২. পৰত্তিৰারো

১. উপ্পাদৰারৰণ্ণনা

১৮-২১. পৰত্তিৰারে চক্খাযতনমূলকানি একাদসাতি পটিসন্ধিচুতিৰসেন উপাদিন্নপৰত্তস্স উপ্পাদনিরোধৰচনে এতস্মিং অলব্ভমানৰিস্সজ্জনম্পি সদ্দাযতনেন সদ্ধিং যমকং পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰদতীতি দট্ঠব্বং. ছসট্ঠি যমকানীতি এত্থ চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযরূপাযতনমূলকেসু একেকং সদ্দাযতনমূলকানি পঞ্চাতি একাদস যমকানি ৰিস্সজ্জনৰসেন হাপেতব্বানি. ৰক্খতি হি ‘‘সদ্দাযতনস্স পটিসন্ধিক্খণে অনুপ্পত্তিতো তেন সদ্ধিং যমকস্স ৰিস্সজ্জনমেৰ নত্থী’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১).

দুতিযং কিঞ্চাপি পঠমেন সদিসৰিস্সজ্জনন্তিআদি পুগ্গলৰারমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওকাসৰারে পন অসদিসৰিস্সজ্জনত্তা ৰুত্তং, ন তং সব্বত্থ সদিসৰিস্সজ্জনন্তি ঞাপেতুং পুগ্গলৰারেপি ৰিস্সজ্জিতন্তি. গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনেহি সদ্ধিং তীণি যমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানীতি রূপাৰচরসত্তে সন্ধায ‘‘সচক্খুকানং অগন্ধকান’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জিতব্বত্তা ৰুত্তং. তেসঞ্হি ৰিরত্তকামকম্মনিব্বত্তস্স পটিসন্ধিবীজস্স এৰংসভাৰত্তা ঘানাদীনি গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি. ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. ননু তত্থ ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনং পৰত্তং, ইধ পন ঘানাযতনমূলকেসু ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৰ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বন্তি নত্থি সদিসৰিস্সজ্জনতাতি? সচ্চং, যথা পন তত্থ ঘানাযতনযমকেন জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, এৰমিধাপি জিৰ্হাকআযাযতনযমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, তস্মা তত্থ তত্থেৰ সদিসৰিস্সজ্জনতা পাল়িযং অনারুল়্হতায কারণন্তি. নিদস্সনভাৰেন পন গহিতং চক্খাযতনমূলকানং সদিসৰিস্সজ্জনকানং সদিসৰিস্সজ্জনং নিদস্সনভাৰেনেৰ কারণন্তি দস্সেন্তো ‘‘ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তা’’তি আহ. সদিসৰিস্সজ্জনতা চেত্থ ঘানাযতনমূলকেসু যেভুয্যতায দট্ঠব্বা. তেসু হি জিৰ্হাকাযাযতনযমকেসু তিণ্ণং পুচ্ছানং ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বং, পচ্ছিমপুচ্ছায ‘‘সকাযকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনাতি.

