.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
ছক্কনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. আহুনেয্যৰগ্গো
১. পঠমআহুনেয্যসুত্তৰণ্ণনা
১. ছক্কনিপাতস্স পঠমে চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি নিস্সযৰোহারেন ৰুত্তং. সসম্ভারকনিদ্দেসোযং যথা ‘‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’’তি, তস্মা নিস্সযসীসেন নিস্সিতস্স গহণং দট্ঠব্বং. তেনাযমত্থো ‘‘চক্খুদ্ৰারে রূপারম্মণে আপাথগতে তং রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিস্ৰা’’তি. নেৰ সুমনো হোতীতি জৰনক্খণে ইট্ঠে আরম্মণে রাগং অনুপ্পাদেন্তো নেৰ সুমনো হোতি গেহস্সিতপেমৰসেনপি মগ্গেন সব্বসো রাগস্স সমুচ্ছিন্নত্তা. ন দুম্মনোতি অনিট্ঠে অদুস্সন্তো ন দুম্মনো. পসাদঞ্ঞথত্তৰসেনপি ইট্ঠেপি অনিট্ঠেপি মজ্ঝত্তেপি আরম্মণে ন সমং সম্মা অযোনিসো গহণং অসমপেক্খনং. অযঞ্চস্স পটিপত্তি সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা চাতি আহ ‘‘সতো সম্পজানো হুত্ৰা’’তি. সতিযা যুত্তত্তা সতো. সম্পজঞ্ঞেন যুত্তত্তা সম্পজানো. ঞাণুপ্পত্তিপচ্চযরহিতকালেপি পৰত্তিভেদনতো ‘‘সততৰিহারো কথিতো’’তি ৰুত্তং. সততৰিহারোতি খীণাসৰস্স নিচ্চৰিহারো সব্বদা পৰত্তনকৰিহারো. ঠপেত্ৰা হি সমাপত্তিৰেলং ভৰঙ্গৰেলঞ্চ খীণাসৰা ইমিনাৰ ছল়ঙ্গুপেক্খাৰিহারেন ৰিহরন্তি.
এত্থ চ ‘‘ছসু দ্ৰারেসুপি উপেক্খকো ৰিহরতী’’তি ইমিনা ছল়ঙ্গুপেক্খা কথিতা. ‘‘সম্পজানো’’তি ৰচনতো পন চত্তারি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তানি লব্ভন্তি তেহি ৰিনা সম্পজানতায অসম্ভৰতো. সততৰিহারভাৰতো অট্ঠ মহাকিরিযচিত্তানি লব্ভন্তি. ‘‘নেৰ সুমনো ন দুম্মনো’’তি ৰচনতো অট্ঠ মহাকিরিযচিত্তানি, হসিতুপ্পাদো, ৰোট্ঠব্বনঞ্চাতি দস চিত্তানি লব্ভন্তি. রাগদোসসহজাতানং সোমনস্সদোমনস্সানং অভাৰো তেসম্পি সাধারণোতি ছল়ঙ্গুপেক্খাৰসেন আগতানং ইমেসং সততৰিহারানং সোমনস্সং কথং লব্ভতীতি চে? আসেৰনতো. কিঞ্চাপি খীণাসৰো ইট্ঠানিট্ঠেপি আরম্মণে মজ্ঝত্তো ৰিয বহুলং উপেক্খকো ৰিহরতি অত্তনো পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনতো, কদাচি পন তথা চেতোভিসঙ্খারাভাৰে যং তং সভাৰতো ইট্ঠং আরম্মণং, তস্স যাথাৰসভাৰগ্গহণৰসেনপি অরহতো চিত্তং পুব্বাসেৰনৰসেন সোমনস্সসহগতং হুত্ৰা পৰত্ততেৰ.
পঠমআহুনেয্যসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২-৭. দুতিযআহুনেয্যসুত্তাদিৰণ্ণনা
২-৭. দুতিযে (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৮০) অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং নানপ্পকারং. ইদ্ধিৰিধন্তি ইদ্ধিকোট্ঠাসং. পচ্চনুভোতীতি পচ্চনুভৰতি, ফুসতি সচ্ছিকরোতি পাপুণাতীতি অত্থো. ইদানিস্স অনেকৰিহিতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘একোপি হুত্ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘একোপি হুত্ৰা’’তি ইমিনা করণতো পুব্বেৰ পকতিযা একোপি হুত্ৰা. বহুধা হোতীতি বহূনং সন্তিকে চঙ্কমিতুকামো ৰা সজ্ঝাযং কাতুকামো ৰা পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো ৰা হুত্ৰা সতম্পি সহস্সম্পি হোতি. আৰিভাৰং তিরোভাৰন্তি এত্থ আৰিভাৰং করোতি, তিরোভাৰং করোতীতি অযমত্থো. ইদমেৰ হি সন্ধায পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.১১) ৰুত্তং – ‘‘আৰিভাৰন্তি কেনচি অনাৰুটং হোতি অপ্পটিচ্ছন্নং ৰিৰটং, তিরোভাৰন্তি কেনচি আৰুটং হোতি পটিচ্ছন্নং পিহিতং পটিকুজ্জিত’’ন্তি. তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি সেয্যথাপি আকাসেতি এত্থ তিরোকুট্টন্তি পরকুট্টং, কুট্টস্স পরভাগন্তি ৰুত্তং হোতি. এস নযো ইতরেসু. কুট্টোতি চ গেহভিত্তিযা এতং অধিৰচনং. পাকারোতি গেহৰিহারগামাদীনং পরিক্খেপপাকারো. পব্বতোতি পংসুপব্বতো ৰা পাসাণপব্বতো ৰা. অসজ্জমানোতি অলগ্গমানো সেয্যথাপি আকাসে ৰিয.
উম্মুজ্জনিমুজ্জন্তি এত্থ উম্মুজ্জন্তি উট্ঠানং ৰুচ্চতি. নিমুজ্জন্তি সংসীদনং. উম্মুজ্জঞ্চ নিমুজ্জঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জং. উদকেপি অভিজ্জমানেতি এত্থ যং উদকং অক্কমিত্ৰা সংসীদতি, তং ভিজ্জমানন্তি ৰুচ্চতি, ৰিপরীতং অভিজ্জমানং. পল্লঙ্কেন গচ্ছতি. পক্খী সকুণোতি পক্খেহি যুত্তসকুণো. ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরামসতীতি এত্থ চন্দিমসূরিযানং দ্ৰাচত্তালীসযোজনসহস্সস্স উপরি চরণেন মহিদ্ধিকতা, তীসু দীপেসু একক্খণে আলোককরণেন মহানুভাৰতা ৰেদিতব্বা. এৰং উপরিচরণআলোককরণেহি মহিদ্ধিকে মহানুভাৰে. পরামসতীতি গণ্হাতি, একদেসে ৰা ছুপতি. পরিমজ্জতীতি সমন্ততো আদাসতলা ৰিয পরিমজ্জতি. যাৰ ব্রহ্মলোকাপীতি ব্রহ্মলোকম্পি পরিচ্ছেদং কত্ৰা. কাযেন ৰসং ৰত্তেতীতি তত্র ব্রহ্মলোকে কাযেন অত্তনো ৰসং ৰত্তেতি.
দিব্বায সোতধাতুযাতি এত্থ দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তা পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধা উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণসম্পটিচ্ছনসমত্থা দিব্বা পসাদসোতধাতু হোতি. অযঞ্চাপি ইমস্স ভিক্খুনো ৰীরিযভাৰনাবলেন নিব্বত্তা ঞাণসোতধাতু তাদিসাযেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. অপিচ দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বা. সৰনট্ঠেন নিজ্জীৰট্ঠেন চ সোতধাতু. সোতধাতুকিচ্চকরণেন সোতধাতু ৰিযাতিপি সোতধাতু. তায সোতধাতুযা. ৰিসুদ্ধাযাতি সুদ্ধায নিরুপক্কিলেসায. অতিক্কন্তমানুসিকাযাতি মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা সদ্দসৰনে মানুসিকং মংসসোতধাতুং অতিক্কন্তায ৰীতিৰত্তেত্ৰা ঠিতায. উভো সদ্দে সুণাতীতি দ্ৰে সদ্দে সুণাতি. কতমে দ্ৰে? দিব্বে চ মানুসে চ, দেৰানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ সদ্দেতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পদেসপরিযাদানং ৰেদিতব্বং. যে দূরে সন্তিকে চাতি যে সদ্দা দূরে পরচক্কৰাল়েপি, যে চ সন্তিকে অন্তমসো সদেহসন্নিস্সিতপাণকসদ্দাপি, তে সুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. এতেন নিপ্পদেসপরিযাদানং ৰেদিতব্বং.
পরসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৰা সেসসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ইদম্পি ইমিনা একত্থমেৰ. ৰেনেয্যৰসেন পন দেসনাৰিলাসেন চ ব্যঞ্জননানত্তং কতং. চেতসা চেতোতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং. পরিচ্চাতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. পজানাতীতি সরাগাদিৰসেন নানপ্পকারতো জানাতি. সরাগং ৰা চিত্তন্তিআদীসু পন অট্ঠলোভসহগতচিত্তং সরাগং চিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অৰসেসং চাতুভূমকং কুসলাব্যাকতচিত্তং ৰীতরাগং. দ্ৰে দোমনস্সচিত্তানি, দ্ৰে ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চচিত্তানীতি ইমানি পন চত্তারি চিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেরা তানিপি সঙ্গণ্হন্তি. দুৰিধং পন দোমনস্সচিত্তং সদোসং চিত্তং নাম. সব্বম্পি চাতুভূমকং কুসলাব্যাকতচিত্তং ৰীতদোসং. সেসানি দস অকুসলচিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেরা তানিপি সঙ্গণ্হন্তি. সমোহং ৰীতমোহন্তি এত্থ পন পাটিপুগ্গলিকনযেন ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযমেৰ সমোহং. মোহস্স পন সব্বাকুসলেসু সম্ভৰতো দ্ৰাদসৰিধম্পি অকুসলচিত্তং সমোহং চিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অৰসেসং ৰীতমোহং. থিনমিদ্ধানুগতং পন সংখিত্তং, উদ্ধচ্চানুগতং ৰিক্খিত্তং. রূপাৰচরারূপাৰচরং মহগ্গতং, অৰসেসং অমহগ্গতং. সব্বম্পি তেভূমকং সউত্তরং, লোকুত্তরং অনুত্তরং. উপচারপ্পত্তং অপ্পনাপ্পত্তঞ্চ সমাহিতং, উভযমপ্পত্তং অসমাহিতং. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমুত্তিং পত্তং পঞ্চৰিধম্পি এতং ৰিমুত্তং, ৰিমুত্তিমপ্পত্তং ৰা অৰিমুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
অনেকৰিহিতন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.১২) অনেকৰিধং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং সংৰণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৰাসন্তি সমনন্তরাতীতভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তানং. অনুস্সরতীতি খন্ধপটিপাটিৰসেন, চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা সরতি. সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতীতি. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসুপি. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো, ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পোতি ৰেদিতব্বো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তংমূলকত্তা, ৰিৰট্টেন ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো সংৰট্টট্ঠাযী ৰিৰট্টো ৰিৰট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৰুত্তানি, তানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি.
অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অহং অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গহিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি গোতমো ৰা কচ্চাযনো ৰা কস্সপো ৰা. ইদমস্স অতীতভৰে অত্তনো নামগোত্তানুস্সরণৰসেন ৰুত্তং. সচে পন তস্মিং কালে অত্তনো ৰণ্ণসম্পত্তিলূখপণীতজীৰিকভাৰং সুখদুক্খবহুলতং অপ্পাযুকদীঘাযুকভাৰং ৰা অনুস্সরিতুকামো হোতি, তম্পি অনুস্সরতিযেৰ. তেনাহ ‘‘এৰংৰণ্ণো…পে… এৰমাযুপরিযন্তো’’তি. তত্থ এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি অনেন পকারেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসহস্সাযুপরিযন্তো ৰা. সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সো অহং ততো ভৰতো যোনিতো গহিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুনঅমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সক্কনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি তত্রাপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তনযমেৰ.
অপিচ অমুত্রাসিন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰদিচ্ছকং অনুস্সরণং. সো ততোতি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং, তস্মা ‘‘ইধূপপন্নো’’তি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরমেৰ উপ্পত্তিট্ঠানং সন্ধায ‘‘অমুত্র উদপাদি’’ন্তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপাসিন্তি এৰমাদি পনস্স তত্রাপি ইমিস্সা উপপত্তিযা অন্তরে উপপত্তিট্ঠানে নামগোত্তাদীনং অনুস্সরণদস্সনত্থং ৰুত্তং. সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি স্ৰাহং ততো অনন্তরুপ্পত্তিট্ঠানতো চুতো ইধ অমুকস্মিং নাম খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা নিব্বত্তোতি. ইতীতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তো ‘‘তিস্সো কস্সপো’’তি উদ্দিসীযতি, ৰণ্ণাদীহি ‘‘সামো ওদাতো’’তি নানত্ততো পঞ্ঞাযতি, তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারা.
দিব্বেনাতিআদীসু দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণসম্পটিচ্ছনসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৰীরিযভাৰনাবলেন নিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনো চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বং. আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বং. তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খু. চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খু. চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমেৰ পস্সতি, ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমেৰ পস্সতি, ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৰত্ততি, তস্মা তং দস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি. উভযম্পি চেতং বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধ’’ন্তি. মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মানুসং ৰা মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকন্তি ৰেদিতব্বং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন.
সত্তে পস্সতীতি মনুস্সানং মংসচক্খুনা ৰিয সত্তে ওলোকেতি. চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে ৰা উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি, তে চৰমানাতি, যে চ গহিতপ্পটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা চ, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৰসেন হীল়িতে উঞ্ঞাতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তামনাপৰণ্ণযুত্তে, ৰিরূপৰিরূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে.
যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীসু দুট্ঠু চরিতং কিলেসপূতিকত্তাতি দুচ্চরিতং. কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং দুচ্চরিতন্তি কাযদুচ্চরিতং. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. সমন্নাগতাতি সমঙ্গিভূতা. অরিযানং উপৰাদকাতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং অরিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অনত্থকামা হুত্ৰা অন্তিমৰত্থুনা ৰা গুণপরিধংসনেন ৰা উপৰাদকা, অক্কোসকা গরহকাতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৰিপরীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন সমাদিন্ননানাৰিধকম্মা, যেপি মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদাপেন্তি.
কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণা. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্সূপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিচিত্ততো উদ্ধং. অপাযন্তি এৰমাদি সব্বং নিরযৰেৰচনমেৰ. নিরযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৰা দুট্ঠেন কম্মেন নিব্বত্তা গতীতি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি তত্থ দুক্কট্টকারিনোতি ৰিনিপাতো, ৰিনস্সন্তা ৰা এত্থ পতন্তি সম্ভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরযো.
অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযঞ্চ. সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন তু ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপতিতত্তা. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযং. সো হি যথাৰুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সব্বসমুস্সযেহি ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতোতি ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন অৰীচিআদিকমনেকপ্পকারং নিরযমেৰাতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সাগতিপি সঙ্গয্হতি, সগ্গগ্গহণেন দেৰগতিযেৰ. তত্থ সুন্দরা গতীতি সুগতি. রূপাদীহি ৰিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপ্পলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাতো গহেতব্বো. ততিযাদীনি উত্তানত্থানি.
দুতিযআহুনেয্যসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অনুত্তরিযসুত্তৰণ্ণনা
৮. অট্ঠমে নত্থি এতেসং উত্তরানি ৰিসিট্ঠানীতি অনুত্তরানি, অনুত্তরানি এৰ অনুত্তরিযানি যথা ‘‘অনন্তমেৰ অনন্তরিয’’ন্তি আহ ‘‘নিরুত্তরানী’’তি. দস্সনানুত্তরিযং নাম ফলৰিসেসাৰহত্তা. এস নযো সেসেসুপি. সত্তৰিধঅরিযধনলাভোতি সত্তৰিধসদ্ধাদিলোকুত্তরধনলাভো. সিক্খাত্তযস্স পূরণন্তি অধিসীলসিক্খাদীনং তিস্সন্নং সিক্খানং পূরণং. তত্থ পূরণং নিপ্পরিযাযতো অসেক্খানং ৰসেন ৰেদিতব্বং. কল্যাণপুথুজ্জনতো পট্ঠায হি সত্ত সেখা তিস্সো সিক্খা পূরেন্তি নাম, অরহা পরিপুণ্ণসিক্খোতি. ইতি ইমানি অনুত্তরিযানি লোকিযলোকুত্তরানি কথিতানি.
অনুত্তরিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. অনুস্সতিট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা
৯. নৰমে অনুস্সতিযো এৰ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকাদিহিতসুখানং কারণভাৰতো ঠানানীতি অনুস্সতিট্ঠানানি. বুদ্ধগুণারম্মণা সতীতি যথা বুদ্ধানুস্সতি ৰিসেসাধিগমস্স ঠানং হোতি, এৰং ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা বুদ্ধগুণে আরব্ভে উপ্পন্না সতি. এৰং অনুস্সরতো হি পীতি উপ্পজ্জতি, সো তং পীতিং খযতো ৰযতো পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. উপচারকম্মট্ঠানং নামেতং গিহীনম্পি লব্ভতি. উপচারকম্মট্ঠানন্তি চ পচ্চক্খতো উপচারজ্ঝানাৰহং কম্মট্ঠানপরম্পরায সম্মসনং যাৰ অরহত্তা লোকিযলোকুত্তরৰিসেসাৰহং. এস নযো সব্বত্থ.
অনুস্সতিট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. মহানামসুত্তৰণ্ণনা
১০. দসমে তস্মিং সমযেতি বুদ্ধাগুণানুস্সরণসমযে. রাগপরিযুট্ঠিতন্তি রাগেন পরিযুট্ঠিতং. পরিযুট্ঠানপ্পত্তিপি, রাগেন ৰা সংহিতং চিত্তং অরঞ্ঞমিৰ চোরেহি তেন পরিযুট্ঠিতন্তি ৰুত্তং, তস্স পরিযুট্ঠানট্ঠানভাৰতোপি পরিযুট্ঠিতরাগন্তি অত্থো. ব্যঞ্জনং পন অনাদিযিত্ৰা অত্থমত্তং দস্সেন্তো ‘‘উপ্পজ্জমানেন রাগেন উট্ঠহিত্ৰা গহিত’’ন্তি আহ. উজুকমেৰাতি পগেৰ কাযৰঙ্কাদীনং অপনীতত্তা চিত্তস্স চ অনুজুভাৰকরানং মানাদীনং অভাৰতো, রাগাদিপরিযুট্ঠানাভাৰেন ৰা ওণতিউণ্ণতিৰিরহতো উজুভাৰমেৰ গতং. অথ ৰা উজুকমেৰাতি কম্মট্ঠানস্স থিনং মিদ্ধং ওতিণ্ণতায লীনুদ্ধচ্চৰিগমতো মজ্ঝিমসমথনিমিত্তপ্পটিপত্তিযা উজুভাৰমেৰ গতং. অট্ঠকথং নিস্সাযাতি ভৰজাতিআদীনং পদানং অত্থং নিস্সায. অত্থৰেদন্তি ৰা হেতুফলং পটিচ্চ উপ্পন্নং তুট্ঠিমাহ. ধম্মৰেদন্তি হেতুং পটিচ্চ উপ্পন্নং তুট্ঠিং. ‘‘আরকত্তা অরহ’’ন্তি অনুস্সরন্তস্স হি যদিদং ভগৰতো কিলেসেহি আরকত্তং, সো হেতু. ঞাপকো চেত্থ হেতু অধিপ্পেতো, ন কারকো সম্পাপকো. ততোনেন ঞাযমানো অরহত্তত্থো ফলং. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি হেতুসো ফলৰিপাকো ৰেদিতব্বো. ধম্মানুস্সতিআদীসুপি হি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণতাদযো সুপ্পটিপত্তিআদযো চ তত্থ তত্থ হেতুভাৰেন নিদ্দিট্ঠাযেৰ. ধম্মূপসংহিতন্তি যথাৰুত্তহেতুফলসঙ্খাতগুণূপসংহিতং.
মহানামসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আহুনেয্যৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সারণীযৰগ্গো
১. পঠমসারণীযসুত্তৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে সরিতব্বযুত্তকাতি অনুস্সরণারহা. মিজ্জতি সিনিয্হতি এতাযাতি মেত্তা, মিত্তভাৰো. মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, কাযকম্মং. তং পন যস্মা মেত্তাসহগতচিত্তসমুট্ঠানং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মেত্তেন চিত্তেন কাতব্বং কাযকম্ম’’ন্তি. এস নযো সেসদ্ৰযেপি. ইমানীতি মেত্তকাযকম্মাদীনি. ভিক্খূনং ৰসেন আগতানি তেসং সেট্ঠপরিসভাৰতো. যথা পন ভিক্খুনীসুপি লব্ভন্তি, এৰং গিহীসুপি লব্ভন্তি চতুপরিসসাধারণত্তাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খূনঞ্হী’’তিআদিমাহ. ভিক্খুনো সব্বম্পি অনৰজ্জকাযকম্মং আভিসমাচারিককম্মন্তোগধমেৰাতি আহ ‘‘মেত্তেন চিত্তেন…পে… কাযকম্মং নামা’’তি. ভত্তিৰসেন পৰত্তিযমানা চেতিযবোধীনং ৰন্দনা মেত্তাসিদ্ধাতি কত্ৰা তদত্থায গমনং ‘‘মেত্তং কাযকম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন চেতিযবোধিভিক্খূসু ৰুত্তাৰসেসাপচাযনাদিৰসেন পৰত্তমেত্তাৰসেন পৰত্তং কাযিকং কিরিযং সঙ্গণ্হাতি.
তেপিটকম্পি বুদ্ধৰচনং কথিযমানন্তি অধিপ্পাযো. তেপিটকম্পি বুদ্ধৰচনং পরিপুচ্ছনঅত্থকথনৰসেন পৰত্তিযমানমেৰ মেত্তং ৰচীকম্মং নাম হিতজ্ঝাসযেন পৰত্তিতব্বতো. তীণি সুচরিতানীতি কাযৰচীমনোসুচরিতানি. চিন্তনন্তি এৰং চিন্তনমত্তম্পি মনোকম্মং, পগেৰ পটিপন্না ভাৰনাতি দস্সেতি.
