচ্চন্তি এতেসুপি ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং.

অথ ৰা পদসোধনেন পদেসু সোধিতেসু সচ্চৰিসেসনভূতা এৰ দুক্খাদিসদ্দা ইধ গহিতাতি ৰিঞ্ঞাযন্তি. তেসং পন একন্তেন সচ্চৰিসেসনভাৰং, সচ্চানঞ্চ তব্বিসেসনযোগৰিসেসং দীপেতুং সুদ্ধসচ্চৰারো ৰুত্তোতি সচ্চৰিসেসনানং দুক্খাদীনং একন্তসচ্চত্তা ‘‘দুক্খং সচ্চং…পে… মগ্গো সচ্চন্তি? আমন্তা’’তি ৰুত্তন্তি. যথা চেত্থ, এৰং খন্ধযমকাদীসুপি সুদ্ধখন্ধাদিৰারেসু খন্ধাদিৰিসেসনভূতানমেৰ রূপাদীনং গহণং যুত্তং. অট্ঠকথাযং (যম. অট্ঠ. খন্ধযমক ৩৮) পন ‘‘যস্মা পিযরূপসাতরূপসঙ্খাতং ৰা রূপং হোতু ভূতুপাদারূপং ৰা, সব্বং পঞ্চসু খন্ধেসু সঙ্গহং গচ্ছতেৰ, তস্মা আমন্তাতি পটিজানাতী’’তি ৰচনেন রূপাদিচক্খাদিদুক্খাদিগ্গহণেহি সুদ্ধখন্ধাদিৰারেসুপি খন্ধাদিৰিসেসনতো অঞ্ঞেপি গহিতাতি অযমত্থো দীপিতো হোতি, তেন তদনুরূপতাৰসেন ইতরো অত্থো ৰুত্তো.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

২৭-১৬৪. অন্তমসো সুদ্ধাৰাসানম্পীতি ইদং তেসং অরিযত্তা দুক্খসচ্চেন উপপজ্জনে আসঙ্কা সিযাতি কত্ৰা ৰুত্তং. তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্সাতি ইদং পঞ্চৰোকারৰসেনেৰ গহেতব্বন্তি ৰুত্তং. যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি এতেন পন সন্নিট্ঠানেন সব্বে উপপজ্জন্তা পৰত্তিযং চতুৰোকারে মগ্গফলতো অঞ্ঞচিত্তানং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো পঞ্চৰোকারে চ সব্বচিত্তানং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো সঙ্গহিতাতি তেস্ৰেৰ সন্নিট্ঠানেন নিচ্ছিতেসু কেচি ‘‘পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি এতেন দুক্খসমুদযেসু এককোট্ঠাসপ্পৰত্তিসমঙ্গিনো দস্সীযন্তি সন্নিট্ঠানেন গহিতস্সেৰ ৰিভাগদস্সনতো, তেন চতুৰোকারানম্পি গহণং উপপন্নমেৰ. ন হি তেসু মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসু পসঙ্গতা অত্থি তংসমঙ্গীনং তেসং সন্নিট্ঠানেন অগ্গহিতত্তাতি. ইদং ইধ ন গহেতব্বন্তি ইদং চতুৰোকারে ফলসমাপত্তিচিত্তং ইধ সচ্চানং উপ্পাদৰচনে ন গহেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.

এত্থ চ সব্বেসং উপপজ্জন্তানন্তি ইদং কম্মজপৰত্তস্স পঠমুপ্পাদদস্সনেন ৰুত্তং, অসঞ্ঞসত্তাপেত্থ সঙ্গহিতা. পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি ইদং পন সমুদযসচ্চুপ্পাদৰোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স তংরহিতস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তং. তণ্হায উপ্পাদক্খণেতি তংসহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদৰোমিস্সস্স. তেসং পন অসঞ্ঞসত্তানং পৰত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো সব্বত্থ ন গহিতো, তথা নিরোধো চাতি. মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৰ নযো. তেসং তস্মিং উপপত্তিক্খণে চ তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পত্তিক্খণে চাতি এৰমেত্থ খণৰসেন ওকাসো ৰেদিতব্বোতি ৰুত্তং, এৰঞ্চ সতি ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) এতস্স ৰিস্সজ্জনে পচ্ছিমকোট্ঠাসে ‘‘ইতরেসং চতুৰোকারং পঞ্চৰোকারং উপপজ্জন্তানং, পৰত্তে চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ দুক্খসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জতি সমুদযসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ইদং ন যুজ্জেয্য. ন হি উপপত্তিক্খণে চিত্তুপ্পত্তিক্খণে চ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতীতি. তস্মা উপপত্তিক্খণতণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পত্তিক্খণসমঙ্গীনং পুগ্গলানং যস্মিং কামাৰচরাদিওকাসে সা উপপত্তি চিত্তুপ্পত্তি চ পৰত্তমানা, তত্থ তেসন্তি ওকাসৰসেনেৰেত্থ তত্থ-সদ্দস্স অত্থো যুজ্জতি. পুগ্গলোকাসৰারো হেস. তত্থ পুগ্গলৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, ওকাসো পন যত্থ তে, সো এৰাতি.

‘‘সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে আরুপ্পে মগ্গস্স চ ফলস্স চ উপ্পাদক্খণে তেসং সমুদযসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতি দুক্খসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ পন ‘‘পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিত্তা চিত্তজরূপমেৰ ইধাধিপ্পেতং, ন কম্মজাদিরূপং চিত্তং অনপেক্খিত্ৰাৰ উপ্পজ্জনতোতি কেচি ৰদন্তি. ‘‘যস্স ৰা পন সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এতেন পন সন্নিট্ঠানেন গহিতো পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৰাৰ গহিতো, অথ খো যো কোচি এৰংপকারো, তস্মা ‘‘তস্স দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এতেন চ ন চিত্তাপেক্খমেৰ দুক্খসচ্চং ৰুত্তং, অথ খো যং কিঞ্চীতি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে যং কিঞ্চি দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি. ন হি যমকে ৰিভজিতব্বে অৰিভত্তা নাম পুচ্ছা অত্থীতি.

