.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
সত্তকনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. ধনৰগ্গৰণ্ণনা
১-১০. সত্তকনিপাতস্স পঠমো ৰগ্গো উত্তানত্থো.
২. অনুসযৰগ্গো
৪.পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা
১৪. দুতিযস্স চতুত্থে উভতো উভযথা, উভতো উভোহি ভাগেহি ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো একদেসসরূপেকসেসনযেন. দ্ৰীহি ভাগেহীতি করণে নিস্সক্কে চেতং বহুৰচনং. আৰুত্তিআদিৰসেন অযং নিযমো ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘অরূপসমাপত্তিযা’’তিআদি. এতেন ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকচূল়নাগত্থেরৰাদো, ‘‘নামকাযতো রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকমহারক্খিতত্থেরৰাদো, ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন একৰারং, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকচূল়াভযত্থেরৰাদো চাতি ইমেসং তিণ্ণম্পি থেরৰাদানং একজ্ঝং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ পঠমৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো ৰুত্তো, দুতিযৰাদে উভতো ভাগতো ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো, ততিযৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি. ৰিমুত্তোতি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, কিলেসৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৰা কাযতো ৰিমুত্তোহি অত্থো.
সোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. কামঞ্চেত্থ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানম্পি অরূপাৰচরজ্ঝানং ৰিয দুৰঙ্গিকং আনেঞ্জপ্পত্তন্তি ৰুচ্চতি. তং পন পদট্ঠানং কত্ৰা অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম ন হোতি রূপকাযতো অৰিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৰ ৰিমুত্তং, ন রূপকাযতো, তস্মা ততো ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো ন হোতীতি আহ ‘‘চতুন্নং অরূপ…পে… পঞ্চৰিধো হোতী’’তি. অরূপসমাপত্তীনন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. অরহত্তং পত্তঅনাগামিনোতি ভূতপুব্বগতিযা ৰুত্তং. ন হি অরহত্তং পত্তো অনাগামী নাম হোতি. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে নিরোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৰিমোক্খে ৰত্ৰা –
‘‘যতো চ খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি –
যদিপি মহানিদানে (দী. নি. ২.১৩০) ৰুত্তং, তং পন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠৰসেন ৰুত্তন্তি, ইধ পন সব্বউভতোভাগৰিমুত্তে সঙ্গহণত্থং ‘‘পঞ্চৰিধো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পাল়ি পনেত্থ…পে… অট্ঠৰিমোক্খলাভিনো ৰসেন আগতা’’তি আহ. মজ্ঝিমনিকাযে পন কীটাগিরিসুত্তে (ম. নি. ২.১৮২) –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে আরুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি –
অরূপসমাপত্তিৰসেন চত্তারো উভতোভাগৰিমুত্তা, সেট্ঠো চ ৰুত্তো ৰুত্তলক্খণূপপত্তিতো. যথাৰুত্তেসু হি পঞ্চসু পুরিমা চত্তারো সমাপত্তিসীসং নিরোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তোতি নিপ্পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো নাম.
কতমো চ পুগ্গলোতিআদি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাল়ি. তত্থ কতমোতি পুচ্ছাৰচনং. পুগ্গলোতি অসাধারণতো পুচ্ছিতব্বৰচনং. ইধাতি ইধস্মিং সাসনে. একচ্চোতি একো. অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা নামকাযতো পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খারগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি পস্সিত্ৰা চত্তারোপি আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. দিস্ৰাতি দস্সনহেতু. ন হি আসৰে পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা দিস্ৰা পরিক্খীণাতি ৰুত্তা দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা. এৰঞ্হি দস্সনং আসৰানং খযস্স পুরিমকিরিযাভাৰেন ৰুত্তং.
পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ৰিসেসতো পঞ্ঞায এৰ ৰিমুত্তো, ন তস্স অধিট্ঠানভূতেন অট্ঠৰিমোক্খসঙ্খাতেন সাতিসযেন সমাধিনাতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো. যো অরিযো অনধিগতঅট্ঠৰিমোক্খো সব্বসো আসৰেহি ৰিমুত্তো, তস্সেতং অধিৰচনং. অধিগতেপি হি রূপজ্ঝানৰিমোক্খে ন সো সাতিসযসমাধিনিস্সিতোতি ন তস্স ৰসেন উভতোভাগৰিমুত্ততা হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অরূপজ্ঝানেসু পন একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতি. তেন হি অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন তংনামদানসমত্থেন অট্ঠৰিমোক্খলাভীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. সমুদাযে হি পৰত্তো ৰোহারো অৰযৰেপি দিস্সতি যথা তং ‘‘সত্তিসযো’’তি অনৰসেসতো আসৰানং পরিক্খীণত্তা. অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপৰসেনেৰ ন একদেসভূতরূপজ্ঝানপ্পটিক্খেপৰসেন. এৰঞ্হি অরূপজ্ঝানেকদেসাভাৰেপি অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপো ন হোতীতি সিদ্ধং হোতি. অরূপাৰচরজ্ঝানেসু হি একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতি.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. তং ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতো সচ্ছিকরণূপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি, ভাৰনপুংসকং ৰা এতং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু ৰিয. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছি করোতীতি ‘‘কাযসক্খী’’তি ৰুচ্চতি, ন তু ‘‘ৰিমুত্তো’’তি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা. তেনাহ ‘‘ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকরোতী’’তি. অযং চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং একেকতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা কাযসক্খিভাৰং পত্তানং চতুন্নং, নিরোধা ৰুট্ঠায অগ্গমগ্গপ্পত্তঅনাগামিনো চ ৰসেন উভতোভাগৰিমুত্তো ৰিয পঞ্চৰিধো নাম হোতীতি ৰুত্তং অভিধম্মটীকাযং (পু. প. মূলটী. ২৪) ‘‘কাযসক্খিম্হিপি এসেৰ নযো’’তি. একচ্চে আসৰাতি হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝা আসৰা.
দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো. এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খারা’’তিআদি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পঠমফলট্ঠতো পট্ঠায যাৰ অগ্গমগ্গট্ঠা দিট্ঠিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সোপি কাযসক্খী ৰিয ছব্বিধো হোতী’’তি. যথা পন পঞ্ঞাৰিমুত্তো, এৰং অযম্পি সুক্খৰিপস্সকো চতূহি অরূপজ্ঝানেহি ৰুট্ঠায দিট্ঠিপ্পত্তভাৰপ্পত্তা চত্তারো চাতি পঞ্চৰিধো হোতীতি ৰেদিতব্বো. সদ্ধাৰিমুত্তেপি এসেৰ নযো. ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খন্তি. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৰা তণ্হং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খসচ্চন্তি যাথাৰতো পজানাতি. যস্মা পন তণ্হা দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি, তস্মা নং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতি, অপ্পৰত্তিং গচ্ছতি, তস্মা ন ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অরিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, তেন তং ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৰতা নানাক্খণে সচ্চৰৰত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৰেদিতা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাগতপ্পৰেদিতাতি তথাগতেন বোধিমণ্ডে পটিৰিদ্ধা ৰিদিতা পাকটা কতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৰোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা. ৰোচরিতাতি সুচরিতা, পঞ্ঞায সুট্ঠু চরাপিতাতি অত্থো. অযন্তি অযং এৰরূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি.
