.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তরনিকাযে

পঞ্চকনিপাত-টীকা

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. সেখবলৰগ্গো

১. সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা

১. পঞ্চকনিপাতস্স পঠমে কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰোপি বলট্ঠো এৰ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযত্তং সাতিসযং বলট্ঠোতি ৰুত্তং – ‘‘অস্সদ্ধিযে ন কম্পতী’’তি.

সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২-৬. ৰিত্থতসুত্তাদিৰণ্ণনা

২-৬. দুতিযে হিরীযতীতি লজ্জতি ৰিরজ্জতি. যস্মা হিরী পাপজিগুচ্ছনলক্খণা, তস্মা ‘‘জিগুচ্ছতীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. ওত্তপ্পতীতি উত্রসতি. পাপুত্রাসলক্খণঞ্হি ওত্তপ্পং.

পগ্গহিতৰীরিযোতি সঙ্কোচং অনাপন্নৰীরিযো. তেনাহ ‘‘অনোসক্কিতমানসো’’তি. পহানত্থাযাতি সমুচ্ছিন্নত্থায. কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদা নাম সমধিগমো এৰাতি আহ ‘‘পটিলাভত্থাযা’’তি.

গতিঅত্থা ধাতুসদ্দা বুদ্ধিঅত্থা হোন্তীতি আহ ‘‘উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থাযা’’তি. মিস্সকনযেনাযং দেসনা গতাতি আহ ‘‘ৰিক্খম্ভনৰসেন চ সমুচ্ছেদৰসেন চা’’তি. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চেৰ মগ্গপঞ্ঞায চা’’তি. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ৰিক্খম্ভনকিরিযতো সা চ খো পদেসিকাতি নিপ্পদেসিকং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞায পটিলাভসংৰত্তনতো’’তি ৰুত্তং. দুক্খক্খযগামিনিভাৰেপি এসেৰ নযো. সম্মাতি যাথাৰতো. অকুপ্পধম্মতায হি মগ্গপঞ্ঞায খেপিতং খেপিতমেৰ, নাস্স পুন খেপনকিচ্চং অত্থীতি উপাযেন ঞাযেন সা পৰত্ততীতি আহ ‘‘হেতুনা নযেনা’’তি. ততিযাদীসু নত্থি ৰত্তব্বং.

ৰিত্থতসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. কামসুত্তৰণ্ণনা

৭. সত্তমে অসন্তি লূনন্তি তেনাতি অসিতং, দাত্তং. ৰিৰিধা আভঞ্জন্তি ভারং ওলম্বেন্তি তেনাতি ব্যাভঙ্গী, ৰিধং. কুলপুত্তোতি এত্থ দুৰিধো কুলপুত্তো জাতিকুলপুত্তো, আচারকুলপুত্তো চ. তত্থ ‘‘তেন খো পন সমযেন রট্ঠপালো নাম কুলপুত্তো তস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলিকস্স পুত্তো’’তি (ম. নি. ২.২৯৪) এৰং আগতো উচ্চকুলপ্পসুতো জাতিকুলপুত্তো নাম. ‘‘যে তে কুলপুত্তা সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৪) এৰং আগতা পন যত্থ কত্থচি কুলে পসুতাপি আচারসম্পন্না আচারকুলপুত্তো নাম. ইধ পন আচারকুলপুত্তো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘কুলপুত্তোতি আচারকুলপুত্তো’’তি. যুত্তন্তি অনুচ্ছৰিকং, এৰং ৰত্তব্বতং অরহতীতি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

কামসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. চৰনসুত্তৰণ্ণনা

৮. অট্ঠমে সদ্ধাযাতি ইমিনা অধিগমসদ্ধা দস্সিতা. চতুব্বিধা হি সদ্ধা – আগমনীযসদ্ধা, অধিগমসদ্ধা, পসাদসদ্ধা, ওকপ্পনসদ্ধাতি. তত্থ আগমনীযসদ্ধা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং পৰত্তা হোতি. আগমনীযপ্পটিপদায আগতা হি সদ্ধা সাতিসযা মহাবোধিসত্তানং পরোপদেসেন ৰিনা সদ্ধেয্যৰত্থুং অৰিপরীততো গহেত্ৰা অধিমুচ্চনতো. সচ্চপ্পটিৰেধতো আগতসদ্ধা অধিগমসদ্ধা সুপ্পবুদ্ধাদীনং ৰিয. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনা বুদ্ধাদীসু উপ্পজ্জনকপ্পসাদো পসাদসদ্ধা মহাকপ্পিনরাজাদীনং ৰিয. ‘‘এৰমেত’’ন্তি ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা সদ্দহনৰসেন কপ্পনং ওকপ্পনং, তদেৰ সদ্ধাতি ওকপ্পনসদ্ধা. তত্থ পসাদসদ্ধা পরনেয্যরূপা হোতি, সৰনমত্তেনপি পসীদনতো. ওকপ্পনসদ্ধা সদ্ধেয্যং ৰত্থুং ওগাহিত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা ‘‘এৰমেত’’ন্তি পচ্চক্খং করোন্তী ৰিয পৰত্ততি.

চৰনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পঠমঅগারৰসুত্তৰণ্ণনা

৯. নৰমে অপ্পতিস্সযোতি অপ্পতিস্সৰো ৰ-কারস্স য-কারং কত্ৰা নিদ্দেসো. গরুনা কিস্মিঞ্চি ৰুত্তো গারৰৰসেন পতিস্সৰনং, পতিস্সৰো, পতিস্সৰভূতং, তংসভাৰঞ্চ যং কিঞ্চি গারৰং. নত্থি এতস্মিং পতিস্সৰোতি অপ্পতিস্সৰো, গারৰৰিরহিতো. তেনাহ ‘‘অজেট্ঠকো অনীচৰুত্তী’’তি.

পঠমঅগারৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দুতিযঅগারৰসুত্তৰণ্ণনা

১০. দসমে ৰুদ্ধিন্তিআদীসু সীলেন ৰুদ্ধিং, মগ্গেন ৰিরুল়্হিং, নিব্বানেন ৰেপুল্লং. সীলসমাধীহি ৰা ৰুদ্ধিং, ৰিপস্সনামগ্গেহি ৰিরুল়্হিং, ফলনিব্বানেহি ৰেপুল্লং. এত্থ চ যস্স চতুব্বিধং সীলং অখণ্ডাদিভাৰপ্পৰত্তিযা সুপরিসুদ্ধং ৰিসেসভাগিযত্তা অপ্পকসিরেনেৰ মগ্গফলাৰহং সঙ্ঘরক্খিতত্থেরস্স ৰিয, সো তাদিসেন সীলেন ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং আপজ্জিস্সতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সীলেন ৰুদ্ধি’’ন্তি. যস্স পন অরিযমগ্গো উপ্পন্নো, সো ৰিরূল়্হমূলো ৰিয পাদপো সুপ্পতিট্ঠিতত্তা সাসনে ৰিরূল়্হিং আপন্নো নাম হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘মগ্গেন ৰিরূল়্হি’’ন্তি. যো সব্বকিলেসনিব্বানপ্পত্তো, সো অরহা সীলাদিধম্মক্খন্ধপারিপূরিযা সতি ৰেপুল্লপ্পত্তো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নিব্বানেন ৰেপুল্ল’’ন্তি. দুতিযৰিকপ্পে অত্থো ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.

দুতিযঅগারৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সেখবলৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. বলৰগ্গো

১. অননুস্সুতসুত্তৰণ্ণনা

১১. দুতিযস্স পঠমে অভিজানিত্ৰাতি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিত্ৰা. অট্ঠহি কারণেহি তথাগতস্সাতি ‘‘তথা আগতোতি তথাগতো. তথা গতোতি তথাগতো. তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো. তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. তথদস্সিতায তথাগতো. তথাৰাদিতায তথাগতো. তথাকারিতায তথাগতো. অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো’’তি এৰং ৰুত্তেহি অট্ঠহি কারণেহি. উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. তেনাহ ‘‘আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠান’’ন্তি. পরতো দস্সিতবলযোগেন ‘‘দসবলোহ’’ন্তি অভীতনাদং নদতি. ব্রহ্মচক্কন্তি এত্থ সেট্ঠপরিযাযো. ব্রহ্মসদ্দোতি আহ ‘‘সেট্ঠচক্ক’’ন্তি. চক্কঞ্চেতং ধম্মচক্কং অধিপ্পেতং.

অননুস্সুতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা

১৩. ততিযে কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰোপি বলট্ঠো এৰ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযত্তং সাতিসযং বলট্ঠোতি ৰুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সচ্চে ন কম্পতী’’তি.

সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰিত্থতসুত্তৰণ্ণনা

১৪. চতুত্থে সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কেন, তিক্খৰিসদসূরভাৰেনাতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন নেপক্কং নাম পঞ্ঞাতি অধিপ্পাযেন ‘‘নেপক্কং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. এৰং সতি অঞ্ঞো নিদ্দিট্ঠো নাম হোতি. সতিমাতি চ ইমিনা সৰিসেসা সতি গহিতাতি পরতোপি ‘‘চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা’’তি সতিকিচ্চমেৰ নিদ্দিট্ঠং, ন পঞ্ঞাকিচ্চং, তস্মা সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কভাৰেনাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং লব্ভতেৰ. পচ্চযৰিসেসৰসেন অঞ্ঞধম্মনিরপেক্খো সতিযা বলৰভাৰো. তথা হি ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি সজ্ঝাযনসম্মসনানি সম্ভৰন্তি.

চিরকতম্পীতি অত্তনা ৰা পরেন ৰা কাযেন চিরকতং চেতিযঙ্গণৰত্তাদিমহাৰত্তপ্পটিপত্তিপূরণং. চিরভাসিতম্পীতি অত্তনা ৰা পরেন ৰা ৰাচায চিরভাসিতং সক্কচ্চং উদ্দিসনউদ্দিসাপনধম্মাসারণধম্মদেসনাউপনিসিন্নকপরিকথাঅনুমোদনীযাদিৰসেন পৰত্তিতং ৰচীকম্মং. সরিতা অনুস্সরিতাতি তস্মিং কাযেন চিরকতে কাযো নাম কাযৰিঞ্ঞত্তি, চিরভাসিতে ৰাচা নাম ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, তদুভযম্পি রূপং, তংসমুট্ঠাপকা চিত্তচেতসিকা অরূপং. ইতি ইমে রূপারূপধম্মা এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নিরুদ্ধাতি সরতি চেৰ অনুস্সরতি চ, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা হি সতি ইধ অধিপ্পেতা. তায সতিযা এস সকিং সরণেন সরিতা, পুনপ্পুনং সরণেন অনুস্সরিতাতি ৰেদিতব্বা.

ৰিত্থতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-১০. দট্ঠব্বসুত্তাদিৰণ্ণনা

১৫-২০. পঞ্চমে সৰিসযস্মিংযেৰাতি অত্তনো অত্তনো ৰিসযে এৰ. লোকিযলোকুত্তরধম্মে কথেতুন্তি লোকিযধম্মে লোকুত্তরধম্মে চ তেন তেন পৰত্তিৰিসেসেন কথেতুং. চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি সপ্পুরিসসংসেৰো সদ্ধম্মস্সৰনং যোনিসোমনসিকারো ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তীতি ইমেসু চতূসু সোতাপত্তিমগ্গকারণেসু. কামঞ্চ তেসু সতিআদযোপি ধম্মা ইচ্ছিতব্বাৰ তেহি ৰিনা তেসং অসম্ভৰতো, তথাপি চেত্থ সদ্ধা ৰিসেসতো কিচ্চকারীতি ৰেদিতব্বা. সদ্ধো এৰ হি সপ্পুরিসে পযিরুপাসতি, সদ্ধম্মং সুণাতি, যোনিসো চ অনিচ্চাদিতো মনসি করোতি, অরিযমগ্গস্স চ অনুধম্মং পটিপজ্জতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘এত্থ সদ্ধাবলং দট্ঠব্ব’’ন্তি. ইমিনা নযেন সেসবলেসুপি অত্থো দট্ঠব্বো.

চতূসু সম্মপ্পধানেসূতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানভাৰনায. চতূসু সতিপট্ঠানেসূতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ সোতাপত্তিঅঙ্গেসু সদ্ধা ৰিয, সম্মপ্পধানভাৰনায ৰীরিযং ৰিয চ সতিপট্ঠানভাৰনায যস্মা ‘‘ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬) ৰচনতো পুব্বভাগে কিচ্চতো সতি অধিকা ইচ্ছিতব্বা, এৰং সমাধিকম্মিকস্স সমাধি, ‘‘অরিযসচ্চভাৰনা পঞ্ঞাভাৰনা’’তি কত্ৰা তত্থ পঞ্ঞা পুব্বভাগে অধিকা ইচ্ছিতব্বাতি পাকটোযমত্থো. অধিগমক্খণে পন সমাধিপঞ্ঞানং ৰিয সব্বেসম্পি বলানং সদ্ধাদীনং সমতাৰ ইচ্ছিতব্বা. তথা হি ‘‘এত্থ সদ্ধাবল’’ন্তিআদিনা তত্থ তত্থ এত্থগ্গহণং কতং.

ইদানি সদ্ধাদীনং তত্থ তত্থ অতিরেককিচ্চতং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্রিদং উপমা সংসন্দনং – রাজপঞ্চমসহাযা ৰিয ৰিমুত্তিপরিপাচকানি পঞ্চ বলানি. নেসং কীল়নত্থং একজ্ঝং ৰীথিওতরণং ৰিয বলানং একজ্ঝং ৰিপস্সনাৰীথিওতরণং, সহাযেসু পঠমাদীনং যথাসকং গেহেৰ ৰিচারণা ৰিয সদ্ধাদীনং সোতাপত্তিঅঙ্গাদীনি পত্ৰা পুব্বঙ্গমতা. সহাযেসু ইতরেসং তত্থ তত্থ তুণ্হীভাৰো ৰিয সেসবলানং তত্থ তত্থ তদন্ৰযতা, তস্স পুব্বঙ্গমস্স বলস্স কিচ্চানুগতা. ন হি তদা তেসং সসম্ভারপথৰীআদীসু আপাদীনং ৰিয কিচ্চং পাকটং হোতি, সদ্ধাদীনংযেৰ পন কিচ্চং ৰিভূতং হুত্ৰা তিট্ঠতি পুরেতরং তথাপচ্চযেহি চিত্তসন্তানস্স অভিসঙ্খতত্তা. এত্থ চ ৰিপস্সনাকম্মিকস্স ভাৰনা ৰিসেসতো পঞ্ঞুত্তরাতি দস্সনত্থং রাজানং নিদস্সনং কত্ৰা পঞ্ঞিন্দ্রিযং ৰুত্তং. ছট্ঠাদীনি সুৰিঞ্ঞেয্যানি.

দট্ঠব্বসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বলৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্চঙ্গিকৰগ্গো

১-২. পঠমঅগারৰসুত্তাদিৰণ্ণনা

২১-২২. ততিযস্স পঠমে আভিসমাচারিকন্তি অভিসমাচারে উত্তমসমাচারে ভৰং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘ৰত্তৰসেন পঞ্ঞত্তসীল’’ন্তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. দুতিযে নত্থি ৰত্তব্বং.

পঠমঅগারৰসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৪. উপক্কিলেসসুত্তাদিৰণ্ণনা

২৩-২৪. ততিযে ন চ পভাৰন্তন্তি ন চ পভাসম্পন্নং. পভিজ্জনসভাৰন্তি তাপেত্ৰা তাল়কজ্জনপভঙ্গুরং. অৰসেসং লোহন্তি ৰুত্তাৰসেসং সজাতিলোহং, ৰিজাতিলোহং, পিসাচলোহং, কিত্তিমলোহন্তি এৰংপভেদং সব্বম্পি লোহং. উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেনাতি এত্থ ননু লোকিযকুসলচিত্তস্সপি সুৰিসুদ্ধস্সপি উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেনেৰ উপক্কিলেসতাতি? সচ্চমেতং, যস্মিং পন সন্তানে নীৰরণানি লদ্ধপ্পতিট্ঠানি, তত্থ মহগ্গতকুসলস্সপি অসম্ভৰো, পগেৰ লোকুত্তরকুসলস্স. পরিত্তকুসলং পন যথাপচ্চযং উপ্পজ্জমানং নীৰরণেহি উপহতে সন্তানে উপ্পত্তিযা অপরিসুদ্ধং হোন্তং উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতি অপরিসুদ্ধদীপকপল্লিকৰট্টিতেলাদিসন্নিস্সযো পদীপো ৰিয. অপিচ নিপ্পরিযাযতো উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেনেৰ তেসং উপক্কিলেসতাতি দস্সেন্তো ‘‘যদগ্গেন হী’’তিআদিমাহ. আরম্মণে ৰিক্খিত্তপ্পৰত্তিৰসেন চুণ্ণৰিচুণ্ণতা ৰেদিতব্বা. চতুত্থে নত্থি ৰত্তব্বং.