‘‘সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তেৰত্তমানে’’তি ইদং সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চং, তংদস্সনৰসেন ৰুত্তং. তস্মিং পন দস্সিতে তেন সমানগতিকত্তা দুতিযাকুসলচিত্ততো পুরিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো তেনেৰ দস্সিতা হোন্তি. তেসম্পি হি তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘ইতরেসং চতুৰোকারপঞ্চৰোকারান’’ন্তি এত্থ যথাৰুত্তা সুদ্ধাৰাসা অগ্গহিতা হোন্তি. যথা ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থা’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৬১) এতস্স ৰিস্সজ্জনে ‘‘সুদ্ধাৰাসানং উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৬১) এতেনেৰ উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণসমঙ্গিসমানগতিকা দুতিযাকুসলতো পুরিমসব্বচিত্তুপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো দস্সিতা হোন্তীতি ন তে ‘‘ইতরেস’’ন্তি এতেন গয্হন্তি, এৰমিধাপি দট্ঠব্বন্তি. ‘‘ইতরেস’’ন্তি ৰচনং পঞ্চৰোকারানং ৰিসেসনত্থং, ন চতুৰোকারানং. ন হি তে পুব্বে ৰুত্তা ৰজ্জেতব্বা সন্তি পঞ্চৰোকারা ৰিয যথাৰুত্তা সুদ্ধাৰাসাতি. ‘‘অভিসমেতাৰীনং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিত্থ মগ্গসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিত্থা’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৪১) এতেন সন্নিট্ঠানেন পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছিন্না গহিতাতি যস্মিং ওকাসে অভিসমেতাৰিনো, তে এৰং ‘‘অভিসমেতাৰীন’’ন্তি এতেন গহিতাতি দট্ঠব্বা. তেন যে কামাৰচরে রূপাৰচরে অরূপাৰচরে ৰা অভিসমেতাৰিনো রূপাৰচরং অরূপাৰচরং ৰা উপপন্না, যাৰ তত্থাভিসমযো উপ্পন্নো ভৰিস্সতি, তাৰ তে এত্থ ন গয্হন্তি, তে পন পুরিমকোট্ঠাসে ‘‘সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে’’তি এৰং দস্সিতেহি সুদ্ধাৰাসে অনুপ্পন্নাভিসমযেহি সমানগতিকাতি ৰিসুং ন দস্সিতা. ‘‘অনভিসমেতাৰীন’’ন্তি গহিতা যে সব্বত্থ তত্থ চ অনভিসমেতাৰিনো, তেসু সুদ্ধাৰাসানং গহণকালৰিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৪২) ৰুত্তন্তি.

যস্স চিত্তস্স অনন্তরা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তীতি এতেন ৰোদানচিত্তসমঙ্গিনা সমানগতিকা ততো পুরিমতরচিত্তসমঙ্গিনোপি যাৰ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৰ দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. এস নযো অঞ্ঞেসু এৰরূপেসূতি.

পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি আগতট্ঠানে পটিসন্ধিচিত্তস্সপি ভঙ্গক্খণগ্গহণং দট্ঠব্বং, তথা ‘‘পৰত্তে চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি আগতট্ঠানে চ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্সাতি. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স সমুদযসচ্চং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.১১৬) এতস্স ৰিস্সজ্জনে দ্ৰীসুপি কোট্ঠাসেসু ‘‘অরূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’ইচ্চেৰ (যম. ১.সচ্চযমক.১১৬) ৰুত্তং, ন ৰিসেসিতং. কস্মা? একস্সপি মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো উভযকোট্ঠাসভজনতো. যস্স দুক্খসচ্চং ন নিরুজ্ঝতীতি এতেন সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু হি অরুপে মগ্গফলভঙ্গক্খণসমঙ্গীসু কেসঞ্চি তিণ্ণং ফলানং দ্ৰিন্নঞ্চ মগ্গানং ভঙ্গক্খণসমঙ্গীনং নিরন্তরং অনুপ্পাদেত্ৰা অন্তরন্তরা ৰিপস্সনানিকন্তিং ভৰনিকন্তিং উপ্পাদেত্ৰা যে উপরিমগ্গে উপ্পাদেস্সন্তি, তেসং সমুদযসচ্চং নিরুজ্ঝিস্সতীতি তেসংযেৰ পন কেসঞ্চি অন্তরা তণ্হং অনুপ্পাদেত্ৰা উপরিমগ্গউপ্পাদেন্তানং মগ্গফলভঙ্গক্খণসমঙ্গীনং সমুদযসচ্চং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি. সামঞ্ঞৰচনেনপি চ পুরিমকোট্ঠাসে ৰুচ্চমানেন পচ্ছিমকোট্ঠাসে ৰক্খমানে ৰজ্জেত্ৰাৰ গহণং হোতীতি দস্সিতোযং নযোতি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

১৬৫-১৭০. পরিঞ্ঞাৰারে …পে… তিস্সোপেত্থ পরিঞ্ঞা লব্ভন্তীতি এত্থেৰ ৰিসেসনং খন্ধযমকাদীসু সব্বখন্ধাদীনং ৰিয সব্বসচ্চানং অপরিঞ্ঞেয্যতাদস্সনত্থং সচ্ছিকরণভাৰনাৰসেন ইমস্স ৰারস্স অপ্পৰত্তিদস্সনত্থঞ্চ. দুক্খস্স পরিঞ্ঞত্থং সমুদযস্স চ পহানত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতীতি পরিঞ্ঞাপহানং সচ্চেসু দস্সেতুং দুক্খে তীরণপরিঞ্ঞা ৰুত্তা, ন পহানপরিঞ্ঞা. সমুদযে চ পহানপরিঞ্ঞা, ন তীরণপরিঞ্ঞা. ঞাতপরিঞ্ঞা পন সাধারণাতি উভযত্থ ৰুত্তা. মগ্গঞাণঞ্হি দুক্খসমুদযানি ৰিভাৰেতীতি ঞাতপরিঞ্ঞা চ হোতি, দুক্খতীরণকিচ্চানং নিপ্ফাদনতো তীরণপরিঞ্ঞা চ, সমুদযস্স অপ্পৰত্তিকরণতোৰ পহানপরিঞ্ঞা চাতি তিস্সোপি পরিঞ্ঞা মগ্গক্খণে এৰ যোজেতব্বাতি.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সঙ্খারযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা

১. খন্ধাদযো ৰিয পুব্বে অৰিভত্তা কাযসঙ্খারাদযোতি তেসং অৰিঞ্ঞাতত্তা ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খারো’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩৪৮) তযো সঙ্খারে ৰিভজতি. কাযস্স সঙ্খারোতি পঠমে অত্থে সামিঅত্থে এৰ সামিৰচনং, দুতিযে অত্থে কত্তুঅত্থে. ৰচিযা সঙ্খারোতি কম্মত্থে সামিৰচনং. চিত্তস্স সঙ্খারোতি চ কত্তুঅত্থেযেৰ. সো পন করণৰচনস্স অত্থোতি কত্ৰা ‘‘করণত্থে সামিৰচনং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং.