আৰীতি পকাসং. পকাসভাৰো চেত্থ যং উদ্দিস্স তং কাযকম্মং করীযতি, তস্স সম্মুখভাৰতোতি আহ ‘‘সম্মুখা’’তি. রহোতি অপ্পকাসং. অপ্পকাসতা চ যং উদ্দিস্স তং কাযকম্মং করীযতি, তস্স অপচ্চক্খভাৰতোতি আহ ‘‘পরম্মুখা’’তি. সহাযভাৰগমনং তেসং পুরতো. তেসু করোন্তেসুযেৰ হি সহাযভাৰগমনং সম্মুখা কাযকম্মং নাম হোতি. উভযেহীতি নৰকেহি থেরেহি চ. পগ্গয্হাতি পগ্গণ্হিত্ৰা উদ্ধং কত্ৰা কেৰলং ‘‘দেৰো’’তি অৰত্ৰা গুণেহি থিরভাৰজোতনং ‘‘দেৰত্থেরো’’তি ৰচনং পগ্গয্হ ৰচনং. মমত্তবোধনং ৰচনং মমাযনৰচনং. একন্তপরম্মুখস্স মনোকম্মস্স সম্মুখতা নাম ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপনৰসেন হোতি, তঞ্চ খো লোকে কাযকম্মন্তি পাকটং পঞ্ঞাতং. হত্থৰিকারাদীনি অনামসিত্ৰা এৰ দস্সেন্তো ‘‘নযনানি উম্মীলেত্ৰা’’তিআদিমাহ. কামং মেত্তাসিনেহসিনিদ্ধানং নযনানং উম্মীলনা পসন্নেন মুখেন ওলোকনঞ্চ মেত্তং কাযকম্মমেৰ, যস্স পন চিত্তস্স ৰসেন নযনানং মেত্তাসিনেহসিনিদ্ধতা মুখস্স চ পসন্নতা, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘মেত্তং মনোকম্মং নামা’’তি.
লাভ-সদ্দো কম্মসাধনো ‘‘লাভা ৰত, ভো, লদ্ধো’’তিআদীসু ৰিয. সো চেত্থ ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি ৰচনতো অতীতকালিকোতি আহ ‘‘চীৰরাদযো লদ্ধপচ্চযা’’তি. ধম্মতো আগতাতি ধম্মিকা, পরিসুদ্ধগমনা পচ্চযা. তেনাহ ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি. ইমমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘কুহনাদী’’তিআদি ৰুত্তং. ন সম্মা গয্হমানা হি ধম্মলদ্ধা নাম ন হোন্তীতি তপ্পটিসেধনত্থং পাল়িযং ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি ৰুত্তং. দেয্যং দক্খিণেয্যঞ্চ অপ্পটিৰিভত্তং কত্ৰা ভুঞ্জতীতি অপ্পটিৰিভত্তভোগী নাম হোতি. তেনাহ ‘‘দ্ৰে পটিৰিভত্তানি নামা’’তিআদি. চিত্তেন ৰিভজনন্তি এতেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি ৰিভজনং পটিৰিভত্তং নাম, পগেৰ পযোগতোতি দস্সেতি. চিত্তেন ৰিভজনপুব্বকং ৰা কাযেন ৰিভজনন্তি মূলমেৰ দস্সেতুং ‘‘এৰং চিত্তেন ৰিভজন’’ন্তি ৰুত্তং. তেন চিত্তুপ্পাদমত্তেন পটিৰিভাগো কাতব্বোতি দস্সেতি. অপ্পটিৰিভত্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, অপ্পটিৰিভত্তং লাভং ভুঞ্জতীতি কম্মনিদ্দেসো ৰা. তং নেৰ গিহীনং দেতি অত্তনো আজীৰসোধনত্থং. ন অত্তনা পরিভুঞ্জতি ‘‘ময্হং অসাধারণভোগিতা মা হোতূ’’তি. পটিগ্গণ্হন্তো চ…পে… পস্সতীতি ইমিনা আগমনতো পট্ঠায সাধারণবুদ্ধিং উপট্ঠাপেতি. এৰং হিস্স সাধারণভোগিতা সুকরা, সারণীযধম্মো চস্স পূরো হোতি.
অথ ৰা পটিগ্গণ্হন্তো চ…পে… পস্সতীতি ইমিনা তস্স লাভস্স তীসু কালেসু সাধারণতো ঠপনং দস্সিতং. পটিগ্গণ্হন্তো চ সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি ইমিনা পটিগ্গহণকালো দস্সিতো. গহেত্ৰা…পে… পস্সতীতি ইমিনা পটিগ্গহিতকালো. তদুভযং পন তাদিসেন পুব্বভাগেন ৰিনা ন হোতীতি অত্থসিদ্ধো পুরিমকালো. তযিদং পটিগ্গহণতো পুব্বেৰস্স হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি পটিগ্গণ্হিস্সামী’’তি, পটিগ্গণ্হন্তস্স হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি পটিগ্গণ্হামী’’তি, পটিগ্গহেত্ৰা হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি হি পটিগ্গহিতং মযা’’তি. এৰং তিলক্খণসম্পন্নং কত্ৰা লদ্ধং লাভং ওসারণলক্খণং অৰিকোপেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তো সাধারণভোগী অপ্পটিৰিভত্তভোগী চ হোতি.
ইমং পন সারণীযধম্মন্তি ইমং চতুত্থং সরিতব্বযুত্তধমং. ন হি…পে… গণ্হন্তি, তস্মা সাধারণভোগিতা দুস্সীলস্স নত্থীতি আরম্ভোপি তাৰ ন সম্ভৰতি, কুতো পূরণন্তি অধিপ্পাযো. পরিসুদ্ধসীলোতি ইমিনা লাভস্স ধম্মিকভাৰং দস্সেতি. ৰত্তং অখণ্ডেন্তোতি ইমিনা অপ্পটিৰিভত্তভোগিতং সাধারণভোগিতঞ্চ দস্সেতি. সতি পন তদুভযে সারণীযধম্মো পূরিতো এৰ হোতীতি আহ ‘‘পূরেতী’’তি. ওদিস্সকং কত্ৰাতি এতেন অনোদিস্সকং কত্ৰা পিতুনো, আচরিযুপজ্ঝাযাদীনং ৰা থেরাসনতো পট্ঠায দেন্তস্স সারণীযধম্মোযেৰ হোতীতি দস্সেতি. দাতব্বন্তি অৰস্সং দাতব্বং. সারণীযধম্মো পনস্স ন হোতি পটিজগ্গট্ঠানে ওদিস্সকং কত্ৰা দিন্নত্তা. তেনাহ ‘‘পলিবোধজগ্গনং নাম হোতী’’তি. মুত্তপলিবোধস্স ৰট্টতি অমুত্তপলিবোধস্স পূরেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. যদি এৰং সব্বেন সব্বং সারণীযধম্মং পূরেন্তস্স ওদিস্সকদানং ৰট্টতি, ন ৰট্টতীতি? নো ন ৰট্টতি যুত্তট্ঠানেতি দস্সেন্তো ‘‘তেন পনা’’তিআদিমাহ. ইমিনা ওদিস্সকদানং পনস্স ন সব্বত্থ ৰারিতন্তি দস্সেতি. গিলানাদীনঞ্হি ওদিস্সকং কত্ৰা দানং অপ্পটিৰিভাগপক্খিকং ‘‘অসুকস্স ন দস্সামী’’তি পটিক্খেপস্স অভাৰতো. ব্যতিরেকপ্পধানো হি পটিভাগো. তেনাহ ‘‘অৰসেস’’ন্তিআদি. অদাতুম্পীতি পি-সদ্দেন দাতুম্পি ৰট্টতীতি দস্সেতি. তঞ্চ খো করুণাযনৰসেন, ন ৰত্তপরিপূরণৰসেন, তস্মা দুস্সীলস্সপি অত্থিকস্স সতি সম্ভৰে দাতব্বং. দানঞ্হি নাম ন কস্সচি নিৰারিতং.
সুসিক্খিতাযাতি সারণীযপূরণৰিধিম্হি সুসিক্খিতায, সুকুসলাযাতি অত্থো. ইদানি তস্স কোসল্লং দস্সেতুং ‘‘সুসিক্খিতায হী’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰাদসহি ৰস্সেহি পূরেহি, ন ততো ওরন্তি ইমিনা তস্স দুপ্পূরতং দস্সেতি. তথা হি সো মহপ্ফলো মহানিসংসো দিট্ঠধম্মিকেহিপি তাৰগরুতরেহি ফলানিসংসেহি অনুগতোতি তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৰিসেসলাভী অরিযপুগ্গলো ৰিয লোকে অচ্ছরিযব্ভুতধম্মসমন্নাগতো হোতি. তথা হি সো দুপ্পজহদানমযস্স সীলমযস্স পুঞ্ঞস্স পটিপক্খধম্মং সুদূরে ৰিক্খম্ভিতং কত্ৰা ৰিসুদ্ধেন চেতসা লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো হুত্ৰা ৰিহরতি. তস্সিমমত্থং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ ৰিভাৰেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ইদানিস্স সম্পরাযিকে দিট্ঠধম্মিকে চ আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘এৰং পূরিতসারণীযধম্মস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. নেৰ ইস্সা ন মচ্ছরিযং হোতি চিরকালভাৰনায ৰিধুতভাৰতো. মনুস্সানং পিযো হোতি পরিচ্চাগসীলতায ৰিস্সুতত্তা. তেনাহ ‘‘দদং পিযো হোতি ভজন্তি নং বহূ’’তিআদি (অ. নি. ৫.৩৪). সুলভপচ্চযো হোতি দানৰসেন উল়ারজ্ঝাসযানং পচ্চযলাভস্স ইধানিসংসসভাৰতো দানস্স. পত্তগতমস্স দিয্যমানং ন খীযতি পত্তগতস্সেৰ দ্ৰাদসৰস্সিকস্স মহাৰত্তস্স অৰিচ্ছেদেন পূরিতত্তা. অগ্গভণ্ডং লভতি দেৰসিকং দক্খিণেয্যানং অগ্গতো পট্ঠায দানস্স দিন্নত্তা. ভযে ৰা…পে… আপজ্জন্তি দেয্যপ্পটিগ্গাহকৰিকপ্পং অকত্ৰা অত্তনি নিরপেক্খচিত্তেন চিরকালং দানস্স পূরিততায পসারিতচিত্তত্তা.
তত্রাতি তেসু আনিসংসেসু ৰিভাৰেতব্বেসু. ইমানি ফলানি ৰত্থূনি কারণানি. মহাগিরিগামো নাম নাগদীপপস্সে একো গামোৰ. অলভন্তাপীতি অপ্পপুঞ্ঞতায অলাভিনো সমানাপি. ভিক্খাচারমগ্গসভাগন্তি সভাগং তব্ভাগিযং ভিক্খাচারমগ্গং জানন্তি. অনুত্তরিমনুস্সধম্মত্তা থেরানং সংসযৰিনোদনত্থঞ্চ ‘‘সারণীযধম্মো মে, ভন্তে, পূরিতো’’তি আহ. তথা হি দুতিযৰত্থুস্মিম্পি থেরেন অত্তা পকাসিতো. দহরকালে এৰং কির সারণীযধম্মপূরকো অহোসি. মনুস্সানং পিযতায সুলভপচ্চযতাযপি ইদং ৰত্থুমেৰ. পত্তগতাখীযনস্স পন ৰিসেসং ৰিভাৰনতো ‘‘ইদং তাৰ…পে… এত্থ ৰত্থূ’’তি ৰুত্তং.
