দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা
১-৬. মূলট্ঠেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন মূলভাৰেন, ন পচ্চযমত্তট্ঠেন হেতুধম্মা হেতূ ধম্মাতি সমাসাসমাসনিদ্দেসভাৰো দ্ৰিন্নং পাঠানং ৰিসেসো. তথেৰাতি সম্পযোগতোৰ. সহেতুকানং হেতুসম্পযুত্তভাৰতো ‘‘সম্পযোগতো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, ন সহসদ্দস্স সম্পযোগত্থত্তা. সহ-সদ্দো পন একপুঞ্জে উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গা সহেতুকানং হেতূহি সমানদেসগহণানং হেতুআদিসব্ভাৰং দীপেতি, সম্পযুত্ত-সদ্দো একুপ্পাদাদিৰসেন সহ হেতূহি একীভাৰুপগমনং, ততো এৰ চ দ্ৰিন্নং দুকানং নানত্তং ৰেদিতব্বং. ধম্মনানত্তাভাৰেপি হি পদত্থনানত্তেন দুকন্তরং ৰুচ্চতি. ন হি হেতুদুকসঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞে সহেতুকদুকাদীহি ৰুচ্চন্তি, তে এৰ পন সহেতুকাহেতুকাদিভাৰতো সহেতুকদুকাদীহি ৰুত্তা. এৰং সহেতুকদুকসঙ্গহিতা এৰ হেতুসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰতো হেতুসম্পযুত্তদুকেন ৰুত্তা. ন হি ধম্মানং অৰুত্ততাপেক্খং দুকন্তরৰচনন্তি নত্থি পুনরুত্তিদোসো. দেসেতব্বপ্পকারজাননঞ্হি দেসনাৰিলাসো তথা দেসনাঞাণঞ্চাতি. তেন ধম্মানং তপ্পকারতা ৰুত্তা হোতি. সকলেকদেসৰসেন পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা চতুত্থাদযো তযো দুকা ৰুত্তা. সকলঞ্হি পঠমদুকং দুতিযদুকেকদেসেন সহেতুকপদেন ততিযদুকেকদেসেন হেতুসম্পযুত্তপদেন চ যোজেত্ৰা যথাক্কমং চতুত্থপঞ্চমদুকা ৰুত্তা, তথা পঠমদুকেকদেসং নহেতুপদং সকলেন দুতিযদুকেন যোজেত্ৰা ছট্ঠদুকো ৰুত্তো. ইদম্পি সম্ভৰতীতি এতেন অৰুত্তম্পি সম্ভৰৰসেন দীপিতন্তি দস্সেতি. সম্ভৰো হি গহণস্স কারণন্তি. যথা হেতুসহেতুকাতি ইদং সম্ভৰতীতি কত্ৰা গহিতং, এৰং হেতুঅহেতুকাতি ইদম্পি সম্ভৰতীতি কত্ৰা গহেতব্বমেৰাতি এৰং অঞ্ঞত্থাপি যোজেতব্বং.
এৰং পঠমদুকং দুতিযততিযদুকেসু দুতিযপদেহি যোজেত্ৰা ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চ, অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ, হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুৰিপ্পযুত্তা চ, হেতুৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি যে দ্ৰে দুকা কাতব্বা, তেসং সম্ভৰৰসেনেৰ সঙ্গহং দস্সেত্ৰা খো পন-পদেন অপরেসম্পি দুকানং সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘তত্র যদেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্রাতি পাল়িযং. অযং অতিরেকত্থোতি ইদানি যং ৰক্খতি, তমত্থমাহ. তত্থ পন অঞ্ঞেপি অঞ্ঞথাপীতি এতেসং ৰিসুং পৰত্তিযা দ্ৰে দুকা দস্সিতা, সহ পৰত্তিযা পন অযম্পি দুকো ৰেদিতব্বো ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’’তি, এতেসু পন পঞ্চসু দুকেসু দুতিযদুকেন ততিযদুকো ৰিয, চতুত্থদুকেন পঞ্চমদুকো ৰিয চ ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থত্তা ‘‘ন হেতু খো পন ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’’তি অযং দুকো ন ৰুত্তো. দস্সিতনিন্নানত্থনযো হি সো পুরিমদুকেহীতি. ইতরেসু চতূসু হেতূ চেৰ অহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতূ চেৰ হেতুৰিপ্পযুত্তদুকো, হেতুসহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো চ নহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ৰিয ন ৰত্তব্বো. তেসু পন দ্ৰীসু পচ্ছিমদুকে ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকা’’তি পদং চতুত্থদুকে পঠমপদেন নিন্নানাকরণত্তা ন ৰত্তব্বং, ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা অহেতুকা’’তি পদং ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা’’তি