২-৭. সুদ্ধিকএকেকপদৰসেন অত্থাভাৰতোতি পদসোধনতংমূলকচক্কৰারেহি যোপি অত্থো দস্সিতো দ্ৰীহি পদেহি লব্ভমানো একো অস্সাসপস্সাসাদিকো, তস্স সুদ্ধিকেহি কাযাদিপদেহি সুদ্ধিকেন চ সঙ্খারপদেন অৰচনীযত্তা যথা রূপপদস্স খন্ধেকদেসো খন্ধপদস্স খন্ধসমুদাযো পদসোধনে দস্সিতো যথাধিপ্পেতো অত্থো অত্থি, এৰং একেকপদস্স যথাধিপ্পেতত্থাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. কাযো কাযসঙ্খারোতিআদি পন ৰত্তব্বং সিযাতি যদি ৰিসুং অদীপেত্ৰা সমুদিতো কাযসঙ্খারসদ্দো একত্থ দীপেতি, কাযসঙ্খারসদ্দো কাযসঙ্খারত্থে ৰত্তমানো খন্ধসদ্দো ৰিয রূপসদ্দেন কাযসদ্দেন ৰিসেসিতব্বোতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. সুদ্ধসঙ্খারৰারো হেসাতি এতেন ইমস্স ৰারস্স পদসোধনেন দস্সিতানং যথাধিপ্পেতানমেৰ গহণতো তেসঞ্চ কাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তা ‘‘কাযো কাযসঙ্খারো’’তিআদিৰচনস্স অযুত্তিং দস্সেতি. ইধ পন সঙ্খারযমকে কাযাদিপদানং সঙ্খারপদস্স চ অসমানাধিকরণত্তা ‘‘কাযো সঙ্খারো, সঙ্খারা কাযো’’তিআদিম্হি ৰুচ্চমানে অধিপ্পেতত্থপরিচ্চাগো অনধিপ্পেতত্থপরিগ্গহো চ কতো সিযাতি সুদ্ধসঙ্খারতংমূলচক্কৰারা ন ৰুত্তা. পদসোধনৰারতংমূলচক্কৰারেহি পন অসমানাধিকরণেহি কাযাদিপদেহি সঙ্খারসদ্দস্স ৰিসেসনীযতায দস্সিতায সংসযো হোতি ‘‘যো অত্থন্তরপ্পৰত্তিনা কাযসদ্দেন ৰিসেসিতো কাযসঙ্খারো, এসো অত্থন্তরপ্পৰত্তীহি ৰচীচিত্তেহি ৰিসেসিতো উদাহু অঞ্ঞো’’তি. এৰং সেসেসুপি. এত্থ তেসং অঞ্ঞত্থ দস্সনত্থং ‘‘কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো’’তিআদিনা অনুলোমপটিলোমৰসেন ছ যমকানি ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বং. অট্ঠকথাযং পন সুদ্ধসঙ্খারৰারট্ঠানে ৰুত্তত্তা অযং নযো সুদ্ধসঙ্খারৰারোতি ৰুত্তো.

পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

১৯. পৰত্তিৰারে সঙ্খারানং পুগ্গলানঞ্চ ওকাসত্তা ঝানং ভূমি চ ৰিসুং ওকাসভাৰেন গহিতাতি পুগ্গলৰারে চ ওকাসৰসেন পুগ্গলগ্গহণেন তেসং দ্ৰিন্নং ওকাসানং ৰসেন গহণং হোতি, তস্মা ‘‘ৰিনা ৰিতক্কৰিচারেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি দুতিযততিযজ্ঝানোকাসৰসেন গহিতা পুগ্গলা ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. পুন পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানন্তি ঝানোকাসৰসেন পুগ্গলং দস্সেতি, কামাৰচরানন্তি ভূমোকাসৰসেন. দ্ৰিপ্পকারানম্পি পন তেসং ৰিসেসনত্থমাহ ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি. তেন রূপারূপাৰচরেসু পঠমজ্ঝানসমাপন্নকে কামাৰচরে গব্ভগতাদিকে চ নিৰত্তেতি. কামাৰচরানম্পি হি গব্ভগতাদীনং ৰিনা অস্সাসপস্সাসেহি ৰিতক্কৰিচারানং উপ্পত্তি অত্থি. অট্ঠকথাযং পন একন্তিকত্তা রূপারূপাৰচরা নিদস্সিতা. ৰিনা অস্সাসপস্সাসেহি ৰিতক্কৰিচারানং উপ্পাদক্খণেতি এতেন পন দস্সিতা পুগ্গলা পঠমজ্ঝানোকাসা কামাৰচরাদিওকাসা চ অস্সাসপস্সাসৰিরহৰিসিট্ঠা দট্ঠব্বা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পুগ্গলৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

২১. ‘‘পঠমজ্ঝানে কামাৰচরেতি কামাৰচরভূমিযং উপ্পন্নে পঠমজ্ঝানে’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, এতস্মিং পন অত্থে সতি ‘‘চতুত্থজ্ঝানে রূপাৰচরে অরূপাৰচরে তত্থ চিত্তসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, নো চ তত্থ কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতী’’তি এত্থাপি রূপারূপাৰচরভূমীসু উপ্পন্নে চতুত্থজ্ঝানেতি অত্থো ভৰেয্য, সো চ অনিট্ঠো ভূমীনং ওকাসভাৰস্সেৰ অগ্গহিততাপত্তিতো, সব্বচতুত্থজ্ঝানস্স ওকাসৰসেন অগ্গহিততাপত্তিতো চ, তস্মা ঝানভূমোকাসানং সঙ্করং অকত্ৰা ৰিসুং এৰ ওকাসভাৰো যোজেতব্বো. পঠমজ্ঝানোকাসেপি হি কাযসঙ্খারো চ উপ্পজ্জতি ৰচীসঙ্খারো চ উপ্পজ্জতি কামাৰচরোকাসে চ. যদিপি ন সব্বম্হি পঠমজ্ঝানে সব্বম্হি চ কামাৰচরে দ্ৰযং উপ্পজ্জতি, তত্থ পন তংদ্ৰযুপ্পত্তি অত্থীতি কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰিসুং ওকাসত্তা চ ‘‘অঙ্গমত্তৰসেন চেত্থা’’তিআদিৰচনং ন ৰত্তব্বং হোতীতি. ইমম্হি চ যমকে অৰিতক্কৰিচারমত্তং দুতিযজ্ঝানং ৰিচারৰসেন পঠমজ্ঝানে সঙ্গহং গচ্ছতীতি দট্ঠব্বং. মুদ্ধভূতং দুতিযজ্ঝানং গহেত্ৰা ইতরং অসঙ্গহিতন্তি ৰা. যস্সযত্থকে ‘‘নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি ন লব্ভতি. ন হি তে অসঞ্ঞসত্তা ৰিয ওকাসে হোন্তীতি.

৩৭. সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানেতি তেসং পঠমতো অৰিতক্কঅৰিচারতো দুতিযে সৰিতক্কসৰিচারেপি ভৰনিকন্তিআৰজ্জনে ৰত্তমানে উভযং নুপ্পজ্জিত্থাতি দস্সেন্তেন ততো পুরিমচিত্তক্খণেসুপি নুপ্পজ্জিত্থাতি দস্সিতমেৰ হোতি. যথা পন চিত্তসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থং ‘‘সুদ্ধাৰাসং উপপজ্জন্তান’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং ৰচীসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থং ‘‘দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খারযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অনুসযযমকং

পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. পচ্চযপরিগ্গহপরিযোসানা ঞাতপরিঞ্ঞাতি পচ্চযদীপকেন মূলযমকেন ঞাতপরিঞ্ঞং, খন্ধাদীসু তীরণবাহুল্লতো খন্ধাদিযমকেহি তীরণপরিঞ্ঞঞ্চ ৰিভাৰেত্ৰা অনুসযপহানন্তা পহানপরিঞ্ঞাতি পহাতব্বমুদ্ধভূতেহি অনুসযেহি পহানপরিঞ্ঞং ৰিভাৰেতুং অনুসযযমকং আরদ্ধং. লব্ভমানৰসেনাতি অনুসযভাৰেন লব্ভমানানং ৰসেনাতি অত্থো. তীহাকারেহি অনুসযানং গাহাপনং তেসু তথা অগ্গহিতেসু অনুসযৰারাদিপাল়িযা দুরৰবোধত্তা.

