১. পণ্ণত্তিৰারো
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১-১৬. ধম্মযমকৰণ্ণনাযং কুসলাদিধম্মানং মাতিকং ঠপেত্ৰাতি যথা মূলযমকে কুসলাদিধম্মা দেসিতা, যথা চ খন্ধযমকাদীসু ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা অঞ্ঞথা সঙ্গহেত্ৰা দেসিতা, তথা অদেসেত্ৰা যা কুসলাদীনং ধম্মানং ‘‘কুসলাকুসলা ধম্মা’’তিআদিকা মাতিকা, তং ইধ আদিম্হি ঠপেত্ৰা দেসিতস্সাতি অত্থো.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা
৩৩-৩৪. ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি এতস্স ৰিস্সজ্জনে ‘‘অব্যাকতা চাতি চিত্তসমুট্ঠানরূপৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, ইমস্মিং পন পঞ্হে কম্মসমুট্ঠানাদিরূপঞ্চ লব্ভতি, তং পন পটিলোমৰারস্স ৰিস্সজ্জনে সব্বেসং চৰন্তানং, পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে, আরুপ্পে অকুসলানং উপ্পাদক্খণে তেসং কুসলা চ ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি অব্যাকতা চ ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পজ্জমানম্পি কম্মসমুট্ঠানাদিরূপং অগ্গহেত্ৰা ‘‘অব্যাকতা চ ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰুত্তত্তা চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰ ইধাধিপ্পেতং. কম্মসমুট্ঠানাদিরূপে ন ৰিধানং, নাপি পটিসেধোতি কেচি ৰদন্তি, তথা চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰ সন্ধায ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তীতি? নো’’তি (যম. ৩.ধম্মযমক.১৬৩) ৰুত্তন্তি. তং পনেতং এৰং ন সক্কা ৰত্তুং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে কম্মসমুট্ঠানরূপাদীনম্পি উপ্পাদস্স উপ্পাদক্খণে চ নিরোধস্স এৰমাদীহি এৰ পাল়ীহি পটিসেধসিদ্ধিতো.
যে চ ৰদন্তি ‘‘যথা পটিসম্ভিদামগ্গে নিরোধকথাযং ‘সোতাপত্তিমগ্গক্খণে জাতা ধম্মা ঠপেত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানরূপং সব্বেপি ৰিরাগা চেৰ হোন্তি ৰিরাগারম্মণা ৰিরাগগোচরা ৰিরাগসমুদাগতা ৰিরাগপতিট্ঠা’তিআদীসু ‘ঠপেত্ৰা রূপ’ন্তি অৰত্ৰা চিত্তপটিবদ্ধত্তা চিত্তজরূপানং ‘ঠপেত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানরূপ’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি চিত্তপটিবদ্ধত্তা চিত্তজরূপমেৰ কথিত’’ন্তি, তঞ্চ তথা ন হোতি. যেসঞ্হি সোতাপত্তিমগ্গো সহজাতপচ্চযো হোতি, যেসু চ ৰিরাগাদিআসঙ্কা হোতি, তে সোতাপত্তিমগ্গসহজাতা ধম্মা সোতাপত্তিমগ্গক্খণে জাতা ধম্মাতি তত্থ ৰুত্তা. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে জাতাতি হি ৰচনং মগ্গে জাততং দীপেতি, ন চ কম্মজাদীনি অমগ্গে জাযমানানি মগ্গক্খণে জাতৰোহারং অরহন্তি তেসং তস্স সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সহজাতপচ্চযত্তাভাৰতো, তস্মা মগ্গক্খণে তংসহজাতধম্মেসু ঠপেতব্বং ঠপেতুং ‘‘ঠপেত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, ইধ পন কুসলাদিধম্মা যস্স যত্থ উপ্পজ্জন্তি নিরুজ্ঝন্তি চ, তস্স পুগ্গলস্স তস্মিঞ্চ ওকাসে অব্যাকতধম্মানং উপ্পাদনিরোধানং কুসলাদিপটিবদ্ধতা অপ্পটিবদ্ধতা চ আমট্ঠা, ন চ কম্মজাদিরূপং অব্যাকতং ন হোতি, তস্মা সন্নিট্ঠানেন গহিতস্স পুগ্গলস্স ওকাসে ৰা উপ্পাদনিরোধেসু ৰিজ্জমানেসু অব্যাকতানং তে ৰেদিতব্বা, অৰিজ্জমানেসু চ পটিসেধেতব্বা, ন চ অচিত্তপটিবদ্ধা অব্যাকতাতি এত্থ ন গহিতাতি সক্কা ৰত্তুং নিরোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানঞ্চ উপ্পাদনিরোধৰচনতোতি.
চতুত্থপঞ্হে পৰত্তে অকুসলাব্যাকতচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি ইদং ‘‘যস্স ৰা পন অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু পঞ্চৰোকারে অকুসলাব্যাকতচিত্তানং চতুৰোকারে চ অব্যাকতচিত্তস্সেৰ উপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো সন্ধায ৰুত্তং. এৰং সব্বত্থ সন্নিট্ঠানৰসেন ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
৭৯. ‘‘একাৰজ্জনেন ১৬৬ উপ্পন্নস্সা’’তি ৰুত্তং, নানাৰজ্জনেনপি পন ততো পুরিমতরজৰনৰীথীসু উপ্পন্নস্স ‘‘উপ্পাদক্খণে তেসং অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জিস্সন্তি, নো চ তেসং কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তী’’তি ইদং লক্খণং লব্ভতেৰ, তস্মা এতেন লক্খণেন সমানলক্খণং সব্বং যস্স চিত্তস্স অনন্তরা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি এতেনেৰ কুসলানাগতভাৰপরিযোসানেন তায এৰ সমানলক্খণতায দীপিতং হোতীতি দট্ঠব্বং. এস নযো অকুসলাতীতভাৰস্স অব্যাকতাতীতভাৰস্স চ আদিম্হি ‘‘দুতিযে অকুসলে’’তি, ‘‘দুতিযে চিত্তে’’তি চ ৰুত্তট্ঠানে. যথা হি ভাৰনাৰারে ভাৰনাপহানানং পরিযোসানেন অগ্গমগ্গেন ততো পুরিমতরানিপি ভাৰনাপহানানি দস্সিতানি হোন্তি, এৰমিধাপি তং তং তেন তেন আদিনা অন্তেন চ দস্সিতন্তি.
১০০. পঞ্চৰোকারে অকুসলানং ভঙ্গক্খণে তেসং অকুসলা চ ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি অব্যাকতা চ ধম্মা নিরুজ্ঝন্তীতি ৰচনেন পটিসন্ধিচিত্ততো সোল়সমং, ততো পরম্পি ৰা ভৰনিকন্তিচিত্তং হোতি, ন ততো ওরন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি.
পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.