গিরিভণ্ডমহাপূজাযাতি চেতিযগিরিম্হি সকললঙ্কাদীপে যোজনপ্পমাণে সমুদ্দে চ নাৰাসঙ্ঘাটাদিকে ঠপেত্ৰা দীপপুপ্ফগন্ধাদীহি করিযমানায মহাপূজায. তস্সা চ পটিপত্তিযা অৰঞ্ঝভাৰৰিভাৰনত্থং ‘‘এতে ময্হং পাপুণিস্সন্তী’’তি আহ. পরিযাযেনপি লেসেনপি. অনুচ্ছৰিকন্তি ‘‘সারণীযধম্মপূরকো’’তি যথাভূতপৰেদনং তুম্হাকং অনুচ্ছৰিকন্তি অত্থো.
অনারোচেত্ৰাৰ পলাযিংসু চোরভযেন. ‘‘অত্তনো দুজ্জীৰিকাযা’’তিপি ৰদন্তি. অহং সারণীযধম্মপূরিকা, মম পত্তপরিযাপন্নেনপি সব্বাপিমা ভিক্খুনিযো যাপেস্সন্তীতি আহ ‘‘মা তুম্হে তেসং গতভাৰং চিন্তযিত্থা’’তি. ৰট্টিস্সতীতি কপ্পিস্সতি. থেরী সারণীযধম্মপূরিকা অহোসি, থেরস্স পন সীলতেজেনেৰ দেৰতা উস্সুক্কং আপজ্জি.
নত্থি এতেসং খণ্ডন্তি অখণ্ডানি. তং পন নেসং খণ্ডং দস্সেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উপসম্পন্নসীলানং উদ্দেসক্কমেন আদিঅন্তা ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘সত্তসূ’’তিআদি. ন হি অঞ্ঞো কোচি আপত্তিক্খন্ধানং অনুক্কমো অত্থি, অনুপসম্পন্নসীলানং সমাদানক্কমেনপি আদিঅন্তা লব্ভন্তি. পরিযন্তে ছিন্নসাটকো ৰিযাতি তত্রন্তে দসন্তে ৰা ছিন্নৰত্থং ৰিয. ৰিসদিসুদাহরণঞ্চেতং ‘‘অখণ্ডানী’’তি ইমস্স অধিকতত্তা. এৰং সেসানম্পি উদাহরণানি. খণ্ডিকতা ভিন্নতা খণ্ডং, তং এতস্স অত্থীতি খণ্ডং, সীলং. ছিদ্দন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. ৰেমজ্ঝে ভিন্নং ৰিনিৰিজ্ঝনৰসেন. ৰিসভাগৰণ্ণেন গাৰী ৰিযাতি সম্বন্ধো. ৰিসভাগৰণ্ণেন উপড্ঢং ততিযভাগগতং সম্ভিন্নৰণ্ণং সবলং, ৰিসভাগৰণ্ণেহেৰ বিন্দূহি অন্তরন্তরাহি ৰিমিস্সং কম্মাসং. অযং ইমেসং ৰিসেসো. সবলরহিতানি অসবলানি, তথা অকম্মাসানি. সীলস্স তণ্হাদাসব্যতো মোচনং ৰিৰট্টূপনিস্সযভাৰাপাদনং, তস্মা তণ্হাদাসব্যতো মোচনৰচনেন তেসং সীলানং ৰিৰট্টূপনিস্সযতমাহ. ভুজিস্সভাৰকরণতোতি ইমিনা ভুজিস্সকরানি ভুজিস্সানীতি উত্তরপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি দস্সেতি. যস্মা ৰা তংসমঙ্গিপুগ্গলো সেরী সযংৰসী ভুজিস্সো নাম হোতি, তস্মাপি ভুজিস্সানি. অৰিঞ্ঞূনং অপ্পমাণতায ‘‘ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানী’’তি ৰুত্তং. সুপরিসুদ্ধভাৰেন ৰা সম্পন্নত্তা ৰিঞ্ঞূহি পসত্থানীতি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি.
তণ্হাদিট্ঠীহি অপরামট্ঠত্তাতি ‘‘ইমিনাহং সীলেন দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তি তণ্হাপরামাসেন, ‘‘ইমিনাহং সীলেন দেৰো হুত্ৰা তত্থ নিচ্চো ধুৰো সস্সতো ভৰিস্সামী’’তি দিট্ঠিপরামাসেন চ অপরামট্ঠত্তা. পরামট্ঠুন্তি ‘‘অযং তে সীলেসু দোসো’’তি চতূসু ৰিপত্তীসু যায কাযচি ৰিপত্তিযা দস্সনেন পরামট্ঠুং, অনুদ্ধংসেতুং চোদেতুন্তি অত্থো. সীলং নাম অৰিপ্পটিসারাদিপারম্পরিযেন যাৰদেৰ সমাধিসম্পাদনত্থন্তি আহ ‘‘সমাধিসংৰত্তনিকানী’’তি. সমাধিসংৰত্তনপ্পযোজনানি সমাধিসংৰত্তনিকানি.
সমানভাৰো সামঞ্ঞং, পরিপুণ্ণচতুপারিসুদ্ধিভাৰেন মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণস্স ৰিয ভেদাভাৰতো সীলেন সামঞ্ঞং সীলসামঞ্ঞং, তং গতো উপগতোতি সীলসামঞ্ঞগতো. তেনাহ ‘‘সমানভাৰূপগতসীলো’’তি, সীলসম্পত্তিযা সমানভাৰং উপগতসীলো সভাগৰুত্তিকোতি অত্থো. কামং পুথুজ্জনানম্পি চতুপারিসুদ্ধিসীলে নানত্তং ন সিযা, তং পন ন একন্তিকং, ইদং একন্তিকং নিযতভাৰতোতি আহ ‘‘নত্থি মগ্গসীলে নানত্ত’’ন্তি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তন্তি মগ্গসীলং সন্ধায তং ‘‘যানি তানি সীলানী’’তিআদি ৰুত্তং.
যাযন্তি যা অযং ময্হঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ পচ্চক্খভূতা. দিট্ঠীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠি. নিদ্দোসাতি নিদ্ধুতদোসা, সমুচ্ছিন্নরাগাদিপাপধম্মাতি অত্থো. নিয্যাতীতি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরতি নিগ্গচ্ছতি. সযং নিয্যন্তীযেৰ হি তংসমঙ্গিপুগ্গলং ৰট্টদুক্খতো নিয্যাপেতীতি ৰুচ্চতি. যা সত্থু অনুসিট্ঠি, তং করোতীতি তক্করো, তস্স, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জন্তস্সাতি অত্থো. সমানদিট্ঠিভাৰন্তি সদিসদিট্ঠিভাৰং সচ্চসম্পটিৰেধেন অভিন্নদিট্ঠিভাৰং.
পঠমসারণীযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযসারণীযসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে সব্রহ্মচারীনন্তি সহধম্মিকানং. পিযং পিযাযিতব্বকং করোন্তীতি পিযকরণা. গরুং গরুট্ঠানিযং করোন্তীতি গরুকরণা. সঙ্গণ্হনত্থাযাতি সঙ্গহৰত্থুৰিসেসভাৰতো সব্রহ্মচারীনং সঙ্গহণায সংৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. অৰিৰদনত্থাযাতি সঙ্গহৰত্থুভাৰতো এৰ ন ৰিৰদনত্থায. সতি চ অৰিৰদনহেতুভূতসঙ্গহকত্তে তেসং ৰসেন সব্রহ্মচারীনং সমগ্গভাৰো ভেদাভাৰো সিদ্ধোযেৰাতি আহ ‘‘সামগ্গিযা’’তিআদি.
দুতিযসারণীযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিস্সারণীযসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে ৰড্ঢিতাতি ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিব্রূহিতা. পুনপ্পুনং কতাতি ভাৰনায বহুলীকরণেন অপরাপরং পৰত্তিতা. যুত্তযানসদিসা কতাতি যথা যুত্তমাজঞ্ঞযানং ছেকেন সারথিনা অধিট্ঠিতং যথারুচি পৰত্ততি, এৰং যথারুচি পৰত্তিরহং গহিতা. ৰত্থুকতাতি ৰা অধিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতা, সব্বসো উপক্কিলেসৰিসোধনেন ইদ্ধিৰিসেসতায পৰত্তিট্ঠানভাৰতো সুৰিসোধিতপরিস্সযৰত্থু ৰিয কতাতি ৰুত্তং হোতি. অধিট্ঠিতাতি পটিপক্খদূরীভাৰতো সুভাৰিতভাৰেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ঠপিতা. সমন্ততো চিতাতি সব্বভাগেন ভাৰনূপচযং গমিতা. তেনাহ ‘‘উপচিতা’তি. সুট্ঠু সমারদ্ধাতি ইদ্ধিভাৰনাসিখাপ্পত্তিযা সম্মদেৰ সম্ভাৰিতা. অভূতব্যাকরণং ব্যাকরোতীতি ‘‘মেত্তা হি খো মে চেতোৰিমুত্তি ভাৰিতা’’তিআদিনা অত্তনি অৰিজ্জমানগুণাভিব্যাহারং ব্যাহরতি. চেতোৰিমুত্তিসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ‘‘নিস্সটা’’তি ৰুত্তং. পুন ব্যাপাদো নত্থীতি ইদানি মম ব্যাপাদো নাম সব্বসো নত্থীতি ঞত্ৰা.
বলৰৰিপস্সনাতি ভযতুপট্ঠানে ঞাণং, আদীনৰানুপস্সনে ঞাণং মুচ্চিতুকম্যতাঞাণং, ভঙ্গঞাণন্তি চতুন্নং ঞাণানং অধিৰচনং. যেসং নিমিত্তানং অভাৰেন অরহত্তফলসমাপত্তিযা অনিমিত্ততা, তং দস্সেতুং ‘‘সা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ রাগস্স নিমিত্তং, রাগো এৰ ৰা নিমিত্তং রাগনিমিত্তং. আদি-সদ্দেন দোসনিমিত্তাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. রূপৰেদনাদিসঙ্খারনিমিত্তং রূপনিমিত্তাদি. তেসংযেৰ নিচ্চাদিৰসেন উপট্ঠানং নিচ্চনিমিত্তাদি. তযিদং নিমিত্তং যস্মা সব্বেন সব্বং অরহত্তফলে নত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সা হি…পে… অনিমিত্তা’’তি. নিমিত্তং অনুস্সরতি অনুগচ্ছতি আরব্ভ পৰত্ততি সীলেনাতি নিমিত্তানুসারী. তেনাহ ‘‘ৰুত্তপ্পভেদং নিমিত্তং অনুসরণসভাৰ’’ন্তি.
অস্মিমানোতি ‘‘অস্মী’’তি পৰত্তো অত্তৰিসযো মানো. অযং নাম অহমস্মীতি রূপলক্খণো ৰেদনাদীসু ৰা অঞ্ঞতরলক্খণো অযং নাম অত্তা অহং অস্মীতি. অস্মিমানো সমুগ্ঘাতীযতি এতেনাতি অস্মিমানসমুগ্ঘাতো, অরহত্তমগ্গো. পুন অস্মিমানো নত্থীতি তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং কিত্তেন্তো সমুগ্ঘাতত্তমেৰ ৰিভাৰেতি.