এতেন নিন্নানত্তা ন ৰত্তব্বং. অৰসিট্ঠে পন একস্মিং দুকে ‘‘অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি পদং ছট্ঠদুকে দুতিযপদেন একত্থত্তা ন ৰত্তব্বং. ইদানি ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চা’’তি ইদমেৰেকং পদং অৰসিট্ঠং, ন চ একেন পদেন দুকো হোতীতি তঞ্চ ন ৰুত্তন্তি. চতুত্থদুকে দুতিযপদেন পন সমানত্থস্স ছট্ঠদুকে পঠমপদস্স ৰচনং দুকপূরণত্থং, এতেন ৰা গতিদস্সনেন সব্বস্স সম্ভৰন্তস্স সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি সব্বো সম্ভৰদুকো পঠমদুকে দুতিযততিযদুকপক্খেপেন দস্সিতো, তেসু চ পঠমদুকপক্খেপেনাতি.
৭-১৩. সমানকালেন অসমানকালেন কালৰিমুত্তেন চ পচ্চযেন নিপ্ফন্নানং পচ্চযাযত্তানং পচ্চযভাৰমত্তেন তেসং পচ্চযানং অত্থিতং দীপেতুং সপ্পচ্চযৰচনং, ন সহেতুকৰচনং ৰিয সমানকালানমেৰ, নাপি সনিদস্সনং ৰিয তংসভাৰস্স অনত্থন্তরভূতস্স. সঙ্খত-সদ্দো পন সমেতেহি নিপ্ফাদিতভাৰং দীপেতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো দুকন্তরৰচনে কারণং. এত্থ চ অপ্পচ্চযা অসঙ্খতাতি বহুৰচননিদ্দেসো অৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদদস্সনৰসেন মাতিকাঠপনতো কতোতি ৰেদিতব্বো. উদ্দেসেন হি কুসলাদিসভাৰানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৰুচ্চতি, ন পরিচ্ছেদোতি অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন উদ্দেসো ৰুত্তোতি. রূপন্তি রূপাযতনং পথৰিযাদি ৰা. পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে রূপাযতনস্স অসঙ্গহিততা আপজ্জতীতি রুপ্পনলক্খণং ৰা রূপন্তি অযং অত্থনযো ৰুত্তো. তত্থ রূপন্তি রুপ্পনসভাৰো. ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. দুক্খসচ্চং ৰা লোকো, তত্থ তেনেৰ লোকসভাৰেন ৰিদিতাতি লোকিযা.
এৰং সন্তে চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানিতব্বস্স রূপাযতনস্স তেনেৰ নৰিজানিতব্বস্স সদ্দাযতনাদিকস্স চ নানত্তা দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি. এৰং পন দুকে ৰুচ্চমানে দুকবহুতা আপজ্জতি, যত্তকানি ৰিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকা ৰুত্তা সমত্তা ঠপেত্ৰা সব্বধম্মারম্মণানি ৰিঞ্ঞাণানি. তেসু চ দুকস্স পচ্ছেদো আপজ্জতি, তথা চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকং ন সিযা, নিদ্দেসেন চ ৰিরুদ্ধং ইদং ৰচনং. যো চ তত্থ ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যাতি অযং দুকো ন হোতী’’তি পটিসেধো কতো, সো চ কথং যুজ্জেয্য. ন হি সমত্থা অট্ঠকথা পাল়িং পটিসেধেতুন্তি, ন চ কেনচি-সদ্দস্স তেনেৰাতি অযং পদত্থো সম্ভৰতি, ‘‘কেনচী’’তি এতস্স আদিপদস্স অনিযমিতং যং কিঞ্চি একং পদত্থো, তং ৰত্ৰা ৰুচ্চমানস্স ‘‘কেনচী’’তি দুতিযপদস্স যং কিঞ্চি অপরং অনিযমিতং পদত্থোতি লোকসিদ্ধমেতং, তথেৰ চ নিদ্দেসো পৰত্তো, ন চেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বধম্মভেদেন দুকভেদো সমত্তো আপজ্জতি যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি, তস্মা নত্থি দুকবহুতা. ন হি একংযেৰ ৰিঞ্ঞাতব্বং কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যং কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ, কিন্তু অপরম্পি অপরম্পীতি সব্বৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, ৰিঞ্ঞাণনানত্তেন চ ৰিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৰা অযং দুকো ৰুত্তো, ন ৰিঞ্ঞাতব্বানং অত্থন্তরতাযাতি. এতস্স পন দুকস্স নিক্খেপরাসিনিদ্দেসো দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তিদস্সনৰসেন পৰত্তো. অত্থুদ্ধারনিদ্দেসো নিরৰসেসদুকসঙ্গহিতধম্মদস্সনৰসেনাতি ৰেদিতব্বো.
