.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
চতুক্কনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. ভণ্ডগামৰগ্গো
১-২. অনুবুদ্ধসুত্তাদিৰণ্ণনা
১-২. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অনুবোধো পুব্বভাগিযং ঞাণং, পটিৰেধো অনুবোধেন অভিসমযো. তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৰেধো অনুবোধেন ৰিনা ন হোতি. অনুবোধো হি একচ্চো পটিৰেধসম্বদ্ধো, তদুভযাভাৰহেতুকঞ্চ ৰট্টে সংসরণং, তস্মা ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘অননুবোধা…পে… তুম্হাকঞ্চা’’তি. পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ভৰতো ভৰন্তরূপগমনং সন্ধাৰনং, অপরাপরং চৰনূপপজ্জনৰসেন সঞ্চরণং সংসরণন্তি আহ ‘‘ভৰতো’’তিআদি. সন্ধাৰিতসংসরিতপদানং কম্মসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘মযা চ তুম্হেহি চা’’তি পঠমৰিকপ্পে. দুতিযৰিকপ্পে পন ভাৰসাধনতং হদযে কত্ৰা ‘‘মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চা’’তি যথারুতৰসেনেৰ ৰুত্তং. দীঘরজ্জুনা বদ্ধসকুণং ৰিয রজ্জুহত্থো পুরিসো দেসন্তরং তণ্হারজ্জুনা বদ্ধং সত্তসন্তানং অভিসঙ্খারো ভৰন্তরং নেতি এতাযাতি ভৰনেত্তি. তেনাহ ‘‘ভৰরজ্জূ’’তিআদী.
ৰট্টদুক্খস্স অন্তকরোতি সকলৰট্টদুক্খস্স সকসন্তানে পরসন্তানে চ ৰিনাসকরো অভাৰকরো. বুদ্ধচক্খুধম্মচক্খুদিব্বচক্খুমংসচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. সৰাসনানং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা সাতিসযং কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. দুতিযং উত্তানমেৰ.
অনুবুদ্ধসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পঠমখতসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩-৪. ততিযে কলিন্তি অপরাধং. ৰিচিনাতীতি আচিনোতি পসৰতি. তেন চ কলিনা সুখং ন পটিলভতীতি তেন অপরাধেন সুখং ন ৰিন্দতি. নিন্দিযপ্পসংসায হি পসংসিযনিন্দায চ সমকোৰ ৰিপাকো. পসংসিযনিন্দাতি চ সম্পন্নগুণপরিধংসনৰসেন পৰত্তিযা মহাসাৰজ্জতায কটুকতরৰিপাকা. নিন্দিযপ্পসংসা পন কথং তায সমৰিপাকাতি চে? তস্মিং অৰিজ্জমানগুণসমারোপনেন অত্তনো পরেসঞ্চ মিচ্ছাপটিপত্তিহেতুভাৰতো পসংসিযেন তস্স সব্ভাৰকরণতো চ. লোকেপি হি অসূরং সূরেন সমং করোন্তো গারয্হো হোতি, পগেৰ দুপ্পটিপন্নং সুপ্পটিপন্নেন সমং করোন্তোতি. সকেন ধনেনাতি অত্তনো সাপতেয্যেন. অপ্পমত্তকোৰ কলীতি দিট্ঠধম্মিকত্তা সপ্পটিকারত্তা চ অপ্পমত্তকো অপরাধো. অযং…পে… মহন্ততরো কলি কতূপচিতত্তা সম্পরাযিকত্তা অপ্পটিকারত্তা চ.
নিরব্বুদোতি গণনাৰিসেসো এসোতি আহ ‘‘নিরব্বুদগণনাযা’’তি, সতসহস্সং নিরব্বুদাতি অত্থো. নিরব্বুদপরিমাণং পন ৰস্সগণনায এৰং ৰেদিতব্বং. যথেৰ হি সতং সতসহস্সানং কোটি হোতি, এৰং সতং সতসহস্সানং কোটিযো পকোটি নাম হোতি, সতং সতসহস্সানং পকোটিযো কোটিপকোটি, সতং সতসহস্সকোটিপকোটিযো নহুতং, সতং সতসহস্সনহুতানি নিন্নহুতং, সতং সতসহস্সনিন্নহুতানি একং অব্বুদং, ততো ৰীসতিগুণিতং নিরব্বুদং. যং অরিযে গরহন্তো নিরযং উপপজ্জতীতি অরিযে গরহন্তো যং নিরব্বুদসঙ্খাতং নিরযং উপপজ্জতি, নিরব্বুদোতি চ পাটিযেক্কো নিরযো নত্থি, অৰীচিম্হিযেৰ পন নিরব্বুদগণনায পচ্চিতব্বট্ঠানস্সেতং নামং. চতুত্থং উত্তানমেৰ.
পঠমখতসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অনুসোতসুত্তৰণ্ণনা
৫. পঞ্চমে অনুসোতং গচ্ছতীতি সংসারসোতস্স অনুকূলভাৰেন গচ্ছতি. পচ্চনীকপটিপত্তিযাতি সংসারসোতস্স পটিকূলৰসেন পৰত্তনিব্বিদানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা. ঠিতসভাৰোতি অচলপ্পসাদাদিসমন্নাগমেন ঠিতসভাৰো. অনাগামী হি অস্সদ্ধিযেহি কামরাগব্যাপাদেহি অকম্পনিযচিত্ততায তম্হা লোকা অনাৰত্তিধম্মতায চ ঠিতসভাৰো নাম. ওঘং তরিত্ৰাতি কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং অতিক্কমিত্ৰা. পরতীরং গতোতি নিব্বানপারং গতো. ব্রাহ্মণোতি বাহিতপাপতায ব্রাহ্মণোতি সঙ্খং গতো খীণাসৰো. তেনাহ ‘‘সেট্ঠো নিদ্দোসো’’তি. পঞ্চৰেরকম্মন্তি পাণাতিপাতাদিপঞ্চদুচ্চরিতং. সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেনাতি কিলেসপরিযুট্ঠানে সতি উপ্পন্নেন দুক্খদোমনস্সেন সদ্ধিম্পি. পরিপুণ্ণন্তি তিস্সন্নং সিক্খানং একাযপি অনূনং. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. ব্রহ্মচরিযন্তি সেট্ঠচরিযং. ইমিনা ৰারেন সোতাপন্নসকদাগামিনো কথিতা. কিং পন তে রুদন্তা ব্রহ্মচরিযং চরন্তীতি? আম, কিলেসরোদনেন রোদন্তা চরন্তি নাম, সীলসম্পন্নো পুথুজ্জনভিক্খু এত্থেৰ সঙ্গহিতো.
চেতোৰিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি ফলঞাণং. ছহাকারেহি পারগতোতি অভিঞ্ঞাপারগূ, পরিঞ্ঞাপারগূ, ভাৰনাপারগূ, পহানপারগূ, সচ্ছিকিরিযাপারগূ, সমাপত্তিপারগূতি এৰং ছহি আকারেহি সব্বধম্মানং পারং পরিযোসানং গতো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অনুসোতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপ্পস্সুতসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে অপ্পকং সুতং হোতীতি নৰঙ্গসত্থুসাসনে কিঞ্চিদেৰ সুতং হোতি. তদেৰ নৰঙ্গসত্থুসাসনং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুত্তাদীনি ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘উভতোৰিভঙ্গনিদ্দেসক্খন্ধকপরিৰারা’’তিআদিমাহ. কথং পনাযং ৰিভাগো যুজ্জেয্য. সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণং. তদুভযৰিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৰিসেসসঞ্ঞারহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা. মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয. গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয. তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৰুচ্চতে –
‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;
সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো’’. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা; সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা)
সব্বস্সপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তেনেৰাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং (নেত্তি. সঙ্গহৰারো) ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি. এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ৬৫৫, ১২৪২) সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানীতি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৰমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং. ৰিসেসৰিধযো পরে সনিমিত্তা তদেকদেসেসু গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৰা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তং. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণং. এৰং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো, ‘‘গাথাৰিরহে সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদীৰচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতো. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থাৰাতি? ন তদৰত্থা সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে ‘‘গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্ত’’ন্তি.
যঞ্চ ৰুত্তং – ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৰো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, অথ খো সুত্তভাৰেনেৰ, তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৰো নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং – ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি. এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায সারত্থদীপনিযা (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) অম্হেহি পকাসিতো, ইচ্ছন্তেহি ততোযেৰ গহেতব্বো.
ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতীতি অট্ঠকথাঞ্চ পাল়িঞ্চ জানিত্ৰা লোকুত্তরধম্মস্স অনুরূপধম্মং পুব্বভাগপ্পটিপদং পটিপন্নো ন হোতীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞাযাতি অট্ঠকথঞ্চ পাল়িঞ্চ জানিত্ৰা…পে… ন পটিপন্নো হোতী’’তি.
অপ্পস্সুতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সোভনসুত্তৰণ্ণনা
৭. সত্তমে পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেনাতি সচ্চসম্পটিৰেধাদিপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন. ৰিনযং উপেতাতি তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং ৰিনযং উপেতা. ৰেসারজ্জেনাতি সারজ্জকরানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৰিগমনতো ৰেসারজ্জেন, সারজ্জরহিতেনাতি অত্থো. তেপিটকৰসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৰ পরিযত্তিধম্মং ধারেন্তি সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসং ৰিয ৰিনস্সন্তং অকত্ৰা সুপ্পগুণসুপ্পৰত্তিভাৰেন হদযে ঠপেন্তীতি ধম্মধরা. এদিসা চ অত্তনা সুতস্স ধম্মস্স আধারভূতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সুতধম্মানং আধারভূতা’’তি.
সোভনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৰেসারজ্জসুত্তৰণ্ণনা
৮. অট্ঠমে ব্যামোহৰসেন সরণপরিযেসনং সারজ্জনং সারদো, ব্যামোহভযং. ৰিগতো সারদো এতস্সাতি ৰিসারদো, তস্স ভাৰো ৰেসারজ্জং. তং পন ঞাণসম্পদং, পহানসম্পদং, দেসনাৰিসেসসম্পদং খেমঞ্চ নিস্সায পৰত্তং চতুব্বিধপচ্চৰেক্খণঞাণং. তেনাহ ‘‘চতূসু ঠানেসূ’’তিআদি. উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতপটিজাননৰসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৰা পরিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৰ ৰদতি. তিট্ঠমানোৰাতি অৰদন্তোপি তিট্ঠমানোৰ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.
অট্ঠসু পরিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সারিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপরিসং উপসঙ্কমিতা…পে… ব্রাহ্মণপরিসং গহপতিপরিসং, সমণপরিসং, চাতুমহারাজিকপরিসং, তাৰতিংসপরিসং, মারপরিসং, ব্রহ্মপরিসং উপসঙ্কমিতা, তত্রপি মযা সন্নিসিন্নপুব্বঞ্চেৰ সল্লপিতপুব্বঞ্চ সাকচ্ছা চ সমাপজ্জিতপুব্বা. তত্র ৰত মং ‘ভযং ৰা সারজ্জং ৰা ওক্কমিস্সতী’তি নিমিত্তমেতং, সারিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) এৰং ৰুত্তপরিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পরতো দস্সিতঞাণযোগেন ৰিসারদো অহন্তি অভীতনাদং নদতি. সীহনাদসুত্তেনাতি খন্ধৰগ্গে আগতেন সীহনাদসুত্তেন.