নিস্সারণীযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. ভদ্দকসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৪-১৫. চতুত্থে আরমিতব্বট্ঠেন ৰা কম্মং আরামো এতস্সাতি কম্মারামো. কম্মে রতো ন গন্থধুরে ৰিপস্সনাধুরে ৰাতি কম্মরতো. পুনপ্পুনং যুত্তোতি তপ্পরভাৰেন অনু অনু যুত্তো পসুতো. আলাপসল্লাপোতি ইত্থিৰণ্ণপুরিসৰণ্ণাদিৰসেন পুনপ্পুনং লপনং. পঞ্চমে নত্থি ৰত্তব্বং.
ভদ্দকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে ৰিসভাগৰেদনুপ্পত্তিযা ককচেনেৰ চতুইরিযাপথং ছিন্দন্তো আবাধযতীতি আবাধো, সো যস্স অত্থীতি আবাধিকো. তংসমুট্ঠানদুক্খেন দুক্খিতো. অধিমত্তগিলানোতি ধাতুসঙ্খযেন পরিক্খীণসরীরো.
সপ্পটিভযকন্তারসদিসা সোল়সৰত্থুকা অট্ঠৰত্থুকা চ ৰিচিকিচ্ছা তিণ্ণা ইমাযাতি তিণ্ণৰিচিকিচ্ছা. ৰিগতা সমুচ্ছিন্না পৰত্তিআদীসু ‘‘এৰং নু খো ন নু খো’’তি এৰং পৰত্তিকা কথংকথা অস্সাতি ৰিগতকথংকথা. সারজ্জকরানং পাপধম্মানং পহীনত্তা রাগৰিক্খেপেসু সীলাদিগুণেসু চ তিট্ঠকত্তা ৰেসারজ্জং, ৰিসারদভাৰং ৰেয্যত্তিযং পত্তাতি ৰেসারজ্জপ্পত্তা. অত্তনা এৰ পচ্চক্খতো দিট্ঠত্তা ন পরং পচ্চেতি, নস্স পরো পচ্চেতব্বো অত্থীতি অপরপ্পচ্চযা.
গিলানা ৰুট্ঠিতোতি গিলানভাৰতো ৰুট্ঠায ঠিতো. ভাৰপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো. গিলানো হুত্ৰা ৰুট্ঠিতোতি ইদং পন অত্থমত্তনিদস্সনং.
নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সোপ্পসুত্তৰণ্ণনা
১৭. সত্তমে পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি এত্থ পটিসল্লানন্তি তেহি তেহি সদ্ধিৰিহারিকঅন্তেৰাসিকউপাসকাদিসত্তেহি চেৰ রূপারম্মণাদিসঙ্খারেহি চ পটিনিৰত্তিত্ৰা অপসক্কিত্ৰা নিলীযনং ৰিৰেচনং. কাযচিত্তেহি ততো ৰিৰিত্তো একীভাৰো পৰিৰেকোতি আহ ‘‘একীভাৰাযা’’তিআদি. একীভাৰতোতি চ ইমিনা কাযৰিৰেকতো ৰুট্ঠানমাহ. ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিতোতিআদিনা চিত্তৰিৰেকতো. ৰুট্ঠিতোতি ততো দুৰিধৰিৰেকতো ভৰঙ্গুপ্পত্তিযা সব্রহ্মচারীহি সমাগমেন উপেতো.
সোপ্পসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. মচ্ছবন্ধসুত্তৰণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে মচ্ছঘাতকন্তি মচ্ছবন্ধং কেৰট্টং. ওরব্ভিকাদীসু উরব্ভা ৰুচ্চন্তি এল়কা, উরব্ভে হন্তীতি ওরব্ভিকো. সূকরিকাদীসুপি এসেৰ নযো.
মচ্ছবন্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমমরণস্সতিসুত্তৰণ্ণনা
১৯. নৰমে এৰংনামকে গামেতি নাতিকানামকং গামং নিস্সায. দ্ৰিন্নং চূল়পিতিমহাপিতিপুত্তানং দ্ৰে গামা, তেসু একস্মিং গামে. ঞাতীনঞ্হি নিৰাসট্ঠানভূতো গামো ঞাতিকো, ঞাতিকোযেৰ নাতিকো ঞ-কারস্স ন-কারাদেসো ‘‘অনিমিত্তা ন নাযরে’’তিআদীসু (ৰিসুদ্ধি. ১.১৭৪; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২০; জা. অট্ঠ. ২.২.৩৪) ৰিয. সো কির গামো যেসং তদা তেসং পুব্বপুরিসেন অত্তনো ঞাতীনং সাধারণভাৰেন নিৰসিতো, তেন ঞাতিকোতি পঞ্ঞাযিত্থ. অথ পচ্ছা দ্ৰীহি দাযাদেহি দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা পরিভুত্তো. গিঞ্জকা ৰুচ্চতি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহিযেৰ কতো আৰসথোতি গিঞ্জকাৰসথো. সো হি আৰাসো যথা সুধাপরিকম্মেন পযোজনং নত্থি, এৰং ইট্ঠকাহি এৰ চিনিত্ৰা ছাদেত্ৰা কতো. তস্মিং কির পদেসে মত্তিকা সক্খরমরুম্পৰালুকাদীহি অসম্মিস্সা কথিনা সণ্হসুখুমা, তায কতানি কুলালভাজনানিপি সিলামযানি ৰিয দল়্হানি. তস্মা তে উপাসকা তায মত্তিকায দীঘপুথূ ইট্ঠকা কারেত্ৰা ঠপেত্ৰা ঠপেত্ৰা দ্ৰারৰাতপানকৰাটতুলাযো সব্বং দব্বসম্ভারেন ৰিনা তাহি ইট্ঠকাহিযেৰ পাসাদং কারেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘ইট্ঠকামযে পাসাদে’’তি.
রত্তিন্দিৰন্তি একরত্তিদিৰং. ভগৰতো সাসনন্তি অরিযমগ্গপ্পটিৰেধাৰহং সত্থু ওৰাদং. বহু ৰত মে কতং অস্সাতি বহু ৰত মযা অত্তহিতং পব্বজিতকিচ্চং কতং ভৰেয্য.
তদন্তরন্তি তত্তকং ৰেলং. একপিণ্ডপাতন্তি একং দিৰসং যাপনপ্পহোনকং পিণ্ডপাতং. যাৰ অন্তো পৰিট্ঠৰাতো বহি নিক্খমতি, বহি নিক্খন্তৰাতো ৰা অন্তো পৰিসতীতি একস্সেৰ পৰেসনিক্খমো ৰিয ৰুত্তং, তং নাসিকাৰাতভাৰসামঞ্ঞেনাতি দট্ঠব্বং.
পঠমমরণস্সতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযমরণস্সতিসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে নিক্খন্তেতি ৰীতিৰত্তে. পতিগতাযাতি পচ্চাগতায, সম্পত্তাযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পটিপন্নাযা’’তি. সো মমস্স অন্তরাযোতি যথাৰুত্তা ন কেৰলং কালকিরিযাৰ, মম অতিদুল্লভং খণং লভিত্ৰা তস্স সত্থুসাসনমনসিকারস্স চেৰ জীৰিতস্স চ সগ্গমোক্খানঞ্চ অন্তরাযো অস্স, ভৰেয্যাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘তিৰিধো অন্তরাযো’’তিআদি. ৰিপজ্জেয্যাতি ৰিপত্তিং গচ্ছেয্য. সত্থকেন ৰিয অঙ্গপচ্চঙ্গানং কন্তনকারকা কাযে সন্ধিবন্ধনচ্ছেদকৰাতা সত্থকৰাতা. কত্তুকম্যতাছন্দোতি নিয্যানাৰহো কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দো. পযোগৰীরিযন্তি ভাৰনানুযোগৰীরিযং. ন পটিৰাতি ন পটিনিৰত্ততীতি অপ্পটিৰানী, অন্তরা ৰোসানানাপজ্জনৰীরিযং. তেনাহ ‘‘অনুক্কণ্ঠনা অপ্পটিসঙ্ঘরণা’’তি.
দুতিযমরণস্সতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সারণীযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অনুত্তরিযৰগ্গো
১-২. সামকসুত্তাদিৰণ্ণনা
২১-২২. ততিযস্স পঠমে কেৰলকপ্পন্তি এত্থ কেৰল-সদ্দো অনৰসেসত্থো, কপ্প-সদ্দো সমন্তভাৰত্থো. তস্মা কেৰলকপ্পং পোক্খরণিযন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অনৰসেসং ফরিতুং সমত্থস্সপি ওভাসস্স কেনচি কারণেন একদেসফরণম্পি সিযা, অযং পন সব্বসোৰ ফরতীতি দস্সেতুং সমন্তত্থো কপ্প-সদ্দো গহিতো. অত্তনো ওভাসেন ফরিত্ৰাতি ৰত্থালঙ্কারসরীরসমুট্ঠিতেন ওভাসেন ফরিত্ৰা, চন্দিমা ৰিয একোভাসং একপজ্জোতং করিত্ৰাতি অত্থো. সমনুঞ্ঞোতি সম্মদেৰ কতমনুঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘সমানচিত্তো’’তি, সমানজ্ঝাসযোতি অত্থো. দুক্খং ৰচো এতস্মিন্তি দুব্বচো, তস্স কম্মং দোৰচস্সং, তস্স পুগ্গলস্স অনাদরিযৰসেন পৰত্তা চেতনা, তস্স ভাৰো অত্থিতা দোৰচস্সতা. অথ ৰা দোৰচস্সমেৰ দোৰচস্সতা. সা অত্থতো সঙ্খারক্খন্ধো হোতি. চেতনাপধানো হি সঙ্খারক্খন্ধো. চতুন্নং ৰা খন্ধানং অপদক্খিণগ্গাহিতাকারেন পৰত্তানং এতং অধিৰচনন্তি ৰদন্তি. পাপা অস্সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৰো পাপমিত্ততা. সাপি অত্থতো দোৰচস্সতা ৰিয দট্ঠব্বা. যায হি চেতনায পুগ্গলো পাপমিত্তো পাপসম্পৰঙ্কো নাম হোতি, সা চেতনা পাপমিত্ততা. চত্তারোপি ৰা অরূপিনো খন্ধা তদাকারপ্পৰত্তা পাপমিত্ততা. দুতিযং উত্তানমেৰ.
সামকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভযসুত্তৰণ্ণনা
২৩. ততিযে সম্ভৰতি জাতিমরণং এতেনাতি সম্ভৰো, উপাদানন্তি আহ ‘‘জাতিযা চ মরণস্স চ সম্ভৰে পচ্চযভূতে’’তি. অনুপাদাতি অনুপাদায. তেনাহ ‘‘অনুপাদিযিত্ৰা’’তি. জাতিমরণানি সম্মা খীযন্তি এত্থাতি জাতিমরণসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ ‘‘জাতিমরণানং সঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে’’তি. সব্বদুক্খং উপচ্চগুন্তি সকলম্পি ৰট্টদুক্খং অতিক্কন্তা চরিমচিত্তনিরোধেন ৰট্টদুক্খলেসস্সপি অসম্ভৰতো.
ভযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. হিমৰন্তসুত্তৰণ্ণনা
২৪. চতুত্থে সমাপত্তিকুসলো হোতীতি সমাপজ্জনকুসলো হোতি. তেনাহ ‘‘সমাপজ্জিতুং কুসলো’’তি. তত্থ অন্তোগতহেতুঅত্থো ঠিতি-সদ্দো, তস্মা ঠপনকুসলোতি অত্থোতি আহ ‘‘সমাধিং ঠপেতুং সক্কোতীতি অত্থো’’তি. তত্থ ঠপেতুং সক্কোতীতি সত্তট্ঠঅচ্ছরামত্তং খণং ঝানং ঠপেতুং সক্কোতি অধিট্ঠানৰসিভাৰস্স নিপ্ফাদিতত্তা. যথাপরিচ্ছেদেনাতি যথাপরিচ্ছিন্নকালেন. ৰুট্ঠাতুং সক্কোতি ৰুট্ঠানৰসিভাৰস্স নিপ্ফাদিতত্তা. কল্লং সঞ্জাতং অস্সাতি কল্লিতং, তস্মিং কল্লিতে কল্লিতভাৰে কুসলো কল্লিতকুসলো. হাসেতুং তোসেতুং সম্পহংসেতুং. কল্লং কাতুন্তি সমাধানস্স পটিপক্খধম্মানং দূরীকরণেন সহকারীকারণানঞ্চ সমপ্পধানেন সমাপজ্জনে চিত্তং সমত্থং কাতুং. সমাধিস্স গোচরকুসলোতি সমাধিস্মিং নিপ্ফাদেতব্বে তস্স গোচরে কম্মট্ঠানসঞ্ঞিতে পৰত্তিট্ঠানে ভিক্খাচারগোচরে সতিসম্পজঞ্ঞযোগতো কুসলো ছেকো. তেনাহ ‘‘সমাধিস্স অসপ্পাযে অনুপকারকে ধম্মে ৰজ্জেত্ৰা’’তিআদি. পঠমজ্ঝানাদিসমাধিং অভিনীহরিতুন্তি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিং ৰিসেসভাগিযতায অভিনীহরিতুং উপনেতুং.
হিমৰন্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অনুস্সতিট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা
২৫. পঞ্চমে অনুস্সতিকারণানীতি অনুস্সতিযো এৰ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকাদিহিতসুখানং হেতুভাৰতো কারণানি. নিক্খন্তন্তি নিস্সটং. মুত্তন্তি ৰিস্সট্ঠং. ৰুট্ঠিতন্তি অপেতং. সব্বমেতং ৰিক্খম্ভনমেৰ সন্ধায ৰদতি. গেধম্হাতি পঞ্চকামগুণতো. ইদম্পীতি বুদ্ধানুস্সতিৰসেন লদ্ধং উপচারজ্ঝানমাহ. আরম্মণং করিত্ৰাতি পচ্চযং করিত্ৰা, পাদকং কত্ৰাতি অত্থো.
অনুস্সতিট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. মহাকচ্চানসুত্তৰণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে সম্বাধেতি ৰা তণ্হাসংকিলেসাদীনং সম্পীল়ে সঙ্করে ঘরাৰাসে. ওকাসা ৰুচ্চন্তীতি মগ্গফলসুখাধিগমায ওকাসভাৰতো ওকাসাতি ৰুচ্চন্তি. ওকাসাধিগমোতি লোকুত্তরধম্মস্স অধিগমায অধিগন্তব্বওকাসো. ৰিসুজ্ঝনত্থাযাতি রাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলিট্ঠচিত্তানং ৰিসুদ্ধত্থায. সা পনাযং চিত্তস্স ৰিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপাদায সংৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোতাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো, ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৰ সোচিকতা. ‘‘কহং একপুত্তকা’’তিআদিনা (ম. নি. ২.৩৫৩-৩৫৪; সং. নি. ২.৬৩) পরিদেৰনৰসেন লপনং পরিদেৰো. সমতিক্কমনত্থাযাতি পহানায. আযতিং অনুপ্পজ্জনঞ্হি ইধ সমতিক্কমো. দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চ চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং অত্থঙ্গমায, নিরোধাযাতি অত্থো. ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৰা ঞাযতি পটিৰিজ্ঝতি এতেনাতি ঞাযো, অরিযমগ্গো. ইধ পন সহ পুব্বভাগেন অরিযমগ্গো গহিতোতি আহ ‘‘সহৰিপস্সনকস্স মগ্গস্স অধিগমনত্থাযা’’তি. অপচ্চযপরিনিব্বানস্সাতি অনুপাদিসেসনিব্বানং সন্ধায ৰদতি. পচ্চযৰসেন অনুপ্পন্নং অসঙ্খতং অমতধাতুমেৰ. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
মহাকচ্চানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. পঠমসমযসুত্তৰণ্ণনা
২৭. সত্তমে ৰড্ঢেতীতি মনসো ৰিৰট্টনিস্সিতং ৰড্ঢিং আৰহতি. মনোভাৰনীযোতি ৰা মনসা ভাৰিতো সম্ভাৰিতো. যঞ্চ আৰজ্জতো মনসি করোতো চিত্তং ৰিনীৰরণং হোতি. ইমস্মিং পক্খে কম্মসাধনো সম্ভাৰনত্থো ভাৰনীয-সদ্দো. ‘‘থিনমিদ্ধৰিনোদনকম্মট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰা তদেৰ ৰিভাৰেন্তো ‘‘আলোকসঞ্ঞং ৰা’’তিআদিমাহ. ৰীরিযারম্ভৰত্থুআদীনং ৰাতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইধ অৰুত্তানং অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৰত্তন্তি অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহো, ইরিযাপথসম্পরিৰত্তনতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকারো, অব্ভোকাসৰাসো, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথা’’তি (ইতিৰু. অট্ঠ. ১১১). অন্তরাযসদ্দপরিযাযো ইধ অন্তরা-সদ্দোতি আহ ‘‘অনন্তরাযেনা’’তি.
পঠমসমযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দুতিযসমযসুত্তৰণ্ণনা
২৮. অট্ঠমে মণ্ডলসণ্ঠানমাল়সঙ্খেপেন কতা ভোজনসালা মণ্ডলমাল়াতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ভোজনসালাযা’’তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দুতিযসমযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. উদাযীসুত্তৰণ্ণনা
২৯. নৰমে দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৰোতি আহ ‘‘ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে’’তি. সুখৰিহারত্থাযাতি নিক্কিলেসতায নিরামিসেন সুখেন ৰিহারত্থায. আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতীতি সূরিযচন্দপজ্জোতমণিউক্কাৰিজ্জুআদীনং আলোকো দিৰা রত্তিঞ্চ উপলদ্ধো, যথালদ্ধৰসেনেৰ আলোকং মনসি করোতি, চিত্তে ঠপেতি. তথা চ নং মনসি করোতি, যথাস্স সুভাৰিতালোককসিণস্স ৰিয কসিণালোকো যথিচ্ছকং যাৰদিচ্ছকঞ্চ সো আলোকো রত্তিযং উপতিট্ঠতি. যেন তত্থ দিৰাসঞ্ঞং ঠপেতি, দিৰারিৰ ৰিগতথিনমিদ্ধো হোতি. তেনাহ ‘‘যথা দিৰা তথা রত্তি’’ন্তি. দিৰাতি সঞ্ঞং ঠপেতীতি ৰুত্তনযেন মনসি কত্ৰা দিৰারিৰ সঞ্ঞং উপ্পাদেতি. যথানেন দিৰা…পে… তথেৰ তং মনসি করোতীতি যথানেন দিৰা উপলদ্ধো সূরিযালোকো, এৰং রত্তিম্পি দিৰা দিট্ঠাকারেনেৰ তং আলোকং মনসি করোতি. যথা চনেন রত্তিং…পে… মনসি করোতীতি যথা রত্তিযং চন্দালোকো উপলদ্ধো, এৰং দিৰাপি রত্তিং দিট্ঠাকারেনেৰ তং আলোকং মনসি করোতি, চিত্তে ঠপেতি. ৰিৰটেনাতি থিনমিদ্ধেন অপিহিতত্তা ৰিৰটেন. অনোনদ্ধেনাতি অসঞ্ছাদিতেন. সহোভাসকন্তি সঞ্ঞাণোভাসং. দিব্বচক্খুঞাণং রূপগতস্স দিব্বস্স ইতরস্স চ দস্সনট্ঠেন ইধ ঞাণদস্সনন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘দিব্বচক্খুসঙ্খাতস্সা’’তিআদি.
উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানাতি জীৰিতক্খযতো উপরি মরণতো পরং. সমুগ্গতেনাতি উট্ঠিতেন. ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতরত্তেহি ৰিপরিভিন্নং ৰিমিস্সিতং নীলং, পুরিমৰণ্ণৰিপরিণামভূতং ৰা নীলং ৰিনীলং, ৰিনীলমেৰ ৰিনীলকন্তি ক-কারেন পদৰড্ঢনমাহ অনত্থন্তরতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি. পটিকূলত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৰিনীলং ৰিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৰা অযং ক-কারোতি দস্সেতুং ৰুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩). পরিভিন্নট্ঠানেহি কাকধঙ্কাদীহি. ৰিস্সন্দমানং পুব্বন্তি ৰিস্সৰন্তপুব্বং, তহং তহং পগ্ঘরন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৰন্তি ৰিস্সন্দমানপুব্বতং.
সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সরীরং সীৰথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৰুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহরতি সদিসতং. অযম্পি খোতিআদি উপসংহরণাকারদস্সনং. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং. অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পনেত্থ ৰিঞ্ঞাণগতিকমেৰ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৰংপূতিকসভাৰোতি এৰং অতিৰিয পূতিসভাৰো আযুআদিৰিগমে ৰিযাতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৰিস্সতীতি এৰংভাৰীতি আহ ‘‘এৰমেৰং উদ্ধুমাতাদিভেদো ভৰিস্সতী’’তি.
লুঞ্চিত্ৰা লুঞ্চিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা উপ্পাটেত্ৰা. সেসাৰসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অক্খাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৰসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিকন্তি অৰিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৰিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৰসেসতো তেসং ৰিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ. তেরোৰস্সিকানীতি তিরোৰস্সগতানি. তানি পন সংৰচ্ছরং ৰীতিৰত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৰচ্ছরানী’’তি. পুরাণতায ঘনভাৰৰিগমেন ৰিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৰো. সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. অনেকধাতূনন্তি চক্খুধাতুআদীনং, কামধাতুআদীনং ৰা. সতিযা চ ঞাণস্স চ অত্থাযাতি ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৪; ২.৩৭৬; ম. নি. ১.১০৯) ৰুত্তায সত্তট্ঠানিকায সতিযা চেৰ তংসম্পযুত্তঞাণস্স চ অত্থায.
উদাযীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. অনুত্তরিযসুত্তৰণ্ণনা
৩০. দসমে নিহীনন্তি লামকং, কিলিট্ঠং ৰা. গামৰাসিকানন্তি বালানং. পুথুজ্জনানং ইদন্তি পোথুজ্জনিকং. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনানং সন্তক’’ন্তি, পুথুজ্জনেহি সেৰিতব্বত্তা তেসং সন্তকন্তি ৰুত্তং হোতি. অনরিযন্তি ন নিদ্দোসং. নিদ্দোসট্ঠো হি অরিযট্ঠো. তেনাহ ‘‘ন উত্তমং ন পরিসুদ্ধ’’ন্তি. অরিযেহি ৰা ন সেৰিতব্বন্তি অনরিযং. অনত্থসংহিতন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকাদিৰিৰিধৰিপুলানত্থসহিতং. তাদিসঞ্চ অত্থসন্নিস্সিতং ন হোতীতি আহ ‘‘ন অত্থসন্নিস্সিত’’ন্তি. ন ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থাযাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানাভাৰতো. অসতি পন ৰট্টে নিব্বিদায ৰিরাগাদীনং অসম্ভৰোযেৰাতি আহ ‘‘ন ৰিরাগাযা’’তিআদি.