১৪-১৯. চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰীথীসু তদনুগতমনোৰিঞ্ঞাণৰীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৰত্তি অত্থি, কামাসৰাদযো এৰ পন ৰণতো যূসং ৰিয পগ্ঘরণকঅসুচিভাৰেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৰ ‘‘আসৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘরণকঅসুচিম্হি নিরুল়্হো আসৰসদ্দোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুন্তি ততো পরং মগ্গফলেসু অপ্পৰত্তিতো ৰুত্তং. এতে হি আরম্মণকরণৰসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পরং ন গচ্ছন্তীতি. ননু ততো পরং ভৰঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৰভাৰেন অন্তোগধত্তা ততো পরতাভাৰতো. এত্থ চ গোত্রভুৰচনেন গোত্রভুৰোদানফলসমাপত্তিপুরেচারিকপরিকম্মানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি, পঠমমগ্গপুরেচারিকমেৰ ৰা গোত্রভু অৰধিনিদস্সনভাৰেন গহিতং, ততো পরং মগ্গফলসমানতায পন অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৰীথিযং ফলসমাপত্তিৰীথিযং নিরোধানন্তরঞ্চ পৰত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ পৰত্তি নিৰারিতা আসৰানন্তি ৰেদিতব্বা. সৰন্তীতি গচ্ছন্তি. দুৰিধো হি অৰধি অভিৰিধিৰিসযো অনভিৰিধিৰিসযো চ. অভিৰিধিৰিসযং কিরিযা ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি ‘‘আভৰগ্গা ভগৰতো যসো গতো’’তি, ইতরং বহি কত্ৰা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৰুট্ঠো দেৰো’’তি. অযঞ্চ আ-কারো অভিৰিধিঅত্থো ইধ গহিতোতি ‘‘অন্তোকরণত্থো’’তি ৰুত্তং.
চিরপারিৰাসিযট্ঠো চিরপরিৰুত্থতা পুরাণভাৰো. আদি-সদ্দেন ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৰিজ্জাসৰভৰাসৰানঞ্চ চিরপরিৰুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৰভাৰীনং কামাসৰদিট্ঠাসৰানঞ্চ চিরপরিৰুত্থতা দস্সিতা হোতি. অঞ্ঞেসুপি যথাৰুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেসু মানাদীসু ৰিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৰসেন অভিব্যাপনং মদকরণৰসেন আসৰসদিসতা চ এতেসংযেৰ, নাঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৰেৰ আসৰসদ্দো নিরুল়্হো দট্ঠব্বো. আযতং ৰা সৰন্তি ফলন্তীতি আসৰা. ন হি কিঞ্চি সংসারদুক্খং আসৰেহি ৰিনা উপ্পজ্জমানং অত্থীতি. আরম্মণভাৰেন যে ধম্মা ৰণো ৰিয আসৰে পগ্ঘরন্তি, তে অসম্পযোগে অতব্ভাৰেপি সহ আসৰেহীতি সাসৰা, আসৰৰন্তোতি অত্থো.