‘‘দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) সুত্তসেসেন সপ্পুরিসূপনিস্সযাদিফলসম্পত্তিপৰত্তি ৰুত্তা, পুরিমসপ্পুরিসূপনিস্সযাদিউপনিস্সযা পচ্ছিমসপ্পুরিসূপনিস্সযাদিসম্পত্তিপৰত্তি ৰা ৰুত্তা. আদি-সদ্দেন তত্থ চ চক্কসদ্দস্স গহণং ৰেদিতব্বং. ৰিচক্কসণ্ঠানা অসনি এৰ অসনিৰিচক্কং. উরচক্কাদীসূতি আদি-সদ্দেন আণাসমূহাদীসুপি চক্কসদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা. ‘‘সঙ্ঘভেদং করিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তিআদীসু (পারা. ৪০৯; চূল়ৰ. ৩৪৩) হি আণা ‘‘চক্ক’’ন্তি ৰুত্তা. ‘‘দেৰচক্কং অসুরচক্ক’’ন্তিআদীসু সমূহোতি.
পটিৰেধনিট্ঠত্তা অরহত্তমগ্গঞাণং পটিৰেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৰুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পরস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তি…পে… ফলক্খণে পৰত্তং নামা’’তি ৰুত্তং. ততো পরং পন যাৰ পরিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৰত্তি তস্সেৰ পৰত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৰেদিতব্বং.
দস্সিতধম্মেসূতি ৰুত্তধম্মেসু. ৰচনমত্তমেৰ হি তেসং, ন পন দস্সনং তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স অভাৰতো. ভগৰতো এৰ ৰা ‘‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধো’’তি পরস্স ৰচনৰসেন দস্সিতধম্মেসু. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭১৮-৭২১) ৰিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপরিযাযোতি আহ ‘‘সহধম্মেনাতি সহেতুনা’’তি. হেতূতি চ উপপত্তিসাধনহেতু ৰেদিতব্বো, ন কারকো, সম্পাপকো ৰা. নিমিত্তন্তি চোদনায কারণং. তত্থ চোদকো চোদনং করোতীতি কারণং, ধম্মো চোদনং করোতি এতেনাতি কারণং. তেনাহ ‘‘পুগ্গলোপী’’তিআদি. খেমন্তি কেনচি অপ্পটিবাহিযভাৰেন অনুপদ্দুতং.
অন্তরাযো এতেসং অত্থি, অন্তরাযে ৰা নিযুত্তাতি অন্তরাযিকা. এৰংভূতা পন তে যস্মা অন্তরাযকরা নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা’’তি. অসঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কমে নাতিসাৰজ্জাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তা’’তি. সত্ত আপত্তিক্খন্ধাতিআদি নিদস্সনমত্তং ইতরেসম্পি চতুন্নং ‘‘অন্তরাযিকা’’তি ৰুত্তধম্মানং তব্ভাৰে ব্যভিচারাভাৰতো. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতোতি ইদং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন ৰুত্তং অরিট্ঠসিক্খাপদং (পাচি. ৪১৭) ৰিয. যস্মা তংখণম্পি কামানং আদীনৰং দিস্ৰা ৰিরতো হোতি চে, ৰিসেসং অধিগচ্ছতি, ন কামেসু আসত্তো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মেথুন…পে…অন্তরাযো হোতী’’তি. তত্থ যস্স কস্সচীতি ন কেৰলং পব্বজিতস্সেৰ, অথ খো যস্স কস্সচি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘মেথুনমনুযুত্তস্স, মুস্সতেৰাপি সাসন’’ন্তি (সু. নি. ৮২০).
তস্মিং অনিয্যানিকধম্মেতি তস্মিং পরেহি পরিকপ্পিতঅনিয্যানিকধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি ইদং কম্মসংযোগে ভুম্মং.
উপনিবদ্ধাতি ৰিরচিতা. তেনাহ ‘‘অভিসঙ্খতা’’তি. পুথুভাৰন্তি বহুভাৰং. পুথূহি ৰা সিতাতি বহূহি সমণব্রাহ্মণেহি সিতা উপনিবদ্ধা.
ৰেসারজ্জসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. তণ্হুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা
৯. নৰমে ভৰতি এতেন আরোগ্যন্তি ভৰো, গিলানপচ্চযো. পরিৰুদ্ধো ভৰো অভৰো. ৰুদ্ধিঅত্থো হি অযমকারো যথা ‘‘সংৰরাসংৰরো, ফলাফল’’ন্তি চ. সপ্পিনৰনীতাদীনীতি আদি-সদ্দেন তেলমধুফাণিতাদীনং গহণং. সপ্পিনৰনীতাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, সব্বস্সপি গিলানপচ্চযস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৰাভৰোতি ৰা খুদ্দকো চেৰ মহন্তো চ উপপত্তিভৰো ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘সম্পত্তিভৰেসূ’’তিআদি. ভৰোতি ৰা সম্পত্তি, অভৰোতি ৰিপত্তি. ভৰোতি ৰুদ্ধি, অভৰোতি হানি. তংনিমিত্তঞ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘ভৰাভৰহেতু ৰা’’তি.
তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিরুদককন্তারে মরীচিকায উদকসঞ্ঞা ৰিয পিপাসাভিভূতং তসিতং সত্তং অস্সাসদস্সনৰসেন সহাযকিচ্চং করোন্তী ভৰাদীসু অনিব্বিন্নং কত্ৰা পরিব্ভমাপেতি. তথা হি তং পপাতকং অচিন্তেত্ৰা মধুগ্গণ্হনকলুদ্দকা ৰিয অনেকাদীনৰাকুলেসু ভৰেসু আনিসংসমেৰ দস্সেন্তী অনত্থজালে সা পরিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা ‘‘পুরিসস্স দুতিযা’’তি ৰুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৰনিব্বত্তিপচ্চযাতি? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৰিসেসপচ্চযো, যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৰিনা অকুসলেহি, কামাৰচরাদিকুসলেহি চ ৰিনা রূপাৰচরাদিকুসলেহি ভৰনিব্বত্তিযা ৰিসেসপচ্চযো. যতো সমুদযসচ্চন্তি ৰুচ্চতীতি. ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি ইত্থভাৰো চ অঞ্ঞথাভাৰো চ ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰো, সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰো, সংসারো, তং ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং. তত্থ ইত্থভাৰো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৰো ততো অৰসিট্ঠসত্তাৰাসা. ইত্থভাৰো ৰা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, অঞ্ঞথাভাৰো অনাগতত্তভাৰো. এৰরূপো ৰা অঞ্ঞোপি অত্তভাৰো ইত্থভাৰো, ন এৰরূপো অঞ্ঞথাভাৰো. তেনেৰাহ ‘‘ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি এত্থ ইত্থভাৰো নাম অযং অত্তভাৰো’’তিআদি. সংসরণং সংসারো.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি’’. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেসো; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৰু. অট্ঠ. ১৪);
তেনাহ ‘‘খন্ধধাতুআযতনানং পটিপাটি’’ন্তি, খন্ধধাতুআযতনানং হেতুফলভাৰেন অপরাপরপ্পৰত্তিন্তি অত্থো.
এৰমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এত্থ এতমাদীনৰং ঞত্ৰাতিপি পঠন্তি, এতং সকলৰট্টদুক্খস্স সম্ভৰং সমুদযং তণ্হং আদীনৰং ঞত্ৰাতি অত্থো. অথ ৰা এৰমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এতং যথাৰুত্তং সংসারানতিৰত্তনআদীনৰং দোসং ঞত্ৰা. নিগ্গহণোতি চতুরূপাদানসঙ্খাতস্স সব্বস্স গহণস্স পটিনিস্সজ্জনেন নিগ্গহণো, খন্ধপরিনিব্বানেন সঙ্খারপ্পৰত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
তণ্হুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. যোগসুত্তৰণ্ণনা
১০. দসমে যোজেন্তীতি কম্মং ৰিপাকেন ভৰাদিং, ভৰন্তরাদীহি দুক্খেন সত্তং যোজেন্তি ঘটেন্তীতি যোগা. কামনট্ঠেন কামো চ সো যথাৰুত্তেনত্থেন যোগো চাতি কামযোগো. ভৰযোগো নাম ভৰরাগোতি দস্সেতুং ‘‘রূপারূপভৰেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৰেসু রাগো, দুতিযো কম্মভৰেসু, ততিযো ভৰদিট্ঠিসহগতো যথা রজ্জনট্ঠেন রাগো, এৰং যুজ্জনট্ঠেন যোগোতি ৰুত্তো. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ইদং সুত্তন্তনযং নিস্সায ৰুত্তং. সুত্তন্তসংৰণ্ণনা হেসাতি, তদন্তোগধত্তা ৰা পুব্বন্তাদীনং.
সমুদযন্তি দ্ৰে সমুদযা খণিকসমুদযো পচ্চযসমুদযো চ. উপ্পাদক্খণো খণিকসমুদযো, পচ্চযোৰ পচ্চযসমুদযো. সমুদযতে সমুদযনং সমুদযো, সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযোতি এৰং উভিন্নং সমুদযানং সদ্দত্থতোপি ভেদো ৰেদিতব্বো. পচ্চযসমুদযং পজানন্তোপি ভিক্খু খণিকসমুদযং পজানাতি, খণিকসমুদযং পজানন্তোপি পচ্চযসমুদযং পজানাতি. পচ্চযতো হি সঙ্খারানং উদযং পস্সতো খণতো চ নেসং উদযদস্সনং সুখং হোতি, খণতো চ নেসং উদযং পস্সতো পগেৰ পচ্চযানং সুগ্গহিতত্তা পচ্চযতো দস্সনং সুখেন ইজ্ঝতি. ইধ পন খণিকসমুদযং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমুদযন্তি উপ্পত্তি’’ন্তি.
অত্থঙ্গমোপি দুৰিধো অচ্চন্তত্থঙ্গমো, ভেদত্থঙ্গমোতি. অচ্চন্তত্থঙ্গমো অপ্পৰত্তিনিরোধো, নিব্বানন্তি কেচি. ভেদত্থঙ্গমো খণিকনিরোধো. তদুভযং পুব্বভাগে উগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন পস্সতো অঞ্ঞতরদস্সনেন ইতরদস্সনম্পি সিদ্ধমেৰ হোতি. পুব্বভাগেযেৰ আরম্মণৰসেন খযতো ৰযতো সম্মসনাদিকালে ভেদত্থঙ্গমং পস্সন্তো ব্যতিরেকৰসেন অনুস্সৰাদিতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সতি, মগ্গক্খণে পন আরম্মণতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সন্তো অসম্মোহতো ইতরম্পি পস্সতি. ইধ পন ভেদত্থঙ্গমং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থঙ্গমন্তি ভেদ’’ন্তি. কামানং উপ্পত্তিভেদগ্গহণেনেৰ চেত্থ যথা কামানং পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৰিভাৰিতা, এৰং কামৰত্থুনোপীতি উভযেসম্পি অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা চ ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বং. মধুরভাৰন্তি ইমিনা কামসন্নিস্সিতং সুখং সোমনস্সং দস্সেতি. ‘‘যং খো, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) হি ৰুত্তং. অমধুরভাৰন্তি ইমিনা পন কামহেতুকং দুক্খং দোমনস্সং দস্সেতি.
ফস্সাযতনানন্তি ছদ্ৰারিকস্স ফস্সস্স কারণভূতানং চক্খাদিআযতনানং. তেনাহ ‘‘চক্খাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদিকারণান’’ন্তি. পুনব্ভৰকরণং পুনোভৰো উত্তরপদলোপেন, মনো-সদ্দস্স ৰিয চ পুরিমপদস্স ওকারন্ততা দট্ঠব্বা. পুনোভৰো সীলমেতেসন্তি পোনোভৰিকা. অথ ৰা সীলত্থেন ইকসদ্দেন গমিতত্থত্তা কিরিযাৰাচকসদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো. অথ ৰা পুনব্ভৰং দেন্তি, পুনব্ভৰায সংৰত্তন্তি, পুনপ্পুনব্ভৰে নিব্বত্তেন্তীতি পোনোভৰিকা. ‘‘তদ্ধিতা’’তি হি বহুৰচননিদ্দেসা ৰিচিত্তত্তা ৰা তদ্ধিতানং অভিধানলক্খণত্তা ৰা ‘‘পুনব্ভৰং দেন্তী’’তিআদীসুপি অত্থেসু পোনোভৰিকসদ্দসিদ্ধি দট্ঠব্বা.