অনুত্তমং অনুত্তরিযন্তি আহ ‘‘এতং অনুত্তর’’ন্তি. হত্থিস্মিন্তি নিমিত্তত্থে ভুম্মন্তি আহ ‘‘হত্থিনিমিত্তং সিক্খিতব্ব’’ন্তি. হত্থিৰিসযত্তা হত্থিসন্নিস্সিতত্তা চ হত্থিসিপ্পং ‘‘হত্থী’’তি গহেত্ৰা ‘‘হত্থিস্মিম্পি সিক্খতী’’তি ৰুত্তং. তস্মা হত্থিসিপ্পে সিক্খতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
লিঙ্গব্যত্তযেন ৰিভত্তিব্যত্তযেন পারিচরিযেতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পারিচরিযায পচ্চুপট্ঠিতা’’তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অনুত্তরিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুত্তরিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দেৰতাৰগ্গো
১-৪. সেখসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩১-৩৪. চতুত্থস্স পঠমে সেখানং পটিলদ্ধগুণস্স পরিহানি নাম নত্থীতি আহ ‘‘উপরূপরিগুণপরিহানাযা’’তি, উপরূপরিলদ্ধব্বানং মগ্গফলানং পরিহানায অনুপ্পাদাযাতি অত্থো. ততিযাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
সেখসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৰিজ্জাভাগিযসুত্তৰণ্ণনা
৩৫. পঞ্চমে সম্পযোগৰসেন ৰিজ্জং ভজন্তি, সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযৰসেন তায সহ একীভাৰং গচ্ছন্তীতি ৰিজ্জাভাগিযা. অথ ৰা ৰিজ্জাভাগে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তি ৰিজ্জাসভাগতায তদেকদেসে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে পৰত্তন্তীতি ৰিজ্জাভাগিযা. তত্থ ৰিপস্সনাঞাণং, মনোমযিদ্ধি, ছ অভিঞ্ঞাতি অট্ঠ ৰিজ্জা. পুরিমেন অত্থেন তাহি সম্পযুত্তধম্মা ৰিজ্জাভাগিযা. পচ্ছিমেন অত্থেন তাসু যা কাচি একাৰ ৰিজ্জা ৰিজ্জা, সেসা ৰিজ্জাভাগিযা. এৰং ৰিজ্জাপি ৰিজ্জায সম্পযুত্তধম্মাপি ‘‘ৰিজ্জাভাগিযা’’ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. ইধ পন ৰিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা সঞ্ঞাৰ ৰিজ্জাভাগিযাতি আগতা, সঞ্ঞাসীসেন সেসসম্পযুত্তধম্মাপি ৰুত্তা এৰাতি দট্ঠব্বং. অনিচ্চানুপস্সনাঞাণেতি অনিচ্চানুপস্সনাঞাণে নিস্সযপচ্চযভূতে উপ্পন্নসঞ্ঞা, তেন সহগতাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
ৰিজ্জাভাগিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ৰিৰাদমূলসুত্তৰণ্ণনা
৩৬. ছট্ঠে কোধনোতি কুজ্ঝনসীলো. যস্মা সো অপ্পহীনকোধতায অধিগতকোধো নাম হোতি, তস্মা ‘‘কোধেন সমন্নাগতো’’তি আহ. উপনাহো এতস্স অত্থীতি উপনাহী, উপনয্হনসীলোতি ৰা উপনাহী. ৰিৰাদো নাম উপ্পজ্জমানো যেভুয্যেন পঠমং দ্ৰিন্নং ৰসেন উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো’’তি. সো পন যথা বহূনং অনত্থাৰহো হোতি, তং নিদস্সনমুখেন নিদস্সেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. অব্ভন্তরপরিসাযাতি পরিসব্ভন্তরে.
গুণমক্খনায পৰত্তোপি অত্তনো কারকং গূথেন পহরন্তিং গূথো ৰিয পঠমতরং মক্খেতীতি মক্খো, সো এতস্স অত্থীতি মক্খী. পল়াসতীতি পল়াসো, পরস্স গুণে ডংসিত্ৰা ৰিয অপনেতীতি অত্থো. সো এতস্স অত্থীতি পল়াসী. পল়াসী পুগ্গলো হি দুতিযস্স ধুরং ন দেতি, সমং হরিত্ৰা অতিৰদতি. তেনাহ ‘‘যুগগ্গাহলক্খণেন পল়াসেন সমন্নাগতো’’তি. ইস্সতীতি ইস্সুকী. মচ্ছরাযতীতি মচ্ছরং, তং এতস্স অত্থীতি মচ্ছরী. সঠযতি ন সম্মা ভাসতীতি সঠো অঞ্ঞথা সন্তং অত্তানং অঞ্ঞথা পৰেদনতো. মাযা এতস্স অত্থী মাযাৰী. মিচ্ছা পাপিকা ৰিঞ্ঞুগরহিতা এতস্স দিট্ঠীতি মিচ্ছাদিট্ঠি, কম্মপথপরিযাপন্নায ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিৰত্থুকায মিচ্ছত্তপরিযাপন্নায অনিয্যানিকায দিট্ঠিযা সমন্নাগতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘নত্থিকৰাদী’’তিআদি.
সং অত্তনো দিট্ঠিং, সযং ৰা অত্তনা যথাগহিতং পরামসতি, সভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসতীতি সন্দিট্ঠীপরামাসী. আধানং দল়্হং গণ্হাতীতি আধানগ্গাহী, দল়্হগ্গাহী, ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি থিরগ্গাহীতি অত্থো. যুত্তং কারণং দিস্ৰাৰ লদ্ধিং পটিনিস্সজ্জতীতি পটিনিস্সগ্গী, দুক্খেন কিচ্ছেন কসিরেন বহুম্পি কারণং দস্সেত্ৰা ন সক্কা পটিনিস্সগ্গং কাতুন্তি দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো অত্তনো উপ্পন্নদিট্ঠিং ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি দল়্হং গণ্হিত্ৰা অপি বুদ্ধাদীহি কারণং দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানো ন পটিনিস্সজ্জতি. তস্সেতং অধিৰচনং. তাদিসো হি পুগ্গলো যং যদেৰ ধম্মং ৰা অধম্মং ৰা সুণাতি, তং সব্বং ‘‘এৰং অম্হাকং আচরিযেহি কথিতং, এৰং অম্হেহি সুত’’ন্তি কুম্মোৰ অঙ্গানি সকে কপালে অন্তোযেৰ সমোদহতি. যথা হি কচ্ছপো অত্তনো হত্থপাদাদিকে অঙ্গে কেনচি ঘটিতে সব্বানি অঙ্গানি অত্তনো কপালেযেৰ সমোদহতি, ন বহি নীহরতি, এৰমযম্পি ‘‘ন সুন্দরো তৰ গাহো, ছড্ডেহি ন’’ন্তি ৰুত্তো তং ন ৰিস্সজ্জতি, অন্তোযেৰ অত্তনো হদযে এৰ ঠপেত্ৰা ৰিচরতি, কুম্ভীলগ্গাহং গণ্হাতি. যথা সুসুমারা গহিতং ন পটিনিস্সজ্জন্তি, এৰং গণ্হাতি.
ৰিৰাদমূলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ছল়ঙ্গদানসুত্তৰণ্ণনা
৩৭. সত্তমে দক্খন্তি ৰড্ঢন্তি এতাযাতি দক্খিণা, পরিচ্চাগমযং পুঞ্ঞং, তস্সূপকরণভূতো দেয্যধম্মো চ. ইধ পন দেয্যধম্মো অধিপ্পেতো. তেনেৰাহ ‘‘দক্খিণং পতিট্ঠাপেতী’’তি. ইতো উট্ঠিতেনাতি ইতো খেত্ততো উপ্পন্নেন. রাগো ৰিনযতি এতেনাতি রাগৰিনযো, রাগস্স সমুচ্ছেদিকা পটিপদা. তেনাহ ‘‘রাগৰিনযপটিপদং পটিপন্না’’তি.
‘‘পুব্বেৰ দানা সুমনো’’তিআদিগাথায পুব্বেৰ দানা মুঞ্চচেতনায পুব্বে দানূপকরণসম্ভরণতো পট্ঠায সুমনো ‘‘সম্পত্তীনং নিদানং অনুগামিকদানং দস্সামী’’তি সোমনস্সিতো ভৰেয্য. দদং চিত্তং পসাদযেতি দদন্তো দেয্যধম্মং দক্খিণেয্যহত্থে পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘অসারতো ধনতো সারাদানং করোমী’’তি অত্তনো চিত্তং পসাদেয্য. দত্ৰা অত্তমনো হোতীতি দক্খিণেয্যানং দেয্যধম্মং পরিচ্চজিত্ৰা ‘‘পণ্ডিতপঞ্ঞত্তং নাম মযা অনুট্ঠিতং, অহো সাধু সুট্ঠূ’’তি অত্তমনো পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো হোতি. এসাতি যা অযং পুব্বচেতনা মুঞ্চচেতনা অপরচেতনাতি ইমাসং কম্মফলানং সদ্ধানুগতানং সোমনস্সপরিগ্গহিতানং তিৰিধানং চেতনানং পারিপূরী, এসা.
সীলসঞ্ঞমেনাতি কাযিকৰাচসিকসংৰরেন. হত্থপাদেতি দক্খিণেয্যানং হত্থপাদে. মুখং ৰিক্খালেত্ৰাতি তেসংযেৰ মুখং ৰিক্খালেত্ৰা, অত্তনাৰ মুখোদকং দত্ৰাতি অধিপ্পাযো.
ছল়ঙ্গদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮-১১. অত্তকারীসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৮-৪১. অট্ঠমে কুসলকিরিযায আদিআরম্ভভাৰেন পৰত্তৰীরিযং ঠিতসভাৰতায সভাৰধারণট্ঠেন ধাতূতি ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘আরম্ভধাতূতি আরভনৰসেন পৰত্তৰীরিয’’ন্তি. লদ্ধাসেৰনং ৰীরিযং বলপ্পত্তং হুত্ৰা পটিপক্খে ৰিধমতীতি আহ ‘‘নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খমনসভাৰং ৰীরিয’’ন্তি. পরক্কমনসভাৰোতি অধিমত্ততরানং পটিপক্খধম্মানং ৰিধমনসমত্থতায পটুপটুতরভাৰেন পরং পরং ঠানং অক্কমনসভাৰো. নৰমাদীসু নত্থি ৰত্তব্বং.
অত্তকারীসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. নাগিতসুত্তৰণ্ণনা
৪২. দ্ৰাদসমে মাহং নাগিত যসেন সমাগমন্তি মা অহং যসেন সমাগমনং পত্থেমি. মা চ মযা যসোতি যসো চ মযা মা সমাগচ্ছতূতি অত্থো. ইমিনা অত্তনো লাভসক্কারেন অনত্থিকতং ৰিভাৰেতি. পঞ্চহি ৰিমুত্তীহীতি তদঙ্গৰিমুত্তিআদীহি পঞ্চহি ৰিমুত্তীহি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
নাগিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দেৰতাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ধম্মিকৰগ্গো
১. নাগসুত্তৰণ্ণনা
৪৩. পঞ্চমস্স পঠমে পরিসিঞ্চিতুন্তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৭২) যো চুণ্ণমত্তিকাদীহি গত্তানি উব্বট্টেন্তো মল্লকমুট্ঠাদীহি ৰা ঘংসন্তো নহাযতি, সো ‘‘নহাযতী’’তি ৰুচ্চতি. যো তথা অকত্ৰা পকতিযাৰ নহাযতি, সো ‘‘পরিসিঞ্চতী’’তি ৰুচ্চতি. ভগৰতো চ সরীরে তথা হরিতব্বং রজোজল্লং নাম নুপলিম্পতি অচ্ছছৰিভাৰতো, উতুগ্গহণত্থং পন ভগৰা কেৰলং উদকে ওতরতি. তেনাহ ‘‘গত্তানি পরিসিঞ্চিতু’’ন্তি.