ওসানদুকে ‘‘নো আসৰা খো পনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘আসৰৰিপ্পযুত্তা খো পনা’’তি ৰচনং সাসৰানং সহেতুকানং ৰিয সম্পযুত্তেহি তংসহিততা ন হোতীতি দস্সনত্থং. এৰং সেসগোচ্ছকেসুপি যথাসম্ভৰং ৰিপ্পযুত্তগ্গহণে পযোজনং দট্ঠব্বং. অপিচ ‘‘নো আসৰা খো পন ধম্মা সাসৰা’’তি ইদং পদং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন নিন্নানং, ন চ একেন দুকো হোতি, তস্মা আসৰৰিপ্পযুত্তপদমেৰ গহেত্ৰা ওসানদুকযোজনা ঞাযাগতাতি কতা. হেতুগোচ্ছকে পন হেতুৰিপ্পযুত্তানং সহেতুকতা নত্থীতি তে গহেত্ৰা দুকযোজনায অসক্কুণেয্যত্তা নহেতুপদং গহেত্ৰা ওসানদুকযোজনা কতা. যে ৰা পন পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একো, ততিযস্স দ্ৰে, পঠমস্স দুতিযে একো, ততিযে দ্ৰে, দুতিযস্স ততিযে একো, দুতিযে চ ততিযস্স একোতি অট্ঠ দুকা লব্ভন্তি, তেসু তীহি ইতরে চ নযতো দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. এস নযো সেসগোচ্ছকেসুপি.
২০-২৫. কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানং পচ্চযভাৰেন তত্থ সংযোজেন্তি, সতিপি অঞ্ঞেসং তপ্পচ্চযভাৰে ন ৰিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৰো অত্থি, ওরম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতেহি চ তংতংভৰনিব্বত্তককম্মনিযমো ভৰনিযমো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৰং নিব্বত্তেন্তীতি. সংযোজেতব্বাতি ৰা সংযোজনিযা, সংযোজনে নিযুত্তাতি ৰা. দূরগতস্সপি আকড্ঢনতো নিস্সরিতুং অপ্পদানৰসেন বন্ধনং সংযোজনং, গন্থকরণং সঙ্খলিকচক্কলকানং ৰিয পটিবদ্ধতাকরণং ৰা গন্থনং গন্থো, সংসিলিসকরণং যোজনং যোগোতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি ৰেদিতব্বো. ধম্মানং সভাৰকিচ্চৰিসেসঞ্ঞুনা পন ভগৰতা সম্পযুত্তেসু আরম্মণেসু তপ্পচ্চযেসু চ তেহি তেহি নিপ্ফাদিযমানং তং তং কিচ্চৰিসেসং পস্সন্তেন তে তে ধম্মা তথা তথা আসৰসংযোজনগন্থাদিৰসেন ৰুত্তাতি ‘‘কিমত্থং এতেযেৰ ধম্মা এৰং ৰুত্তা, কস্মা চ ৰুত্তা এৰ পুন ৰুত্তা’’তি ন চোদেতব্বমেতং.
২৬-৩৭. গন্থনিযাতি এত্থ অযমঞ্ঞো অত্থো ‘‘গন্থকরণং গন্থনং, গন্থনে নিযুত্তাতি গন্থনিযা, গন্থযিতুং সক্কুণেয্যা, গন্থযিতুং অরহন্তীতি ৰা গন্থনিযা’’তি. এৰং ওঘনিযাদীসুপি দট্ঠব্বং. তেনাতিক্কমতীতি এতং ধাত্ৰত্থং গহেত্ৰা ওঘনিযাতি পদসিদ্ধি কতা.
৫০-৫৪. ধম্মসভাৰং অগ্গহেত্ৰা পরতো আমসন্তীতি পরামাসা. পরতোতি নিচ্চাদিতো. আমসন্তীতি সভাৰপটিসেধেন পরিমজ্জন্তি.