ৰিসংযোজেন্তি পটিপন্নং পুগ্গলং কামযোগাদিতো ৰিযোজেন্তীতি ৰিসংযোগা, অসুভজ্ঝানাদীনি ৰিসংযোজনকারণানি. তেনাহ ‘‘ৰিসংযোগাতি ৰিসংযোজনকারণানী’’তিআদি.
যোগসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভণ্ডগামৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. চরৰগ্গো
১. চরসুত্তৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে চরতোতি গচ্ছন্তস্স, চঙ্কমন্তস্স ৰা. উপ্পজ্জতি কামৰিতক্কো ৰাতি ৰত্থুকামেসু অৰীতরাগতায তাদিসে পচ্চযে কামপটিসংযুত্তো ৰা ৰিতক্কো উপ্পজ্জতি চে, যদি উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৰিতক্কো ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কো ৰাতি আঘাতৰিনযে ৰিসেসেন চিত্তস্স অদমিতত্তা আঘাতনিমিত্তে ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰা ৰিতক্কো, লেড্ডুদণ্ডাদীতি পরহিংসনৰসেন ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰা ৰিতক্কো উপ্পজ্জতি চেতি সম্বন্ধো. তং চে ভিক্খু অধিৰাসেতীতি তং যথাৰুত্তং কামৰিতক্কাদিং যথাপচ্চযং অত্তনো চিত্তে উপ্পন্নং ‘‘ইতিপাযং ৰিতক্কো পাপকো, ইতিপি অকুসলো, ইতিপি সাৰজ্জো, সো চ খো অত্তব্যাবাধায সংৰত্ততী’’তিআদিনা নযেন পচ্চৰেক্খণায অভাৰতো অধিৰাসেতি অত্তনো চিত্তং আরোপেত্ৰা ৰাসেতি. অধিৰাসেন্তোযেৰ চ নপ্পজহতি তদঙ্গাদিপ্পহানৰসেন ন পটিনিস্সজ্জতি. ততো এৰ চ ন ৰিনোদেতি অত্তনো চিত্তসন্তানতো ন নুদতি ন নীহরতি. তথা অৰিনোদনতো ন ব্যন্তীকরোতি ন ৰিগতন্তং করোতি. আতাপী পহিতত্তো যথা তেসং অন্তোপি নাৰসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, এৰং করোতি, অযং পন তথা ন করোতীতি অত্থো. তথাভূতো পন ন অনভাৰং গমেতি অনু অনু অভাৰং ন গমেতি. ন পজহতি চে, ন ৰিনোদেতি চেতি ইতিআদিনা চে-সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.
এৰংভূতোতি এৰং কামৰিতক্কাদীহি পাপৰিতক্কেহি সমঙ্গিভূতো. অনাতাপীতি কিলেসানং আতাপযিকস্স ৰীরিযস্স অভাৰেন অনাতাপী. পাপুত্রাসলক্খণস্স ওত্তপ্পস্স অভাৰেন অনোত্তাপী. সততং সমিতং সব্বকালং নিরন্তরং. কুসীতো হীনৰীরিযোতি কুসলেহি ধম্মেহি পরিহাপযিত্ৰা অকুসলপক্খে কুচ্ছিতং সীদনতো কোসজ্জসমন্নাগমেন চ কুসীতো, সম্মপ্পধানৰীরিযাভাৰেন হীনৰীরিযো ৰীরিযৰিরহিতোতি ৰুচ্চতি কথীযতি. ঠিতস্সাতি গমনং উপচ্ছিন্দিত্ৰা তিট্ঠতো. সযনইরিযাপথস্স ৰিসেসতো কোসজ্জপক্খিকত্তা যথা তংসমঙ্গিনো ভাৰিতত্তা সম্ভৰন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘জাগরস্সা’’তি ৰুত্তং.
সুক্কপক্খে তঞ্চে ভিক্খু নাধিৰাসেতীতি আরদ্ধৰীরিযস্সপি ৰিহরতো অনাদিমতি সংসারে চিরকালভাৰিতত্তা তথারূপপচ্চযসমাযোগে সতিসম্মোসেন ৰা কামৰিতক্কাদি উপ্পজ্জতি চে, তং ভিক্খু অত্তনো চিত্তং আরোপেত্ৰা ন ৰাসেতি, অব্ভন্তরে ন ৰাসেতীতি অত্থো. অনধিৰাসেন্তো কিং করোতি? পজহতি ছড্ডেতি. কিং কচৰরং ৰিয পিটকেনাতি? ন, অপিচ খো তং ৰিনোদেতি নুদতি নীহরতি. কিং বলিবদ্দং ৰিয পতোদেনাতি? ন, অথ খো ব্যন্তীকরোতি ৰিগতন্তং করোতি, যথা তেসং অন্তোপি নাৰসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, তথা তে করোতি. কথং পন তে তথা করোতি? অনভাৰং গমেতি অনু অনু অভাৰং গমেতি, ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন যথা সুৰিক্খম্ভিতা হোন্তি, তথা নে করোতীতি ৰুত্তং হোতি.
এৰংভূতোতিআদীসু এৰং কামৰিতক্কাদীনং অনধিৰাসেন সুৰিসুদ্ধাসযো সমানো তায চ আসযসম্পত্তিযা তন্নিমিত্তায চ পযোগসম্পত্তিযা পরিসুদ্ধসীলো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো জাগরিযং অনুযুত্তো তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং আতাপনলক্খণেন ৰীরিযেন সমন্নাগতত্তা আতাপী. সব্বসো পাপুত্রাসেন সমন্নাগতত্তা ওত্তাপী সততং রত্তিন্দিৰং. সমিতং নিরন্তরং সমথৰিপস্সনানুযোগৰসেন চতুব্বিধসম্মপ্পধানসিদ্ধিযা আরদ্ধৰীরিযো পহিতত্তো. নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তোতি ৰুচ্চতি কথীযতীতি অত্থো.
গাথাসু গেহনিস্সিতন্তি এত্থ গেহৰাসীহি অপরিচ্চত্তত্তা গেহৰাসিসভাৰত্তা গেহধম্মত্তা ৰা গেহং ৰুচ্চতি ৰত্থুকামো. অথ ৰা গেহপ্পটিবদ্ধভাৰতো, কিলেসকামানং নিৰাসট্ঠানভাৰতো ৰা গেহাতি ৰুচ্চন্তি, তংৰত্থুকত্তা কামৰিতক্কাদি গেহনিস্সিতং নাম. কুম্মগ্গপটিপন্নোতি যস্মা অরিযমগ্গস্স উপ্পথভাৰতো অভিজ্ঝাদযো তদেকট্ঠধম্মা চ কুম্মগ্গো, তস্মা কামৰিতক্কাদিবহুলো কুম্মগ্গপটিপন্নো. মোহনেয্যেসু মুচ্ছিতোতি মোহসংৰত্তনিযেসু রূপাদীসু মুচ্ছিতো সম্মত্তো অজ্ঝোপন্নো. সম্বোধিন্তি অরিযমগ্গঞাণং. ফুট্ঠন্তি ফুসিতুং পত্তুং পাপো সো তাদিসো মিচ্ছাসঙ্কপ্পগোচরো পুগ্গলো অভব্বো, ন কদাচি তং পাপুণাতীতি অত্থো.
ৰিতক্কং সমযিত্ৰানাতি যথাৰুত্তং মিচ্ছাৰিতক্কং পটিসঙ্খানভাৰনাবলেন ৰূপসমেত্ৰা. ৰিতক্কূপসমে রতোতি নৰন্নম্পি মহাৰিতক্কানং অচ্চন্তূপসমভূতে অরহত্তে, নিব্বানে এৰ ৰা অজ্ঝাসযেন রতো অভিরতো. ভব্বো সোতি সো যথাৰুত্তো সম্মাপটিপজ্জমানো পুগ্গলো পুব্বভাগে সমথৰিপস্সনাবলেন সব্বৰিতক্কে যথারহং তদঙ্গাদিৰসেন ৰূপসমেত্ৰা ঠিতো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অরহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং নিব্বানসঙ্খাতঞ্চ অনুত্তরং সম্বোধিং ফুট্ঠুং অধিগন্তুং ভব্বো অরহা. এৰমেত্থ পাল়িৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা.
চরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সীলসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে সম্পন্নসীলাতি এত্থ তিৰিধং সম্পন্নং পরিপুণ্ণসমঙ্গিমধুরৰসেন. তত্থ –
‘‘সম্পন্নং সালিকেদারং, সুৰা ভুঞ্জন্তি কোসিয;
পটিৰেদেমি তে ব্রহ্মে, ন নে ৰারেতুমুস্সহে’’তি. (জা. ১.১৪.১) –
ইদং পরিপুণ্ণসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) ইদং সমঙ্গিসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, মহাপথৰিযা হেট্ঠিমতলং সম্পন্নং, সেয্যথাপি খুদ্দমধুং অনীলকং, এৰমস্সাদ’’ন্তি (পারা. ১৭) ইদং মধুরসম্পন্নং নাম. ইধ পরিপুণ্ণসম্পন্নৰসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্পন্নসীলাতি পরিপুণ্ণসীলা’’তি আহ. সমঙ্গিসম্পন্নৰসেনপি অত্থো যুজ্জতিযেৰ, তস্মা সম্পন্নসীলাতি পরিপুণ্ণসীলা হুত্ৰাতিপি সীলসমঙ্গিনো হুত্ৰাতিপি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ সীলস্স অনৰসেসসমাদানেন অখণ্ডাদিভাৰপ্পত্তিযা পরিপুণ্ণসীলা, সমাদানতো পট্ঠায অৰিচ্ছিন্দনতো সীলসমঙ্গিনো. সমাদানৰতো হি অচ্চন্তৰিরোধিধম্মানুপ্পত্তিযা সীলসমঙ্গিতা ৰেদিতব্বা, চেতনাদীনং পন সীলনলক্খণানং ধম্মানং পৰত্তিলক্খণেন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
তত্থ ‘‘পরিপুণ্ণসীলা’’তি ইমিনা অত্থেন খেত্তদোসৰিগমেন খেত্তপারিপূরী ৰিয সীলদোসৰিগমেন সীলপারিপূরী ৰুত্তা হোতি. যথা হি খেত্তং বীজখণ্ডং, ৰপ্পখণ্ডং, উদকখণ্ডং, ঊসখণ্ডন্তি চতুদোসসমন্নাগতং অপরিপূরং হোতি. তত্থ বীজখণ্ডং নাম যত্থ অন্তরন্তরা বীজানি খণ্ডানি ৰা পূতীনি ৰা হোন্তি, তানি যত্থ পতন্তি, তত্থ সস্সং ন উট্ঠেতি, খেত্তং খণ্ডং হোতি, অপরিপূরং হোতীতি অত্থো. ৰপ্পখণ্ডং নাম যত্থ অকুসলো বীজানি ৰপন্তো অন্তরন্তরা নিপাতেতি. এৰঞ্হি সব্বত্থ সস্সং ন উট্ঠেতি, খেত্তং খণ্ডং হোতি. উদকখণ্ডং নাম যত্থ কত্থচি উদকং অতিবহুং ৰা হোতি, ন ৰা হোতি. তত্রাপি হি সস্সানি ন উট্ঠেন্তি, খেত্তং খণ্ডং হোতি. ঊসখণ্ডং নাম যত্থ কস্সকো কিস্মিঞ্চি পদেসে নঙ্গলেন ভূমিং চত্তারো পঞ্চ ৰারে কসন্তো অতিগম্ভীরং করোতি, ততো ঊসং উপ্পজ্জতি. তত্রাপি হি সস্সং ন উট্ঠেতি, খেত্তং খণ্ডং হোতি, তাদিসঞ্চ খেত্তং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. তত্রাপি বহুম্পি ৰপিত্ৰা অপ্পং লভতি. ইমেসং পন চতুন্নং দোসানং ৰিগমা খেত্তং পরিপুণ্ণং হোতি, তাদিসঞ্চ খেত্তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং. এৰমেৰ খণ্ডং, ছিদ্দং, সবলং, কম্মাসন্তি চতুদোসসমন্নাগতং সীলং অপরিপূরং হোতি, তাদিসঞ্চ সীলং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. ইমেসং পন চতুন্নং দোসানং ৰিগমা সীলং পরিপুণ্ণং হোতি, তাদিসঞ্চ সীলং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং.