অথ ৰা যথা ৰেদনাক্খন্ধাদিমূলকানং সঞ্ঞাক্খন্ধাদিযমকানং অমিস্সককালভেদেসু তীসু ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন যথাৰুত্তৰচনস্স ৰিস্সজ্জনভাৰানুজাননং কত্তব্বন্তি অপুব্বস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰা ৰিস্সজ্জনং ন কতং, এৰমিধাপি ঘানাযতনমূলকং জিৰ্হাযতনযমকং অপুব্বস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰা পাল়িং অনারুল়্হন্তি পাকটোযমত্থো. কাযাযতনযমকং পন দুতিযপুচ্ছায ৰসেন ৰিস্সজ্জিতব্বং সিযা, সা চ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনা, তস্মা যস্সা পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনা কাতব্বা, তস্সা ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তা তংসেসানি পাল়িং অনারুল়্হানীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তথাতি ইদং পাল়িঅনারুল়্হতাসামঞ্ঞেনেৰ ৰুত্তং, ন কারণসামঞ্ঞেন. ঘানজিৰ্হাকাযাযতনানং পন অগব্ভসেয্যকেসু পৰত্তমানানং গব্ভসেয্যকেসু চ আযতনপারিপূরিকালে সহচারিতায অৰিসেসত্তা চ অপ্পৰিসেসত্তা চ একস্মিং ঘানাযতনযমকে ৰিস্সজ্জিতে ইতরানি দ্ৰে, ঘানাযতনমূলকেসু চ ৰিস্সজ্জিতেসু ইতরদ্ৰযমূলকানি ন ৰিস্সজ্জীযন্তীতি ৰেদিতব্বানি. রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ‘‘যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এতিস্সা পুচ্ছায ৰুত্তেহি রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি অধিপ্পাযো. রূপাযতনমূলকেসু হি মনাযতনযমকে আদিপুচ্ছায গন্ধরসফোট্ঠব্বযমকেসু আদিপুচ্ছানং সদিসৰিস্সজ্জনতা যমকানং অৰিস্সজ্জনে কারণভাৰেন ৰুত্তা. দুতিযপুচ্ছানঞ্হি পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বন্তি পুব্বে ৰুত্তনযেন ৰিস্সজ্জনং ন কাতব্বং, আদিপুচ্ছানঞ্চ ন কাতব্বন্তি.

হেট্ঠিমেহি সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি এত্থ গন্ধাযতনমূলকানং রসফোট্ঠব্বযমকানং রসাযতনমূলকস্স চ ফোট্ঠব্বযমকস্স পটিৰচনৰিস্সজ্জনেনেৰ ভৰিতব্বন্তি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনং ন কাতব্বন্তি যেসং কাতব্বং, তেসং গন্ধরসফোট্ঠব্বমূলকানং মনাযতনধম্মাযতনযমকানং চক্খাদিপঞ্চাযতনমূলকেহি মনাযতনধম্মাযতনযমকেহি সদিসৰিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. চক্খাযতনাদিমূলকানি সদ্দাযতনযমকানি সদ্দাযতনমূলকানি সব্বানি অৰিস্সজ্জনেনেৰ অলব্ভমানৰিস্সজ্জনতাদস্সনেন ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ছসট্ঠি যমকানি ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.

জচ্চন্ধম্পি জচ্চবধিরম্পীতি এত্থ চ জচ্চবধিরগ্গহণেন জচ্চন্ধবধিরো গহিতোতি ৰেদিতব্বো. সঘানকানং সচক্খুকানন্তি পরিপুণ্ণাযতনমেৰ ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তন্তি এত্থ এৰ-সদ্দং ৰুত্তন্তি-এতস্স পরতো যোজেত্ৰা যথা ‘‘সঘানকানং অচক্খুকান’’ন্তি ইদং অপরিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৰুত্তং, ন এৰং ‘‘সঘানকানং সচক্খুকান’’ন্তি এতং. এতং পন পরিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৰুত্তমেৰাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেন জচ্চবধিরম্পি সন্ধায ৰুত্ততা ন ৰারিতা হোতীতি.

২২-২৫৪. যত্থ চক্খাযতনন্তি রূপীব্রহ্মলোকং পুচ্ছতীতি নিযমতো তত্থ চক্খুসোতানং সহুপ্পত্তিমত্তং পস্সন্তো ৰদতি, ওকাসৰারে পন তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তা যত্থ কামধাতুযং রূপধাতুযঞ্চ চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ সোতাযতনম্পি একন্তেন উপ্পজ্জতীতি ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ১.আযতনযমক.২২) ৰুত্তং.

‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি কস্মা পটিঞ্ঞাতং, ননু যো গব্ভসেয্যকভাৰং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতি, তস্স রূপাযতনং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জিস্সতি, ন পন চক্খাযতনন্তি? যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তদৰত্থস্স পুগ্গলস্স রূপাযতনুপ্পাদতো উদ্ধং চক্খাযতনসন্তানুপ্পাদস্স পৰত্তিযম্পি ভৰিস্সন্তস্স পটিঞ্ঞাতব্বত্তা. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু গব্ভসেয্যকস্স পচ্ছিমভৰিকস্স উপপজ্জন্তস্স একাদসমসত্তাহা ওরতো ঠিতস্স রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি নো চ চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? তস্মিং ভৰে ভৰিস্সন্তস্স উপ্পাদস্স অনাগতভাৰেন অৰচনতো. ভৰন্তরে হি তস্স তস্স আযতনসন্তানস্স যো আদিউপ্পাদো পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ ভৰিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদো তব্ভাৰেন ৰুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নানন্তোগধত্তা. ন পন যো তস্মিংযেৰ ভৰে পৰত্তে ভৰিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদভাৰেন ৰুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তোগধত্তা. অদ্ধাৰসেন হেত্থ কম্মজপৰত্তস্স পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো অধিপ্পেতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.৩৬৮) ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং ইত্থীনং উপপজ্জন্তীনং, যা চ ইত্থিযো রূপাৰচরং অরূপাৰচরং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, যা চ ইত্থিযো এতেনেৰ ভাৰেন কতিচি ভৰে দস্সেত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তাসং উপপজ্জন্তীনং তাসং ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, নো চ তাসং পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰুত্তং. ন হি তাসং সব্বাসং তস্মিং ভৰে পৰত্তে পুরিসিন্দ্রিযং ন উপ্পজ্জিস্সতি লিঙ্গপরিৰত্তনসব্ভাৰা, ভৰন্তরে পন আদিউপ্পাদস্স অভাৰং সন্ধায ‘‘নো চ তাসং পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰুত্তং. ভৰন্তরে হি আদিউপ্পাদস্স অনাগতত্তং অধিপ্পেতন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কতিচি ভৰে দস্সেত্ৰা’’তি ভৰগ্গহণং কতন্তি.

‘‘আযতনানং পটিলাভো জাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮৮; ৰিভ. ২৩৫) ৰচনতো তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকস্স অৰস্সংভাৰীআযতনস্স যাৰ আযতনপারিপূরি, তাৰ উপ্পজ্জতীতি পন অত্থে গয্হমানে পুচ্ছাদ্ৰযৰিস্সজ্জনং সূপপন্নং হোতি. এৰঞ্চ সতি ‘‘যস্স ৰা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং পঞ্চৰোকারং উপপজ্জন্তানং, যে চ অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং উপপজ্জন্তানং তেসং সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতী’’তি এৰমাদীসু (যম. ১.আযতনযমক.৯৫) গব্ভসেয্যকাপি পচ্ছিমভৰিকাদযো উপপজ্জন্তা গহিতা হোন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৬) ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইদম্পি উপপন্নং হোতি. সোমনস্সিন্দ্রিযুপ্পাদকস্স কম্মস্স একন্তেন চক্খুন্দ্রিযুপ্পাদনতো গব্ভেপি যাৰ চক্খুন্দ্রিযুপ্পত্তি, তাৰ উপ্পজ্জমানতায তস্সা অভিনন্দিতব্বত্তা.

যং পন ‘‘যস্স ৰা পন যত্থ রূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতীতি? কামাৰচরা চৰন্তানং, অঘানকানং কামাৰচরং উপপজ্জন্তানং, রূপাৰচরানং তেসং তত্থ রূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৰচরং উপপজ্জন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.৭৬) ৰুত্তং, তং যে একাদসমসত্তাহা ওরতো কালং করিস্সন্তি, তেসং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকানং ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স তত্থ রূপাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? কামাৰচরং উপপজ্জন্তানং, অঘানকানং কামাৰচরা চৰন্তানং, রূপাৰচরানং তেসং তত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং তত্থ রূপাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি হি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৰচরা চৰন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.১৮১) ৰচনং অনুপ্পন্নেযেৰ ঘানাযতনে গব্ভসেয্যকানং চুতি অত্থীতি দীপেতি. ন হি কামাৰচরে গব্ভসেয্যকতো অঞ্ঞো অঘানকো অত্থি ধম্মহদযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৯৭৮ আদযো) ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি অৰুত্তত্তাতি. অথ কস্মা ওপপাতিকে এৰ সন্ধায ইধ, ইন্দ্রিযযমকে চ যথাদস্সিতাসু পুচ্ছাসু ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতীতি? যমকে সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্স একদেসে সংসযত্থসম্ভৰেন পটিৰচনস্স অকরণতো. ভিন্দিতব্বে হি ন পটিৰচনৰিস্সজ্জনং হোতি. যদি সিযা, পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনমেৰ ন সিযাতি. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৬) ইমিনা ‘‘গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থী’’তি ন ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্স দসিন্দ্রিযানি পাতুভৰন্তি? গব্ভসেয্যকানং সত্তানং সহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তানং উপপত্তিক্খণে দসিন্দ্রিযানি পাতুভৰন্তি কাযিন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং ৰা পুরিসিন্দ্রিযং ৰা জীৰিতিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং ৰা উপেক্খিন্দ্রিযং ৰা সদ্ধিন্দ্রিয’’ন্তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ১০১২).