৫৫-৬৮. সভাৰতো ৰিজ্জমানং অৰিজ্জমানং ৰা ৰিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিতং আরম্মণং অগ্গহেত্ৰা অপ্পৰত্তিতো আলম্বমানা ধম্মা সারম্মণা. চিন্তনং গহণং আরম্মণূপলদ্ধি. চেতসি নিযুত্তা, চেতসা সংসট্ঠা ৰা চেতসিকা. দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্ততায একীভাৰমিৰুপগমনং নিরন্তরভাৰুপগমনং. যেসং রূপানং চিত্তং সহজাতপচ্চযো হোতি, তেসং চিত্তস্স চ সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তন্তি নিরন্তরভাৰানুপগমনং ৰেদিতব্বং. একতো ৰত্তমানাপীতি অপি-সদ্দো কো পন ৰাদো একতো অৰত্তমানাতি এতমত্থং দীপেতি. ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং – অৰিনিব্ভোগরূপানং কিং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা, উদাহু ৰিসংসট্ঠতাতি? ৰিসুং আরম্মণভাৰেন সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা, নাপি ৰিসংসট্ঠতা সংসট্ঠাতি অনাসঙ্কনীযসভাৰত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠসভাৰত্তা রূপনিব্বানেহিপি সো সংসট্ঠভাৰো অত্থি নত্থীতি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতরেহি, ইতরেসঞ্চ তেহি ৰিসংসট্ঠসভাৰতা ৰুচ্চতি, ন পন রূপানং রূপেহি কত্থচি সংসট্ঠতা অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৰতো ৰিসংসট্ঠতা চ রূপানং রূপেহি ন ৰুচ্চতীতি. এস হি তেসং সভাৰোতি. চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানাদিপদেসু সংসট্ঠসমুট্ঠানাদিসদ্দা চিত্তসদ্দাপেক্খাতি পচ্চেকং চিত্তসদ্দসম্বন্ধত্তা চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি পচ্চেকং যোজেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো. উপাদিযন্তেৰাতি ভূতানি গণ্হন্তি এৰ, নিস্সযন্তি এৰাতি অত্থো. যথা ভূতানি উপাদিযন্তি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, ন তথা এতানি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, তস্মা উপাদা. অথ ৰা ভূতানি অমুঞ্চিত্ৰা তেসং ৰণ্ণনিভাদিভাৰেন গহেতব্বতো উপাদা.
৭৫-৮২. সংকিলিট্ঠত্তিকে ৰুত্তনযেনাতি সং-সদ্দং অপনেত্ৰা কিলিসন্তীতি কিলেসাতিআদিনা নযেন.
৮৩-১০০. কামাৰচরাদীসু অযমপরো অত্থো – কামতণ্হা কামো, এৰং রূপারূপতণ্হা রূপং অরূপঞ্চ. আরম্মণকরণৰসেন তানি যত্থ অৰচরন্তি, তে কামাৰচরাদযোতি. এৰঞ্হি সতি অঞ্ঞভূমীসু উপ্পজ্জমানানং অকামাৰচরাদিতা কামাৰচরাদিতা চ নাপজ্জতীতি সিদ্ধং হোতি. নিক্খেপকণ্ডেপি ‘‘এত্থাৰচরা’’তি ৰচনং অৰীচিপরনিম্মিতপরিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায আরম্মণভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নতায ৰেদিতব্বা. যদি পরিযাপন্নসদ্দস্স অন্তোগধাতি অযমত্থো, মগ্গাদিধম্মানঞ্চ লোকুত্তরন্তোগধত্তা পরিযাপন্নতা আপজ্জতি. ন হি ‘‘পরিযাপন্না’’তি এত্থ তেভূমকগহণং অত্থীতি? নাপজ্জতি সব্বদা পৰত্তমানস্স পচ্চক্খস্স লোকস্স ৰসেন পরিযাপন্ননিচ্ছযতো. অথ ৰা পরিচ্ছেদকারিকায তণ্হায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আপন্না পটিপন্না গহিতাতি পরিযাপন্না.
অনীয-সদ্দো বহুলা কত্তুঅভিধাযকোতি ৰট্টচারকতো নিয্যন্তীতি নিয্যানীযা, নী-কারস্স রস্সত্তং য-কারস্স চ ক-কারত্তং কত্ৰা ‘‘নিয্যানিকা’’তি ৰুত্তং, নিয্যানকরণসীলা ৰা নিয্যানিকা. উত্তরিতব্বস্স অঞ্ঞস্স নিদ্দিট্ঠস্স অভাৰা নিদ্দিসিযমানা সউত্তরা ধম্মাৰ উত্তরিতব্বাতি ‘‘অত্তান’’ন্তি আহ. রাগাদীনন্তি রাগাদীনং দসন্নং কিলেসানং সব্বনিযতাকুসলানং ৰা. তেহি নানপ্পকারদুক্খনিব্বত্তকেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি অকন্দন্তাপি কন্দনকারণভাৰতো. যস্মা পন পহানেকট্ঠতাৰসেন চ ‘‘সরণা’’তি আহ, তস্মা ‘‘রাগাদীন’’ন্তি ৰচনেন রাগদোসমোহাৰ গহিতাতি ঞাযতি. রণ-সদ্দো ৰা রাগাদিরেণূসু নিরুল়্হো দট্ঠব্বো, রণং ৰা যুদ্ধং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯; চূল়নি. নন্দমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) এৰমাদিকা চ অকুসলা সেনা অরিযমগ্গযুদ্ধেন জেতব্বত্তা সযুদ্ধত্তা ‘‘সরণা’’তি ৰুচ্চন্তীতি. অরণৰিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) পন সদুক্খা সউপঘাতা সউপাযাসা সপরিল়াহা মিচ্ছাপটিপদাভূতা কামসুখানুযোগাদযো ‘‘সরণা’’তি ৰুত্তাতি দুক্খাদীনং রণভাৰো তন্নিব্বত্তকসভাৰানং অকুসলানং সরণতা চ ৰেদিতব্বা.