অযং পনেত্থ পুরিমেসূতি এতেসু সানুসযৰারাদীসু পুরিমেসূতি অত্থো. অত্থৰিসেসাভাৰতো ‘‘কামধাতুং ৰা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্স, রূপধাতুং ৰা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্সা’’তি এৰমাদীহি অৰুচ্চমানে কথমযং যমকদেসনা সিযাতি? নাযং যমকদেসনা, পুরিমৰারেহি পন যমকৰসেন দেসিতানং অনুসযানং চুতিউপপত্তিৰসেন অনুসযট্ঠানপরিচ্ছেদদস্সনং. যমকদেসনাবাহুল্লতো পন সব্বৰারসমুদাযস্স অনুসযযমকন্তি নামং দট্ঠব্বং. অথ ৰা পটিলোমপুচ্ছাপি অত্থৰসেন লব্ভন্তি, অত্থৰিসেসাভাৰতো পন ন ৰুত্তাতি লব্ভমানতাৰসেন এতিস্সাপি দেসনায যমকদেসনতা ৰেদিতব্বা.

অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি এতেন কারণলাভে উপ্পত্তিঅরহতং দস্সেতি. অপ্পহীনা হি অনুসযা কারণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. যাৰ চ মগ্গেন তেসং অনুপ্পত্তিঅরহতা ন কতা হোতি, তাৰ তে এৰংপকারা এৰাতি ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি. সো এৰংপকারো উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো, ন খন্ধযমকাদীসু ৰিয উপ্পজ্জমানতা. তেনেৰ ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা উপ্পজ্জনৰারো অনুসযৰারেন নিন্নানাকরণো ৰিভত্তো. অনুরূপং কারণং পন লভিত্ৰা যে উপ্পজ্জিংসু উপ্পজ্জমানা চ, তেপি অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা অহেসুং ভৰন্তি চ. উপ্পত্তিঅরহতায এৰ চ তে উপ্পজ্জিংসু উপ্পজ্জন্তি চ, ন চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো অঞ্ঞে উপ্পত্তিঅরহা নাম অত্থি, তস্মা সব্বে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না কামরাগাদযো ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি. অপ্পহীনট্ঠেনেৰ হি অনুসযা, অপ্পহীনা চ অতীতাদযো এৰ, মগ্গস্স পন তাদিসানং অনুপ্পত্তিঅরহতাপাদনেন অনুসযপ্পহানং হোতীতি. অপ্পহীনাকারো নাম ধম্মাকারো, ন ধম্মো, ধম্মো এৰ চ উপ্পজ্জতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অপ্পহীনাকারো চ উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতী’’তি. সত্তানুসযাতি এত্থ যদি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা, অথ কস্মা সত্তেৰ ৰুত্তা, ননু সত্তানুসযতো অঞ্ঞেসম্পি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা অনুসযভাৰো আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি, অপ্পহীনমত্তস্সেৰ অনুসযভাৰস্স অৰুত্তত্তা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৰুচ্চতী’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১), তস্মা অপ্পহীনট্ঠেন থামগতো কিলেসোযেৰ অনুসযো নামাতি যুত্তং. থামগতন্তি চ অঞ্ঞেহি অসাধারণো সভাৰো দট্ঠব্বো. তথা হি ধম্মসভাৰবোধিনা তথাগতেন ইমেযেৰ ‘‘অনুসযা’’তি ৰুত্তা. থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো.

অনুসযউপ্পজ্জনৰারানং সমানগতিকত্তা যথা ‘‘অনুসেতী’’তি ৰচনং অপ্পহীনাকারদীপকং, এৰং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৰারেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনস্স অৰুত্ততা সক্কা ৰত্তুন্তি চে? তং ন, ৰচনত্থৰিসেসেন তংদ্ৰযস্স ৰুত্তত্তা. ‘‘অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জতী’’তি হি এতস্মিং অত্থে অৰিসিট্ঠেপি ‘‘অনুসেতী’’তি ৰচনং সন্তানে অনুসযিততং থামগতভাৰং দীপেতি. যদি তমেৰ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং দীপেয্য, কস্সচি ৰিসেসস্স অভাৰা উপ্পজ্জনৰারো ন ৰত্তব্বো সিযা, ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং পন উপ্পত্তিযোগ্গং দীপেতি. কস্মা? উপ্পজ্জনৰারেন উপ্পত্তিযোগ্গস্স দস্সিতত্তা, অনুসযসদ্দস্স সব্বদা ৰিজ্জমানানং অপরিনিপ্ফন্নসযনত্থতায নিৰারণত্থং উপ্পত্তিঅরহতায থামগতভাৰসঙ্খাতস্স যথাধিপ্পেতসযনত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং উপ্পত্তিযোগ্গৰচনং ৰুত্তং, তং সুৰুত্তমেৰাতি অধিপ্পাযো. তম্পি সুৰুত্তমেৰ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি সম্বন্ধো. তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতি.

পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারৰণ্ণনা

২. কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি কামাৰচরভূমিযং সুখায চ উপেক্খায চাতি অট্ঠকথাযং কামধাতুগ্গহণং দ্ৰিন্নং ৰেদনানং ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তং, এৰং সতি কামধাতুযা কামরাগানুসযস্স অনুসযট্ঠানতা ন ৰুত্তা হোতি. দ্ৰীসু পন রাগেসু ভৰরাগস্স তীসু ধাতূসু রূপারূপধাতূনং অনুসযট্ঠানতা ৰুত্তাতি কামধাতুযা কামরাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৰত্তব্বা. ধাতুৰেদনাসব্বসক্কাযপরিযাপন্নৰসেন হি তিপ্পকারং অনুসযানং অনুসযট্ঠানং ৰুত্তন্তি. তস্মা তীসু ধাতূসু কামধাতুযা তীসু ৰেদনাসু দ্ৰীসু ৰেদনাসু এত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতীতি ৰিসুং অনুসযট্ঠানতা ধাতুযা ৰেদনানঞ্চ যোজেতব্বা. দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি ইদঞ্চ ৰেদনাসু অনুসযমানো কামরাগানুসযো দ্ৰীস্ৰেৰ অনুসেতি, ন তীসূতি তিণ্ণম্পি ঠানতানিৰারণত্থমেৰ ৰুত্তন্তি ন সব্বাসু দ্ৰীসু অনুসযনপ্পত্তো অত্থি, তেন ৰেদনাৰিসেসনত্থং ন কামধাতুগ্গহণেন কোচি অত্থো. ভৰরাগানুসযনট্ঠানঞ্হি অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং অপরিযাপন্নং সক্কাযে কামরাগানুসযস্স অনুসযট্ঠানং ন হোতীতি পাকটমেতং. যথা চ ‘‘দ্ৰীসু ৰেদনাসূ’’তি ৰুত্তে পটিঘানুসযানুসযট্ঠানতো অঞ্ঞা দ্ৰে ৰেদনা গয্হন্তি, এৰং ভৰরাগানুসযানুসযনট্ঠানতো চ অঞ্ঞা তা গয্হন্তীতি.