উপক্কিলেসসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. অনুগ্গহিতসুত্তৰণ্ণনা

২৫. পঞ্চমে সম্মাদিট্ঠীতি ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠীতিআদিনা অঙ্গুত্তরভাণকানং মতেন অযং অত্থৰণ্ণনা আরদ্ধা, মজ্ঝিমভাণকা পনেত্থ অঞ্ঞথা অত্থং ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং মজ্ঝিমট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৫২) –

‘‘অনুগ্গহিতা’’তি লদ্ধূপকারা. সম্মাদিট্ঠীতি অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণে নিব্বত্তা চেতোৰিমুত্তি ফলং অস্সাতি চেতোৰিমুত্তিফলা. তদেৰ চেতোৰিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো অস্সাতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. এত্থ চতুত্থফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাৰিমুত্তি নাম, অৰসেসা ধম্মা চেতোৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সীলানুগ্গহিতা’’তিআদীসু সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. সুতন্তি সপ্পাযধম্মস্সৰনং. সাকচ্ছাতি কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. সমথোতি ৰিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. ৰিপস্সনাতি সত্তৰিধা অনুপস্সনা. চতুপারিসুদ্ধিসীলঞ্হি পূরেন্তস্স, সপ্পাযধম্মস্সৰনং সুণন্তস্স, কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনং ছিন্দন্তস্স ৰিপস্সনাপাদিকাসু অট্ঠসু সমাপত্তীসু কম্মং করোন্তস্স, সত্তৰিধং অনুপস্সনং ভাৰেন্তস্স অরহত্তমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৰা ফলং দেতি.

‘‘যথা হি মধুরং অম্বপক্কং পরিভুঞ্জিতুকামো অম্বপোতকস্স সমন্তা উদককোট্ঠকং থিরং কত্ৰা বন্ধতি, ঘটং গহেত্ৰা কালেন কালং উদকং আসিঞ্চতি, উদকস্স অনিক্খমনত্থং মরিযাদং থিরং করোতি. যা হোতি সমীপে ৰল্লি ৰা সুক্খদণ্ডকো ৰা কিপিল্লিকপুটো ৰা মক্কটকজালং ৰা, তং অপনেতি, খণিত্তিং গহেত্ৰা কালেন কালং মূলানি পরিখণতি, এৰমস্স অপ্পমত্তস্স ইমানি পঞ্চ কারণানি করোতো সো অম্বো ৰড্ঢিত্ৰা ফলং দেতি, এৰং সম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. রুক্খস্স সমন্ততো কোট্ঠকবন্ধনং ৰিয হি সীলং দট্ঠব্বং, কালেন কালং উদকসিঞ্চনং ৰিয ধম্মস্সৰনং, মরিযাদায থিরভাৰকরণং ৰিয সমথো, সমীপে ৰল্লিআদীনং হরণং ৰিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং, কালেন কালং খণিত্তিং গহেত্ৰা মূলখণনং ৰিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৰনা, তেহি পঞ্চহি কারণেহি অনুগ্গহিতস্স অম্বরুক্খস্স মধুরফলদানকালো ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো ইমেহি পঞ্চহি ধম্মেহি অনুগ্গহিতায সম্মাদিট্ঠিযা অরহত্তফলদানং ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

এত্থ চ লদ্ধূপকারাতি যথারহং নিস্সযাদিৰসেন লদ্ধপচ্চযা. ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা অনুগ্গহিতভাৰেন গহিতত্তা মগ্গসম্মাদিট্ঠীসু চ অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. অনন্তরস্স হি ৰিধি পটিসেধো ৰা, অগ্গফলসমাধিম্হি তপ্পরিক্খারধম্মেসুযেৰ চ কেৰলো চেতোপরিযাযো নিরুল়্হোতি সম্মাদিট্ঠীতি অরহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণেতি অনন্তরং কালন্তরে চাতি দুৰিধেপি ফলক্খণে. পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন সব্বসংকিলেসেহি চেতোৰিমুচ্চতি এতাযাতি চেতোৰিমুত্তি, অগ্গফলপঞ্ঞং ঠপেত্ৰা অৰসেসা ফলধম্মা. তেনাহ ‘‘চেতোৰিমুত্তি ফলং অস্সাতি, চেতোৰিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো’’তি. সব্বকিলেসেহি চেতসো ৰিমুচ্চনসঙ্খাতং পটিপ্পস্সম্ভনসঞ্ঞিতং পহানং ফলং আনিসংসো চাতি যোজনা. ইধ চেতোৰিমুত্তিসদ্দেন পহানমত্তং গহিতং, পুব্বে পহাযকধম্মা. অঞ্ঞথা ফলধম্মা এৰ আনিসংসোতি গয্হমানে পুনৰচনং নিরত্থকং সিযা. পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসাতি এত্থাপি এৰমেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা সীলসভাৰত্তা ৰিসেসতো সমাধিস্স উপকারা, তথা সম্মাসঙ্কপ্পো ঝানসভাৰত্তা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো. সম্মাসতিসম্মাৰাযামা পন সমাধিপক্খিযা এৰাতি আহ ‘‘অৰসেসা ধম্মা চেতোৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা’’তি.

চতুপারিসুদ্ধিসীলন্তি অরিযমগ্গাধিগমস্স পদট্ঠানভূতং চতুপারিসুদ্ধিসীলং. সুতাদীসুপি এসেৰ নযো. অত্তনো চিত্তপ্পৰত্তিআরোচনৰসেন সহ কথনং সংকথা, সংকথাৰ সাকচ্ছা. ইধ পন কম্মট্ঠানপ্পটিবদ্ধাতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানে…পে… কথা’’তি. তস্স কম্মট্ঠানস্স একৰারং ৰিধিযা অপ্পটিপজ্জনং খলনং, অনেকৰারং পক্খলনং, তদুভযস্স ৰিচ্ছেদনী অপনযনী কথা খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. পূরেন্তস্সাতি ৰিৰট্টসন্নিস্সিতং কত্ৰা পালেন্তস্স ব্রূহেন্তস্স চ. সুণন্তস্সাতি ‘‘যথাউগ্গহিতকম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি এৰং সুণন্তস্স. তেনেৰ হি ‘‘সপ্পাযধম্মস্সৰন’’ন্তি ৰুত্তং. কম্মং করোন্তস্সাতি ভাৰনানুযোগকম্মং করোন্তস্স. পঞ্চসুপি ঠানেসু অন্ত-সদ্দো হেতুঅত্থজোতনো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ৰুচ্চমানা অম্বূপমা যুজ্জেয্য.

উদককোট্ঠকন্তি জলাৰাটং. থিরং কত্ৰা বন্ধতীতি অসিথিলং দল়্হং নাতিমহন্তং নাতিখুদ্দকং কত্ৰা যোজেতি. থিরং করোতীতি উদকসিঞ্চনকালে ততো ততো পৰত্তিত্ৰা উদকস্স অনিক্খমনত্থং জলাৰাটপাল়িং থিরতরং করোতি. সুক্খদণ্ডকোতি তস্সেৰ অম্বগচ্ছস্স সুক্খকো সাখাসীসকো. কিপিল্লিকপুটোতি তম্বকিপিল্লিকপুটো. খণিত্তিন্তি কুদালং. কোট্ঠকবন্ধনং ৰিয সীলং সম্মাদিট্ঠিযা ৰড্ঢনূপাযস্স মূলভাৰতো. উদকসিঞ্চনং ৰিয ধম্মস্সৰনং ভাৰনায পরিব্রূহনতো. মরিযাদায থিরভাৰকরণং ৰিয সমথো যথাৰুত্তায ভাৰনাধিট্ঠানায সীলমরিযাদায দল়্হীভাৰাপাদনতো. সমাহিতস্স হি সীলং থিরতরং হোতি. সমীপে ৰল্লিআদীনং হরণং ৰিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং ইচ্ছিতব্বভাৰনায ৰিবন্ধনাপনযনতো. মূলখণনং ৰিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৰনা তস্সা ৰিবন্ধস্স মূলভূতানং তণ্হামানদিট্ঠীনং পলিখণনতো. এত্থ চ যস্মা সুপরিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তস্স সপ্পাযধম্মস্সৰনং ইচ্ছিতব্বং, ততো যথাসুতে অত্থে সাকচ্ছাসমাপজ্জনং, ততো কম্মট্ঠানৰিসোধনেন সমথনিব্বত্তি, ততো সমাহিতস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাপারিপূরি, পরিপুণ্ণা ৰিপস্সনা মগ্গসম্মাদিট্ঠিং ব্রূহেতীতি এৰমেতেসং অঙ্গানং পরম্পরায সম্মুখা অনুগ্গণ্হনতো অযমানুপুব্বী কথিতাতি ৰেদিতব্বং.