পিট্ঠিদুকা সমত্তা.
সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা
১০১-১০৮. ৰিজ্জারাসন্তোগধধম্মা ৰিজ্জাসভাগতায তদেকদেসে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তীতি ৰুত্তা. ৰজিরস্স যত্থ তং পততি, তত্থ অভেজ্জং নাম কিঞ্চি মণিপাসাণাদি নত্থি, ন চ তেন গমনমগ্গো ৰিরুহতি, এৰমেৰ অরহত্তমগ্গেন যত্থ সো উপ্পজ্জতি, তস্মিং সন্তানে অভেজ্জো কিলেসো নাম নত্থি, ন চ ভিন্নো পুন ৰিরুহতীতি ৰজিরুপমতা ৰেদিতব্বা. তদুপচারেন বালা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. কণ্হাভিজাতীতি অপাযা ৰুচ্চন্তি মনুস্সেসু চ দোভগ্গিযং. তপনস্স ৰা দুক্খস্স হিতাতি তপনিযা.
দাসাদীসুপি সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দা ৰিয অতথত্তা ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তা অধিৰচনা. যস্মা পন অধিৰচননিরুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি, সব্বঞ্চ ৰচনং অধিৰচনাদিভাৰং ভজতি, তস্মা তেসুপি ৰচনৰিসেসেসু ৰিসেসেন পৰত্তেহি অধিৰচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৰচনানি অত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৰুত্তানীতি এতেনাধিপ্পাযেন অযং অত্থযোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাগে, উপরি ৰচনং অধিৰচনং. কস্স উপরি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি ৰিদিতোৰাযমত্থো. অধীনং ৰা ৰচনং অধিৰচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসনে নিচ্ছিতং, নিযতং ৰা ৰচনং নিরুত্তি. পথৰীধাতুপুরিসাদিতংতংপকারেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৰং অধিৰচনাদিপদানং সব্বৰচনেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞথা সিরিৰড্ঢকধনৰড্ঢকপ্পকারানমেৰ অভিলাপানং অধিৰচনতা, অভিসঙ্খরোন্তীতি এৰংপকারানমেৰ নিদ্ধারণৰচনানং নিরুত্তিতা, তক্কো ৰিতক্কোতি এৰংপকারানমেৰ একমেৰত্থং তেন তেন পকারেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি.
১০৯-১১৮. ফস্সো ৰেদনাতি সব্বদাপি অরূপধম্মানং ফস্সাদিনামকত্তা পথৰিযাদীনং কেসকুম্ভাদিনামন্তরাপত্তি ৰিয নামন্তরানাপজ্জনতো চ সদা অত্তনাৰ কতনামতায চতুক্খন্ধনিব্বানানি নামকরণট্ঠেন নামং. নমনং অৰিনাভাৰতো আরম্মণাভিমুখতা, নমনহেতুভূততা নামনং. অথ ৰা অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিয অধিৰচনং নামমন্তরেন যে অনুপচিতবোধিসম্ভারানং গহণং ন গচ্ছন্তি, তে নামাযত্তগ্গহণা নামং. রূপং পন ৰিনাপি নামসাধনং অত্তনো রুপ্পনসভাৰেন গহণং উপযাতীতি রূপং.
১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পরিকম্মং পৰত্তং, ইতো পরং ভৰঙ্গং, মজ্ঝে সমাপত্তীতি এৰং সমাপত্তীনং অপ্পনাপরিচ্ছেদপঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো পুব্বে ৰুট্ঠানে পরিচ্ছেদকরণঞাণং. লক্খণাদিৰসেন অনিচ্চাদিৰসেন চ মনসি করণং মনসিকারো.