এত্থ চ দ্ৰীহি ৰেদনাহি সম্পযুত্তেসু অঞ্ঞেসু চ পিযরূপসাতরূপেসু ইট্ঠরূপাদীসু উপ্পজ্জমানো কামরাগানুসযো সাতসন্তসুখগিদ্ধিযা পৰত্ততীতি দ্ৰীসু ৰেদনাসু তস্স অনুসযনং ৰুত্তং. অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জমানোপি হি সো ইমাসু দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুগতো হুত্ৰা সেতি সুখমিচ্চেৰ অভিলভতীতি. এৰং পটিঘানুসযো চ দুক্খৰেদনাসম্পযুত্তেসু অঞ্ঞেসু চ অপ্পিযরূপাসাতরূপেসু অনিট্ঠরূপাদীসু উপ্পজ্জমানো দুক্খপটিকূলতো দুক্খমিচ্চেৰ পটিহঞ্ঞতীতি দুক্খৰেদনমেৰ অনুগতো হুত্ৰা সেতি, তেন পন তস্মিং অনুসযনং ৰুত্তং. এৰং কামরাগপটিঘানং তীসু ৰেদনাসু অনুসযৰচনেন ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠেসু আরম্মণপকতিযা ৰিপরীতসঞ্ঞায চ ৰসেন ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসু কামরাগপটিঘানং উপ্পত্তি দস্সিতা হোতি. তত্থ উপ্পজ্জমানা হি তে তীসু ৰেদনাসু অনুসেন্তি নাম. ৰেদনাত্তযমুখেন ৰা এত্থ ইট্ঠাদীনং আরম্মণানং গহণং ৰেদিতব্বং, কামধাতুআদিগ্গহণেন কামস্সাদাদিৰত্থুভূতানং কামভৰাদীনং. তত্থ কামরাগানুসযো ভৰস্সাদৰসেন অনুসযমানো কামধাতুযা অনুসেতি, কামসুখস্সাদৰসেন অনুসযমানো সুখোপেক্খাৰেদনাসু. পটিঘো দুক্খপটিঘাতৰসেনেৰ পৰত্ততীতি যত্থ তত্থ পটিহঞ্ঞমানোপি দুক্খৰেদনায এৰ অনুসেতি. রূপারূপভৰেসু পন রূপারূপাৰচরধম্মেসু চ কামস্সাদস্স পৰত্তি নত্থীতি তত্থ অনুসযমানো রাগো ভৰরাগোইচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. ধাতুত্তযৰেদনাত্তযগ্গহণেন চ সব্বসক্কাযপরিযাপন্নানং গহিতত্তা ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৪৬) এৰমাদীনং ৰিস্সজ্জনেসু ধাতুত্তযৰেদনাত্তযৰিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযট্ঠানং ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ননু চ অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো পিহপচ্চযা উপ্পন্নদোমনস্সে পটিঘানুসযো নানুসেতি, তথা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামরাগেন নানুসযিতব্বন্তি তদনুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞাপি দিট্ঠানুসযানুসযনট্ঠানভূতা কামাৰচরৰেদনা সন্তীতি? হোন্তু, ন পন ধাতুত্তযৰেদনাত্তযতো অঞ্ঞং তদনুসযনট্ঠানং অত্থি, তস্মা তং ন ৰুত্তং. যস্মা পন ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৫২) ৰুত্তং, তস্মা অৰিসেসেন দুক্খং পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠানন্তি সমুদাযৰসেন গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা লোকিযসুখোপেক্খা কামরাগমানানুসযনট্ঠানন্তি.

অপিচ সুত্তে ‘‘ইধাৰুসো ৰিসাখ, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘কুদাস্সু নামাহং দোমনস্সং পজহেয্য’ন্তি, সো ইতি পটিসঞ্চিক্খিত্ৰা পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা তং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰীরিযং কত্ৰা অনাগামিমগ্গেন পটিঘস্স সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি পটিঘেনেৰ পটিঘপ্পহানং, দোমনস্সেন ৰা দোমনস্সপ্পহানং অত্থীতি. পটিঘুপ্পত্তিরহট্ঠানতায পন ইধ সব্বং দুক্খং ‘‘পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিপ্পরিযাযদেসনা হেসা, সা পন পরিযাযদেসনা. এৰঞ্চ কত্ৰা পঠমজ্ঝানৰিক্খম্ভিতং কামরাগানুসযং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, রাগং তেন পজহতি, ন তত্থ রাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৰুত্তং. এৰং চতুত্থজ্ঝানৰিক্খম্ভিতং অৰিজ্জানুসযং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা অরহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ‘‘সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অৰিজ্জং তেন পজহতি, ন তত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৰুত্তং. ন হি লোকিযচতুত্থজ্ঝানুপেক্খায অৰিজ্জানুসযো সব্বথা নানুসেতীতি সক্কা ৰত্তুং ‘‘সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু এত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ২) ৰুত্তত্তা, তস্মা অৰিজ্জানুসযস্সেৰ ৰত্থু চতুত্থজ্ঝানুপেক্খা, নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সঞ্চ পটিঘানুসযস্স ৰত্থু ন ন হোতীতি তত্থাপি তস্স অনুসযনং ৰেদিতব্বং. অৰত্থুভাৰতো হি ইধ অনুসযনং ন ৰুচ্চতি, ন সুত্তন্তেসু ৰিয ৰুত্তনযেন তংপটিপক্খভাৰতো তংসমুগ্ঘাতকমগ্গস্স বলৰূপনিস্সযভাৰতো চাতি.

এত্থ চ আরম্মণে অনুসযট্ঠানে সতি ভৰরাগৰজ্জো সব্বো লোভো কামরাগানুসযোতি ন সক্কা ৰত্তুং. দুক্খায হি ৰেদনায রূপারূপধাতূসু চ অনুসযমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তোপি লোভো লোভো এৰ, ন কামরাগানুসযো. যদি সিযা, দিট্ঠানুসযস্স ৰিয এতস্সপি ঠানং ৰত্তব্বং সিযাতি. অথ পন অজ্ঝাসযৰসেন তন্নিন্নতায অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং. যথা ইট্ঠানং রূপাদীনং সুখায চ ৰেদনায অপ্পটিলদ্ধং ৰা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো, পটিলদ্ধপুব্বং ৰা অতীতং নিরুদ্ধং ৰিগতং পরিণতং সমনুপস্সতো উপ্পজ্জমানো পটিঘো দুক্খে পটিহঞ্ঞনৰসেনেৰ পৰত্ততীতি দুক্খমেৰ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং, নালম্বিতং, এৰং দুক্খাদীসু অভিনিৰেসনৰসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তোপি লোভো সুখাভিসঙ্গৰসেনেৰ পৰত্ততীতি সাতসন্তসুখদ্ৰযমেৰস্স অনুসযট্ঠানং ৰুত্তন্তি ভৰরাগৰজ্জস্স সব্বলোভস্স কামরাগানুসযতা ন ৰিরুজ্ঝতি, একস্মিংযেৰ চ আরম্মণে রজ্জন্তি দুস্সন্তি চ. তত্থ রাগো সুখজ্ঝাসযো পটিঘো দুক্খজ্ঝাসযোতি তেসং নানানুসযট্ঠানতা হোতি.

এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? নো’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৪) ৰুত্তন্তি. অট্ঠকথাযং পন দ্ৰীসু ৰেদনাসু ইট্ঠারম্মণে চ দোমনস্সুপ্পত্তিং ৰত্ৰা ‘‘দোমনস্সমত্তমেৰ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ২) ৰুত্তত্তা যথা তত্থ পটিঘো পটিঘানুসযো ন হোতি, এৰং দুক্খাদীসু উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সহজাতো লোভো কামরাগানুসযো ন হোতিচ্চেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি. যং পনেতং ৰুত্তং ‘‘দোমনস্সমত্তমেৰ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো’’তি, এত্থ ন পটিঘানুসযোতি নত্থি পটিঘানুসযোতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৰাসঙ্কা অত্থীতি.