অনুগ্গহিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ৰিমুত্তাযতনসুত্তৰণ্ণনা

২৬. ছট্ঠে ৰিমুত্তিযা ৰট্টদুক্খতো ৰিমুচ্চনস্স আযতনানি কারণানি ৰিমুত্তাযতনানীতি আহ – ‘‘ৰিমুচ্চনকারণানী’’তি. পাল়িঅত্থং জানন্তস্সাতি ‘‘ইধ সীলং আগতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা’’তিআদিনা তংতংপাল়িঅত্থং যাথাৰতো জানন্তস্স. পাল়িং জানন্তস্সাতি তদত্থবোধিনিং পাল়িং যাথাৰতো উপধারেন্তস্স. তরুণপীতীতি সঞ্জাতমত্তা মুদুকা পীতি জাযতি. কথং জাযতি? যথাদেসিতং ধম্মং উপধারেন্তস্স তদনুচ্ছৰিকমেৰ অত্তনো কাযৰাচামনোসমাচারং পরিগ্গণ্হন্তস্স সোমনস্সং পত্তস্স পমোদলক্খণং পামোজ্জং জাযতি. তুট্ঠাকারভূতা বলৰপীতীতি পুরিমুপ্পন্নায পীতিযা ৰসেন লদ্ধাসেৰনত্তা অতিৰিয তুট্ঠাকারভূতা কাযচিত্তদরথস্স পস্সম্ভনসমত্থতায পস্সদ্ধিযা পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থা বলপ্পত্তা পীতি জাযতি. যস্মা নামকাযে পস্সদ্ধে রূপকাযোপি পস্সদ্ধো এৰ হোতি, তস্মা ‘‘নামকাযো পস্সম্ভতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং.

সুখং পটিলভতীতি ৰক্খমানস্স চিত্তসমাধানস্স পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং চেতসিকং নিরামিসসুখং পটিলভতি ৰিন্দতি. সমাধিযতীতি এত্থ পন ন যো কোচি সমাধি অধিপ্পেতো, অথ খো অনুত্তরসমাধীতি দস্সেন্তো ‘‘অরহত্ত…পে… সমাধিযতী’’তি আহ. ‘‘অযং হী’’তিআদি তস্সং দেসনাযং তাদিসস্স পুগ্গলস্স যথাৰুত্তসমাধিপটিলাভস্স কারণভাৰৰিভাৰনং, যং তথা ৰিমুত্তাযতনভাৰো. ওসক্কিতুন্তি দস্সিতুং. সমাধিযেৰ সমাধিনিমিত্তন্তি কম্মট্ঠানপাল়িযা আরুল়্হো সমাধি এৰ পরতো উপ্পজ্জনকভাৰনাসমাধিস্স কারণভাৰতো সমাধিনিমিত্তং. তেনাহ ‘‘আচরিযস্স সন্তিকে’’তিআদি.

ৰিমুত্তাযতনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা

২৭. সত্তমে সব্বসো কিলেসদুক্খদরথপরিল়াহানং ৰিগতত্তা সাতিসযমেত্থ সুখন্তি ৰুত্তং ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো’’তি. পুরিমস্স পুরিমস্স ৰসেন পচ্ছিমং পচ্ছিমং লদ্ধাসেৰনতায সন্তপণীততরভাৰপ্পত্তং হোতীতি আহ ‘‘পুরিমো…পে… সুখৰিপাকো’’তি. কিলেসপ্পটিপ্পস্সদ্ধিযাতি কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনেন লদ্ধত্তা. ‘‘কিলেসপ্পটিপ্পস্সদ্ধিভাৰন্তি কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনভাৰং. লদ্ধত্তা পত্তত্তা তব্ভাৰং উপগতত্তা. লোকিযসমাধিস্স পচ্চনীকানি নীৰরণপঠমজ্ঝাননিকন্তিআদীনি নিগ্গহেতব্বানি, অঞ্ঞে কিলেসা ৰারেতব্বা. ইমস্স পন অরহত্তসমাধিস্স পটিপ্পস্সদ্ধসব্বকিলেসত্তা ন নিগ্গহেতব্বং ৰারেতব্বঞ্চ অত্থীতি মগ্গানন্তরং সমাপত্তিক্খণে চ অপ্পযোগেন অধিগতত্তা অপ্পিতত্তা চ অপরিহানিৰসেন ৰা অপ্পিতত্তা ন সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো. সতিৰেপুল্লপ্পত্তত্তাতি এতেন অপ্পৰত্তমানাযপি সতিযা সতিবহুলতায সতো এৰ নামাতি দস্সেতি. যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেনাতি এতেন পরিচ্ছিন্নস্সতিযা সতোতি দস্সেতি. সেসেসূতি ঞাণেসু.

সমাধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮-৯. পঞ্চঙ্গিকসুত্তাদিৰণ্ণনা

২৮-২৯. অট্ঠমে করো ৰুচ্চতি পুপ্ফসম্ভৰং ‘‘গব্ভাসযে কিরীযতী’’তি কত্ৰা. করতো জাতো কাযো করজকাযো, তদুপনিস্সযো চতুসন্ততিরূপসমুদাযো. কামং নামকাযোপি ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন তথালদ্ধূপকারো, ‘‘অভিসন্দেতী’’তিআদিৰচনতো পন রূপকাযো ইধ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ইমং করজকায’’ন্তি. অভিসন্দেতীতি অভিসন্দনং করোতি. তং পন অভিসন্দনং ঝানমযেন পীতিসুখেন করজকাযস্স তিন্তভাৰাপাদনং সব্বত্থকমেৰ লূখভাৰাপনযনন্তি আহ ‘‘তেমেতী’’তিআদি. তযিদং অভিসন্দনং অত্থতো যথাৰুত্তপীতিসুখসমুট্ঠানেহি পণীতরূপেহি কাযস্স পরিপ্ফরণং দট্ঠব্বং. পরিসন্দেতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. সব্বং এতস্স অত্থীতি সব্বাৰা, তস্স সব্বাৰতো. অৰযৰাৰযৰিসম্বন্ধে অৰযৰিনি সামিৰচনন্তি অৰযৰৰিসযো সব্ব-সদ্দো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সব্বকোট্ঠাসৰতো’’তি. অফুটং নাম ন হোতি যত্থ যত্থ কম্মজরূপং, তত্থ তত্থ চিত্তজরূপস্স অভিব্যাপনতো. তেনাহ ‘‘উপাদিন্নকসন্ততী’’তিআদি.

ছেকোতি কুসলো. তং পনস্স কোসল্লং নহানীযচুণ্ণানং করণে পিণ্ডিকরণে চ সমত্থতাৰসেন ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পটিবলো’’তিআদি. কংস-সদ্দো ‘‘মহতিযা কংসপাতিযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৬১) সুৰণ্ণে আগতো.‘‘কংসো উপহতো যথা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৩৪) কিত্তিমলোহে. কত্থচি পণ্ণত্তিমত্তে ‘‘উপকংসো নাম রাজাসি, মহাকংসস্স অত্রজো’’তিআদি (জা. অট্ঠ. ৪.১০.১৬৪ ঘটপণ্ডিতজাতকৰণ্ণনা). ইধ পন যত্থ কত্থচি লোহেতি আহ ‘‘যেন কেনচি লোহেন কতভাজনে’’তি. স্নেহানুগতাতি উদকসিনেহেন অনুপ্পৰিসনৰসেন গতা উপগতা. স্নেহপরেতাতি উদকসিনেহেন পরিতো গতা সমন্ততো ফুটা. ততো এৰ সন্তরবাহিরা ফুটা স্নেহেন. এতেন সব্বসো উদকেন তেমিতভাৰমাহ. ন চ পগ্ঘরিণীতি এতেন তিন্তস্সপি তস্স ঘনথদ্ধভাৰং ৰদতি. তেনাহ ‘‘ন বিন্দুবিন্দূ’’তিআদি.

তাহি তাহি উদকসিরাহি উব্ভিজ্জতীতি উব্ভিদং, উব্ভিদং উদকং এতস্সাতি উব্ভিদোদকো. উব্ভিন্নউদকোতি নদীতীরে খতকূপকো ৰিয উব্ভিজ্জনকউদকো. উগ্গচ্ছনউদকোতি ধারাৰসেন উট্ঠহনউদকো. কস্মা পনেত্থ উব্ভিদোদকোৰ রহদো গহিতো, ন ইতরোতি আহ ‘‘হেট্ঠা উগ্গচ্ছনউদকঞ্হী’’তিআদি. ধারানিপাতবুব্বুল়কেহীতি ধারানিপাতেহি চ উদকবুব্বুল়েহি চ. ‘‘ফেণপটলেহি চা’’তি ৰত্তব্বং, সন্নিসিন্নমেৰ অপরিক্খোভতায নিচ্চলমেৰ, সুপ্পসন্নমেৰাতি অধিপ্পাযো. সেসন্তি ‘‘অভিসন্দেতী’’তিআদিকং.

উপ্পলানীতি উপ্পলগচ্ছানি. সেতরত্তনীলেসূতি উপ্পলেসু, সেতুপ্পলরত্তুপ্পলনীলুপ্পলেসূতি অত্থো. যং কিঞ্চি উপ্পলং উপ্পলমেৰ সামঞ্ঞগ্গহণতো. সতপত্তন্তি এত্থ সত-সদ্দো বহুপরিযাযো ‘‘সতগ্ঘী’’তিআদীসু ৰিয. তেন অনেকসতপত্তস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. লোকে পন রত্তং পদুমং, সেতং পুণ্ডরীকন্তি ৰুচ্চতি. যাৰ অগ্গা যাৰ চ মূলা উদকেন অভিসন্দনাদিসম্ভৰদস্সনত্থং উদকানুগ্গতগ্গহণং. ইধ উপ্পলাদীনি ৰিয করজকাযো, উদকং ৰিয ততিযজ্ঝানসুখং.