সদ্ধায ৰিমুত্তোতি সদ্দহনৰসেন ৰিমুত্তো. এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰং দস্সেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অকসিরেন অকিলমন্তোৰ সক্কোতি ৰিক্খম্ভিতুং, সদ্ধাৰিমুত্তো পন দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো সক্কোতি ৰিক্খম্ভিতুং, তস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সদ্দহন্তস্সাতি ‘‘একংসতো অযং পটিপদা কিলেসক্খযং আৰহতি সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতত্তা’’তি এৰং সদ্দহন্তস্স. যস্মা পনস্স অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাপহানৰসেন ভাৰনায পুব্বেনাপরং ৰিসেসং পস্সতো তত্থ তত্থ পচ্চক্খতাপি অত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সদ্দহন্তস্স ৰিযা’’তি. সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. এত্থ চ পুব্বভাগমগ্গভাৰনাতি ৰচনেন আগমনীযনানত্তেন দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তানং পঞ্ঞানানত্তং হোতীতি দস্সিতং. অভিধম্মট্ঠকথাযম্পি (পু. প. অট্ঠ. ২৮) ‘‘নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং নত্থি, পঞ্ঞায নানত্তং অত্থিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ‘‘আগমনীযনানত্তেনেৰ সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৰুত্তং.
আরম্মণং যাথাৰতো ধারেতি অৰধারেতীতি ধম্মো, পঞ্ঞা. তং পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অধিমত্ততায পুব্বঙ্গমং হুত্ৰা পৰত্তং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. তেনাহ ‘‘ধম্মো’’তিআদি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞাপধানং. ‘‘সদ্ধং অনুস্সরতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৰেতী’’তি ইমমত্থং এসেৰ নযোতি অতিদিসতি. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞাৰাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতী’’তি. পঞ্ঞা ৰা পুগ্গলং ৰাহেতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি পঞ্ঞাৰাহী. সদ্ধাৰাহীতি এত্থাপি ইমিনা নযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. উভতোভাগৰিমুত্তাদিকথাতি উভতোভাগৰিমুত্তাদীসু আগমনতো পট্ঠায ৰত্তব্বকথা. তস্মাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৭৩, ৮৮৯) ৰুত্তত্তা. ততো এৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৭৭৩) ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. উদকূপমাসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে একন্তকাল়কেহীতি নত্থিকৰাদঅহেতুকৰাদঅকিরিযৰাদসঙ্খাতেহি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মেহি. তেনাহ ‘‘নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. এৰং পুগ্গলোতি ইমিনা কারণেন একৰারং নিমুগ্গো নিমুগ্গোযেৰ সো হোতি. এতস্স হি পুন ভৰতো ৰুট্ঠানং নাম নত্থীতি ৰদন্তি মক্খলিগোসালাদযো ৰিয. হেট্ঠা হেট্ঠা নরকগ্গীনংযেৰ আহারো. সাধু সদ্ধা কুসলেসূতি কুসলধম্মেসু সদ্ধা নাম সাহু লদ্ধকাতি উম্মুজ্জতি, সো তাৰত্তকেনেৰ কুসলেন উম্মুজ্জতি নাম. সাধু হিরীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. চঙ্কৰারেতি রজকানং খারপরিস্সাৰনে, সুরাপরিস্সাৰনে ৰা. এৰং পুগ্গলোতি ‘‘এৰং সাধু সদ্ধা’’তি ইমেসং সদ্ধাদীনং ৰসেন একৰারং উম্মুজ্জিত্ৰা তেসং পরিহানিযা পুন নিমুজ্জতিযেৰ দেৰদত্তাদযো ৰিয. দেৰদত্তো হি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰাপি পুন বুদ্ধানং পটিপক্খতায তেহি গুণেহি পরিহীনো রুহিরুপ্পাদকম্মং সঙ্ঘভেদকম্মঞ্চ কত্ৰা কাযস্স ভেদা দুতিযচিত্তৰারেন চুতিচিত্তমনন্তরা নিরযে নিব্বত্তো. কোকালিকো দ্ৰে অগ্গসাৰকে উপৰদিত্ৰা পদুমনিরযে নিব্বত্তো.
নেৰ হাযতি নো ৰড্ঢতীতি অপ্পহোনককালেপি ন হাযতি, পহোনককালেপি ন ৰড্ঢতি. উভযম্পি পনেতং অগারিকেনপি অনগারিকেনপি দীপেতব্বং. একচ্চো হি অগারিকো অপ্পহোনককালে পক্খিকভত্তং ৰস্সিকং ৰা উপনিবন্ধাপেসি, সো পচ্ছা পহোনককালেপি পক্খিকভত্তাদিমত্তমেৰ পৰত্তেতি. অনগারিকোপি আদিম্হি অপ্পহোনককালে উদ্দেসং ধুতঙ্গং ৰা গণ্হাতি, মেধাৰী বলৰীরিযসম্পত্তিযা পহোনককালে ততো উত্তরিং ন করোতি. এৰং পুগ্গলোতি এৰং ইমায সদ্ধাদীনং ঠিতিযা পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৰা ঠিতো নাম হোতি. উম্মুজ্জিত্ৰা পতরতীতি সকদাগামিপুগ্গলো কিলেসতনুতায উট্ঠহিত্ৰা গন্তব্বদিসাভিমুখো তরতি নাম.
পটিগাধপ্পত্তো হোতীতি অনাগামিপুগ্গলং সন্ধায ৰদতি. ইমে পন সত্ত পুগ্গলা উদকোপমেন দীপিতা. সত্ত কির জঙ্ঘৰাণিজা অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না অন্তরামগ্গে একং পুণ্ণনদিং পাপুণিংসু. তেসু পঠমং ওতিণ্ণো উদকভীরুকো পুরিসো ওতিণ্ণট্ঠানেযেৰ নিমুজ্জিত্ৰা পুন সণ্ঠাতুং নাসক্খি, অৰস্সংৰ মচ্ছকচ্ছপভত্তং জাতো. দুতিযো ওতিণ্ণট্ঠানে নিমুজ্জিত্ৰা সকিং উট্ঠহিত্ৰা পুন নিমুগ্গো উট্ঠাতুং নাসক্খি, অন্তোযেৰ মচ্ছকচ্ছপভত্তং জাতো. ততিযো নিমুজ্জিত্ৰা উট্ঠিতো মজ্ঝে নদিযা ঠত্ৰা নেৰ ওরতো আগন্তুং, ন পারং গন্তুং অসক্খি. চতুত্থো উট্ঠায ঠিতো উত্তরণতিত্থং ওলোকেসি. পঞ্চমো উত্তরণতিত্থং ওলোকেত্ৰা পতরতি. ছট্ঠো তং দিস্ৰা পারিমতীরং গন্ত্ৰা কটিপ্পমাণে উদকে ঠিতো. সত্তমো পারিমতীরং গন্ত্ৰা গন্ধচুণ্ণাদীহি ন্হত্ৰা ৰরৰত্থাদীনি নিৰাসেত্ৰা সুরভিৰিলেপনং ৰিলিম্পিত্ৰা নীলুপ্পলমালাদীনি পিলন্ধিত্ৰা নানালঙ্কারপ্পটিমণ্ডিতো মহানগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদমারুহিত্ৰা উত্তমভোজনং ভুঞ্জতি.
তত্থ জঙ্ঘৰাণিজা ৰিয ইমে সত্ত পুগ্গলা, নদী ৰিয ৰট্টং, পঠমস্স উদকভীরুকস্স পুরিসস্স ওতিণ্ণট্ঠানেযেৰ নিমুজ্জনং ৰিয মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স ৰট্টে নিমুজ্জনং, উম্মুজ্জিত্ৰা নিমুজ্জনপুরিসো ৰিয সদ্ধাদীনং উপ্পত্তিমত্থকেন উম্মুজ্জিত্ৰা তাসং হানিযা নিমুগ্গপুগ্গলো, মজ্ঝে নদিযা ঠত্ৰা ৰিয সদ্ধাদীনং ঠিতিযা ঠিতিপুগ্গলো, উত্তরণতিত্থং ওলোকেন্তো ৰিয সোতাপন্নো, পতরন্তপুরিসো ৰিয কিলেসকামাৰট্টতায পতরন্তো সকদাগামী, তরিত্ৰা কটিমত্তে উদকে ঠিতপুরিসো ৰিয অনাৰট্টধম্মত্তা অনাগামী, ন্হত্ৰা পারিমতীরং উত্তরিত্ৰা থলে ঠিতপুরিসো ৰিয চত্তারো ওঘে অতিক্কমিত্ৰা নিব্বানথলে ঠিতো খীণাসৰব্রাহ্মণো, থলে ঠিতপুরিসস্স নগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদং আরুয্হ উত্তমভোজনভুঞ্জনং ৰিয খীণাসৰস্স নিব্বানারম্মণসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা ৰীতিনামনং ৰেদিতব্বং.
উদকূপমাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬-৯. অনিচ্চানুপস্সীসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৬-১৯. ছট্ঠে ‘‘ইধ সমসীসী কথিতো’’তি ৰত্ৰা এৰং সমসীসিতং ৰিভজিত্ৰা ইধাধিপ্পেতং দস্সেতুং ‘‘সো চতুব্বিধো হোতী’’তিআদিমাহ. রোগৰসেন সমসীসী রোগসমসীসী. এস নযো সেসেসুপি. একপ্পহারেনেৰাতি একৰেলাযমেৰ. যো চক্খুরোগাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং সতি ‘‘ইতো অনুট্ঠিতো অরহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি, অথস্স অরহত্তঞ্চ রোগতো ৰুট্ঠানঞ্চ এককালমেৰ হোতি, অযং রোগসমসীসী নাম. ইরিযাপথস্স পরিযোসানন্তি ইরিযাপথন্তরসমাযোগো. যো ঠানাদীসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরং অধিট্ঠায ‘‘অৰিকোপেত্ৰাৰ অরহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি. অথস্স অরহত্তপ্পত্তি চ ইরিযাপথৰিকোপনঞ্চ একপ্পহারেনেৰ হোতি, অযং ইরিযাপথসমসীসী নাম. জীৰিতসমসীসী নামাতি এত্থ ‘‘পলিবোধসীসং মানো, পরামাসসীসং দিট্ঠি, ৰিক্খেপসীসং উদ্ধচ্চং, কিলেসসীসং অৰিজ্জা, অধিমোক্খসীসং সদ্ধা, পগ্গহসীসং ৰীরিযং, উপট্ঠানসীসং সতি, অৰিক্খেপসীসং সমাধি, দস্সনসীসং পঞ্ঞা, পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং, চুতিসীসং ৰিমোক্খো, সঙ্খারসীসং নিরোধো’’তি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৩) ৰুত্তেসু সত্তরসসু সীসেসু পৰত্তসীসং কিলেসসীসন্তি দ্ৰে সীসানি ইধাধিপ্পেতানি – ‘‘অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চা’’তি ৰচনতো. তেসু কিলেসসীসং অরহত্তমগ্গো পরিযাদিযতি, পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতি. তত্থ অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং জীৰিতিন্দ্রিযং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং অৰিজ্জং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. অঞ্ঞং অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং, অঞ্ঞং জীৰিতন্দ্রিযপরিযাদাযকং. যস্স চেতং সীসদ্ৰযং সমং পরিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৰিতসমসীসী নাম.
কথং পনিদং সমং হোতীতি? ৰারসমতায. যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অরহত্তমগ্গে চত্তারীতি একূনৰীসতিমে পচ্চৰেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতো ইমায ৰারসমতায ইদং উভযসীসপরিযাদানম্পি সমং হোতীতি ইমায ৰারসমতায. ৰারসমৰুত্তিদাযকেন হি মগ্গচিত্তেন অত্তনো অনন্তরং ৰিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৰেক্খণৰারা চ কিলেসপরিযাদানস্সেৰ ৰারাতি ৰত্তব্বতং অরহতি. ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৰচনতো পচ্চৰেক্খণপরিসমাপনেন কিলেসপরিযাদানং সম্পাপিতং নাম হোতীতি ইমায ৰারৰুত্তিযা সমতায কিলেসপরিযাদানজীৰিতপরিযাদানানং সমতা ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘যস্মা পনস্স…পে... তস্মা এৰং ৰুত্ত’’ন্তি.
আযুনো ৰেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৰা অন্তরাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযতীতি অন্তরাপরিনিব্বাযী. তেনাহ ‘‘যো পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসেসূ’’তিআদি. ৰেমজ্ঝেতি অৰিহাদীসু যত্থ উপ্পন্নো, তত্থ আযুনো ৰেমজ্ঝে. আযুৰেমজ্ঝং উপহচ্চ অতিক্কমিত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযতীতি উপহচ্চপরিনিব্বাযী. তেনাহ ‘‘যো তত্থেৰা’’তিআদি. অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন অনুস্সাহেন অকিলমন্তো তিক্খিন্দ্রিযতায সুখেনেৰ পরিনিব্বাযতীতি অসঙ্খারপরিনিব্বাযী. তেনাহ ‘‘যো তেসংযেৰা’’তিআদি. তেসংযেৰ পুগ্গলানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. অপ্পযোগেনাতি অধিমত্তপ্পযোগেন ৰিনা অপ্পকসিরেন. সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো দুক্খেন পরিনিব্বাযতীতি সসঙ্খারপরিনিব্বাযী. উদ্ধংৰাহিভাৰেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতঞ্চাতি, উদ্ধং ৰা গন্ত্ৰা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংভোতো. পটিসন্ধিৰসেন অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী.
এত্থ পন চতুক্কং ৰেদিতব্বং. যো হি অৰিহতো পট্ঠায চত্তারো দেৰলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. অযঞ্হি অৰিহেসু কপ্পসহস্সং ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা অতপ্পং গচ্ছতি, তত্রাপি দ্ৰে কপ্পসহস্সানি ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা সুদস্সং গচ্ছতি, তত্রাপি চত্তারি কপ্পসহস্সানি ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা সুদস্সিং গচ্ছতি, তত্রাপি অট্ঠ কপ্পসহস্সানি ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা অকনিট্ঠং গচ্ছতি, তত্থ ৰসন্তো অগ্গমগ্গং অধিগচ্ছতি. তত্থ যো অৰিহতো পট্ঠায দুতিযং ৰা চতুত্থং ৰা দেৰলোকং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো কামভৰতো চৰিত্ৰা অকনিট্ঠেসু পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা চতূসু দেৰলোকেসু তত্থ তত্থেৰ নিব্বত্তিত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামীতি.
এতে পন অৰিহেসু উপ্পন্নসমনন্তরআযুৰেমজ্ঝং অপ্পত্ৰাৰ পরিনিব্বাযনৰসেন তযো অন্তরাপরিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপরিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতোতি পঞ্চৰিধো, অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিৰিভাগেন দস হোন্তি, তথা অতপ্পসুদস্সসুদস্সীসূতি চত্তারো দসকাতি চত্তারীসং. অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থি, তযো অন্তরাপরিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপরিনিব্বাযীতি চত্তারো, অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিৰিভাগেন অট্ঠাতি অট্ঠচত্তারীসং অনাগামিনো. সত্তমাদীসু নত্থি ৰত্তব্বং.
অনিচ্চানুপস্সীসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নিদ্দসৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে নিদ্দসৰত্থূনীতি আদিসদ্দলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘নিদ্দসাদিৰত্থূনী’’তি. নত্থি ইদানি ইমস্স দসাতি নিদ্দসো. পঞ্হোতি ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো. পুন দসৰস্সো ন হোতীতি তেসং মতিমত্তমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘সো কিরা’’তি কিরসদ্দগ্গহণং. নিদ্দসোতি চেতং ৰচনমত্তং. তস্স নিব্বীসাদিভাৰস্স ৰিয নিন্নৰাদিভাৰস্স চ ইচ্ছিতত্তাতি দস্সেতুং ‘‘ন কেৰলঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. গামে ৰিচরন্তোতি গামে পিণ্ডায চরন্তো. ন ইদং তিত্থিযানং অধিৰচনং তেসু তন্নিমিত্তস্স অভাৰা, সাসনেপি সেখস্সপি ন ইদং অধিৰচনং, কিমঙ্গং পন পুথুজ্জনস্স. যস্স পনেতং অধিৰচনং যেন চ কারণেন, তং দস্সেতুং ‘‘খীণাসৰস্সেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অপ্পটিসন্ধিকভাৰো হিস্স পচ্চক্খতো কারণং. পরম্পরায ইতরানি যানি পাল়িযং আগতানিং.