১২৪-১৩৪. সুচিসীলতা সোরচ্চং. সা হি সোভনকম্মরততাতি. সম্মোদকস্স, সম্মোদকো ৰা মুদুভাৰো সম্মোদকমুদুভাৰো, সণ্হৰাচতা. ‘‘অগুত্তদ্ৰারতা’’তি ৰুত্তে কেসু দ্ৰারেসূতি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘ইন্দ্রিযেসূ’’তি ৰুত্তং. সম্পজানাতীতি সম্পজানো, তস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং. তদপি ঞাণং যস্মা সম্পজানাতি, তস্মা ‘‘সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি আহ. অপ্পটিসঙ্খানে নিমিত্তে ৰিসযে ৰা. ৰীরিযসীসেনাতি ৰীরিযপামোক্খেন. উপ্পন্নং বলন্তি ৰীরিযোপত্থম্ভেন হি কুসলভাৰনা বলৰতী থিরা উপ্পজ্জতীতি তথা উপ্পন্না বলৰতী কুসলভাৰনা বলৰন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৰুচ্চন্তি. কসিণনিমিত্তং ৰিয সঞ্ঞাণং ৰিয সৰিগ্গহং ৰিয চ সুট্ঠু উপলক্খেতব্বাকারং ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. সমথো চ এৰং আকারোতি ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰুত্তো. তথা হি সো পচ্চৰেক্খন্তেন পচ্চৰেক্খণতো গয্হতীতি. উদ্ধচ্চমিৰ চিত্তং ন ৰিক্খিপতীতি, ৰিক্খেপপটিক্খেপো ৰা অৰিক্খেপো.
১৩৫-১৪২. সীলমেৰ পুনপ্পুনং আসেৰিযমানং লোকিযং লোকুত্তরম্পি সীলং পরিপূরেতীতি ‘‘সীলপরিপূরণতো’’তি ৰুত্তং. সীলস্স সম্পদাতি কারণসীলম্পি ফলসীলম্পি সম্পন্নসমুদাযস্স একদেসৰসেন ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘কতমে চ থপতি অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং অকুসলং ৰচীকম্মং পাপকো আজীৰো’’তি (ম. নি. ২.২৬৪) ৰুত্তত্তা সব্বম্পি কুসলাকুসলং ‘‘সীল’’ন্তি গহেত্ৰা তত্থ কুসলসীলং নিদ্ধারেত্ৰা ‘‘সীলসম্পদা’’তি ৰুত্তং. এৰং দিট্ঠিসম্পদাপি ৰেদিতব্বা.
দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি কম্মস্সকতঞাণাদিসঙ্খাতা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি চেৰাতি পটিপাটিযা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পনাতি চ পদদ্ৰযস্স সমানত্তা পঞ্ঞা. যথাদিট্ঠিস্সাতি নিব্বত্তিতপ্পকারদিট্ঠিস্স নিব্বত্তেতব্বপধানানুরূপদিট্ঠিস্স ৰা যথাদিট্ঠিপৰত্তকিরিযস্স ৰা. সংৰেগোতি সহোত্তপ্পং ঞাণং, ওত্তপ্পমেৰ ৰা. সমত্তং তুস্সনং তিত্তি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, অসন্তুট্ঠিস্স ভাৰো অসন্তুট্ঠিতা. ৰীরিযপ্পৰাহে পৰত্তমানে অন্তরা এৰ পটিগমনং নিৰত্তনং পটিৰানং, তং অস্স অত্থীতি পটিৰানী, ন পটিৰানী অপ্পটিৰানী, তস্স ভাৰো অপ্পটিৰানিতা. ৰিমুচ্চনং নাম আরম্মণে অধিমুত্ততা কিলেসেহি সব্বসঙ্খারেহি চ নিস্সটতা চ. পটিসন্ধিৰসেনাতি কিলেসানং তংতংমগ্গৰজ্ঝানং উপ্পন্নমগ্গে খন্ধসন্তানে পুন সংদহনৰসেন. অনুপ্পাদভূতেতি তংতংফলে. অনুপ্পাদপরিযোসানেতি অনুপ্পাদকরো মগ্গো অনুপ্পাদো, তস্স পরিযোসানে.
সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.