যস্মা পরিসুদ্ধেন চেতসাতি চতুত্থজ্ঝানচিত্তমাহ, তঞ্চ রাগাদিউপক্কিলেসমলাপগমতো নিরুপক্কিলেসং নিম্মলং, তস্মা আহ ‘‘নিরুপক্কিলেসট্ঠেন পরিসুদ্ধ’’ন্তি. যস্মা পন পারিসুদ্ধিযা এৰ পচ্চযৰিসেসেন পৰত্তিৰিসেসো পরিযোদাততা সুধন্তসুৰণ্ণস্স নিঘংসনেন পভস্সরতা ৰিয, তস্মা আহ ‘‘পভস্সরট্ঠেন পরিযোদাতং ৰেদিতব্ব’’ন্তি. ইদন্তি ওদাতৰচনং. উতুফরণত্থন্তি উতুনো ফরণদস্সনত্থং. উতুফরণং ন হোতি সেসন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তঙ্খণ …পে… বলৰং হোতী’’তি. ৰত্থং ৰিয করজকাযোতি যোগিনো করজকাযো ৰত্থং ৰিয দট্ঠব্বো উতুফরণসদিসেন চতুত্থজ্ঝানসুখেন ফরিতব্বত্তা. পুরিসস্স সরীরং ৰিয চতুত্থজ্ঝানং দট্ঠব্বং উতুফরণট্ঠানিযস্স সুখস্স নিস্সযভাৰতো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ চ ‘‘পরিসুদ্ধেন চেতসা’’তি চেতোগহণেন ঝানসুখং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘উতুফরণং ৰিয চতুত্থজ্ঝানসুখ’’ন্তি. ননু চ চতুত্থজ্ঝানে সুখমেৰ নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, সাতলক্খণসন্তসভাৰত্তা পনেত্থ উপেক্খা ‘‘সুখ’’ন্তি অধিপ্পেতা. তেন ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২৩২) ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি.

তস্স তস্স সমাধিস্স সরূপদস্সনস্স পচ্চযত্তা পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং. সমভরিতোতি সমপুণ্ণো.

মণ্ডভূমীতি পপাৰণ্ণভূমি. যত্থ সলিলসিঞ্চনেন ৰিনাৰ সস্সানি ঠিতানি সম্পজ্জন্তি. যুগে যোজেতব্বানি যোগ্গানি, তেসং আচরিযো যোগ্গাচরিযো. তেসং সিক্খাপনতো হত্থিআদযোপি ‘‘যোগ্গা’’তি ৰুচ্চন্তীতি আহ পাল়িযং ‘‘অস্সদম্মসারথী’’তি. যেন যেনাতি চতূসু মগ্গেসু যেন যেন মগ্গেন. যং যং গতিন্তি জৰসমজৰাদিভেদাসু গতীসু যং যং গতিং. নৰমে নত্থি ৰত্তব্বং.

পঞ্চঙ্গিকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. নাগিতসুত্তৰণ্ণনা

৩০. দসমে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাতি উদ্ধং উগ্গতত্তা উচ্চো পত্থটো মহন্তো ৰিনিব্ভিজ্জিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যো সদ্দো এতেসন্তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা. ৰচীঘোসোপি হি বহূহি একজ্ঝং পৰত্তিতো অত্থতো সদ্দতো চ দুরৰবোধো কেৰলং মহানিগ্ঘোসো এৰ হুত্ৰা সোতপথমাগচ্ছতি. মচ্ছৰিলোপেতি মচ্ছানং ৰিলুম্পিত্ৰা ৰিয গহণে, মচ্ছানং ৰা ৰিলুম্পনে. কেৰট্টানঞ্হি মচ্ছপচ্ছিঠপিতট্ঠানে মহাজনো সন্নিপতিত্ৰা ‘‘ইধ অঞ্ঞং একং মচ্ছং দেহি, একং মচ্ছফালং দেহী’’তি, ‘‘এতস্স তে মহা দিন্নো, ময্হং খুদ্দকো’’তি এৰং উচ্চাসদ্দং মহাসদ্দং করোন্তি. মচ্ছগ্গহণত্থং জালে পক্খিত্তেপি তস্মিং ঠানে কেৰট্টা চেৰ অঞ্ঞে চ ‘‘পৰিট্ঠো গহিতো’’তি মহাসদ্দং করোন্তি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অসুচিসুখন্তি কাযাসুচিসন্নিস্সিতত্তা কিলেসাসুচিসন্নিস্সিতত্তা চ অসুচিসন্নিস্সিতসুখং. নেক্খম্মসুখস্সাতি কামতো নিক্খমন্তস্স সুখস্স. পৰিৰেকসুখস্সাতি গণসঙ্গণিকতো কিলেসসঙ্গণিকতো চ ৰিগতস্স সুখস্স. উপসমসুখস্সাতি রাগাদিৰূপসমাৰহস্স সুখস্স. সম্বোধসুখন্তি মগ্গসঙ্খাতস্স সম্বোধস্স নিট্ঠপ্পত্তত্থায সুখং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

নাগিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চঙ্গিকৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সুমনৰগ্গো

১. সুমনসুত্তৰণ্ণনা

৩১. চতুত্থস্স পঠমে সতক্ককূতি সতসিখরো, অনেককূটোতি অত্থো. ইদং তস্স মহামেঘভাৰদস্সনং. সো হি মহাৰস্সং ৰস্সতি. তেনেৰাহ – ‘‘ইতো চিতো চ উট্ঠিতেন ৰলাহককূটসতেন সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি. দস্সনসম্পন্নোতি এত্থ দস্সনং নাম সোতাপত্তিমগ্গো. সো হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. যদিপি তং গোত্রভু পঠমতরং পস্সতি, দিস্ৰা পন কত্তব্বকিচ্চস্স কিলেসপ্পহানস্স অকরণতো ন তং ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. আৰজ্জনট্ঠানিযঞ্হি তং ঞাণং. মগ্গস্স নিব্বানারম্মণতাসামঞ্ঞেন চেতং ৰুত্তং, ন নিব্বানপ্পটিৰিজ্ঝনেন, তস্মা ধম্মচক্খুং পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৰনং অপ্পত্তং দস্সনং, ধম্মচক্খুঞ্চ পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদভিসমযোতি নত্থেত্থ গোত্রভুস্স দস্সনভাৰাপত্তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

সুমনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. চুন্দীসুত্তৰণ্ণনা

৩২. দুতিযে ‘‘অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৭৯) অরিযকন্তানীতি পঞ্চসীলানি আগতানি. অরিযকন্তানি হি পঞ্চসীলানি অরিযানং কন্তানি পিযানি, ভৰন্তরগতাপি অরিযা তানি ন ৰিজহন্তি. ইধ পন ‘‘যাৰতা, চুন্দ, সীলানি অরিযকন্তানি সীলানি, তেসং অগ্গমক্খাযতি…পে… অগ্গে তে পরিপূরকারিনো’’তি ৰুত্তত্তা মগ্গফলানি সীলানি অধিপ্পেতানীতি আহ ‘‘অরিযকন্তানি সীলানীতি মগ্গফলসম্পযুত্তানি সীলানী’’তি.

চুন্দীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উগ্গহসুত্তৰণ্ণনা

৩৩. ততিযে সব্বপঠমং উট্ঠানসীলাতি রত্তিযা ৰিভাযনৰেলায সামিকে পরিজনে সেয্যায অৰুট্ঠিতে সব্বপঠমং উট্ঠানসীলা. সামিকং দিস্ৰা নিসিন্নাসনতো অগ্গিদড্ঢা ৰিয পঠমমেৰ ৰুট্ঠহন্তীতি ৰা পুব্বুট্ঠাযিনিযো. কিংকারন্তি কিংকরণীযং, কিংকরণভাৰেন পুচ্ছিত্ৰা কাতব্বৰেয্যাৰচ্চন্তি অত্থো. তং পটিস্সুণন্তা ৰিচরন্তীতি কিংকারপ্পটিস্সাৰিনিযো. মনাপংযেৰ কিরিযং করোন্তি সীলেনাতি মনাপচারিনিযো. পিযমেৰ ৰদন্তি সীলেনাতি পিযৰাদিনিযো.