সিক্খায সম্মদেৰ আদানং সিক্খাসমাদানং. তং পনস্সা পারিপূরিযা ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সিক্খাত্তযপূরণে’’তি. সিক্খায ৰা সম্মদেৰ আদিতো পট্ঠায রক্খণং সিক্খাসমাদানং. তঞ্চ অত্থতো পূরণেন পরিচ্ছিন্নং অরক্খণে সব্বেন সব্বং অভাৰতো, রক্খণে চ পরিপূরণতো. বলৰচ্ছন্দোতি দল়্হচ্ছন্দো. আযতিন্তি অনন্তরানাগতদিৰসাদিকালো অধিপ্পেতো, ন অনাগতভৰোতি আহ ‘‘অনাগতে পুনদিৰসাদীসুপী’’তি. সিক্খং পরিপূরেন্তস্স তত্থ নিবদ্ধভত্তিতা অৰিগতপেমতা. তেভূমকধম্মানং অনিচ্চাদিৰসেন সম্মদেৰ নিজ্ঝানং ধম্মনিসামনাতি আহ ‘‘ৰিপস্সনাযেতং অধিৰচন’’ন্তি. তণ্হাৰিনযেতি ভঙ্গানুপস্সনাঞাণানুভাৰসিদ্ধে তণ্হাৰিক্খম্ভনে. একীভাৰেতি গণসঙ্গণিকাকিলেসসঙ্গণিকাৰিগমসিদ্ধে ৰিৰেকৰাসে. ৰীরিযারম্ভেতি সম্মপ্পধানস্স পগ্গণ্হনে. তং পন সব্বসো ৰীরিযস্স পরিব্রূহনং হোতীতি আহ ‘‘কাযিকচেতসিকস্স ৰীরিযস্স পূরণে’’তি. সতিযঞ্চেৰ নিপকভাৰে চাতি সতোকারিতায চেৰ সম্পজানকারিতায চ. সতিসম্পজঞ্ঞবলেনেৰ হি ৰীরিযারম্ভো ইজ্ঝতি. দিট্ঠিপটিৰেধেতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা পটিৰিজ্ঝনে. তেনাহ ‘‘মগ্গদস্সনে’’তি.
নিদ্দসৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুসযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ৰজ্জিসত্তকৰগ্গো
১. সারন্দদসুত্তৰণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে দেৰাযতনভাৰেন চিত্তত্তা লোকস্স চিত্তীকারট্ঠানতায চ চেতিযং অহোসি. যাৰকীৰন্তি (দী. নি. টী. ২.১৩৪) একমেৰেতং পদং অনিযমতো পরিমাণৰাচী. কালো চেত্থ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যত্তকং কাল’’ন্তি. অভিণ্হং সন্নিপাতাতি নিচ্চসন্নিপাতা. তং পন নিচ্চসন্নিপাততং দস্সেতুং ‘‘দিৰসস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. সন্নিপাতবহুলাতি পচুরসন্নিপাতা. ৰোসানন্তি সঙ্কোচং. ‘‘ৰুদ্ধিযেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘অভিণ্হং অসন্নিপতন্তা হী’’তিআদি ৰুত্তং. আকুলাতি খুভিতা ন পসন্না. ভিজ্জিত্ৰাতি ৰগ্গবন্ধতো ৰিভজ্জ ৰিসুং ৰিসুং হুত্ৰা.
সন্নিপাতভেরিযাতি সন্নিপাতারোচনভেরিযা. অদ্ধভুত্তা ৰাতি সামিভুত্তা ৰা. ওসীদমানেতি হাযমানে.
সুঙ্কন্তি ভণ্ডং গহেত্ৰা গচ্ছন্তেহি পব্বতখণ্ডনাদিতিত্থগামদ্ৰারাদীসু রাজপুরিসানং দাতব্বভাগং. বলিন্তি নিপ্ফন্নসস্সাদিতো ছভাগং সত্তভাগন্তিআদিনা লদ্ধব্বকরং. দণ্ডন্তি দসৰীসতিকহাপণাদিকং অপরাধানুরূপং গহেতব্বধনদণ্ডং. ৰজ্জিধম্মন্তি ৰজ্জিরাজধম্মং. ইদানি অপঞ্ঞত্তপঞ্ঞাপনাদীসু তপ্পটিক্খেপে চ আদীনৰানিসংসে চ ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পারিচরিযক্খমাতি উপট্ঠানক্খমা. পোরাণং ৰজ্জিধম্মন্তি এত্থ পুব্বে কির ৰজ্জিরাজানো ‘‘অযং চোরো’’তি আনেত্ৰা দস্সিতে ‘‘গণ্হথ নং চোর’’ন্তি অৰত্ৰা ৰিনিচ্ছযমহামত্তানং দেন্তি. তে ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা সচে অচোরো হোতি, ৰিস্সজ্জেন্তি. সচে চোরো, অত্তনা কিঞ্চি অকত্ৰা ৰোহারিকানং দেন্তি, তেপি ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা অচোরো চে, ৰিস্সজ্জেন্তি. চোরো চে, সুত্তধরানং দেন্তি. তেপি ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা অচোরো চে, ৰিস্সজ্জেন্তি. চোরো চে, অট্টকুলিকানং দেন্তি, তেপি তথেৰ কত্ৰা সেনাপতিস্স, সেনাপতি উপরাজস্স, উপরাজা রঞ্ঞো. রাজা ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা সচে অচোরো হোতি, ৰিস্সজ্জেতি. সচে পন চোরো হোতি, পৰেণিপণ্ণকং ৰাচাপেতি. তত্থ ‘‘যেন ইদং নাম কতং, তস্স অযং নামদণ্ডো’’তি লিখিতং. রাজা তস্স কিরিযং তেন সমানেত্ৰা তদনুচ্ছৰিকং দণ্ডং করোতি. ইতি এতং পোরাণং ৰজ্জিধম্মং সমাদায ৰত্তন্তানং মনুস্সা ন উজ্ঝাযন্তি. পরম্পরাগতেসু অট্টকুলেসু জাতা অগতিগমনৰিরতা অট্টমহল্লকপুরিসা অট্টকুলিকা.
সক্কারন্তি উপকারং. গরুভাৰং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰাতি ‘‘ইমে অম্হাকং গরুনো’’তি তত্থ গরুভাৰং পটি পটি উপট্ঠপেত্ৰা. মানেস্সন্তীতি সম্মানেস্সন্তি. তং পন সম্মাননং তেসু নেসং অত্তমনতাপুব্বকন্তি আহ ‘‘মনেন পিযাযিস্সন্তী’’তি. নিপচ্চকারং পণিপাতং. দস্সেন্তীতি গরুচিত্তভারং দস্সেন্তি. সন্ধানেতুন্তি সম্বন্ধং অৰিচ্ছিন্নং কত্ৰা ঘটেতুং.
পসয্হকারস্সাতি বলক্কারস্স. কামং ৰুদ্ধিযা পূজনীযতায ‘‘ৰুদ্ধিহানিযো’’তি ৰুত্তং, অত্থো পন ৰুত্তানুক্কমেনেৰ যোজেতব্বো. পাল়িযং ৰা যস্মা ‘‘ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি ৰুত্তং, তস্মা তদনুক্কমেন ‘‘ৰুদ্ধিহানিযো’’তি ৰুত্তং.