নিরোধৰারে অনাগতকালভেদে যথা তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন তস্স উপ্পত্তিক্খণে ৰুত্তো, এৰং তস্সেৰ কম্মজসন্তানস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন তস্স উপ্পাদে ৰত্তব্বোতি সব্বত্থ উপপজ্জন্তানং এৰ সো তথা ৰুত্তো, ন উপ্পন্নানং. উপ্পন্নানং পন অঞ্ঞস্স অনাগতস্স সন্তানস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন ৰত্তব্বো, ন তস্সেৰ. তস্স হি উপ্পাদানন্তরং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতীতি. তস্মা অরহতং পৰত্তে সোতস্স চক্খুস্স চ ভেদে সতিপি অনাগতকালামসনৰসেনেৰ ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোতাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন সোতাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনদ্ৰযং উপপন্নমেৰ হোতীতি. যস্মা চ উপপত্তিঅনন্তরং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতি, তংনিট্ঠানভাৰতো পন চুতিযা নিরোধৰচনং, তস্মা পৰত্তে নিরুদ্ধেপি সন্তানেকদেসে অনিরুদ্ধং উপাদায অনিট্ঠিতনিরোধোতি চুতিযাৰ তস্স নিরোধোতি ৰুচ্চতি. ৰক্খতি হি ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং নিরুজ্ঝতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি, তেনেত্থাপি চুতিনিরোধে এৰ চ অধিপ্পেতে যঞ্চ পৰত্তে নিরুজ্ঝিস্সতি, তঞ্চ নিট্ঠানৰসেন চুতিযা এৰ নিরুজ্ঝিস্সতীতি ৰুত্তন্তি ‘‘আমন্তা’’তি যুত্তং পটিৰচনং. ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদীসু চ ‘‘পটিলদ্ধচক্খুকান’’ন্তিআদিনা অত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘যস্স চক্খাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স সোতাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং, অচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং চক্খাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং সোতাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি এত্থ আরুপ্পে পচ্ছিমভৰিকে ঠপেত্ৰা সব্বে উপপজ্জন্তা, অচক্খুকা চৰন্তা চ গহিতাতি দট্ঠব্বা. তে হি দুতিযকোট্ঠাসেন সঙ্গয্হন্তীতি তদপেক্খত্তা সাৰসেসমিদং সব্বৰচনং অচক্খুকৰচনঞ্চাতি. ‘‘আরুপ্পে পচ্ছিমভৰিকান’’ন্তি এত্থ চ অরূপতো পঞ্চৰোকারং অগচ্ছন্তা অনঞ্ঞূপপত্তিকাপি ‘‘অরূপে পচ্ছিমভৰিকা’’ইচ্চেৰ সঙ্গয্হন্তীতি ৰেদিতব্বা. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসূতি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধাতুযমকং

১-১৯. লব্ভমানানন্তি ইদং পৰত্তিৰারে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানঞ্চ চুতিপটিসন্ধিৰসেন অলব্ভমানতং সন্ধায ৰুত্তং.

ধাতুযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচ্চযমকং