তত্রুপাযাযাতি তত্র কম্মে সাধেতব্বউপাযভূতায ৰীমংসায. তেনাহ ‘‘তস্মিং উণ্ণাকপ্পাসসংৰিধানে’’তিআদি. অলং কাতুন্তি কাতুং সমত্থা. অলং সংৰিধাতুন্তি ৰিচারেতুং সমত্থা. তেনাহ ‘‘অলং কাতুং অলং সংৰিধাতুন্তি অত্তনা কাতুম্পি পরেহি কারাপেতুম্পী’’তিআদি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

উগ্গহসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪-৫. সীহসেনাপতিসুত্তাদিৰণ্ণনা

৩৪-৩৫. চতুত্থে সন্দিট্ঠিকন্তি অসম্পরাযিকতায সামং দট্ঠব্বং. সযং অনুভৰিতব্বং অত্তপচ্চক্খং দিট্ঠধম্মিকন্তি অত্থো. ন সদ্ধামত্তকেনেৰ তিট্ঠতীতি ‘‘দানং নাম সাধু সুন্দরং, বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পসত্থ’’ন্তি এৰং সদ্ধামত্তকেনেৰ ন তিট্ঠতি. যং দানং দেতীতি যং দেয্যধম্মং পরস্স দেতি. তস্স পতি হুত্ৰাতি তব্বিসযং লোভং সুট্ঠু অভিভৰন্তো তস্স অধিপতি হুত্ৰা দেতি. তেন অনধিভৰনীযত্তা ন দাসো ন সহাযোতি. তত্থ তদুভযং অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৰুত্তং. দাসো হুত্ৰা দেতি তণ্হাদাসব্যস্স উপগতত্তা. সহাযো হুত্ৰা দেতি তস্স পিযভাৰাৰিস্সজ্জনতো. সামী হুত্ৰা দেতি তত্থ তণ্হাদাসব্যতো অত্তানং মোচেত্ৰা অভিভুয্য পৰত্তনতো. অথ ৰা যো দানসীলতায দাযকো পুগ্গলো, সো দানে পৰত্তিভেদেন দানদাসো, দানসহাযো, দানপতীতি তিপ্পকারো হোতি. তদস্স তিপ্পকারতং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৰুত্তং. দাতব্বট্ঠেন দানং, অন্নপানাদি.

তত্থ যং অত্তনা পরিভুঞ্জতি, তণ্হাধিপন্নতায তস্স ৰসেন ৰত্তনতো দাসো ৰিয হোতি. যং পরেসং দীযতি, তত্থাপি অন্নপানসামঞ্ঞেন ইদং ৰুত্তং ‘‘দানসঙ্খাতস্স দেয্যধম্মস্স দাসো হুত্ৰা’’তি. সহাযো হুত্ৰা দেতি অত্তনা পরিভুঞ্জিতব্বস্স পরেসং দাতব্বস্স চ সমসমং ঠপনতো. পতি হুত্ৰা দেতি সযং দেয্যধম্মস্স ৰসে অৰত্তিত্ৰা তস্স অত্তনো ৰসে ৰত্তাপনতো. অপরো নযো – যো অত্তনা পণীতং পরিভুঞ্জিত্ৰা পরেসং নিহীনং দেতি, সো দানদাসো নাম তন্নিমিত্তনিহীনভাৰাপত্তিতো. যো যাদিসং অত্তনা পরিভুঞ্জতি, তাদিসমেৰ পরেসং দেতি, সো দানসহাযো নাম তন্নিমিত্তহীনাধিকভাৰৰিৰজ্জনেন সদিসভাৰাপত্তিতো. যো অত্তনা নিহীনং পরিভুঞ্জিত্ৰা পরেসং পণীতং দেতি, সো দানপতি নাম তন্নিমিত্তসেট্ঠভাৰাপত্তিতো.

নিত্তেজভূতো তেজহানিপ্পত্তিযা. সহ ব্যতি গচ্ছতীতি সহব্যো, সহপৰত্তনকো, তস্স ভাৰো সহব্যতা, সহপৰত্তীতি আহ ‘‘সহভাৰং একীভাৰং গতা’’তি. অসিতস্সাতি ৰা অবন্ধস্স, তণ্হাবন্ধনেন অবন্ধস্সাতি অত্থো. পঞ্চমং উত্তানমেৰ.

সীহসেনাপতিসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬-৭. কালদানসুত্তাদিৰণ্ণনা

৩৬-৩৭. ছট্ঠে আরামতোতি ফলারামতো. পঠমুপ্পন্নানীতি সব্বপঠমং সুজাতানি. ভাসিতঞ্ঞূতি ভিক্খূ ঘরদ্ৰারে ঠিতা কিঞ্চাপি তুণ্হী হোন্তি, অত্থতো পন ‘‘ভিক্খং দেথা’’তি ৰদন্তি নাম অরিযায যাচনায. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘উদ্ধিস্স অরিযা তিট্ঠন্তি, এসা অরিযানং যাচনা’’তি. তত্র যে ‘‘মযং পচাম, ইমে ন পচন্তি, পচমানে পত্ৰা অলভন্তা কুহিং লভিস্সন্তী’’তি দেয্যধম্মং সংৰিভজন্তি, তে ভাসিতঞ্ঞূ নাম ঞত্ৰা কত্তব্বস্স করণতো. যুত্তপ্পত্তকালেতি দাতুং যুত্তপ্পত্তকালে. অপ্পটিৰানচিত্তোতি অনিৰত্তনচিত্তো. সত্তমং উত্তানমেৰ.

কালদানসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সদ্ধসুত্তৰণ্ণনা

৩৮. অট্ঠমে অনুকম্পন্তীতি ‘‘সব্বে সত্তা সুখী হোন্তু অৰেরা অব্যাপজ্জা’’তি এৰং হিতফরণেন অনুগ্গণ্হন্তি. অপিচ উপট্ঠাকানং গেহং অঞ্ঞে সীলৰন্তে সব্রহ্মচারিনো গহেত্ৰা পৰিসন্তাপি অনুগ্গণ্হন্তি নাম. নীচৰুত্তিন্তি পণিপাতসীলং. কোধমানথদ্ধতায রহিতন্তি কোধমানৰসেন উপ্পন্নো যো থদ্ধভাৰো চিত্তস্স উদ্ধুমাতলক্খণো, তেন ৰিরহিতন্তি অত্থো. সোরচ্চেনাতি ‘‘তত্থ কতমং সোরচ্চং? যো কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, ইদং ৰুচ্চতি সোরচ্চং. সব্বোপি সীলসংৰরো সোরচ্চ’’ন্তি এৰমাগতেন সীলসংৰরসঙ্খাতেন সোরতভাৰেন. সখিলন্তি ‘‘তত্থ কতমং সাখল্যং? যা সা ৰাচা থদ্ধকা কক্কসা ফরুসা কটুকা অভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৰত্তনিকা, তথারূপিং ৰাচং পহায যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. যা তত্থ সণ্হৰাচতা সখিলৰাচতা অফরুসৰাচতা, ইদং ৰুচ্চতি সাখল্য’’ন্তি (ধ. স. ১৩৫০) এৰং ৰুত্তেন সম্মোদকমুদুভাৰেন সমন্নাগতং. তেনাহ ‘‘সখিলন্তি সম্মোদক’’ন্তি.

সদ্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯-১০. পুত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা

৩৯-৪০. নৰমে ভতোতি পোসিতো. তং পন ভরণং জাতকালতো পট্ঠায সুখপচ্চযূপহরণেন দুক্খপচ্চযাপহরণেন চ পৰত্তিতন্তি দস্সেতুং ‘‘অম্হেহী’’তিআদি ৰুত্তং. হত্থপাদৰড্ঢনাদীহীতি আদি-সদ্দেন মুখেন সিঙ্ঘানিকাপনযননহাপনমণ্ডনাদিঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. মাতাপিতূনং সন্তকং খেত্তাদিং অৰিনাসেত্ৰা রক্খিতং তেসং পরম্পরায ঠিতিযা কারণং হোতীতি আহ ‘‘অম্হাকং সন্তকং…পে… কুলৰংসো চিরং ঠস্সতী’’তি. সলাকভত্তাদীনি অনুপচ্ছিন্দিত্ৰাতি সলাকভত্তাদীনি অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা. যস্মা দাযজ্জপ্পটিলাভস্স যোগ্যভাৰেন ৰত্তমানোযেৰ দাযস্স পটিপজ্জিস্সতি, ন ইতরোতি আহ ‘‘কুলৰংসানুরূপায পটিপত্তিযা’’তিআদি. অত্তনা দাযজ্জারহং করোন্তোতি অত্তানং দাযজ্জারহং করোন্তো. মাতাপিতরো হি অত্তনো ওৰাদে অৰত্তমানে মিচ্ছাপটিপন্নে দারকে ৰিনিচ্ছযং গন্ত্ৰা অপুত্তে করোন্তি, তে দাযজ্জারহা ন হোন্তি. ওৰাদে ৰত্তমানে পন কুলসন্তকস্স সামিকে করোন্তি. ততিযদিৰসতো পট্ঠাযাতি মতদিৰসতো ততিযদিৰসতো পট্ঠায. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. দসমং উত্তানমেৰ.