ৰিপচ্চিতুং অলদ্ধোকাসে পাপকম্মে, তস্স কম্মস্স ৰিপাকে ৰা অনৰসরোৰ দেৰসোপসগ্গো. তস্মিং পন লদ্ধোকাসে সিযা দেৰতোপসগ্গস্স অৰসরোতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নং…পে… ৰড্ঢেন্তী’’তি. এতেনেৰ অনুপ্পন্নং সুখন্তি এত্থাপি অত্থো ৰেদিতব্বো. বলকাযস্স দিগুণতিগুণতাদস্সনং পটিভযভাৰদস্সনন্তি এৰমাদিনা দেৰতানং সঙ্গামসীসে সহাযতা ৰেদিতব্বা.
অনিচ্ছিতন্তি অনিট্ঠং. আৰরণতোতি নিসেধনতো. ধম্মতো অনপেতা ধম্মিযাতি ইধ ‘‘ধম্মিকা’’তি ৰুত্তা. মিগসূকরাদিঘাতায সুনখাদীনং কড্ঢিত্ৰা ৰনচরণং ৰাজো, তত্থ নিযুত্তা, তে ৰা ৰাজেন্তীতি ৰাজিকা, মিগৰধচারিনো.
সারন্দদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰস্সকারসুত্তৰণ্ণনা
২২. দুতিযে অভিযাতুকামোতি এত্থ অভি-সদ্দো অভিভৰনত্থো ‘‘অনভিৰিদিতু’’ন্তিআদীসু ৰিযাতি আহ ‘‘অভিভৰনত্থায যাতুকামো’’তি. ৰজ্জিরাজানোতি ‘‘ৰজ্জেতব্বা ইমে’’তি আদিতো পৰত্তং ৰচনং উপাদায ৰজ্জীতি লদ্ধনামা রাজানো, ৰজ্জিরট্ঠস্স ৰা রাজানো ৰজ্জিরাজানো. রট্ঠস্স পন ৰজ্জিসমঞ্ঞা তন্নিৰাসিরাজকুমারৰসেন ৰেদিতব্বা. রাজিদ্ধিযাতি রাজভাৰানুগতেন পভাৰেন. সো পন পভাৰো নেসং গণরাজানং মিথো সামগ্গিযা লোকে পাকটো. চিরট্ঠাযী চ অহোসীতি ‘‘সমগ্গভাৰং কথেতী’’তি ৰুত্তং. অনু অনু তংসমঙ্গিনো ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি অনুভাৰো, অনুভাৰো এৰ আনুভাৰো, পতাপো. সো পন নেসং পতাপো হত্থিঅস্সাদিৰাহনসম্পত্তিযা তত্থ চ সুভিক্খিতভাৰেন লোকে পাকটো জাতোতি ‘‘এতেন…পে… কথেতী’’তি ৰুত্তং. তাল়চ্ছিগ্গল়েনাতি কুঞ্চিকাছিদ্দেন. অসনন্তি সরং. অতিপাতযিস্সন্তীতি অতিক্কামেন্তি. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি পোঙ্খস্স অনুপোঙ্খং, পুরিমসরস্স পোঙ্খপদানুগতপোঙ্খং ইতরং সরং কত্ৰাতি অত্থো. অৰিরাধিতন্তি অৰিরজ্ঝিতং. উচ্ছিন্দিস্সামীতি উম্মূলনৰসেন কুলসন্ততিং ছিন্দিস্সামি. অযনং ৰড্ঢনং অযো, তপ্পটিপক্খেন অনযোতি আহ ‘‘অৰড্ঢি’’ন্তি. ঞাতীনং ব্যসনং ৰিনাসো ঞাতিব্যসনং.
গঙ্গাযাতি গঙ্গাসমীপে. পট্টনগামন্তি সকটপট্টনগামং. তত্রাতি তস্মিং পট্টনে. বলৰাঘাতজাতোতি উপ্পন্নবলৰকোধো. মেতি ময্হং. গতেনাতি গমনেন. সীতং ৰা উণ্হং ৰা নত্থি তায ৰেলায. অভিমুখং যুদ্ধেনাতি অভিমুখং উজুকমেৰ সঙ্গামকরণেন. উপলাপনং সামং দানঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘অল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ভেদোপি ইধ উপাযো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞত্র মিথুভেদা’’তি. যুদ্ধস্স পন অনুপাযতা পগেৰ পকাসিতা. ইদন্তি ‘‘অঞ্ঞত্র উপলাপনায অঞ্ঞত্র মিথুভেদা’’তি ইদং ৰচনং. কথায নযং লভিত্ৰাতি ‘‘যাৰকীৰঞ্চ …পে… পরিহানী’’তি ইমায ভগৰতো কথায উপাযং লভিত্ৰা. অনুকম্পাযাতি ৰজ্জিরাজেসু অনুগ্গহেন.
রাজাপি তমেৰ পেসেত্ৰা সব্বে…পে… পাপেসীতি রাজা তং অত্তনো সন্তিকং আগতং ‘‘কিং, আচরিয, ভগৰা অৰচা’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘যথা ভো সমণস্স গোতমস্স ৰচনং ন সক্কা ৰজ্জী কেনচি গহেতুং, অপিচ উপলাপনায ৰা মিথুভেদেন ৰা সক্কা’’তি আহ. ততো নং রাজা ‘‘উপলাপনায অম্হাকং হত্থিঅস্সাদযো নস্সিস্সন্তি, ভেদেনেৰ তে গহেস্সামি, কিং করোমা’’তি পুচ্ছি. তেন হি, মহারাজ, তুম্হে ৰজ্জী আরব্ভ পরিসতি কথং সমুট্ঠাপেথ, ততো অহং ‘‘কিং তে, মহারাজ, তেহি, অত্তনো সন্তকেন কসিৰণিজ্জাদীনি কত্ৰা জীৰন্তু এতে রাজানো’’তি ৰত্ৰা পক্কমিস্সামি. ততো তুম্হে ‘‘কিং নু, ভো, এস ব্রাহ্মণো ৰজ্জী আরব্ভ পৰত্তং কথং পটিবাহতী’’তি ৰদেয্যাথ. দিৰসভাগে চাহং তেসং পণ্ণাকারং পেসেস্সামি, তম্পি গাহাপেত্ৰা তুম্হেপি মম দোসং আরোপেত্ৰা বন্ধনতাল়নাদীনি অকত্ৰাৰ কেৰলং খুরমুণ্ডং মং কত্ৰা নগরা নীহরাপেথ, অথাহং ‘‘মযা তে নগরে পাকারো পরিখা চ কারিতা, অহং থিরদুব্বলট্ঠানঞ্চ উত্তানগম্ভীরট্ঠানঞ্চ জানামি, ন চিরস্সং দানি তং উজুং করিস্সামী’’তি ৰক্খামি. তং সুত্ৰা তুম্হে ‘‘গচ্ছতূ’’তি ৰদেয্যাথাতি. রাজা সব্বং অকাসি.
লিচ্ছৰী তস্স নিক্খমনং সুত্ৰা ‘‘সঠো ব্রাহ্মণো, মা তস্স গঙ্গং উত্তারেতুং অদত্থা’’তি আহংসু. তত্র একচ্চেহি ‘‘অম্হে আরব্ভ কথিতত্তা কির সো এৰং করোতী’’তি ৰুত্তে ‘‘তেন হি ভণে এতূ’’তি ৰদিংসু. সো গন্ত্ৰা লিচ্ছৰী দিস্ৰা ‘‘কিমাগতত্থা’’তি পুচ্ছিতো তং পৰত্তিং আরোচেসি. লিচ্ছৰিনো ‘‘অপ্পমত্তকেন নাম এৰং গরুং দণ্ডং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘কিং তে তত্র ঠানন্তর’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ৰিনিচ্ছযমহামচ্চোহমস্মীতি. তদেৰ তে ঠানন্তরং হোতূতি. সো সুট্ঠুতরং ৰিনিচ্ছযং করোতি. রাজকুমারা তস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হন্তি. সো পতিট্ঠিতগুণো হুত্ৰা একদিৰসং একং লিচ্ছৰিং গহেত্ৰা একমন্তং গন্ত্ৰা ‘‘দারকা কসন্তী’’তি পুচ্ছি. আম, কসন্তি. দ্ৰে গোণে যোজেত্ৰাতি. আম, দ্ৰে গোণে যোজেত্ৰাতি. এত্তকং ৰত্ৰা নিৰত্তো. ততো তমঞ্ঞো ‘‘কিং আচরিযো আহা’’তি পুচ্ছিত্ৰা তেন ৰুত্তং – অসদ্দহন্তো ‘‘ন মেসো যথাভূতং কথেতী’’তি তেন সদ্ধিং ভিজ্জি.