‘‘সীলসমঙ্গিনো’’তি ইমিনা পনত্থেন সীলেন সমঙ্গিভূতা সমোধানগতা সমন্নাগতা হুত্ৰা ৰিহরথাতি ইদমেৰ ৰুত্তং হোতি. তত্থ দ্ৰীহি কারণেহি সম্পন্নসীলতা হোতি সীলৰিপত্তিযা আদীনৰদস্সনেন, সীলসম্পত্তিযা চ আনিসংসদস্সনেন. তদুভযম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪) ৰিত্থারিতং. তত্থ ‘‘সম্পন্নসীলাতি এত্তাৰতা চ কির ভগৰা চতুপারিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৰা ‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতা’তি ইমিনা তত্থ জেট্ঠকসীলং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতী’’তি দিৰাৰিহারৰাসী সুমত্থেরো আহ. অন্তেৰাসিকো পনস্স তেপিটকচূল়নাগত্থেরো আহ – ‘‘উভযত্থাপি পাতিমোক্খসংৰরো ভগৰতা ৰুত্তো, পাতিমোক্খসংৰরোযেৰ হি সীলং, ইতরানি পন তীণি সীলন্তি ৰুত্তট্ঠানং নাম অত্থী’’তি ৰত্ৰা তং অননুজানন্তো আহ – ‘‘ইন্দ্রিযসংৰরো নাম ছদ্ৰাররক্খামত্তকমেৰ, আজীৰপারিসুদ্ধি ধম্মেন সমেন পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকং, পচ্চযনিস্সিতং পটিলদ্ধপচ্চযে ইদমত্থন্তি পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জনমত্তকং. নিপ্পরিযাযেন পাতিমোক্খসংৰরোৰ সীলং. যস্স সো ভিন্নো, অযং ছিন্নসীসো ৰিয পুরিসো হত্থপাদে, সেসানি রক্খিস্সতীতি ন ৰত্তব্বো. যস্স পন সো অরোগো, অযং অচ্ছিন্নসীসো ৰিয পুরিসো জীৰিতং, সেসানি পুন পাকতিকানি কত্ৰা রক্খিতুং সক্কোতি. তস্মা ‘সম্পন্নসীলা’তি ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরং উদ্দিসিত্ৰা ‘সম্পন্নপাতিমোক্খা’তি তস্সেৰ ৰেৰচনং ৰত্ৰা তং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতা’তিআদিমাহা’’তি.
পাতিমোক্খসংৰরসীলেন সংৰুতাতি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খন্তি লদ্ধনামেন সিক্খাপদসীলেন পিহিতকাযৰচীদ্ৰারা. এৰংভূতা চ তেন উপেতা সমন্নাগতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘উপেতা হুত্ৰা’’তি. আচারেন চ গোচরেন চ সম্পন্নাতি কাযিকৰাচসিকঅৰীতিক্কমসঙ্খাতেন আচারেন, ন-ৰেসিযগোচরতাদিসঙ্খাতেন গোচরেন চ সম্পন্না, সম্পন্নআচারগোচরাতি অত্থো. অণুপ্পমাণেসূতি অতিপরিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূতি অপরে. দোসেসূতি গারয্হেসু অকুসলধম্মেসু. ভযতো দস্সনসীলাতি পরমাণুমত্তম্পি ৰজ্জং সিনেরুপ্পমাণং ৰিয কত্ৰা ভাযনসীলা. সব্বসিক্খাকোট্ঠাসেসূতি মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদেসু. তং তং সমাদাতব্বং সমাদাযাতি যং কিঞ্চি সিক্খাকোট্ঠাসেসু মূলপঞ্ঞত্তিআদিভেদেসু সিক্খিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং পূরিতব্বং কাযিকং ৰাচসিকং ৰা সীলং, তং সব্বং সম্মা আদায, সম্মদেৰ সক্কচ্চং সব্বসো চ আদিযিত্ৰাতি অত্থো.
উদযং পস্সন্তো পঞ্চৰীসতি লক্খণানি পস্সতীতি ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… আহারসমুদযা রূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. তথা অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতী’’তিআদিনা নযেন একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তানি পঞ্চৰীসতি উদযলক্খণানি পস্সতি.
ৰযং পস্সন্তো পঞ্চৰীসতি লক্খণানি পস্সতীতি ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধোতি পচ্চযনিরোধট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. তণ্হানিরোধা…পে… কম্মনিরোধা…পে… আহারনিরোধা রূপনিরোধোতি পচ্চযনিরোধট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. অৰিজ্জানিরোধা…পে… তণ্হানিরোধা…পে… ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধোতি পচ্চযনিরোধট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি. ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতী. ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি’’তিআদিনা নযেন একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তানি পঞ্চৰীসতি ৰযলক্খণানি পস্সতি. পেসিতত্তোতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তো. কথযন্তীতি তথাৰিধং ভিক্খুং বুদ্ধাদযো অরিযা আচিক্খন্তি.
যতং চরেতি ৰাযমমানো চরেয্য, চঙ্কমনাদিৰসেন গমনং কপ্পেন্তোপি ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৩২) নযেন ৰুত্তপ্পধানৰীরিযং করোন্তো ঘটেন্তো ৰাযমন্তো যথা অকুসলধম্মা পহীযন্তি, কুসলধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, এৰং গমনং কপ্পেয্যাতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. যতমেনং পসারযেতি এতং পসারেতব্বং হত্থপাদাদিং যতং যতমানো যথাৰুত্তৰীরিযসমঙ্গী হুত্ৰা পসারেয্য, সব্বত্থ পধানং ন জহেয্যাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি যথা পটিপজ্জন্তো যতং যতন্তো নাম হোতি, তং পটিপদং দস্সেতুং ‘‘উদ্ধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উদ্ধন্তি উপরি. তিরিযন্তি পরিতো, পুরত্থিমদিসাদিৰসেন সমন্ততো দিসাভাগেসূতি অত্থো. অপাচীনন্তি হেট্ঠা. যাৰতা জগতো গতীতি যত্তকা সত্তসঙ্খারভেদস্স লোকস্স পৰত্তি, তত্থ সব্বত্থাতি অত্থো. এত্তাৰতা অনৰসেসতা সম্মসনঞাণস্স ৰিসযং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতি. সমৰেক্খিতাতি সমা হেতুনা ঞাযেন অৰেক্খিতা, অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সিতাতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মানন্তি সত্তসুঞ্ঞানং. খন্ধানন্তি রূপাদীনং পঞ্চন্নং খন্ধানং. উদযব্বযন্তি উদযঞ্চ ৰযঞ্চ. ইদং ৰুত্তং হোতি – উপরি তিরিযং অধোতি তিধা সঙ্গহিতে সব্বস্মিং লোকে অতীতাদিভেদভিন্নানং পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্খাতানং সব্বেসং রূপারূপধম্মানং অনিচ্চাদিসম্মসনাধিগতেন উদযব্বযঞাণেন পঞ্চৰীসতিযা আকারেহি উদযং, পঞ্চৰীসতিযা আকারেহি ৰযং সমৰেক্খিতা সমনুপস্সিতা ভৰেয্যাতি.
চেতোসমথসামীচিন্তি চিত্তসংকিলেসানং অচ্চন্তৰূপসমনতো চেতোসমথসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স অনুচ্ছৰিকং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং. সিক্খমানন্তি পটিপজ্জমানং ভাৰেন্তং ঞাণপরম্পরা নিব্বত্তেন্তং. সদাতি সব্বকালং রত্তিঞ্চেৰ দিৰা চ. সতন্তি চতুসম্পজঞ্ঞসমন্নাগতায সতিযা সতোকারী. এৰম্পেত্থ গাথাৰণ্ণনা দট্ঠব্বা. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সীলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পধানসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে উত্তমৰীরিযানীতি সেট্ঠৰীরিযানি ৰিসিট্ঠস্স অত্থস্স সাধনতো. মারো ধিয্যতি এত্থাতি মারধেয্যং, কিলেসমারস্স পৰত্তিট্ঠানভূতং, তং তেভূমকৰট্টন্তি আহ ‘‘তেভূমকৰট্টসঙ্খাতং মারধেয্য’’ন্তি. জাতিমরণতো জাতং ভযং জাতিমরণভযং, জাতিমরণমেৰ ৰা ভযহেতুতো ভযন্তি জাতিমরণভযং. তেনাহ ‘‘জাতিঞ্চ মরণঞ্চ…পে… ভযস্সা’’তি সেসং উত্তানমেৰ.
পধানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সংৰরসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে সংৰরাদীনং সাধনৰসেন পদহতি এতেহীতি পধানানি. সংৰরন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযন্তি যথা অভিজ্ঝাদযো ন উপ্পজ্জন্তি, এৰং সতিযা উপট্ঠানে চক্খাদীনং পিদহনে অনলসস্স উপ্পন্নৰীরিযং. পজহন্তস্সাতি ৰিনোদেন্তস্স. উপ্পন্নৰীরিযন্তি তস্সেৰ পহানস্স সাধনৰসেন পৰত্তৰীরিযং. ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সমাধিনিমিত্তন্তি সমাধি এৰ. পুরিমুপ্পন্নসমাধি হি পরতো উপ্পজ্জনকসমাধিস্স কারণং হোতীতি ‘‘সমাধিনিমিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
উপধিৰিৰেকত্তাতি খন্ধূপধিআদিউপধীহি ৰিৰিত্তত্তা ৰিনিস্সটত্তা. তং আগম্মাতি তং নিব্বানং মগ্গেন অধিগমহেতু. রাগাদযো ৰিরজ্জন্তি এত্থ, এতেনাতি ৰিরাগো. এৰং নিরোধোপি দট্ঠব্বো. যস্মা ইধ বোজ্ঝঙ্গমিস্সকৰসেন ইচ্ছিতা, তস্মা ‘‘আরম্মণৰসেন ৰা অধিগন্তব্বৰসেন ৰা’’তি ৰুত্তং. তত্থ অধিগন্তব্বৰসেনাতি তন্নিন্নতাৰসেন. ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি ৰোস্সগ্গৰসেন পরিণামিতং পরিচ্চজনৰসেন চেৰ পক্খন্দনৰসেন চ পরিণামনসীলং. তেনাহ ‘‘দ্ৰে ৰোস্সগ্গা’’তিআদি. খন্ধানং পরিচ্চজনং নাম তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানৰসেনাতি যেনাকারেন ৰিপস্সনা কিলেসে পজহতি, তেনেৰাকারেন তন্নিমিত্তক্খন্ধে চ পজহতীতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি আহ ‘‘ৰিপস্সনা…পে… পরিচ্চজতী’’তি. যস্মা ৰিপস্সনা ৰুট্ঠানগামিনিভাৰং পাপুণন্তী নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন একংসতো নিব্বানং পক্খন্দতীতি ৰত্তব্বতং লভতি, মগ্গো চ সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে খন্ধে চ রাগং পরিচ্চজতি, তস্মা যথাক্কমং ৰিপস্সনামগ্গানং ৰসেন পক্খন্দনপরিচ্চাগৰোস্সগ্গা ৰেদিতব্বা. ৰোসগ্গত্থাযাতি পরিচ্চাগৰোস্সগ্গত্থায চেৰ পক্খন্দনৰোস্সগ্গত্থায চ. পরিণমতীতি পরিচ্চজতি. তং পন পরিণামনং ৰুট্ঠানগামিনিভাৰপ্পত্তিযা চেৰ অরিযমগ্গভাৰপ্পত্তিযা চ ইচ্ছিতন্তি আহ ‘‘ৰিপস্সনাভাৰঞ্চ মগ্গভাৰঞ্চ পাপুণাতী’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তিআদীসু সেসসম্বোজ্ঝঙ্গকোট্ঠাসেসু.