পুব্বকোট্ঠকোতি পাচীনকোট্ঠকো. সাৰত্থিযং কির জেতৰনৰিহারো কদাচি মহা, কদাচি খুদ্দকো. তথা হি সো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে যোজনিকো অহোসি, সিখিস্স তিগাৰুতো, ৰেস্সভুস্স অড্ঢযোজনিকো, ককুসন্ধস্স গাৰুতপ্পমাণো, কোণাগমনস্স অড্ঢগাৰুতপ্পমাণো, কস্সপস্স ৰীসতিউসভপ্পমাণো, অম্হাকং ভগৰতো কালে অট্ঠকরীসপ্পমাণো জাতো. তম্পি নগরং তস্স ৰিহারস্স কদাচি পাচীনতো হোতি, কদাচি দক্খিণতো, কদাচি পচ্ছিমতো, কদাচি উত্তরতো. জেতৰনগন্ধকুটিযং পন চতুন্নং মঞ্চপাদানং পতিট্ঠিতট্ঠানং অচলমেৰ. চত্তারি হি অচলচেতিযট্ঠানানি নাম মহাবোধিপল্লঙ্কট্ঠানং, ইসিপতনে ধম্মচক্কপ্পৰত্তনট্ঠানং, সঙ্কস্সনগরে দেৰোরোহনকালে সোপানস্স পতিট্ঠানট্ঠানং, মঞ্চপাদট্ঠানন্তি. অযং পন পুব্বকোট্ঠকো কস্সপদসবলস্স ৰীসতিউসভৰিহারকালে পাচীনদ্ৰারকোট্ঠকো অহোসি. সো ইদানি ‘‘পুব্বকোট্ঠকো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতি.
কস্সপদসবলস্স কালে অচিরৰতী নগরং পরিক্খিপিত্ৰা সন্দমানা পুব্বকোট্ঠকং পত্ৰা উদকেন ভিন্দিত্ৰা মহন্তং উদকরহদং মাপেসি সমতিত্তিকং অনুপুব্বগম্ভীরং. তত্থ একং রঞ্ঞো ন্হানতিত্থং, একং নাগরানং, একং ভিক্খুসঙ্ঘস্স, একং বুদ্ধানন্তি এৰং পাটিএক্কানি ন্হানতিত্থানি হোন্তি রমণীযানিৰিপ্পকিণ্ণরজতপট্টসদিসৰালুকানি. ইতি ভগৰতা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন অযং এৰরূপো পুব্বকোট্ঠকো, তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. অথাযস্মা আনন্দো উদকসাটিকং উপনামেসি. ভগৰা সুরত্তদুপট্টং অপনেত্ৰা উদকসাটিকং নিৰাসেসি. থেরো দুপট্টেন সদ্ধিং মহাচীৰরং অত্তনো হত্থগতং অকাসি. ভগৰা উদকং ওতরি, সহোতরণেনেৰস্স উদকে মচ্ছকচ্ছপা সব্বে সুৰণ্ণৰণ্ণা অহেসুং, যন্তনাল়িকাহি সুৰণ্ণরসধারানি সিঞ্চনকালো ৰিয সুৰণ্ণপটপ্পসারণকালো ৰিয চ অহোসি. অথ ভগৰতো নহানৰত্তং দস্সেত্ৰা পচ্চুত্তিণ্ণস্স থেরো সুরত্তদুপট্টং উপনামেসি. ভগৰা তং নিৰাসেত্ৰা ৰিজ্জুল্লতাসদিসং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা মহাচীৰরং অন্তন্তেন সংহরিত্ৰা পদুমগব্ভসদিসং কত্ৰা উপনীতং দ্ৰীসু কণ্ণেসু গহেত্ৰা অট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘পুব্বকোট্ঠকে গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসী’’তি.
এৰং ঠিতস্স পন ভগৰতো সরীরং ৰিকসিতপদুমপুপ্ফসদিসং সব্বপালিফুল্লং পারিচ্ছত্তকং, তারামরীচিৰিকসিতঞ্চ গগনতলং সিরিযা অৰহসমানং ৰিয ৰিরোচিত্থ, ব্যামপ্পভাপরিক্খেপৰিলাসিনী চস্স দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণমালা গন্থিত্ৰা ঠপিতা দ্ৰত্তিংস চন্দিমা ৰিয, দ্ৰত্তিংস সূরিযা ৰিয, পটিপাটিযা ঠপিতদ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তিদ্ৰত্তিংসদেৰরাজদ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানো ৰিয চ অতিৰিয ৰিরোচিত্থ. যস্মা চ ভগৰতো সরীরং সুধন্তচামীকরসমানৰণ্ণং, সুপরিসোধিতপৰাল়রুচিরতোরণং, সুৰিসুদ্ধনীলরতনাৰলিসদিসকেসতনুরুহং, তস্মা তহং তহং ৰিনিগ্গতসুজাতজাতিহিঙ্গুলকরসূপসোভিতং উপরি সতমেঘরতনাৰলিসুচ্ছাদিতং জঙ্গমমিৰ কনকগিরিসিখরং ৰিরোচিত্থ. তস্মিঞ্চ সমযে দসবলস্স সরীরতো নিক্খমিত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো সমন্ততো অসীতিহত্থপ্পমাণে পদেসে আধাৰন্তী ৰিধাৰন্তী রতনাৰলিরতনদামরতনচুণ্ণৰিপ্পকিণ্ণং ৰিয পসারিতরতনচিত্তকঞ্চনপট্টমিৰ আসিঞ্চমানলাখারসধারাচিত্তমিৰ উক্কাসতনিপাতসমাকুলমিৰ নিরন্তরৰিপ্পকিণ্ণকণিকারকিঙ্কিণিকপুপ্ফমিৰ ৰাযুৰেগসমুদ্ধতচিনপিট্ঠচুণ্ণরঞ্জিতমিৰ ইন্দধনুৰিজ্জুল্লতাৰিতানসন্থতমিৰ চ গগনতলং, তং ঠানং পৰনঞ্চ সম্মা ফরন্তি. ৰণ্ণভূমি নামেসা. এৰরূপেসু ঠানেসু বুদ্ধানং সরীরৰণ্ণং ৰা গুণৰণ্ণং ৰা চুণ্ণিযপদেহি ৰা গাথাহি ৰা অত্থঞ্চ উপমাযো চ কারণানি চ আহরিত্ৰা পটিবলেন ধম্মকথিকেন পূরেত্ৰা কথেতুং ৰট্টতি. এৰরূপেসু হি ঠানেসু ধম্মকথিকস্স থামো ৰেদিতব্বো. পুব্বসদিসানি কুরুমানোতি নিরুদকানি কুরুমানো, সুক্খাপযমানোতি অত্থো. সোদকে গত্তে চীৰরং পারুপন্তস্স হি চীৰরে কণ্ণিকানি উট্ঠহন্তি, পরিক্খারভণ্ডং দুস্সতি, বুদ্ধানং পন সরীরে রজোজল্লং ন উপলিম্পতি, পদুমপত্তে উক্খিত্তউদকবিন্দু ৰিয উদকং ৰিনিৰট্টেত্ৰা গচ্ছতি. এৰং সন্তেপি সিক্খাগারৰতায ভগৰা ‘‘পব্বজিতৰত্তং নামেত’’ন্তি মহাচীৰরং উভোসু কণ্ণেসু গহেত্ৰা পুরতো কাযং পটিচ্ছাদেত্ৰা অট্ঠাসি.
তাল়িতঞ্চ ৰাদিতঞ্চ তাল়িতৰাদিতং, তূরিযানং তাল়িতৰাদিতং তূরিযতাল়িতৰাদিতং. মহন্তঞ্চ তং তূরিযতাল়িতৰাদিতঞ্চাতি মহাতূরিযতাল়িতৰাদিতং. তেনাহ ‘‘মহন্তেনা’’তিআদি. অথ ৰা ভেরিমুদিঙ্গপণৰাদিতূরিযানং তাল়িতং ৰীণাৰেল়ুগোমুখিআদীনং ৰাদিতঞ্চ তূরিযতাল়িতৰাদিতন্তি ৰা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
অভিঞ্ঞাপারং গতোতি অভিঞ্ঞাপারগূ. এৰং সেসেসুপি. সো হি ভগৰা সব্বধম্মে অভিজানন্তো গতোতি অভিঞ্ঞাপারগূ. তেসু পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পরিজানন্তো গতোতি পরিঞ্ঞাপারগূ. সব্বকিলেসে পজহন্তো গতোতি পহানপারগূ. চত্তারো মগ্গে ভাৰেন্তো গতোতি ভাৰনাপারগূ. নিরোধং সচ্ছিকরোন্তো গতোতি সচ্ছিকিরিযাপারগূ. সব্বসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তো গতোতি সমাপত্তিপারগূ. সুব্রহ্মদেৰপুত্তাদযোতি এত্থ সো কির দেৰপুত্তো অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতো নন্দনকীল়িতং কত্ৰা পারিচ্ছত্তকমূলে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তং পঞ্চসতা পরিৰারেত্ৰা নিসিন্না, পঞ্চসতা রুক্খং অভিরুহিত্ৰা মধুরস্সরেন গাযিত্ৰা পুপ্ফানি পাতেন্তি. তানি গহেত্ৰা ইতরা একতোৰণ্টিকমালাৰ গন্থেন্তি. অথ রুক্খং অভিরুল়্হা উপচ্ছেদকৰসেন একপ্পহারেনেৰ কালং কত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তা মহাদুক্খং অনুভৰন্তি. অথ কালে গচ্ছন্তে দেৰপুত্তো ‘‘ইমাসং নেৰ সদ্দো সুয্যতি, ন পুপ্ফানি পাতেন্তি, কহং নু খো গতা’’তি আৰজ্জেন্তো নিরযে নিব্বত্তভাৰং দিস্ৰা পিযৰত্থুকসোকেন রুপ্পমানো চিন্তেসি – ‘‘এতা তাৰ যথাকম্মেন গতা, ময্হং আযুসঙ্খারো কিত্তকো’’তি. সো ‘‘সত্তমে দিৰসে মযাপি অৰসেসাহি পঞ্চসতাহি সদ্ধিং কালং কত্ৰা তত্থেৰ নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি দিস্ৰা বলৰতরেন সোকেন সমপ্পিতো. ‘‘ইমং ময্হং সোকং সদেৰকে লোকে অঞ্ঞত্র তথাগতা নিব্বাপেতুং সমত্থো নত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতো –
‘‘নিচ্চং উত্রস্তমিদং চিত্তং, নিচ্চং উব্বিগ্গমিদং মনো;
অনুপ্পন্নেসু কিচ্ছেসু, অথো উপ্পতিতেসু চ;