পুত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুমনৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মুণ্ডরাজৰগ্গো

১-২. আদিযসুত্তাদিৰণ্ণনা

৪১-৪২. পঞ্চমস্স পঠমে উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহীতি ৰা উট্ঠানেন চ ৰীরিযেন চ অধিগতেহি. তত্থ উট্ঠানন্তি কাযিকং ৰীরিযং. ৰীরিযন্তি চেতসিকন্তি ৰদন্তি. উট্ঠানন্তি ৰা ভোগুপ্পাদনে যুত্তপ্পযুত্ততা. ৰীরিযং তজ্জো উস্সাহো. পীণিতন্তি ধাতং সুতিত্তং. তথাভূতো পন যস্মা থূলসরীরো হোতি, তস্মা ‘‘থূলং করোতী’’তি ৰুত্তং. দুতিযং উত্তানমেৰ.

আদিযসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ইট্ঠসুত্তৰণ্ণনা

৪৩. ততিযে অপ্পমাদং পসংসন্তীতি ‘‘এতানি আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদো কাতব্বো’’তি অপ্পমাদমেৰ পসংসন্তি পণ্ডিতা. যস্মা ৰা পুঞ্ঞকিরিযাসু পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি, তস্মা আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদোৰ কাতব্বোতি অত্থো. পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে ‘‘পুঞ্ঞকিরিযাসূ’’তি পদস্স ‘‘অপ্পমত্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. যস্মা পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি, যস্মা চ পুঞ্ঞকিরিযাসু অপ্পমত্তো উভো অত্থে অধিগতো হোতি, তস্মা আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদোৰ কাতব্বো. দুতিযস্মিং অত্থৰিকপ্পে পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি. কত্থাতি? পুঞ্ঞকিরিযাসু. কস্মাতি চে? যস্মা অপ্পমত্তো উভো অত্থে অধিগ্গণ্হাতি পণ্ডিতো, তস্মাতি অত্থো. অত্থপ্পটিলাভেনাতি দিট্ঠধম্মিকাদিহিতপ্পটিলাভেন.

ইট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. মনাপদাযীসুত্তৰণ্ণনা

৪৪. চতুত্থে ঝানমনেন নিব্বত্তং মনোমযন্তি আহ ‘‘সুদ্ধাৰাসেসু একং ঝানমনেন নিব্বত্তং দেৰকায’’ন্তি. সতিপি হি সব্বসত্তানং অভিসঙ্খারমনসা নিব্বত্তভাৰে বাহিরপচ্চযেহি ৰিনা মনসাৰ নিব্বত্তত্তা ‘‘মনোমযা’’তি ৰুচ্চন্তি রূপাৰচরসত্তা. যদি এৰং কামভৰে ওপপাতিকসত্তানম্পি মনোমযভাৰো আপজ্জতীতি চে? ন, তত্থ বাহিরপচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতাসঙ্কায এৰ অভাৰতো ‘‘মনসাৰ নিব্বত্তা’’তি অৰধারণাসম্ভৰতো. নিরুল়্হো ৰাযং লোকে মনোমযৰোহারো রূপাৰচরসত্তেসু. তথা হি ‘‘অন্নমযো, পাণমযো, মনোমযো, আনন্দমযো, ৰিঞ্ঞাণমযো’’তি পঞ্চধা অত্তানং ৰেদৰাদিনোপি ৰদন্তি. উচ্ছেদৰাদিনোপি ৰদন্তি ‘‘দিব্বো রূপী মনোমযো’’তি (দী. নি. ১.৮৭). তীসু ৰা কুলসম্পত্তীসূতি ব্রাহ্মণখত্তিযৰেস্সসঙ্খাতেসু সম্পন্নকুলেসু. ছসু ৰা কামসগ্গেসূতি ছসু কামাৰচরদেৰেসু.

মনাপদাযীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. পুঞ্ঞাভিসন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা

৪৫-৪৬. পঞ্চমে অসঙ্খেয্যোতি আল়্হকগণনায অসঙ্খেয্যো. যোজনৰসেন পনস্স সঙ্খা অত্থি হেট্ঠা মহাপথৰিযা উপরি আকাসেন পরিসমন্ততো চক্কৰাল়পব্বতেন মজ্ঝে তত্থ তত্থ ঠিতকেহি দীপপব্বতপরিযন্তেহি পরিচ্ছিন্নত্তা জানন্তেন যোজনতো সঙ্খাতুং সক্কাতি কত্ৰা. মহাসরীরমচ্ছকুম্ভীলযক্খরক্খসমহানাগদানৰাদীনং সৰিঞ্ঞাণকানং বলৰামুখপাতালাদীনং অৰিঞ্ঞাণকানং ভেরৰারম্মণানং ৰসেন বহুভেরৰং. পুথূতি বহূ. সৰন্তীতি সন্দমানা. উপযন্তীতি উপগচ্ছন্তি. ছট্ঠং উত্তানমেৰ.

পুঞ্ঞাভিসন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. ধনসুত্তাদিৰণ্ণনা

৪৭-৪৮. সত্তমে সদ্ধাতি মগ্গেনাগতা সদ্ধা. সীলঞ্চ যস্স কল্যাণন্তি কল্যাণসীলং নাম অরিযসাৰকস্স অরিযকন্তং সীলং ৰুচ্চতি. তত্থ কিঞ্চাপি অরিযসাৰকস্স একসীলম্পি অকন্তং নাম নত্থি, ইমস্মিং পনত্থে ভৰন্তরেপি অপ্পহীনং পঞ্চসীলং অধিপ্পেতং. অট্ঠমং উত্তানমেৰ.

ধনসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. কোসলসুত্তৰণ্ণনা

৪৯. নৰমে পতিতক্খন্ধোতি সম্মুখা কিঞ্চি ওলোকেতুং অসমত্থতায অধোমুখো. নিপ্পটিভানোতি সহধম্মিকং কিঞ্চি ৰত্তুং অৰিসহনতো নিপ্পটিভানো পটিভানরহিতো.

কোসলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. নারদসুত্তৰণ্ণনা

৫০. দসমে অজ্ঝোমুচ্ছিতোতি অধিমত্তায তণ্হামুচ্ছায মুচ্ছিতো, মুচ্ছং মোহং পমাদং আপন্নো. তেনাহ ‘‘গিলিত্ৰা…পে… অতিরেকমুচ্ছায তণ্হায সমন্নাগতো’’তি. মহচ্চাতি মহতিযা. লিঙ্গৰিপল্লাসেন চেতং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মহতা রাজানুভাৰেনা’’তি.

নারদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মুণ্ডরাজৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

২. দুতিযপণ্ণাসকং

(৬) ১. নীৰরণৰগ্গো

১-২. আৰরণসুত্তাদিৰণ্ণনা

৫১-৫২. দুতিযস্স পঠমে আৰরন্তীতি আৰরণা, নীৰারযন্তীতি নীৰরণা. এত্থ চ আৰরন্তীতি কুসলধম্মুপ্পত্তিং আদিতো পরিৰারেন্তি. নীৰারযন্তীতি নিরৰসেসতো ৰারযন্তীতি অত্থো, তস্মা আৰরণৰসেনাতি আদিতো কুসলুপ্পত্তিৰারণৰসেন. নীৰরণৰসেনাতি নিরৰসেসতো ৰারণৰসেনাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যস্মা পঞ্চ নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নাপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৰা অভিঞ্ঞা উপচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. উপচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চেত্থ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৰ. ইতি মহগ্গতানুত্তরপঞ্ঞানং একচ্চায চ পরিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৰরণধম্মা ইতরাসং সমত্থতং ৰিহনন্তিযেৰাতি পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা ৰুত্তা. ভাৰনামনসিকারেন ৰিনা পকতিযা মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বো ধম্মোতি মনুস্সধম্মো, মনুস্সত্তভাৰাৰহো ৰা ধম্মো মনুস্সধম্মো, অনুল়ারং পরিত্তকুসলং. যং অসতিপি বুদ্ধুপ্পাদে ৰত্ততি, যঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘হীনেন ব্রহ্মচরিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতী’’তি (জা. ১.৮.৭৫). অলং অরিযায অরিযভাৰাযাতি অলমরিযো, অরিযভাৰায সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ঞাণদস্সনমেৰ ঞাণদস্সনৰিসেসো, অলমরিযো চ সো ঞাণদস্সনৰিসেসো চাতি অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো.