ভদ্দকন্তি অভদ্দকানং নীৰরণাদিপাপধম্মানং ৰিক্খম্ভনেন রাগৰিগমনেন একন্তহিতত্তা দুল্লভত্তা চ ভদ্দকং সুন্দরং. ন হি অঞ্ঞং সমাধিনিমিত্তং এৰং দুল্লভং রাগস্স উজুৰিপচ্চনীকভূতং অত্থি. অনুরক্খতীতি এত্থ অনুরক্খনা নাম অধিগতসমাধিতো যথা পরিহানি ন হোতি, এৰং পটিপত্তিসাসন-তপ্পটিপক্খৰিগমনেনাতি আহ ‘‘সমাধী’’তিআদি. অট্ঠিকসঞ্ঞাদিকাতি অট্ঠিকজ্ঝানাদিকা. সঞ্ঞাসীসেন হি ঝানং ৰদতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
সংৰরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঞ্ঞত্তিসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে অত্তভাৰো এতেসং অত্থীতি অত্তভাৰিনো, তেসং অত্তভাৰীনং. তেনাহ ‘‘অত্তভাৰৰন্তান’’ন্তি. যাৰ ছত্তিংসায ইন্দানং আযুপ্পমাণং, তাৰ পণীতে কামে পরিভুঞ্জীতি মন্ধাতুরাজা কির একদিৰসং অত্তনো পরিণাযকরতনং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো মনুস্সলোকতো রমণীযতরং ঠান’’ন্তি. কস্মা দেৰ এৰং ভণসি, কিং ন পস্সসি চন্দিমসূরিযানং আনুভাৰং, ননু এতেসং ঠানং ইতো রমণীযতরন্তি? রাজা চক্করতনং পুরক্খত্ৰা তত্থ অগমাসি.
চত্তারো মহারাজানো ‘‘মন্ধাতুমহারাজা আগতো’’তি সুত্ৰা ‘‘তাৰমহিদ্ধিকো মহারাজা ন সক্কা যুদ্ধেন পটিবাহিতু’’ন্তি সকরজ্জং নিয্যাতেসুং. সো তং গহেত্ৰা পুন পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো ইতো রমণীযতরং ঠান’’ন্তি. অথস্স তাৰতিংসভৰনং কথযিংসু. ‘‘তাৰতিংসভৰনং, দেৰ, রমণীযং, তত্থ সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো ইমে চত্তারো মহারাজানো পারিচারিকা দোৰারিকভূমিযং তিট্ঠন্তি. সক্কো দেৰরাজা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো. তস্সিমানি উপভোগট্ঠানানি – যোজনসহস্সুব্বেধো ৰেজযন্তপাসাদো, পঞ্চযোজনসতুব্বেধা সুধম্মদেৰসভা, দিযড্ঢযোজনসতিকো ৰেজযন্তরথো, তথা এরাৰণো হত্থী, দিব্বরুক্খসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং নন্দনৰনং, চিত্তলতাৰনং, ফারুসকৰনং, যোজনসতুব্বেধো পারিচ্ছত্তকো কোৰিল়ারো, তস্স হেট্ঠা সট্ঠিযোজনাযামা পঞ্ঞাসযোজনৰিত্থারা পঞ্চদসযোজনুব্বেধা জযসুমনপুপ্ফৰণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা, যস্সা মুদুতায সক্কস্স নিসীদতো উপড্ঢকাযো অনুপ্পৰিসতী’’তি.
তং সুত্ৰা রাজা তত্থ গন্তুকামো চক্করতনং অব্ভুক্কিরি. তং আকাসে উট্ঠহি সদ্ধিং চতুরঙ্গিনিযা সেনায. অথ দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং ৰেমজ্ঝতো চক্করতনং ওতরিত্ৰা পথৰিযা আসন্নে ঠানে অট্ঠাসি সদ্ধিং পরিণাযকরতনপ্পমুখায চতুরঙ্গিনিযা সেনায. রাজা এককোৰ অত্তনো আনুভাৰেন তাৰতিংসভৰনং অগমাসি. সক্কো ‘‘মন্ধাতা আগতো’’তি সুত্ৰা তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা ‘‘স্ৰাগতং, মহারাজ, সকং, তে মহারাজ, অনুসাস মহারাজা’’তি ৰত্ৰা সদ্ধিং নাটকেহি রজ্জং দ্ৰে ভাগে কত্ৰা একং ভাগমদাসি. রঞ্ঞো তাৰতিংসভৰনে পতিট্ঠিতমত্তস্সেৰ মনুস্সগন্ধসরীরনিস্সন্দাদিমনুস্সভাৰো ৰিগচ্ছি, দেৰলোকে পৰত্তিৰিপাকদাযিনো অপরপরিযাযৰেদনীযস্স কম্মস্স কতোকাসত্তা সব্বদা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকতামালামিলাযনাদিদেৰভাৰো পাতুরহোসি. তস্স সক্কেন সদ্ধিং পণ্ডুকম্বলসিলায নিসিন্নস্স অক্খিনিমিসনমত্তেন নানত্তং পঞ্ঞাযতি. তং অসল্লক্খেন্তা দেৰা সক্কস্স চ তস্স চ নানত্তে মুয্হন্তি. সো তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানো তদা মনুস্সানং অসঙ্খ্যেয্যাযুকতায যাৰ ছত্তিংস সক্কা উপপজ্জিত্ৰা চুতা, তাৰ সক্করজ্জং কারেত্ৰা ‘‘কিং মে ইমিনা উপড্ঢরজ্জেনা’’তি অতিত্তো কামেহি ততো চৰিত্ৰা অত্তনো উয্যানে পতিতো মনুস্সলোকে উতুকক্খল়তায ৰাতাতপেন ফুসিতগত্তো কালমকাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘দেৰলোকে পন যাৰ ছত্তিংসায ইন্দানং আযুপ্পমাণং, তাৰ পণীতে কামে পরিভুঞ্জী’’তি.
পঞ্ঞত্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সোখুম্মসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে সুখুমলক্খণপ্পটিৰিজ্ঝনকানীতি অনিচ্চাদিসুখুমলক্খণানং পটিৰিজ্ঝনকানি. সুখুমলক্খণপরিগ্গাহকঞাণেনাতি সুখুমলক্খণপরিগ্গাহকেন ঞাণেন. পরতো জানিত্ৰাতি অৰসৰত্তনেন অঞ্ঞতো জানিত্ৰা. সঙ্খারা হি ‘‘মা ভিজ্জিংসূ’’তি ইচ্ছিতাপি ভিজ্জন্তেৰ, তস্মা তে অৰসৰত্তিতায পরে নাম. সা চ নেসং পরতা অনিচ্চদস্সনে পাকটা হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ইমিনা হি পদেন অনিচ্চানুপস্সনা কথিতা’’তি. সেসং উত্তানমেৰ.
সোখুম্মসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. পঠমঅগতিসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৭-২০. সত্তমে ছন্দাগতিন্তি এত্থ সন্ধিৰসেন সরলোপোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ছন্দেন অগতি’’ন্তি. ছন্দাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘ছন্দেনা’’তি, পেমেনাতি অত্থো. ছন্দসদ্দো হেত্থ তণ্হাপরিযাযো, অকুসলচ্ছন্দপরিযাযো ৰা. সেসেসূতি ‘‘দোসাগতিং গচ্ছতী’’তিআদীসু.
এত্থ চ যো ‘‘অযং মে মিত্তোতি ৰা, সন্দিট্ঠোতি ৰা, ঞাতকোতি ৰা, লঞ্চং ৰা পন মে দেতী’’তি ছন্দৰসেন অস্সামিকং সামিকং করোতি, অযং ছন্দেন অকত্তব্বং করোতি নাম. যো ‘‘অযং মে ৰেরী’’তি চিরকালানুবদ্ধৰেরৰসেন ৰা, তঙ্খণুপ্পন্নকোধৰসেন ৰা সামিকং অস্সামিকং করোতি, অযং দোসেন অকত্তব্বং করোতি নাম. যো পন মন্দত্তা মোমূহত্তা যং ৰা তং ৰা অযুত্তং অকারণং ৰত্ৰা অস্সামিকং সামিকং করোতি, অযং মোহেন অকত্তব্বং করোতি নাম. যো পন ‘‘অযং রাজৰল্লভোতি ৰা ৰিসমে চোরাদিকে ৰিসমানি ৰা কাযদুচ্চরিতাদীনি সমাদায ৰত্তনেন ৰিসমনিস্সিতো ৰা, অনত্থম্পি মে করেয্যা’’তি ভীতো অস্সামিকং সামিকং করোতি, অযং ভযেন অকত্তব্বং করোতি নাম.
যো পন কিঞ্চি ভাজেন্তো ‘‘অযং মে সন্দিট্ঠো ৰা সম্ভত্তো ৰা’’তি পেমৰসেন অতিরেকং দেতি, ‘‘অযং মে ৰেরী’’তি দোসৰসেন ঊনকং দেতি, যো মুয্হন্তো দিন্নাদিন্নং অজানমানো কস্সচি ঊনং, কস্সচি অধিকং দেতি, ‘‘অযং ইমস্মিং অদীযমানে ময্হং অনত্থম্পি করেয্যা’’তি সীতো কস্সচি অতিরেকং দেতি, সো চতুব্বিধোপি যথানুক্কমেন ছন্দাগতিআদীনি গচ্ছন্তো অকত্তব্বং করোতি নাম.
নিহীযতি তস্স যসোতি তস্স অগতিগামিনো কিত্তিযসোপি পরিৰারযসোপি নিহীযতি পরিহাযতি. যস্সতি তেন কিত্তীযতীতি হি যসো, কিত্তি থুতিঘোসো. যস্সতি তেন পুরেচরানুচরভাৰেন পরিৰারযতীতি যসো, পরিৰারো. অট্ঠমনৰমদসমানি উত্তানত্থানেৰ.
চরৰগ্গো দুতিযো.
৩. উরুৰেলৰগ্গো
১. পঠমউরুৰেলসুত্তৰণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে মহাৰেলা ৰিয মহাৰেলা, ৰিপুলৰালিকপুঞ্জতায মহন্তো ৰেলাতটো ৰিযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মহাৰালিকরাসীতি অত্থো’’তি. উরু, মরু, সিকতা, ৰালুকা, ৰণ্ণু, ৰালিকাতি ইমে সদ্দা সমানত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. তেনাহ ‘‘উরূতি ৰালিকা ৰুচ্চতী’’তি.