দেসনা সংকিণ্ণা ৰিয ভৰেয্যাতি ভৰরাগস্সপি কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু আরম্মণকরণৰসেনেৰ উপ্পত্তি ৰুত্তা ৰিয ভৰেয্য, তস্মা আরম্মণৰিসেসেন ৰিসেসদস্সনত্থং এৰং দেসনা কতা সহজাতৰেদনাৰিসেসাভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৰারো

১. অনুসযৰারৰণ্ণনা

৩. অনুসেতি উপ্পজ্জতীতি পচ্চুপ্পন্নৰোহারা পৰত্তাৰিরামৰসেন ৰেদিতব্বা. মগ্গেনেৰ হি অনুসযানং ৰিরামো ৰিচ্ছেদো হোতি, ন ততো পুব্বেতি.

২০. নাপি একস্মিং ঠানে উপ্পজ্জন্তি, ন একং ধম্মং আরম্মণং করোন্তীতি এত্থ পুরিমেন একস্মিং চিত্তুপ্পাদে উপ্পত্তি নিৰারিতা, পচ্ছিমেন একস্মিং আরম্মণেতি অযং ৰিসেসো. পুগ্গলোকাসৰারস্স পটিলোমে তেসং তেসং পুগ্গলানং তস্স তস্স অনুসযস্স অননুসযনট্ঠানং পকতিযা পহানেন চ ৰেদিতব্বং, ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলানং দুক্খায ৰেদনায তেসং তত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, নো চ তেসং তত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতি, তেসঞ্ঞেৰ পুগ্গলানং রূপধাতুযা অরূপধাতুযা অপরিযাপন্নে তেসং তত্থ কামরাগানুসযো চ নানুসেতি, পটিঘানুসযো চ নানুসেতী’’তি পকতিযা দুক্খাদীনং কামরাগাদীনং অননুসযট্ঠানতং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ কামরাগানুসযো চ নানুসেতি, পটিঘানুসযো চ নানুসেতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৫৬) অনুসযপ্পহানেন. এত্থ পুরিমনযেন ওকাসং অৰেক্খিত্ৰা পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানানং অনুসযানং অননুসযনং ৰুত্তং, পচ্ছিমনযেন পুগ্গলং অৰেক্খিত্ৰা ওকাসস্স কামধাতুআদিকস্স অনোকাসতাতি.

অনুসযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সানুসযৰারৰণ্ণনা

৬৬-১৩১. সানুসযপজহনপরিঞ্ঞাৰারেসু ‘‘সানুসযো, পজহতি, পরিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৰুত্তো. পুগ্গলস্স চ ইমস্মিং ভৰে সানুসযোতি এৰং ভৰৰিসেসেন ৰা, ইমস্মিং কামরাগানুসযেন সানুসযো ইমস্মিং ইতরেসু কেনচীতি এৰং ভৰানুসযৰিসেসেন ৰা সানুসযতানিরনুসযতাদিকা নত্থি. তথা দ্ৰীসু ৰেদনাসু কামরাগানুসযেন সানুসযো, দুক্খায ৰেদনায নিরনুসযোতি ইদম্পি নত্থি. ন হি পুগ্গলস্স ৰেদনা ওকাসো, অথ খো অনুসযানন্তি. অনুসযস্স পন তস্স তস্স সো সো অনুসযনোকাসো পুগ্গলস্স তেন তেন অনুসযেন সানুসযতায, তস্স তস্স পজহনপরিজাননানঞ্চ নিমিত্তং হোতি, অননুসযনোকাসো চ নিরনুসযতাদীনং, তস্মা ওকাসৰারেসু ভুম্মনিদ্দেসং অকত্ৰা ‘‘যতো ততো’’তি নিমিত্তত্থে নিস্সক্কৰচনং কতং, পজহনপরিঞ্ঞাৰারেসু অপাদানত্থে এৰ ৰা. ততো ততো হি ওকাসতো অপগমকরণং ৰিনাসনং পজহনং পরিজাননঞ্চাতি.

তত্থ যতোতি যতো অনুসযট্ঠানতো অনুলোমে, পটিলোমে অননুসযট্ঠানতোতি অত্থো. অনুসযানানুসযস্সেৰ হি নিমিত্তাপাদানভাৰদস্সনত্থং ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা ততো মানানুসযেন সানুসযোতি (যম.২.অনুসযযমক.৭৭), পজহতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৪৩) চ ‘‘দুক্খায ৰেদনায ততো কামরাগানুসযেন নিরনুসযোতি (যম. ২.অনুসযযমক.১১০), ন পজহতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৭৪-১৭৬) চ এৰমাদীসু রূপধাতুআদযো এৰ ভুম্মনিদ্দেসেনেৰ নিদ্দিট্ঠাতি. অট্ঠকথাযং পন চতুত্থপঞ্হৰিস্সজ্জনেন সরূপতো অনুসযনট্ঠানস্স দস্সিতত্তা তদত্থে আদিপঞ্হেপি ‘‘যতো’’তি অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তন্তি ইমমত্থং ৰিভাৰেত্ৰা পুন ‘‘যতো’’তি এতস্স ৰচনত্থং দস্সেতুং ‘‘উপ্পন্নেন কামরাগানুসযেন সানুসযো’’তি ৰুত্তং, তং পমাদলিখিতং ৰিয দিস্সতি. ন হি উপ্পন্নেনেৰ অনুসযেন সানুসযো, উপ্পত্তিরহট্ঠানতঞ্চ সন্ধাযেৰ নিস্সক্কৰচনং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি অপরিযাপন্নানং অনুসযুপ্পত্তিরহট্ঠানতাতি তং তথেৰ দিস্সতি. এৰং পনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – যতো উপ্পন্নেনাতি যতো উপ্পন্নেন ভৰিতব্বং, তেনাতি উপ্পত্তিরহট্ঠানে নিস্সক্কৰচনং কতন্তি. তথা সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জনকেনাতি. উপ্পত্তিপটিসেধে অকতে অনুপ্পত্তিযা অনিচ্ছিতত্তা সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জনকভাৰং আপন্নেন অনুপ্পজ্জনভাৰং অপনেতি নাম. সব্বত্থাতি এতস্স পন সব্বট্ঠানতোতি অযমত্থো ন ন সম্ভৰতি. ত্থ-কারঞ্হি ভুম্মতো অঞ্ঞত্থাপি সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তীতি.

সানুসযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পজহনৰারৰণ্ণনা

১৩২-১৯৭. পজহনৰারে যেন কামরাগানুসযাদযো সাৰসেসা পহীযন্তি, সো তে পজহতীতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা ৰত্তব্বো ন হোতি অপজহনসব্ভাৰা, তস্মা সন্নিট্ঠানে নিরৰসেসপ্পজহনকোযেৰ পজহতীতি ৰুত্তো, তস্মা ‘‘যো ৰা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামরাগানুসযং পজহতীতি? নো’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৩২) ৰুত্তং. যস্মা পন সংসযপদেন পহানকরণমত্তমেৰ পুচ্ছতি, ন সন্নিট্ঠানং করোতি, তস্মা যথাৰিজ্জমানং পহানং সন্ধায ‘‘যো কামরাগানুসযং পজহতি, সো মানানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতী’’তি ৰুত্তং. পটিলোমে পন ‘‘নপ্পজহতী’’তি পজহনাভাৰো এৰ সন্নিট্ঠানপদেন সংসযপদেন চ ৰিনিচ্ছিতো পুচ্ছিতো চ, তস্মা যেসং পজহনং নত্থি নিরৰসেসৰসেন পজহনকানং, তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা অপ্পজহনসব্ভাৰেনেৰ নপ্পজহন্তীতি ৰুত্তা, ন চ যথাৰিজ্জমানেন পহানেনেৰ ৰজ্জিতাতি দট্ঠব্বাতি. ‘‘অনাগামিমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা কামরাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তি ৰিচিকিচ্ছানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৬৫) এত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘পুথুজ্জনো পহানপরিঞ্ঞায অভাৰেন নপ্পজহতি, সেসা তেসং অনুসযানং পহীনত্তা’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১৩২-১৯৭) ৰুত্তং.

তত্থ কিঞ্চাপি কেসঞ্চি ৰিচিকিচ্ছানুসযো কেসঞ্চি উভযন্তি সেসানং তেসং পহীনতা অত্থি, তথাপি সোতাপন্নাদীনং ৰিচিকিচ্ছানুসযস্স পহীনতা উভযাপজহনস্স কারণং ন হোতীতি তেসং পহীনত্তা ‘‘নপ্পজহন্তী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, অথ পন কামরাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তীতি ইমং সন্নিট্ঠানেন তেসং পুগ্গলানং সঙ্গহিততাদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি ন তত্থ কারণং ৰত্তব্বং, পুচ্ছিতস্স পন সংসযত্থস্স কারণং ৰত্তব্বং. এৰং সতি ‘‘সেসা তস্স অনুসযস্স পহীনত্তা’’তি ৰত্তব্বন্তি? ন ৰত্তব্বং ‘‘যো কামরাগানুসযং নপ্পজহতি, সো দিট্ঠানুসযং ৰিচিকিচ্ছানুসযং নপ্পজহতী’’তি পটিক্খিপিত্ৰা পুচ্ছিতে সদিসৰিস্সজ্জনকে দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযে সন্ধায কারণস্স ৰত্তব্বত্তা, তস্মা তেসং অনুসযানং পহীনত্তাতি তেসং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযানং পহীনত্তা তে সংসযত্থসঙ্গহিতে অনুসযে নপ্পজহন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

পজহনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পহীনৰারৰণ্ণনা

২৬৪-২৭৪. পহীনৰারে ফলট্ঠৰসেনেৰ দেসনা আরদ্ধাতি অনুলোমং সন্ধায ৰুত্তং. পটিলোমে হি পুথুজ্জনৰসেনপি দেসনা গহিতাতি. ‘‘ফলট্ঠৰসেনেৰা’’তি চ সাধারণৰচনেন মগ্গসমঙ্গীনং অগ্গহিততং দীপেতি. অনুসযচ্চন্তপটিপক্খেকচিত্তক্খণিকানঞ্হি মগ্গসমঙ্গীনং ন কোচি অনুসযো উপ্পত্তিরহো, নাপি অনুপ্পত্তিরহতং আপাদিতো, তস্মা তে ন অনুসযসানুসযপহীনউপ্পজ্জনৰারেসু গহিতাতি.

২৭৫-২৯৬. ওকাসৰারে সো সো অনুসযো অত্তনো অত্তনো ওকাসে এৰ অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো পহীনো, অনাপাদিতো চ অপ্পহীনোতি পহীনাপ্পহীনৰচনানি তদোকাসমেৰ দীপেন্তি, তস্মা অনোকাসে তদুভযাৰত্তব্বতা ৰুত্তাতি. সাধারণট্ঠানে তেন সদ্ধিং পহীনো নাম হোতীতি তেন সদ্ধিং সমানোকাসে পহীনো নামাতি অত্থো, ন সমানকালে পহীনোতি.

পহীনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধাতুৰারৰণ্ণনা

৩৩২-৩৪০. ধাতুৰারে সন্তানং অনুগতা হুত্ৰা সযন্তীতি যস্মিং সন্তানে অপ্পহীনা, তংসন্তানে অপ্পহীনভাৰেন অনুগন্ত্ৰা উপ্পত্তিঅরহভাৰেন সযন্তীতি অত্থো. উপ্পত্তিরহতা এৰ হি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ইধাপি যুত্তাতি. এত্থ চ ন কামধাতুআদীনি ছ পটিনিসেধৰচনানি ধাতুৰিসেসনিদ্ধারণানি ন হোন্তীতি ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স ন কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিম্হি ৰুচ্চমানে ইমং নাম উপপজ্জন্তস্সাতি ন ৰিঞ্ঞাযেয্য, তস্মা তংমূলিকাসু যোজনাসু ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং রূপধাতুং অরূপধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তি পঠমং যোজেত্ৰা পুন অনুক্কমেন ‘‘ন কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিকা যোজনা কতা. এৰঞ্হি ন কামধাতুআদিপদেহি যথাৰুত্তধাতুযোযেৰ গহিতা, ন কঞ্চীতি ৰিঞ্ঞাযতি. যথা অনুসযৰারে ‘‘অনুসেন্তীতি পদস্স উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো গহিতো’’তি ৰুত্তং, তত্থাপি উপ্পজ্জমানমেৰ সন্ধায উপ্পজ্জন্তীতি গহেতুং ন সক্কা ‘‘যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা’’তিআদিৰচনতো. অথাপি অপ্পহীনতং সন্ধায উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো তত্থ গহিতো, ইধাপি সো ন ন যুজ্জতীতি. ভঙ্গাতি ভঞ্জিতব্বা, দ্ৰিধা কাতব্বাতি অত্থো. ননু ন কোচি অনুসযো যত্থ উপ্পজ্জন্তস্স অনুসেতি নানুসেতি চাতি দ্ৰিধা কাতব্বা, তত্থেৰ কস্মা ‘‘কতি অনুসযা ভঙ্গা? অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি কতানি. ন হি পকারন্তরাভাৰে সংসযো যুত্তোতি? ন ন যুত্তো, ‘‘অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি অৰুত্তে ভঙ্গাভাৰস্স অৰিঞ্ঞাতত্তাতি.

ধাতুৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুসযযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. চিত্তযমকং

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১-৬২. চিত্তযমকৰণ্ণনাযং আদিতোৰ তযো সুদ্ধিকমহাৰারা হোন্তীতি ইমে তযো মহাৰারা সরাগাদিকুসলাদীহি মিস্সকা সুদ্ধিকা চ, তেসু আদিতো সুদ্ধিকা হোন্তীতি অত্থো. মিস্সকেসু চ একেকস্মিং সরাগাদিমিস্সকচিত্তে তযো তযো মহাৰারা, তে তত্থ তত্থ পন ৰুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৰা ‘‘সোল়স পুগ্গলৰারা’’তিআদি ৰুত্তং, ন নিরন্তরং ৰুত্তেতি. ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা উপ্পাদনিরোধানং পচ্চুপ্পন্নানাগতকালানঞ্চ সংসগ্গৰসেন একেকায পুচ্ছায পৰত্তত্তা ‘‘উপ্পাদনিরোধকালসম্ভেদৰারো’’তি ৰুত্তো. এৰং সেসানম্পি ৰারানং তংতংনামতা পাল়িঅনুসারেন ৰেদিতব্বা.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৬৩. তথারূপস্সেৰ খীণাসৰস্স চিত্তং সন্ধাযাতি ইদং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিপচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিম্হি পুগ্গলে অধিপ্পেতে তঞ্চ চিত্তং অধিপ্পেতমেৰ হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অরহতো পচ্ছিমচিত্তম্পীতি নুপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতীতি এৰংপকারং ভঙ্গক্খণসমঙ্গিমেৰ সন্ধায ৰুত্তং.

৬৫-৮২. উপ্পাদৰারস্স দুতিযপুচ্ছাৰিস্সজ্জনে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে, নিরোধসমাপন্নানং, অসঞ্ঞসত্তানং তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থা’’তি এতস্স ‘‘সব্বেসং চিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নমেৰ হুত্ৰা উপ্পাদক্খণং অতীতত্তা উপ্পজ্জিত্থ নামা’’তি অত্থো ৰুত্তো. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ চেৰ উপ্পজ্জতি চাতি এতস্সপি উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামাতি দ্ৰযমেতং এৰং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি খণপচ্চুপ্পন্নে ‘‘উপ্পজ্জিত্থা’’তি অতীতৰোহারো অত্থি. যদি সিযা, যং ৰা পন চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘নো’’তি অৰত্ৰা ৰিভজিতব্বং সিযা. তথা ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থা’’তি এত্থ চ ‘‘নো’’তি অৰত্ৰা ‘‘আমন্তা’’তি ৰত্তব্বং সিযা. ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তি পন ভিজ্জমানচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো ৰুত্তো, তস্স অতীতং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, ন চ কিঞ্চি চিত্তং উপ্পজ্জতি. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি চ উপ্পজ্জমানচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো ৰুত্তো, তস্সপি অতীতং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং পন চিত্তং উপ্পজ্জতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. চিত্তন্তি হি সামঞ্ঞৰচনং একস্মিং অনেকস্মিঞ্চ যথাগহিতৰিসেসে তিট্ঠতীতি. ‘‘যস্স ৰা পন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জতীতি? চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তি এত্থ যস্স ৰা পন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি এতেন সন্নিট্ঠানেন গহিতপুগ্গলস্সেৰ চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি এৰং সব্বত্থ সন্নিট্ঠানৰসেন নিযমো ৰেদিতব্বো. উপ্পন্নুপ্পজ্জমানৰারো নিরুদ্ধনিরুজ্ঝমানৰারো চ পুগ্গলৰারাদীসু তীসুপি নিন্নানাকরণা উদ্দিট্ঠা নিদ্দিট্ঠা চ. তত্থ পুগ্গলৰারে অৰিসেসেন যং কঞ্চি তাদিসং পুগ্গলং সন্ধায ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, ধম্মৰারে চিত্তমেৰ, পুগ্গলধম্মৰারে পুগ্গলং চিত্তঞ্চাতি অযমেত্থ ৰিসেসো দট্ঠব্বো.

৮৩. অতিক্কন্তকালৰারে ইমস্স পুগ্গলৰারত্তা পুগ্গলো পুচ্ছিতোতি পুগ্গলস্সেৰ ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বং. যথা যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি এতেন ন কোচি পুগ্গলো ন গহিতো, এৰং যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি এতেন সন্নিট্ঠানেন ন কোচি ন গহিতো. ন হি সো পুগ্গলো অত্থি, যস্স চিত্তং উপ্পাদক্খণং অতীতং নত্থি, তে চ পন নিরুজ্ঝমানক্খণাতীতচিত্তা ন ন হোন্তীতি পঠমো পঞ্হো ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জিতব্বো সিযা, তথা দুতিযততিযা. চতুত্থো পন ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং চিত্তং ভঙ্গক্খণং অৰীতিক্কন্তং, নো চ তেসং চিত্তং উপ্পাদক্খণং অৰীতিক্কন্তং, ইতরেসং চিত্তং ভঙ্গক্খণঞ্চ অৰীতিক্কন্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ অৰীতিক্কন্ত’’ন্তি ৰিস্সজ্জিতব্বো ভৰেয্য, তথা অৰিস্সজ্জেত্ৰা কস্মা সব্বত্থ চিত্তমেৰ ৰিভত্তন্তি? চিত্তৰসেন পুগ্গলৰৰত্থানতো. খণস্স হি ৰীতিক্কন্ততায অতিক্কন্তকালতাৰচনেন ৰত্তমানস্স চ চিত্তস্স ৰসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো ৰুত্তো অতীতস্স চ, তত্থ পুরিমস্স চিত্তং ন ভঙ্গক্খণং ৰীতিক্কন্তং পচ্ছিমস্স ৰীতিক্কন্তন্তি এৰমাদিকো পুগ্গলৰিভাগো যস্স চিত্তস্স ৰসেন পুগ্গলৰৰত্থানং হোতি, তস্স চিত্তস্স তংতংখণৰীতিক্কমাৰীতিক্কমদস্সনৰসেন দস্সিতো হোতীতি সব্বৰিস্সজ্জনেসু চিত্তমেৰ ৰিভত্তং. অথ ৰা নযিধ ধম্মমত্তৰিসিট্ঠো পুগ্গলো পুচ্ছিতো, অথ খো পুগ্গলৰিসিট্ঠং চিত্তং, তস্মা চিত্তমেৰ ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰেদিতব্বং. যদিপি পুগ্গলপ্পধানা পুচ্ছা, অথাপি চিত্তপ্পধানা, উভযথাপি দুতিযপুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, তথা পন অৰত্ৰা নিরোধক্খণৰীতিক্কমেন অতিক্কন্তকালতা ন উপ্পাদক্খণৰীতিক্কমেন অতিক্কন্তকালতা ৰিয ৰত্তমানস্স অত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘অতীতং চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যস্স চিত্তং ন উপ্পজ্জমানন্তি এত্থ উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং যস্স চিত্তং ন হোতীতি অত্থো. এস নযো ‘‘ন নিরুজ্ঝমান’’ন্তি এত্থাপি.

১১৪-১১৬. মিস্সকৰারেসু যস্স সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছা, নোতি ৰিস্সজ্জনঞ্চ অট্ঠকথাযং দস্সিতং. পাল়িযং পন ‘‘যস্স সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি, তস্স সরাগং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি মাতিকাঠপনাযং ৰুত্তত্তা ৰিস্সজ্জনেপি তথেৰ সন্নিট্ঠানসংসযত্থেসু সরাগাদিমিস্সকচিত্তৰসেনেৰ পুচ্ছা উদ্ধরিত্ৰা ‘‘সরাগপচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতি, ইতরেসং সরাগচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি নিরুজ্ঝিস্সতি চেৰ উপ্পজ্জিস্সতি চা’’তি এৰমাদিনা নযেন যেভুয্যেন সুদ্ধিকৰারসদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং কাতব্বন্তি কত্ৰা সংখিত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.