ঞাণদস্সনন্তি চ দিব্বচক্খুপি ৰিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৰুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আরাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৪) এত্থ ৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি, অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ পচ্চৰেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘সত্তাহকালকতো আল়ারো কালামো’’’তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন লোকুত্তরধম্মো অধিপ্পেতো. এত্থ চ রূপাযতনং জানাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিয পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, দিব্বচক্খু. সম্মসনূপচারে চ ধম্মলক্খণত্তযঞ্চ তথা জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, ৰিপস্সনা. নিব্বানং চত্তারি ৰা সচ্চানি অসম্মোহপ্পটিৰেধতো জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, মগ্গো. ফলং পন নিব্বানৰসেনেৰ যোজেতব্বং. পচ্চৰেক্খণা মগ্গাধিগতস্স অত্থস্স সব্বসো জোতনট্ঠেন ঞাণদস্সনং. সব্বঞ্ঞুতা অনাৰরণতায সমন্তচক্খুতায চ ঞাণদস্সনং. ব্যাদিণ্ণকালোতি পরিযাদিন্নকালো. দুতিযং উত্তানমেৰ.

আৰরণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৪. পধানিযঙ্গসুত্তাদিৰণ্ণনা

৫৩-৫৪. ততিযে পদহতীতি পদহনো, ভাৰনমনুযুত্তো যোগী, তস্স ভাৰো ভাৰনানুযোগো পদহনভাৰো. পধানমস্স অত্থীতি পধানিকো, ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা ‘‘পধানিযো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অভিনীহারতো পট্ঠায আগতত্তা’’তি ৰুত্তত্তা পচ্চেকবোধিসত্তসাৰকবোধিসত্তানম্পি পণিধানতো পভুতি আগতসদ্ধা আগমনসদ্দা এৰ, উক্কট্ঠনিদ্দেসেন পন ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তান’’ন্তি ৰুত্তং. অধিগমতো সমুদাগতত্তা অগ্গমগ্গফলসম্পযুত্তা চাপি অধিগমসদ্ধা নাম, যা সোতাপন্নস্স অঙ্গভাৰেন ৰুত্তা. অচলভাৰেনাতি পটিপক্খেন অনধিভৰনীযত্তা নিচ্চলভাৰেন. ওকপ্পনন্তি ওক্কন্দিত্ৰা অধিমুচ্চনং, পসাদুপ্পত্তিযা পসাদনীযৰত্থুস্মিং পসীদনমেৰ. সুপ্পটিৰিদ্ধন্তি সুট্ঠু পটিৰিদ্ধং. যথা তেন পটিৰিদ্ধেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং হত্থগতং অহোসি, তথা পটিৰিদ্ধং. যস্স বুদ্ধসুবুদ্ধতায সদ্ধা অচলা অসম্পৰেধি, তস্স ধম্মসুধম্মতায সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতায তেন পটিৰেধেন সদ্ধা ন তথাতি অট্ঠানমেতং অনৰকাসো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘যো, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্নো ধম্মে পসন্নো সঙ্ঘে পসন্নো’’তিআদি. পধানৰীরিযং ইজ্ঝতি ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপদায জরামরণতো মুচ্চিস্সামী’’তি সক্কচ্চং পদহনতো.

অপ্প-সদ্দো অভাৰত্থো ‘‘অপ্পসদ্দস্স…পে… খো পনা’’তিআদীসু ৰিযাতি আহ ‘‘অরোগো’’তি. সমৰেপাকিনিযাতি যথাভুত্তমাহারং সমাকারেনেৰ পচনসীলায. দল়্হং কত্ৰা পচন্তী হি গহণী ঘোরভাৰেন পিত্তৰিকারাদিৰসেন রোগং জনেতি, সিথিলং কত্ৰা পচন্তী মন্দভাৰেন ৰাতৰিকারাদিৰসেন তেনাহ ‘‘নাতিসীতায নাচ্চুণ্হাযা’’তি. গহণিতেজস্স মন্দপটুতাৰসেন সত্তানং যথাক্কমং সীতুণ্হসহতাতি আহ ‘‘অতিসীতলগ্গহণিকো’’তিআদি. যাথাৰতো অচ্চযদেসনা অত্তনো আৰিকরণং নামাতি আহ ‘‘যথাভূতং অত্তনো অগুণং পকাসেতা’’তি. উদযত্থগামিনিযাতি সঙ্খারানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তিযাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘উদযঞ্চা’’তিআদি. পরিসুদ্ধাযাতি নিরুপক্কিলেসায. নিব্বিজ্ঝিতুং সমত্থাযাতি তদঙ্গৰসেন সৰিসেসং পজহিতুং সমত্থায. তস্স দুক্খস্স খযগামিনিযাতি যং দুক্খং ইমস্মিং ঞাণে অনধিগতে পৰত্তিরহং, অধিগতে ন পৰত্তি, তং সন্ধায ৰদতি. তথাহেস যোগাৰচরো ‘‘চূল়সোতাপন্নো’’তি ৰুচ্চতি. চতুত্থং উত্তানমেৰ.

পধানিযঙ্গসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মাতাপুত্তসুত্তৰণ্ণনা

৫৫. পঞ্চমে ৰিস্সাসোতি ৰিসচ্ছাযসন্তানো ভাৰো. ওতারোতি তত্থ চিত্তস্স অনুপ্পৰেসো. গহেত্ৰাতি অত্তনো এৰ ওকাসং গহেত্ৰা. খেপেত্ৰাতি কুসলৰারং খেপেত্ৰা.

ঘট্টেয্যাতি অক্কমনাদিৰসেন বাধেয্য. তীহি পরিঞ্ঞাহীতি ঞাততীরণপ্পহানসঙ্খাতাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি. নত্থি এতেসং কুতোচি ভযন্তি অকুতোভযা, নিব্ভযাতি অত্থো. চতুন্নং ওঘানং, সংসারমহোঘস্সেৰ ৰা পারং পরিযন্তং গতা. তেনাহ ‘‘পারং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তিআদি.

মাতাপুত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. উপজ্ঝাযসুত্তৰণ্ণনা

৫৬. ছট্ঠে মধুরকভাৰো নাম সরীরস্স থম্ভিতত্তং, তং পন গরুভাৰপুব্বকন্তি আহ ‘‘সঞ্জাতগরুভাৰো’’তি. ন পক্খাযন্তীতি নপ্পকাসেন্তি, নানাকারণতো ন উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘চতস্সো দিসা চ অনুদিসা চ ময্হং ন উপট্ঠহন্তী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

উপজ্ঝাযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অভিণ্হপচ্চৰেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা

৫৭. সত্তমে জরাধম্মোতি ধম্ম-সদ্দো ‘‘অসম্মোসধম্মো নিব্বান’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৭৬৩) ৰিয পকতিপরিযাযো, তস্মা জরাপকতিকো জিণ্ণসভাৰোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জরাসভাৰো’’তিআদি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযতীতি কম্মদাযাদো, অত্তনা যথূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন দাযজ্জং কারণূপচারেন ৰদন্তো ‘‘কম্মং ময্হং দাযজ্জং সন্তকন্তি অত্থো’’তি আহ যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু, এৰমিদং পুঞ্ঞং ৰড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যোনীহি ফলং সভাৰতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৰিয মিস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘কম্মং ময্হং যোনি কারণ’’ন্তি. মমত্তৰসেন বজ্ঝন্তীতি বন্ধূ, ঞাতি সালোহিতো চ, কম্মং পন একন্তসম্বন্ধৰাতি আহ ‘‘কম্মং ময্হং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৰস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৰস্সযো নত্থি.

যোব্বনং আরব্ভ উপ্পন্নমদোতি ‘‘মহল্লককালে পুঞ্ঞং করিস্সাম, দহরম্হ তাৰা’’তি যোব্বনং অপস্সায মানকরণং. ‘‘অহং নিরোগো সট্ঠি ৰা সত্ততি ৰা ৰস্সানি অতিক্কন্তানি, ন মে হরীতকখণ্ডম্পি খাদিতব্বং, ইমে পনঞ্ঞে ‘অসুকং নো ঠানং রুজ্জতি, ভেসজ্জং খাদামা’তি ৰিচরন্তি, কো অঞ্ঞো মযা সদিসো নিরোগো নামা’’তি এৰং মানকরণং আরোগ্যমদো. সব্বেসম্পি জীৰিতং নাম পভঙ্গুরং দুক্খানুবন্ধঞ্চ, তদুভযং অনোলোকেত্ৰা পবন্ধট্ঠিতিং পচ্চযসুলভতঞ্চ নিস্সায ‘‘চিরং জীৰিং, চিরং জীৰামি, চিরং জীৰিস্সামি, সুখং জীৰিং, সুখং জীৰামি, সুখং জীৰিস্সামী’’তি এৰং মানকরণং জীৰিতমদো.

উপধিরহিতন্তি কামূপধিরহিতং. চত্তারো হি উপধী – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খারূপধীতি. কামাপি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৰং ৰুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৰতো ‘‘উপধিযতি এত্থ সুখ’’ন্তি ইমিনা ৰচনত্থেন ‘‘উপধী’’তি ৰুচ্চতি, খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, অভিসঙ্খারাপি ভৰদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

অভিণ্হপচ্চৰেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.