নজ্জাতি নদতি সদ্দাযতীতি নদী, তস্সা নজ্জা, নদিযা নিন্নগাযাতি অত্থো. নেরঞ্জরাযাতি ‘‘নেলঞ্জলাযা’’তি ৰত্তব্বে ল-কারস্স র-কারং কত্ৰা ‘‘নেরঞ্জরাযা’’তি ৰুত্তং, কদ্দমসেৰালপণকাদিদোসরহিতসলিলাযাতি অত্থো. কেচি ‘‘নীলং-জলাযাতি ৰত্তব্বে নেরঞ্জরাযা’’তি ৰদন্তি. নামমেৰ ৰা এতং তস্সা নদিযাতি ৰেদিতব্বং. তস্সা নদিযা তীরে যত্থ ভগৰা ৰিহাসি, তং দস্সেতুং ‘‘অজপালনিগ্রোধে’’তি ৰুত্তং. কস্মা পনাযং অজপালনিগ্রোধো নাম জাতোতি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. কেচি পন ‘‘যস্মা তত্থ ৰেদে সজ্ঝাযিতুং অসমত্থা মহল্লকব্রাহ্মণা পাকারপরিক্খেপযুত্তানি নিৰেসনানি কত্ৰা সব্বে ৰসিংসু, তস্মাস্স অজপালনিগ্রোধোতি নামং জাত’’ন্তি ৰদন্তি. তত্রাযং ৰচনত্থো – ন জপন্তীতি অজপা, মন্তানং অনজ্ঝাযকাতি অত্থো. অজপালন্তি আদিযন্তি নিৰাসং এত্থাতি অজপালোতি. অপরে পন ৰদন্তি ‘‘যস্মা মজ্ঝন্হিকসমযে অন্তোপৰিট্ঠে অজে অত্তনো ছাযায পালেতি রক্খতি, তস্মা ‘অজপালো’তিস্স নামং রুল়্হ’’ন্তি. সব্বত্থাপি নামমেতং তস্স রুক্খস্স.
পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি পঠমং অভিসম্বুদ্ধো, অনুনাসিকলোপেনাযং নিদ্দেসো. তেনেৰাহ ‘‘সম্বুদ্ধো হুত্ৰা পঠমমেৰা’’তি. পঠমন্তি চ ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, তস্মা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পঠমং অজপালনিগ্রোধে ৰিহরামীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. অযং ৰিতক্কোতি অযং ‘‘কিন্নু খ্ৰাহং…পে… ৰিহরেয্য’’ন্তি এৰং পৰত্তৰিতক্কো. হত্থী চ ৰানরো চ তিত্তিরো চ হত্থিৰানরতিত্তিরা.
যে ৰুদ্ধমপচাযন্তীতি জাতিৰুদ্ধো, ৰযোৰুদ্ধো, গুণৰুদ্ধোতি তযো ৰুদ্ধা. তেসু জাতিসম্পন্নো জাতিৰুদ্ধো নাম, ৰযে ঠিতো ৰযোৰুদ্ধো নাম, গুণসম্পন্নো গুণৰুদ্ধো নাম. তেসু গুণসম্পন্নো ৰযোৰুদ্ধো ইমস্মিং ঠানে ৰুদ্ধোতি অধিপ্পেতো. অপচাযন্তীতি জেট্ঠাপচাযিকাকম্মেন পূজেন্তি. ধম্মস্স কোৰিদাতি জেট্ঠাপচাযনধম্মস্স কোৰিদা কুসলা. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. পাসংসাতি পসংসারহা. সম্পরাযে চ সুগ্গতীতি সম্পরেতব্বে ইমং লোকং হিত্ৰা গন্তব্বে পরলোকেপি তেসং সুগতিযেৰ. অযং পনেত্থ পিণ্ডত্থো – খত্তিযা ৰা হোন্তু ব্রাহ্মণা ৰা ৰেস্সা ৰা সুদ্দা ৰা গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা তিরচ্ছানগতা ৰা, যে কেচি সত্তা জেট্ঠাপচিতিকম্মেন সীলাদিগুণসম্পন্নানং ৰযোৰুদ্ধানং অপচিতিং করোন্তি, তে ইমস্মিঞ্চ অত্তভাৰে জেট্ঠাপচিতিকারকাতি পসংসং ৰণ্ণনং থোমনং লভন্তি, কাযস্স চ ভেদা সগ্গে নিব্বত্তন্তীতি.
অঞ্ঞস্মিন্তি পরস্মিং. অত্তা ন হোতীতি অঞ্ঞো, পরো. সো পনেত্থ ন যো কোচি অধিপ্পেতো, অথ খো গরুট্ঠানিযো. তেনাহ ‘‘কঞ্চি গরুট্ঠানে অট্ঠপেত্ৰা’’তি. পতিস্সতি গরুনো আণং সম্পটিচ্ছতীতি পতিস্সো, ন পতিস্সো অপ্পতিস্সো, পতিস্সযরহিতো, গরুপস্সযরহিতোতি অত্থো.
সদেৰকেতি অৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো. সদেৰকগ্গহণেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং পারিসেসঞাযেন ইতরেসং পদন্তরেহি সঙ্গহিতত্তা. সমারকগ্গহণেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং পচ্চাসত্তিঞাযেন. তত্থ হি মারো জাতো তন্নিৰাসী চ হোতি. সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং পচ্চাসত্তিঞাযেনেৰ. সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজাযাতি সাসনস্স পচ্চত্থিকসমণব্রাহ্মণগ্গহণং. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অপচ্চত্থিকানং অসমিতাবাহিতপাপানঞ্চ সমণব্রাহ্মণানং তেনেৰ ৰচনেন গহিতত্তা. কামং ‘‘সদেৰকে’’তিআদিৰিসেসনানং ৰসেন সত্তৰিসযো লোকসদ্দোতি ৰিঞ্ঞাযতি তুল্যযোগৰিসযত্তা তেসং, ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু পন অতুল্যযোগে অযং সমাসো লব্ভতীতি ব্যভিচারদস্সনতো পজাগহণন্তি পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং.
দেৰভাৰসামঞ্ঞেন মারব্রহ্মেসু গহিতেসুপি ইতরেহি তেসং লব্ভমানৰিসেসদস্সনত্থং ৰিসুং গহণন্তি দস্সেন্তো ‘‘মারো নামা’’তিআদিমাহ. মারো ব্রহ্মানম্পি ৰিচক্খুকম্মায পহোতীতি আহ ‘‘সব্বেস’’ন্তি. উপরীতি উপরিভাগে. ব্রহ্মাতি দসসহস্সিব্রহ্মানং সন্ধাযাহ. তথা চাহ ‘‘দসহি অঙ্গুলীহী’’তিআদি. ইধ দীঘনিকাযাদযো ৰিয বাহিরকানম্পি গন্থনিকাযো লব্ভতীতি আহ ‘‘একনিকাযাদিৰসেনা’’তি. ৰত্থুৰিজ্জাদীতি আদি-সদ্দেন ৰিজ্জাট্ঠানানি সঙ্গয্হন্তি. যথাসকং কম্মকিলেসেহি পজাতত্তা নিব্বত্তত্তা পজা, সত্তনিকাযো, তস্সা পজায. সদেৰমনুস্সাযাতি ৰা ইমিনা সম্মুতিদেৰগ্গহণং তদৰসিট্ঠমনুস্সলোকগ্গহণঞ্চ দট্ঠব্বং.
এৰং ভাগসো লোকং গহেত্ৰা যোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি অভাগসো লোকং গহেত্ৰা যোজনং দস্সেতুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. লোকৰসেন ৰুত্তানি ‘‘লোকীযন্তি এত্থ কম্মং কম্মফলানী’’তি কত্ৰা. পজাৰসেন ‘‘হেতুপচ্চযেহি পজাতা’’তি কত্ৰা. সীলসম্পন্নতরন্তি এত্থ পরিপুণ্ণসম্পন্নতা অধিপ্পেতা ‘‘সম্পন্নং সালিকেদার’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৪.১) ৰিয. তেনাহ ‘‘অধিকতরন্তি অত্থো’’তি. পরিপুণ্ণঞ্হি অধিকতরন্তি ৰত্তুং অরহতি. কারণন্তি যুত্তিং. অত্থন্তি অৰিপরীতত্থং. ৰড্ঢিন্তি অতিৰড্ঢিনিমিত্তং.
ইমিনা ৰচনেনাতি ইমস্মিং সুত্তে অনন্তরং ৰুত্তৰচনেন. ন কেৰলং ইমিনাৰ, সুত্তন্তরম্পি আনেত্ৰা পটিবাহিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন মে আচরিযো অত্থী’’তিআদিমাহ. তত্থ ন মে আচরিযো অত্থীতি লোকুত্তরধম্মে ময্হং আচরিযো নাম নত্থি. কিঞ্চাপি লোকিযধম্মানম্পি যাদিসো লোকনাথস্স অধিগমো, ন তাদিসো অধিগমো পরূপদেসো অত্থি. লোকুত্তরধম্মে পনস্স লেসোপি নত্থি. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং সীলাদীহি গুণেহি পটিনিধিভূতো পুগ্গলো নাম নত্থি. সরন্তি করণে এতং পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘সরন্তেনা’’তি, সরন্তি ৰা সরণহেতু চাতি অত্থো.
যতোতি ভুম্মত্থে তোসদ্দোতি আহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. রত্তিযো জানন্তীতি রত্তঞ্ঞূ, অত্তনো পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায বহূ রত্তিযো জানন্তি, চিরপব্বজিতাতি ৰুত্তং হোতি. রত্তঞ্ঞূনং মহন্তভাৰো রত্তঞ্ঞুমহন্তং. ভাৰপ্পধানো এস নিদ্দেসো. ‘‘রত্তঞ্ঞুমহত্ত’’ন্তি ৰা পাঠো. এস নযো সেসেসুপি. থেরনৰমজ্ঝিমানং ৰসেন ৰিপুলভাৰো ৰেপুল্লমহন্তং. সিক্খত্তযসঙ্গহিতস্স সাসনব্রহ্মচরিযস্স ঝানাভিঞ্ঞাদিৰসেন ৰিপুলভাৰো ব্রহ্মচরিযমহন্তং. ৰিসিট্ঠস্স পচ্চযলাভস্স ৰিপুলভাৰো লাভগ্গমহন্তং. চতুব্বিধেন মহন্তেনাতি চতুব্বিধেন মহন্তভাৰেন. মহাপজাপতিযা দুস্সযুগদানকালেতি ভগৰতো সঙ্ঘে গারৰস্স পাকটকালদস্সনমত্তং. ন হি ভগৰা ততো পুব্বে সঙ্ঘে গারৰরহিতো ৰিহাসি.
পঠমউরুৰেলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২.দুতিযউরুৰেলসুত্তৰণ্ণনা
২২. দুতিযে হুহুঙ্কজাতিকেনাতি সো কির দিট্ঠমঙ্গলিকো মানৰসেন কোধৰসেন চ ‘‘হুহু’’ন্তি করোন্তো ৰিচরতি, তস্মা হুহুঙ্কজাতিকোতি ৰুচ্চতি. ‘‘হুহুক্কজাতিকো’’তিপি পঠন্তি, তেন সদ্ধিং আগতাতি অত্থো. জরাজিণ্ণাতি জরায খণ্ডদন্তপলিতকেসাদিভাৰং আপাদিতা. ৰযোৰুদ্ধাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৰুদ্ধিমরিযাদপ্পত্তা. জাতিমহল্লকাতি উপপত্তিযা মহল্লকভাৰেন সমন্নাগতা. মহত্তং লন্তি গণ্হন্তীতি মহল্লকা, জাতিযা মহল্লকা, ন ৰিভৰাদিনাতি জাতিমহল্লকা. ৰযোঅনুপ্পত্তাতি পচ্ছিমৰযং সম্পত্তা, পচ্ছিমৰযো নাম ৰস্সসতস্স পচ্ছিমো ততিযো ভাগো. জিণ্ণাতি ৰা পোরাণা, চিরকালপ্পৰত্তকুলন্ৰযাতি ৰুত্তং হোতি. ৰুদ্ধাতি সীলাচারাদিগুণৰুদ্ধিযুত্তা. মহল্লকাতি ৰিভৰমহন্ততায সমন্নাগতা. মহদ্ধনাতি মহাভোগা. অদ্ধগতাতি মগ্গপ্পটিপন্না ব্রাহ্মণানং ৰতচরিযাদিমরিযাদং অৰীতিক্কম্ম চরমানা. ৰযোঅনুপ্পত্তাতি জাতিৰুদ্ধভাৰং অন্তিমৰযং অনুপ্পত্তা. সুতং নেতন্তি এত্থ সুতং নো এতন্তি পদচ্ছেদো. নোতি চ করণত্থে সামিৰচনং. তেনাহ ‘‘অম্হেহি সুত’’ন্তি.