ব্রাহ্মণো অপরম্পি একদিৰসং একং লিচ্ছৰিং একমন্তং নেত্ৰা ‘‘কেন ব্যঞ্জনেন ভুত্তোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা নিৰত্তো. তম্পি অঞ্ঞো পুচ্ছিত্ৰা অসদ্দহন্তো তথেৰ ভিজ্জি. ব্রাহ্মণো অপরম্পি দিৰসং একং লিচ্ছৰিং একমন্তং নেত্ৰা ‘‘অতিদুগ্গতোসি কিরা’’তি পুচ্ছি. কো এৰমাহাতি. অসুকো নাম লিচ্ছৰীতি. অপরম্পি একমন্তং নেত্ৰা ‘‘ত্ৰং কির ভীরুজাতিকো’’তি পুচ্ছি. কো এৰমাহাতি? অসুকো নাম লিচ্ছৰীতি. এৰং অঞ্ঞেন অকথিতমেৰ অঞ্ঞস্স কথেন্তো তীহি সংৰচ্ছরেহি তে রাজানো অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্দিত্ৰা যথা দ্ৰে একমগ্গেন ন গচ্ছন্তি, তথা কত্ৰা সন্নিপাতভেরিং চরাপেসি. লিচ্ছৰিনো ‘‘ইস্সরা সন্নিপতন্তু, সূরা সন্নিপতন্তূ’’তি ৰত্ৰা ন সন্নিপতিংসু. ব্রাহ্মণো ‘‘অযং দানি কালো, সীঘং আগচ্ছতূ’’তি রঞ্ঞো সাসনং পেসেতি. রাজা সুত্ৰাৰ বলভেরিং চরাপেত্ৰা নিক্খমি. ৰেসালিকা সুত্ৰা ‘‘রঞ্ঞো গঙ্গং উত্তরিতুং ন দস্সামা’’তি ভেরিং চরাপেসুং. তে সুত্ৰা ‘‘গচ্ছন্তু সূররাজানো’’তিআদীনি ৰত্ৰা ন সন্নিপতিংসু. ‘‘নগরপ্পৰেসনং ন দস্সাম, দ্ৰারানি পিদহিস্সামা’’তি ভেরিং চরাপেসুং. একোপি ন সন্নিপতি. যথাৰিৰটেহি দ্ৰারেহি পৰিসিত্ৰা সব্বে অনযব্যসনং পাপেত্ৰা গতো. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘রাজাপি তমেৰ পেসেত্ৰা সব্বেপি ভিন্দিত্ৰা গন্ত্ৰা অনযব্যসনং পাপেসী’’তি.
ৰস্সকারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পঠমসত্তকসুত্তৰণ্ণনা
২৩. ততিযে অপরিহানায হিতাতি অপরিহানিযা (দী. নি. টী. ২.১৩৬), ন পরিহাযন্তি এতেহীতি ৰা অপরিহানিযা. এৰং সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘ইধাপি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ততোতিআদি দিসাসু আগতসাসনে ৰুত্তৰচনং ৰুত্তকথনং. ৰিহারসীমা আকুলা যস্মা, তস্মা উপোসথপৰারণা ঠিতা. ওলীযমানকোতি পাল়িতো অত্থতো চ ৰিনস্সমানকো. উক্খিপাপেন্তাতি পগুণভাৰকরণেন অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন চ পগ্গণ্হন্তা.
সাৰত্থিযং ভিক্খূ ৰিয (পারা. ৫৬৫) পাচিত্তিযং দেসাপেতব্বোতি পঞ্ঞাপেন্তা. ৰজ্জিপুত্তকা ৰিয (চূল়ৰ. ৪৪৬) দসৰত্থুদীপনেন. তথা অকরোন্তাতি নৰং কতিকৰত্তং ৰা সিক্খাপদং ৰা অমদ্দন্তা ধম্মৰিনযতো সাসনং দীপেন্তা খুদ্দকম্পি চ সিক্খাপদং অসমূহনন্তা. আযস্মা মহাকস্সপো ৰিয চাতি ‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, সন্তাম্হাকং সিক্খাপদানি গিহিগতানি. গিহিনোপি জানন্তি ‘ইদং ৰো সমণানং সক্যপুত্তিকানং কপ্পতি, ইদং ৰো ন কপ্পতী’তি. সচেপি হি মযং খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনিস্সাম, ভৰিস্সন্তি ৰত্তারো ‘ধূমকালিকং সমণেন গোতমেন সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, যাৰিমেসং সত্থা অট্ঠাসি, তাৰিমে সিক্খাপদেসু সিক্খিংসু. যতো ইমেসং সত্থা পরিনিব্বুতো, ন দানিমে সিক্খাপদেসু সিক্খন্তী’তি. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেয্য, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দেয্য, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৰত্তেয্যা’’তি ইমং (চূল়ৰ. ৪৪২) তন্তিং ঠপেন্তো আযস্মা মহাকস্সপো ৰিয চ.
থিরভাৰপ্পত্তাতি সাসনে থিরভাৰং অনিৰত্তিতভাৰং উপগতা. থেরকারকেহীতি থেরভাৰসাধকেহি সীলাদিগুণেহি অসেক্খধম্মেহি. বহূ রত্তিযোতি পব্বজিতা হুত্ৰা বহূ রত্তিযো জানন্তি. সীলাদিগুণেসু পতিট্ঠাপনমেৰ সাসনে পরিণাযকতাতি আহ ‘‘তীসু সিক্খাসু পৰত্তেন্তী’’তি. ওৰাদং ন দেন্তি অভাজনভাৰতো. পৰেণিকথন্তি আচরিযপরম্পরাভতং সম্মাপটিপত্তিদীপনং ধম্মকথং. সারভূতং ধম্মপরিযাযন্তি সমথৰিপস্সনামগ্গফলসম্পাপনেন সাসনে সারভূতং বোজ্ঝঙ্গকোসল্লঅনুত্তরসীতিভাৰ- (অ. নি. ৬.৮৫) অধিচিত্তসুত্তাদিধম্মতন্তিং. আদিকং ওৰাদন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘এৰং তে আলোকেতব্বং, এৰং তে ৰিলোকেতব্বং, এৰং তে সমিঞ্জিতব্বং, এৰং তে পসারেতব্বং, এৰং তে সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরং ধারেতব্ব’’ন্তি ওৰাদং সঙ্গণ্হাতি.
পুনব্ভৰদানং পুনব্ভৰো উত্তরপদলোপেন. ইতরেতি যে ন পচ্চযৰসিকা ন আমিসচক্খুকা, তে ন গচ্ছন্তি তণ্হায ৰসং.
আরঞ্ঞকেসূতি অরঞ্ঞভাগেসু অরঞ্ঞপরিযাপন্নেসু. ননু যত্থ কত্থচিপি তণ্হা সাৰজ্জা এৰাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘গামন্তসেনাসনেসু হী’’তিআদি. তেন ‘‘অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো’’তি এত্থ ৰুত্তপিহাদযো পিয আরঞ্ঞকসেনাসনেসু সালযতা সেৰিতব্বপক্খিকা এৰাতি দস্সেতি.
