৩. লোকসুত্তৰণ্ণনা

২৩. ততিযে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. অত্থতো পুরিমস্মিং অরিযসচ্চদ্ৰযং, ইধ পন দুক্খং অরিযসচ্চং ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘লোকোতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. ৰিসংযুত্তোতি ৰিসংসট্ঠো ন পটিবদ্ধো, সব্বেসং সংযোজনানং সম্মদেৰ সমুচ্ছিন্নত্তা ততো ৰিপ্পমুত্তোতি অত্থো. লোকসমুদযোতি সুত্তন্তনযেন তণ্হা, অভিধম্মনযেন পন অভিসঙ্খারেহি সদ্ধিং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. লোকনিরোধোতি নিব্বানং. সচ্ছিকতোতি অত্তপচ্চক্খো কতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সো হি লোকনিরোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং অরিযেহি পটিপজ্জীযতি চাতি লোকনিরোধগামিনী পটিপদাতি ৰুচ্চতি.

এত্তাৰতা তথানি অভিসম্বুদ্ধো যাথাৰতো গতোতি তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. চত্তারি হি অরিযসচ্চানি তথানি নাম. যথাহ –

‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০; পটি. ম. ২.৮) ৰিত্থারো.

অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, গতোতি চ অৰগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা ভগৰা সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায অৰিপরীতায গতো অৰগতো, তস্মা লোকো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং অৰিপরীতং গতো পটিপন্নোতি তথাগতোতি. এৰং ইমিস্সা পাল়িযা তথাগতভাৰদীপনৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

ইতি ভগৰা চতুসচ্চাভিসম্বোধৰসেন অত্তনো তথাগতভাৰং পকাসেত্ৰা ইদানি তত্থ দিট্ঠাদিঅভিসম্বোধৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৰং কথেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, তং তথাগতসদ্দবুদ্ধসদ্দানং অত্থতো নিন্নানাকরণতং দস্সেতুং ৰুত্তং. তথা চেৰ হি পাল়ি পৰত্তাতি. দিট্ঠন্তি রূপাযতনং দট্ঠব্বতো. তেন যং দিট্ঠং যং দিস্সতি, যং দক্খতি, যং সমৰাযে পস্সেয্য, তং সব্বং দিট্ঠন্তেৰ গহিতং কালৰিসেসস্স অনামট্ঠভাৰতো যথা ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি দস্সেতি. সুতন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. সুতন্তি সদ্দাযতনং সোতব্বতো. মুতন্তি সনিস্সযে ইন্দ্রিযে নিস্সযং মুঞ্চিত্ৰা পাপুণিত্ৰা গহেতব্বং. তেনাহ ‘‘পত্ৰা গহেতব্বতো’’তি. ৰিঞ্ঞাতন্তি ৰিজানিতব্বং. তং পন দিট্ঠাদিৰিনিমুত্তং ৰিঞ্ঞেয্যন্তি আহ ‘‘সুখদুক্খাদি ধম্মারম্মণ’’ন্তি. পত্তন্তি যথা তথা পত্ৰা হত্থগতং, অধিগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা’’তি. পরিযেসিতন্তি পত্তিযা অত্থং পরিযিট্ঠং. তং পন পত্তং ৰা সিযা অপ্পত্তং ৰা, উভযথাপি পরিযেসিতমেৰাতি আহ ‘‘পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা’’তি. দ্ৰযেনপি দ্ৰিপ্পকারম্পি পত্তং দ্ৰিপ্পকারম্পি পরিযেসিতং তেন তেন পকারেন তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি দস্সেতি. চিত্তেন অনুসঞ্চরিতন্তি তে পন অপাপেত্ৰা চিত্তেনেৰ অনু অনু সঞ্চরিতং, ৰিপরিতক্কিতন্তি অত্থো.

পীতকন্তিআদীতি আদিসদ্দেন লোহিতওদাতাদিসব্বং রূপারম্মণভাগং সঙ্গণ্হাতি. সুমনোতি রাগৰসেন লোভৰসেন সদ্ধাদিৰসেন ৰা সুমনো. দুম্মনোতি ব্যাপাদৰিতক্কৰসেন ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কৰসেন ৰা দুম্মনো. মজ্ঝত্তোতি অঞ্ঞাণৰসেন, ঞাণৰসেন ৰা মজ্ঝত্তো. এস নযো সব্বত্থ. তত্থ আদিসদ্দেন সঙ্খসদ্দো, পণৰসদ্দো, পত্তগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, পুপ্ফরসো, ফলরসো, উপাদিন্নং, অনুপাদিন্নং, মজ্ঝত্তৰেদনা কুসলকম্মং অকুসলকম্মন্তি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অপ্পত্তন্তি ঞাণেন অসম্পত্তং, অৰিদিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন অসচ্ছিকত’’ন্তি. লোকেন গতন্তি লোকেন ঞাতং. তথেৰ গতত্তাতি তথেৰ ঞাতত্তা অভিসম্বুদ্ধত্তা, গতসদ্দেন একত্তং বুদ্ধিঅত্থন্তি অত্থো. গতিঅত্থো হি ধাতৰো বুদ্ধিঅত্থা ভৰন্তীতি অক্খরচিন্তকা.