অকালেতি অযুত্তকালে. অসভাৰং ৰদতীতি যং নত্থি, তং ৰদতি. অনত্থং ৰদতীতি অকারণনিস্সিতং ৰদতি. অকারণনিস্সিতন্তি চ নিপ্ফলন্তি অত্থো. ফলঞ্হি কারণনিস্সিতং. অকারণনিস্সিততা চ তদৰিনাভাৰতো অকারণে নিস্সিতং, নিপ্ফলং সম্ফন্তি ৰুত্তং হোতি. অৰিনযং ৰদতীতি ন সংৰরৰিনযপ্পটিসংযুত্তং ৰদতি, অত্তনো সুণন্তস্স চ ন সংৰরৰিনযাৰহং ৰদতীতি ৰুত্তং হোতি. ন হদযে নিধেতব্বযুত্তকন্তি অহিতসংহিতত্তা চিত্তং অনুপ্পৰেসেত্ৰা নিধেতুং অযুত্তং. কথেতুং অযুত্তকালেনাতি ধম্মং কথেন্তেন যো অত্থো যস্মিং কালে ৰত্তব্বো, ততো পুব্বে পচ্ছা চ তস্স অকালো, তস্মিং অযুত্তকালে ৰত্তা. অপদেসরহিতন্তি সুত্তাপদেসরহিতং. সাপদেসং সকারণং কত্ৰা ন কথেতীতি ‘‘ভগৰতা অসুকে সুত্তে এৰং ৰুত্ত’’ন্তি এৰং সাপদেসং কারণসহিতং কত্ৰা ন কথেতি.
পরিযন্তরহিতন্তি পরিচ্ছেদরহিতং, সুত্তং ৰা জাতকং ৰা নিক্খিপিত্ৰা তস্স অনুযোগং উপমং ৰা ৰত্থুং ৰা আহরিত্ৰা যং সুত্তং জাতকং ৰা নিক্খিপিতং, তস্স সরীরভূতং কথং অনামসিত্ৰা বাহিরকথংযেৰ কথেতি, নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমত্তমেৰ হোতি, ‘‘সুত্তং নু খো কথেতি জাতকং নু খো, নাস্স অন্তং ৰা কোটিং ৰা পস্সামা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. যথা ৰটরুক্খসাখানং গতগতট্ঠানে পারোহা ওতরন্তি, ওতিণ্ণো-তিণ্ণট্ঠানে ৰিরুল়্হিং আপজ্জিত্ৰা পুন ৰড্ঢন্তিযেৰ, এৰং অড্ঢযোজনম্পি যোজনম্পি গচ্ছতিযেৰ. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে পন মূলরুক্খো ৰিনস্সতি, অনুজাতপারোহমূলানিযেৰ তিট্ঠন্তি, এৰং অযম্পি নিগ্রোধধম্মকথিকো নাম হোতি. নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমেৰ কত্ৰা পস্সেনেৰ পরিহরন্তো গচ্ছতি. যো পন বহুম্পি ভণন্তো ‘‘এতদত্থমিদং ৰুত্ত’’ন্তি নিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞম্পি অনুযোগূপমাৰত্থুৰসেন তদুপযোগীনং আহরিত্ৰা আহরিত্ৰা জানাপেতুং সক্কোতি, তথারূপস্স ধম্মকথিকস্স বহুম্পি কথেতুং ৰট্টতি. ন লোকিযলোকুত্তরঅত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো পরেসঞ্চ ন লোকিযলোকুত্তরহিতাৰহং.
পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো সভাৰনিরুত্তিৰসেন চ বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা পকট্ঠানং ৰচনপ্পবন্ধানং আল়ীতি পাল়ি, পরিযত্তিধম্মো. পুরিমস্স অত্থস্স পচ্ছিমেন অত্থেন অনুসন্ধানং অনুসন্ধি, অত্থমুখেন পন পাল়িপ্পদেসানম্পি অনুসন্ধি হোতিযেৰ. স্ৰাযং অনুসন্ধি পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধিযথানুসন্ধিআদিৰসেন চতুব্বিধো, তংতংদেসনানং পন পুব্বাপরপাল়িৰসেন অনুসন্ধিৰসেন পুব্বাপরৰসেনাতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. উগ্গহিতন্তি ব্যঞ্জনসো অত্থসো চ উদ্ধং উদ্ধং গহিতং, পরিযাপুণনৰসেন চেৰ পরিপুচ্ছাৰসেন চ হদযেন গহিতন্তি অত্থো. ৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থিকেহি সোতব্বতো সুতং, পরিযত্তিধম্মো. তং ধারেতীতি সুতধরো. যো হি সুতধরো, সুতং তস্মিং পতিট্ঠিতং হোতি সুপ্পতিট্ঠিতং অরোগিকং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সুতস্স আধারভূতো’’তি. তেনাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. একং পদং একক্খরম্পি অৰিনট্ঠং হুত্ৰা সন্নিচীযতীতি সন্নিচযো, সুতং সন্নিচযো এতস্মিন্তি সুতসন্নিচযো. অজ্ঝোসাযাতি অনুপ্পৰিসিত্ৰা. তিট্ঠতীতি ন সম্মুস্সতি.
পগুণাতি ৰাচুগ্গতা. নিচ্চলিকন্তি অৰিপরিৰত্তং. সংসন্দিত্ৰাতি অঞ্ঞেহি সংসন্দিত্ৰা. সমনুগ্গাহিত্ৰাতি পরিপুচ্ছাৰসেন অত্থং ওগাহিত্ৰা. পবন্ধস্স ৰিচ্ছেদাভাৰতো গঙ্গাসোতসদিসং. ‘‘ভৰঙ্গসোতসদিস’’ন্তি ৰা পাঠো, অকিত্তিমং সুখপ্পৰত্তীতি অত্থো. সুত্তেকদেসস্স সুত্তমত্তস্স চ ৰচসা পরিচযো ইধ নাধিপ্পেতো, ৰগ্গাদিৰসেন পন অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সুত্তদসক…পে… সজ্ঝাযিতা’’তি, ‘‘দসসুত্তানি গতানি, দসৰগ্গানি গতানী’’তিআদিনা সল্লক্খেত্ৰা ৰাচায সজ্ঝাযিতাতি অত্থো. মনসা অনু অনু পেক্খিতা ভাগসো নিজ্ঝাযিতা চিন্তিতা মনসানুপেক্খিতা. রূপগতং ৰিয পঞ্ঞাযতীতি রূপগতং ৰিয চক্খুস্স ৰিভূতং হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি. সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৰা সুট্ঠু যাথাৰতো পটিৰিদ্ধা.
অধিকং চেতোতি অভিচেতো, উপচারজ্ঝানচিত্তং. তস্স পন অধিকতা পাকতিককামাৰচরচিত্তেহি সুন্দরতায, সা পটিপক্খতো সুদ্ধিযাতি আহ ‘‘অভিক্কন্তং ৰিসুদ্ধং চিত্ত’’ন্তি. অধিচিত্তন্তি সমাধিমাহ. সোপি উপচারসমাধি দট্ঠব্বো. ৰিৰেকজং পীতিসুখং, সমাধিজং পীতিসুখং, অপীতিজং কাযসুখং, সতিপারিসুদ্ধিজং ঞাণসুখন্তি চতুব্বিধম্পি ঝানসুখং পটিপক্খতো নিক্খন্ততং উপাদায নেক্খম্মসুখন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘নেক্খম্মসুখং ৰিন্দতী’’তি. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং সমত্থোতি ইমিনা তেসু ঝানেসু সমাপজ্জনৰসীভাৰমাহ. নিকামলাভীতি পন ৰচনতো আৰজ্জনাধিট্ঠানপচ্চৰেক্খণৰসিযোপি ৰুত্তা এৰাতি ৰেদিতব্বা. সুখেনেৰ পচ্চনীকধম্মে ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি এতেন তেসং ঝানানং সুখপ্পটিপদতং খিপ্পাভিঞ্ঞতঞ্চ দস্সেতি.
ৰিপুলানন্তি ৰেপুল্লং পাপিতানং ঝানানং. ৰিপুলতা নাম সুভাৰিতভাৰেন চিরতরপ্পৰত্তিযা, সা চ পরিচ্ছেদানুরূপাৰ ইচ্ছিতব্বাতি ‘‘ৰিপুলান’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘যথাপরিচ্ছেদেন ৰুট্ঠাতুং সমত্থোতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. পরিচ্ছেদকালঞ্হি অপ্পত্ৰাৰ ৰুট্ঠহন্তো অকসিরলাভী ন হোতি যাৰদিচ্ছিতং পৰত্তেতুং অসমত্থত্তা. ইদানি যথাৰুত্তে সমাপজ্জনাদিৰসীভাৰে ব্যতিরেকৰসেন ৰিভাৰেতুং ‘‘একচ্চো হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ লাভীযেৰ হোতীতি ইদং পটিলদ্ধমত্তস্স ঝানস্স ৰসেন ৰুত্তং. তথাতি ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে. পারিপন্থিকেতি ৰসীভাৰস্স পচ্চনীকধম্মে. ঝানাধিগমস্স পন পচ্চনীকধম্মা পগেৰ ৰিক্খম্ভিতা, অঞ্ঞথা ঝানাধিগমো এৰ ন সিযা. কিচ্ছেন ৰিক্খম্ভেতীতি কিচ্ছেন ৰিসোধেতি. কামাদীনৰপচ্চৰেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দাদীনং ৰিয অঞ্ঞেসম্পি সমাধিপারিপন্থিকানং দূরসমুস্সারণং ইধ ৰিক্খম্ভনং ৰিসোধনঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. নাল়িকযন্তন্তি কালমাননাল়িকযন্তমাহ.
অট্ঠপিতসঙ্কপ্পোতি ন সম্মাপণিহিতসঙ্কপ্পো. অভিঞ্ঞাপারগূতি সব্বেসং লোকিযলোকুত্তরধম্মানং অভিঞ্ঞায পারং গতো, সব্বধম্মে অভিৰিসিট্ঠায অগ্গমগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. পরিঞ্ঞাপারগূতি পঞ্চন্নং খন্ধানং পরিঞ্ঞায পারং গতো, পঞ্চক্খন্ধে পরিজানিত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. ভাৰনাপারগূতি চতুন্নং মগ্গানং ভাৰনায পারং গতো, চত্তারো মগ্গে ভাৰেত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. পহানপারগূতি সব্বকিলেসানং পহানেন পারং গতো, সব্বকিলেসে পজহিত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. সচ্ছিকিরিযাপারগূতি নিরোধসচ্ছিকিরিযায পারং গতো, নিরোধং সচ্ছিকত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. সমাপত্তিপারগূতি সব্বসমাপত্তীনং সমাপজ্জনেন পারং গতো, সব্বা সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলীতি যং ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলং সকলভাৰো, তেন সমন্নাগতো, সকলচতুমগ্গব্রহ্মচরিযৰাসোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সকলব্রহ্মচরিযো’’তি, পরিপুণ্ণমগ্গব্রহ্মচরিযোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দুতিযউরুৰেলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. লোকসুত্তৰণ্ণনা
২৩. ততিযে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. অত্থতো পুরিমস্মিং অরিযসচ্চদ্ৰযং, ইধ পন দুক্খং অরিযসচ্চং ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘লোকোতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. ৰিসংযুত্তোতি ৰিসংসট্ঠো ন পটিবদ্ধো, সব্বেসং সংযোজনানং সম্মদেৰ সমুচ্ছিন্নত্তা ততো ৰিপ্পমুত্তোতি অত্থো. লোকসমুদযোতি সুত্তন্তনযেন তণ্হা, অভিধম্মনযেন পন অভিসঙ্খারেহি সদ্ধিং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. লোকনিরোধোতি নিব্বানং. সচ্ছিকতোতি অত্তপচ্চক্খো কতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সো হি লোকনিরোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং অরিযেহি পটিপজ্জীযতি চাতি লোকনিরোধগামিনী পটিপদাতি ৰুচ্চতি.