অত্তনাৰাতি সযমেৰ. তেন পরেহি অনুস্সাহিতানং সরসেনেৰ অনাগতানং পেসলানং ভিক্খূনং আগমনং, আগতানঞ্চ ফাসুৰিহারং পচ্চাসীসন্তীতি দস্সেতি. ইমিনাৰ নীহারেনাতি ইমায পটিপত্তিযা. অগ্গহিতধম্মগ্গহণন্তি অগ্গহিতস্স পরিযত্তিধম্মস্স উগ্গহণং. গহিতসজ্ঝাযকরণন্তি উগ্গহিতস্স সুট্ঠু অত্থচিন্তনং. চিন্তরত্থো হি অযং সজ্ঝাযসদ্দো. এন্তীতি উপগচ্ছন্তি. নিসীদন্তি আসনপঞ্ঞাপনাদিনা.
পঠমসত্তকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৬. দুতিযসত্তকসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৪-২৬. চতুত্থে করোন্তোযেৰাতি যথাৰুত্তং তিরচ্ছানকথং কথেন্তোযেৰ. অতিরচ্ছানকথাভাৰেপি তস্স তত্থ তপ্পরভাৰদস্সনত্থং অৰধারণৰচনং. পরিযন্তকারীতি সপরিযন্তং কত্ৰা ৰত্তা. ‘‘পরিযন্তৰতিং ৰাচং ভাসিতা’’তি (দী. নি. ১.৯, ১৯৪) হি ৰুত্তং. অপ্পভস্সোৰাতি পরিমিতকথোযেৰ একন্তেন কথেতব্বস্সেৰ কথনতো. সমাপত্তিসমাপজ্জনং অরিযো তুণ্হীভাৰো. নিদ্দাযতিযেৰাতি নিদ্দোক্কমনে অনাদীনৰদস্সী নিদ্দাযতিযেৰ, ইরিযাপথপরিৰত্তনাদিনা ন নং ৰিনোদেতি. এৰং সংসট্ঠোৰাতি ৰুত্তনযেন গণসঙ্গণিকায সংসট্ঠো এৰ ৰিহরতি. দুস্সীলা পাপিচ্ছা নামাতি সযং নিস্সীলা অসন্তগুণসম্ভাৰনিচ্ছায সমন্নাগতত্তা পাপা লামকা ইচ্ছা এতেসন্তি পাপিচ্ছা. পাপপুগ্গলেহি মিত্তিকরণতো পাপমিত্তা. তেহি সদা সহপৰত্তনেন পাপসহাযা. তত্থ নিন্নতাদিনা তদধিমুত্ততায পাপসম্পৰঙ্কা. পঞ্চমাদীনি উত্তানত্থানিযেৰ.
দুতিযসত্তকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১১. সঞ্ঞাসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৭-৩১. সত্তমে অনিচ্চাতি অনুপস্সতি এতাযাতি অনিচ্চানুপস্সনা. তথাপৰত্তৰিপস্সনা পন যস্মা অত্তনা সহগতসঞ্ঞায ভাৰিতায ভাৰিতা এৰ হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চানুপস্সনাদীহি সহগতসঞ্ঞা’’তি. ইমা সত্ত লোকিযৰিপস্সনাপি হোন্তি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৰত্তনতো. ‘‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো’’তি আগতৰসেন পনেত্থ দ্ৰে লোকুত্তরা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰিরাগো নিরোধো’’তি হি তত্থ নিব্বানং ৰুত্তন্তি ইধ ৰিরাগসঞ্ঞা, তা ৰুত্তসঞ্ঞা নিব্বানারম্মণাপি সিযুং. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অট্ঠমাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
সঞ্ঞাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰজ্জিসত্তকৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দেৰতাৰগ্গো
৫. পঠমমিত্তসুত্তৰণ্ণনা
৩৬. চতুত্থস্স পঞ্চমে অত্তনো গুয্হং তস্স আৰিকরোতীতি অত্তনো গুয্হং নিগ্গুহিতুং যুত্তকথং অঞ্ঞস্স অকথেত্ৰা তস্সেৰ আচিক্খতি. তস্স গুয্হং অঞ্ঞেসং নাচিক্খতীতি তেন কথিতগুয্হং যথা অঞ্ঞে ন জানন্তি, এৰং অনাৰিকরোন্তো ছাদেতি.
পঠমমিত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬-১১. দুতিযমিত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৭-৪২. ছট্ঠে পিযো চ হোতি মনাপো চাতি কল্যাণমিত্তলক্খণং দস্সিতং. কল্যাণমিত্তো হি সদ্ধাসম্পন্নো চ হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৰীরিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স সম্বোধিং কম্মঞ্চ কম্মফলঞ্চ, তেন সম্বোধিযা হেতুভূতং সত্তেসু হিতসুখং ন পরিচ্চজতি. সীলসম্পত্তিযা সত্তানং পিযো হোতি গরু ভাৰনীযো চোদকো পাপগরহী ৰত্তা ৰচনক্খমো. সুতসম্পত্তিযা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তানং গম্ভীরানং কথানং কত্তা হোতি. চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো. ৰীরিযসম্পত্তিযা আরদ্ধৰীরিযো হোতি অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিযং. সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতী হোতি. সমাধিসম্পত্তিযা অৰিক্খিত্তো হোতি সমাহিতচিতো. পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৰিপরীতং পজানাতি. সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসমানো পঞ্ঞায সত্তানং হিতাহিতং যথাভূতং জানিত্ৰা সমাধিনা তত্থ একগ্গচিত্তো হুত্ৰা ৰীরিযেন সত্তে অহিতে নিসেধেত্ৰা হিতে নিযোজেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পিযো…পে… নিযোজেতী’’তি. সত্তমাদীনি উত্তানত্থানি.
দুতিযমিত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দেৰতাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মহাযঞ্ঞৰগ্গো
১. সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসুত্তৰণ্ণনা
৪৪. পঞ্চমস্স পঠমে যস্মা নিদস্সনত্থে নিপাতো (দী. নি. টী. ২.১২৭) তস্মা সেয্যথাপি মনুস্সাতি যথা মনুস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসেসো হোতিযেৰ সতিপি বাহিরস্স কারণস্স অভেদে অজ্ঝত্তিকস্স ভিন্নত্তা. নানত্তং কাযে এতেসং, নানত্তো ৰা কাযো এতেসন্তি নানত্তকাযা. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. নেসন্তি মনুস্সানং. নানত্তা সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি নানত্তসঞ্ঞিনো. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপাতো এতেসং অত্থীতি ৰিনিপাতিকা সতিপি দেৰভাৰে দিব্বসম্পত্তিযা অভাৰতো. অপাযেসু ৰা গতো নত্থি নিপাতো এতেসন্তি ৰিনিপাতিকা. তেনাহ ‘‘চতুঅপাযৰিনিমুত্তা’’তি. পিযঙ্করমাতাদীনং ৰিযাতি পিযঙ্করমাতা কির যক্খিনী পচ্চূসসমযে অনুরুদ্ধত্থেরস্স ধম্মং সজ্ঝাযতো সুত্ৰা –
‘‘মা সদ্দমকরী পিযঙ্কর, ভিক্খু ধম্মপদানি ভাসতি;
অপি ধম্মপদং ৰিজানিয, পটিপজ্জেম হিতায নো সিযা.
‘‘পাণেসু চ সংযমামসে, সম্পজানমুসা ন ভণামসে;
সিক্খেম সুসীল্যমত্তনো, অপি মুচ্চেম পিসাচযোনিযা’’তি. (সং. নি. ১.২৪০) –
এৰং পুত্তকং সঞ্ঞাপেত্ৰা তং দিৰসং সোতাপত্তিফলং পত্তা. উত্তরমাতা পন ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰাৰ সোতাপন্না জাতা.