যঞ্চ, ভিক্খৰে, রতিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতীতি যস্সঞ্চ ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযং তথাআগতত্তাদিঅত্থেন তথাগতো ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা উত্তরিতরাভাৰতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং আসৰক্খযঞাণেন সদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগচ্ছতি. যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতীতি যস্সঞ্চ ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযংযেৰ কুসিনারাযং উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি. যং এতস্মিং অন্তরেতি ইমাসং দ্ৰিন্নং সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতূনং মজ্ঝে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালে পঠমবোধিযম্পি মজ্ঝিমবোধিযম্পি পচ্ছিমবোধিযম্পি যং সুত্তগেয্যাদিপ্পভেদং ধম্মং ভাসতি নিদস্সনৰসেন, লপতি উদ্দিসনৰসেন, নিদ্দিসতি পরিনিদ্দিসনৰসেন. সব্বং তং তথেৰ হোতীতি তং এত্থন্তরে দেসিতং সব্বং সুত্তগেয্যাদিনৰঙ্গং বুদ্ধৰচনং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনূনং অনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং দোসমদনিম্মদনং মোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয একায নাল়িযা মিতং ৰিয একতুলায তুলিতং ৰিয চ তং তথেৰ হোতি যস্সত্থায ভাসিতং, একন্তেনেৰ তস্স সাধনতো, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং. এতেন তথাৰাদিতায তথাগতোতি দস্সেতি. গদঅত্থো অযং গতসদ্দো দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা, তস্মা তথং গদতীতি তথাগতোতি অত্থো. অথ ৰা আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. ততো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

যথাৰাদীতি যে ধম্মে ভগৰা ‘‘ইমে ধম্মা অকুসলা সাৰজ্জা ৰিঞ্ঞুগরহিতা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তী’’তি পরেসং ধম্মং দেসেন্তো ৰদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৰ সযং পহাসি. যে পন ধম্মে ভগৰা – ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা অনৰজ্জা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’’তি ৰদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৰ সযং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, তস্মা যথাৰাদী ভগৰা তথাকারীতি ৰেদিতব্বো. তথা সম্মদেৰ সীলাদিপরিপূরণৰসেন সম্মাপটিপদাযং যথাকারী ভগৰা, তথেৰ ধম্মদেসনায পরেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৰসেন তথাৰাদী. ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চ যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি অত্থো.

অভিভূ অনভিভূতোতি উপরি ভৰগ্গং, হেট্ঠা অৰীচিনিরযং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ভগৰা সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি. অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো ধম্মরাজা দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা, ততো এৰ অযং ন কেনচি অভিভূতো. দক্খতীতি সব্বং পস্সতি. ৰিসেসৰচনিচ্ছাযপি অভাৰতো অনৰসেসৰিসযো দসসদ্দো. তেন যং কিঞ্চি নেয্যং নাম, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৰিয পস্সতীতি দীপেতি. অৰিপরীতং আসযাদিঅৰবোধেন হিতূপসংহারাদিনা চ সত্তে, ভাৰঞ্ঞত্থত্তূপনযৰসেন সঙ্খারে, সব্বাকারেন সুচিণ্ণৰসিতায সমাপত্তিযো, চিত্তঞ্চ ৰসে ৰত্তেতীতি ৰসৰত্তীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি ৰিসংযুত্তো. তেনাহ ‘‘চতুন্নং যোগানং পহানেন ৰিসংযুত্তো’’তি. তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি ৰিরহিতোতি সব্বস্মিম্পি লোকে তণ্হাদিট্ঠিসঙ্খাতেহি উপযেহি ৰিরহিতো.

অভিভৰিত্ৰা ঠিতোতি তব্বিসযকিলেসপ্পহানেন অভিভুয্য অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. চত্তারোপি গন্থে মোচেত্ৰা ঠিতোতি সব্বে অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিকে সকসন্তানতো মোচেত্ৰা ঠিতো. ৰেনেয্যসন্তানে ৰা অত্তনো দেসনাৰিলাসেন তেসং পমোচনোতি সব্বগন্থপ্পমোচনো. ফুট্ঠস্স পরমা সন্তীতি অস্স অনেন খীণাসৰেন বুদ্ধেন পরমা সন্তি ঞাণফুসনেন ফুট্ঠাতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ফুট্ঠস্সা’’তিআদি. নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থীতি কুতোচি ভযকারণতো নিব্বানে ভযং নত্থি অসঙ্খতভাৰেন সব্বসো খেমত্তা. তেনাহ ভগৰা – ‘‘খেমঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি খেমগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.৩৭৯-৪০৮). নিব্বানপ্পত্তস্স ৰা কুতোচি ভযং নত্থীতি নিব্বানং অকুতোভযন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, ন কুতোচি ভযং এত্থ এতস্মিং অধিগতেতি অকুতোভযং, নিব্বানন্তি এৰমেত্থ নিব্বচনঞ্চ দট্ঠব্বং.

অনীঘো নিদ্দুক্খো. সব্বকম্মক্খযং পত্তোতি সব্বেসং কম্মানং খযং পরিযোসানং অচ্চন্তভাৰং পত্তো. উপধী সম্মদেৰ খীযন্তি এত্থাতি উপধিসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ ‘‘উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে’’তি. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. পৰত্তযীতি তেপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং পৰত্তেসি. মহন্তেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা মহন্তং. ৰীতসারদন্তি চতুৰেসারজ্জযোগেন ৰীতসারদং. সেসং উত্তানমেৰ.

লোকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.