এত্তাৰতা তথানি অভিসম্বুদ্ধো যাথাৰতো গতোতি তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. চত্তারি হি অরিযসচ্চানি তথানি নাম. যথাহ –
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০; পটি. ম. ২.৮) ৰিত্থারো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, গতোতি চ অৰগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা ভগৰা সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায অৰিপরীতায গতো অৰগতো, তস্মা লোকো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং অৰিপরীতং গতো পটিপন্নোতি তথাগতোতি. এৰং ইমিস্সা পাল়িযা তথাগতভাৰদীপনৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
ইতি ভগৰা চতুসচ্চাভিসম্বোধৰসেন অত্তনো তথাগতভাৰং পকাসেত্ৰা ইদানি তত্থ দিট্ঠাদিঅভিসম্বোধৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৰং কথেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, তং তথাগতসদ্দবুদ্ধসদ্দানং অত্থতো নিন্নানাকরণতং দস্সেতুং ৰুত্তং. তথা চেৰ হি পাল়ি পৰত্তাতি. দিট্ঠন্তি রূপাযতনং দট্ঠব্বতো. তেন যং দিট্ঠং যং দিস্সতি, যং দক্খতি, যং সমৰাযে পস্সেয্য, তং সব্বং দিট্ঠন্তেৰ গহিতং কালৰিসেসস্স অনামট্ঠভাৰতো যথা ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি দস্সেতি. সুতন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. সুতন্তি সদ্দাযতনং সোতব্বতো. মুতন্তি সনিস্সযে ইন্দ্রিযে নিস্সযং মুঞ্চিত্ৰা পাপুণিত্ৰা গহেতব্বং. তেনাহ ‘‘পত্ৰা গহেতব্বতো’’তি. ৰিঞ্ঞাতন্তি ৰিজানিতব্বং. তং পন দিট্ঠাদিৰিনিমুত্তং ৰিঞ্ঞেয্যন্তি আহ ‘‘সুখদুক্খাদি ধম্মারম্মণ’’ন্তি. পত্তন্তি যথা তথা পত্ৰা হত্থগতং, অধিগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা’’তি. পরিযেসিতন্তি পত্তিযা অত্থং পরিযিট্ঠং. তং পন পত্তং ৰা সিযা অপ্পত্তং ৰা, উভযথাপি পরিযেসিতমেৰাতি আহ ‘‘পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা’’তি. দ্ৰযেনপি দ্ৰিপ্পকারম্পি পত্তং দ্ৰিপ্পকারম্পি পরিযেসিতং তেন তেন পকারেন তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি দস্সেতি. চিত্তেন অনুসঞ্চরিতন্তি তে পন অপাপেত্ৰা চিত্তেনেৰ অনু অনু সঞ্চরিতং, ৰিপরিতক্কিতন্তি অত্থো.
পীতকন্তিআদীতি আদিসদ্দেন লোহিতওদাতাদিসব্বং রূপারম্মণভাগং সঙ্গণ্হাতি. সুমনোতি রাগৰসেন লোভৰসেন সদ্ধাদিৰসেন ৰা সুমনো. দুম্মনোতি ব্যাপাদৰিতক্কৰসেন ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কৰসেন ৰা দুম্মনো. মজ্ঝত্তোতি অঞ্ঞাণৰসেন, ঞাণৰসেন ৰা মজ্ঝত্তো. এস নযো সব্বত্থ. তত্থ আদিসদ্দেন সঙ্খসদ্দো, পণৰসদ্দো, পত্তগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, পুপ্ফরসো, ফলরসো, উপাদিন্নং, অনুপাদিন্নং, মজ্ঝত্তৰেদনা কুসলকম্মং অকুসলকম্মন্তি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অপ্পত্তন্তি ঞাণেন অসম্পত্তং, অৰিদিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন অসচ্ছিকত’’ন্তি. লোকেন গতন্তি লোকেন ঞাতং. তথেৰ গতত্তাতি তথেৰ ঞাতত্তা অভিসম্বুদ্ধত্তা, গতসদ্দেন একত্তং বুদ্ধিঅত্থন্তি অত্থো. গতিঅত্থো হি ধাতৰো বুদ্ধিঅত্থা ভৰন্তীতি অক্খরচিন্তকা.
যঞ্চ, ভিক্খৰে, রতিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতীতি যস্সঞ্চ ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযং তথাআগতত্তাদিঅত্থেন তথাগতো ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা উত্তরিতরাভাৰতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং আসৰক্খযঞাণেন সদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগচ্ছতি. যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতীতি যস্সঞ্চ ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযংযেৰ কুসিনারাযং উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি. যং এতস্মিং অন্তরেতি ইমাসং দ্ৰিন্নং সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতূনং মজ্ঝে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালে পঠমবোধিযম্পি মজ্ঝিমবোধিযম্পি পচ্ছিমবোধিযম্পি যং সুত্তগেয্যাদিপ্পভেদং ধম্মং ভাসতি নিদস্সনৰসেন, লপতি উদ্দিসনৰসেন, নিদ্দিসতি পরিনিদ্দিসনৰসেন. সব্বং তং তথেৰ হোতীতি তং এত্থন্তরে দেসিতং সব্বং সুত্তগেয্যাদিনৰঙ্গং বুদ্ধৰচনং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনূনং অনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং দোসমদনিম্মদনং মোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয একায নাল়িযা মিতং ৰিয একতুলায তুলিতং ৰিয চ তং তথেৰ হোতি যস্সত্থায ভাসিতং, একন্তেনেৰ তস্স সাধনতো, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং. এতেন তথাৰাদিতায তথাগতোতি দস্সেতি. গদঅত্থো অযং গতসদ্দো দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা, তস্মা তথং গদতীতি তথাগতোতি অত্থো. অথ ৰা আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. ততো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
যথাৰাদীতি যে ধম্মে ভগৰা ‘‘ইমে ধম্মা অকুসলা সাৰজ্জা ৰিঞ্ঞুগরহিতা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তী’’তি পরেসং ধম্মং দেসেন্তো ৰদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৰ সযং পহাসি. যে পন ধম্মে ভগৰা – ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা অনৰজ্জা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’’তি ৰদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৰ সযং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, তস্মা যথাৰাদী ভগৰা তথাকারীতি ৰেদিতব্বো. তথা সম্মদেৰ সীলাদিপরিপূরণৰসেন সম্মাপটিপদাযং যথাকারী ভগৰা, তথেৰ ধম্মদেসনায পরেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৰসেন তথাৰাদী. ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চ যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি অত্থো.
অভিভূ অনভিভূতোতি উপরি ভৰগ্গং, হেট্ঠা অৰীচিনিরযং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ভগৰা সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি. অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো ধম্মরাজা দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা, ততো এৰ অযং ন কেনচি অভিভূতো. দক্খতীতি সব্বং পস্সতি. ৰিসেসৰচনিচ্ছাযপি অভাৰতো অনৰসেসৰিসযো দসসদ্দো. তেন যং কিঞ্চি নেয্যং নাম, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৰিয পস্সতীতি দীপেতি. অৰিপরীতং আসযাদিঅৰবোধেন হিতূপসংহারাদিনা চ সত্তে, ভাৰঞ্ঞত্থত্তূপনযৰসেন সঙ্খারে, সব্বাকারেন সুচিণ্ণৰসিতায সমাপত্তিযো, চিত্তঞ্চ ৰসে ৰত্তেতীতি ৰসৰত্তীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
ৰিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি ৰিসংযুত্তো. তেনাহ ‘‘চতুন্নং যোগানং পহানেন ৰিসংযুত্তো’’তি. তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি ৰিরহিতোতি সব্বস্মিম্পি লোকে তণ্হাদিট্ঠিসঙ্খাতেহি উপযেহি ৰিরহিতো.
অভিভৰিত্ৰা ঠিতোতি তব্বিসযকিলেসপ্পহানেন অভিভুয্য অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. চত্তারোপি গন্থে মোচেত্ৰা ঠিতোতি সব্বে অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিকে সকসন্তানতো মোচেত্ৰা ঠিতো. ৰেনেয্যসন্তানে ৰা অত্তনো দেসনাৰিলাসেন তেসং পমোচনোতি সব্বগন্থপ্পমোচনো. ফুট্ঠস্স পরমা সন্তীতি অস্স অনেন খীণাসৰেন বুদ্ধেন পরমা সন্তি ঞাণফুসনেন ফুট্ঠাতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ফুট্ঠস্সা’’তিআদি. নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থীতি কুতোচি ভযকারণতো নিব্বানে ভযং নত্থি অসঙ্খতভাৰেন সব্বসো খেমত্তা. তেনাহ ভগৰা – ‘‘খেমঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি খেমগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.৩৭৯-৪০৮). নিব্বানপ্পত্তস্স ৰা কুতোচি ভযং নত্থীতি নিব্বানং অকুতোভযন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, ন কুতোচি ভযং এত্থ এতস্মিং অধিগতেতি অকুতোভযং, নিব্বানন্তি এৰমেত্থ নিব্বচনঞ্চ দট্ঠব্বং.
অনীঘো নিদ্দুক্খো. সব্বকম্মক্খযং পত্তোতি সব্বেসং কম্মানং খযং পরিযোসানং অচ্চন্তভাৰং পত্তো. উপধী সম্মদেৰ খীযন্তি এত্থাতি উপধিসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ ‘‘উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে’’তি. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. পৰত্তযীতি তেপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং পৰত্তেসি. মহন্তেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা মহন্তং. ৰীতসারদন্তি চতুৰেসারজ্জযোগেন ৰীতসারদং. সেসং উত্তানমেৰ.
লোকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. কাল়কারামসুত্তৰণ্ণনা
২৪. চতুত্থে বাল়্হং খো নে পসংসসীতি নে সমণে বাল়্হং কত্ৰা পসংসসি ৰণ্ণযসি. কীদিসং সীলং এতেসন্তি কিংসীলা. কো সমাচারো এতেসন্তি কিংসমাচারা. গুণমগ্গসণ্ঠিতাতি গুণগ্গসণ্ঠিতা. ম-কারো পদসন্ধিকরো, অগ্গগুণে পতিট্ঠিতাতি ৰুত্তং হোতি. সন্তিন্দ্রিযা সন্তমানসা, ‘‘সন্তং তেসং গতং ঠিত’’ন্তিপি পঠন্তি. এককিযাতি এককা, চতূসু ইরিযাপথেসু এককা হুত্ৰা ৰিহরন্তীতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘অদুতিযা’’তি. তাদিসা সমণা মমাতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন –
‘‘কাযকম্মং সুচি নেসং, ৰাচাকম্মং অনাৰিলং;
মনোকম্মং সুৰিসুদ্ধং, তাদিসা সমণা মম.
‘‘ৰিমলা সঙ্খমুত্তাভা, সুদ্ধা অন্তরবাহিরা;
পুণ্ণা সুদ্ধেহি ধম্মেহি, তাদিসা সমণা মম.
‘‘লাভেন উন্নতো লোকো, অলাভেন চ ওনতো;
লাভালাভেন একট্ঠা, তাদিসা সমণা মম.
‘‘যসেন উন্নতো লোকো, অযসেন চ ওনতো;
যসাযসেন একট্ঠা, তাদিসা সমণা মম.
‘‘পসংসাযুন্নতো লোকো, নিন্দাযপি চ ওনতো;
সমা নিন্দাপসংসাসু, তাদিসা সমণা মম.
‘‘সুখেন উন্নতো লোকো, দুক্খেনপি চ ওনতো;
অকম্পা সুখদুক্খেসু, তাদিসা সমণা মমা’’তি. (ধ. প. অট্ঠ. ২.৩০৩ চূল়সুভদ্দাৰত্থু) –