ব্রহ্মকাযে পঠমজ্ঝাননিব্বত্তে ব্রহ্মসমূহে, ব্রহ্মনিকাযে ৰা ভৰাতি ব্রহ্মকাযিকা. মহাব্রহ্মুনো পরিসায ভৰাতি ব্রহ্মপারিসজ্জা তস্স পরিচারকট্ঠানে ঠিতত্তা. মহাব্রহ্মুনো পুরোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্রহ্মপুরোহিতা. আযুৰণ্ণাদীহি মহন্তা ব্রহ্মানোতি মহাব্রহ্মানো. সতিপি তেসং তিৰিধানম্পি পঠমেন ঝানেন গন্ত্ৰা নিব্বত্তভাৰে ঝানস্স পন পৰত্তিভেদেন অযং ৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘ব্রহ্মপারিসজ্জা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিত্তেনাতি হীনেন. সা চস্স হীনতা ছন্দাদীনং হীনতায ৰেদিতব্বা. পটিলদ্ধমত্তং ৰা হীনং. কপ্পস্সাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স. হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৰত্তা মজ্ঝিমং. সা চস্স মজ্ঝিমতা ছন্দাদীনং মজ্ঝিমতায ৰেদিতব্বা. পটিলভিত্ৰা নাতিসুভাৰিতং ৰা মজ্ঝিমং. উপড্ঢকপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স উপড্ঢকপ্পো. ৰিপ্ফারিকতরোতি ব্রহ্মপারিসজ্জেহি পমাণতো ৰিপুলতরো সভাৰতো উল়ারতরো চ হোতি. সভাৰেনপি হি উল়ারতমোৰ. তং পনেত্থ অপ্পমাণং. তস্স হি পরিত্তাভাদীনং পরিত্তসুভাদীনঞ্চ কাযে সতিপি সভাৰৰেমত্তে একত্তৰসেনেৰ ৰৰত্থপীযতীতি ‘‘একত্তকাযা’’ত্ৰেৰ তে ৰুচ্চন্তি. পণীতেনাতি উক্কট্ঠেন. সা চস্স উক্কট্ঠতা ছন্দাদীনং উক্কট্ঠতায ৰেদিতব্বা. সুভাৰিতং ৰা, সম্মদেৰ, ৰসিভাৰং পাপিতং পণীতং ‘‘পধানভাৰং নীত’’ন্তি কত্ৰা. ইধাপি কপ্পো অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো পরিপুণ্ণমহাকপ্পস্স অসম্ভৰতো. ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন. তেতি ‘‘ব্রহ্মকাযিকা’’তি ৰুত্তা তিৰিধাপি ব্রহ্মানো. সঞ্ঞায একত্তাতি তিহেতুকভাৰেন একসভাৰত্তা. ন হি তস্সা সম্পযুত্তধম্মৰসেন অঞ্ঞোপি কোচি ভেদো অত্থি. এৰন্তি ইমিনা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো গহিতাতি দস্সেতি.
দণ্ডউক্কাযাতি দণ্ডদীপিকায. সরতি ধাৰতি, ৰিস্সরতি ৰিপ্পকিণ্ণা ৰিয ধাৰতি. দ্ৰে কপ্পাতি দ্ৰে মহাকপ্পা. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন আভস্সরগ্গহণেনেৰ সব্বেপি তে পরিত্তাভাঅপ্পমাণাভাপি গহিতা.
সুন্দরা পভা সুভা, তায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৰত্তব্বে. ভা-সদ্দস্স রস্সত্তং অন্তিম-ণ-কারস্স হ-কারঞ্চ কত্ৰা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৰুত্তা. অট্ঠকথাযং পন নিচ্চলায একগ্ঘনায পভায সুভোতি পরিযাযৰচনন্তি ‘‘সুভেন ওকিণ্ণা ৰিকিণ্ণা’’তি অত্থো ৰুত্তো. এত্থাপি অন্তিম-ণ-কারস্স হ-কারকরণং ইচ্ছিতব্বমেৰ. ন ছিজ্জিত্ৰা পভা গচ্ছতি একগ্ঘনত্তা. চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৰ ভজন্তি কাযস্স সঞ্ঞায চ একরূপত্তা. ৰিপুলসন্তসুখাযুৰণ্ণাদিফলত্তা ৰেহপ্ফলা. এত্থাতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং.
ৰিৰট্টপক্খে ঠিতা অপুনরাৰত্তনতো. ‘‘ন সব্বকালিকা’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অসব্বকালিকত্তং ৰিভাৰেতুং ‘‘কপ্পসতসহস্সম্পী’’তিআদি ৰুত্তং. সোল়সকপ্পসহস্সচ্চযেন উপ্পন্নানং সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানং পরিনিব্বাযনতো অঞ্ঞেসঞ্চ তত্থ অনুপ্পজ্জনতো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে সুঞ্ঞং তং ঠানং হোতি, তস্মা সুদ্ধাৰাসা ন সব্বকালিকা. খন্ধাৰারট্ঠানসদিসা হোন্তি সুদ্ধাৰাসভূমিযো. ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৰাসানং সত্তাৰাসভাৰদীপনেনেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিভাৰোপি দীপিতো হোতি, তস্মা সুদ্ধাৰাসাপি সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং, নৰসু সত্তাৰাসেসু চতুত্থসত্তাৰাসঞ্চ ভজন্তি.
সুখুমত্তাতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তত্তা. পরিব্যত্তৰিঞ্ঞাণকিচ্চাভাৰতো নেৰ ৰিঞ্ঞাণং, ন সব্বসো অৰিঞ্ঞাণং হোতীতি নাৰিঞ্ঞাণং, তস্মা পরিপ্ফুতৰিঞ্ঞাণকিচ্চৰন্তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন ৰুত্তং.
সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সমাধিপরিক্খারসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. দুতিযে সমাধিপরিক্খারাতি এত্থ তযো পরিক্খারা. ‘‘রথো সীলপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কৰীরিযো’’তি (সং. নি. ৫.৪) হি এত্থ অলঙ্কারো পরিক্খারো নাম. ‘‘সত্তহি নগরপরিক্খারেহি সুপরিক্খতং হোতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭) এত্থ পরিৰারো পরিক্খারো নাম. ‘‘গিলানপচ্চয…পে… জীৰিতপরিক্খারা’’তি (ম. নি. ১.১৯১-১৯২) এত্থ সম্ভারো পরিক্খারো নাম. সো ইধ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘মগ্গসমাধিস্স সম্ভারা’’তি. পরিৰারপরিক্খারোপি ৰট্টতিযেৰ. পরিৰারো হি সম্মাদিট্ঠাদযো মগ্গধম্মা সম্মাসমাধিস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন পরিকরণতো অভিসঙ্খরণতো. পরিক্খতাতি পরিৰারিতা. অযং ৰুচ্চতি অরিযো সম্মাসমাধীতি অযং সত্তহি রতনেহি পরিৰুতো চক্কৰত্তী ৰিয সত্তহি অঙ্গেহি পরিৰুতো অরিযো সম্মাসমাধীতি ৰুচ্চতি. উপেচ্চ নিস্সীযতীতি উপনিসা, সহ উপনিসাযাতি সউপনিসো, সউপনিস্সযো অত্থো, সপরিৰারোযেৰাতি ৰুত্তং হোতি. সহকারিকারণভূতো হি ধম্মসমূহো ইধ ‘‘উপনিসো’’তি অধিপ্পেতো.
সমাধিপরিক্খারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঠমঅগ্গিসুত্তৰণ্ণনা
৪৬. ততিযে অনুডহনট্ঠেনাতি কামং আহুনেয্যগ্গিআদযো তযো অগ্গী ব্রাহ্মণেহিপি ইচ্ছিতা সন্তি. তে পন তেহি ইচ্ছিতমত্তাৰ, ন সত্তানং তাদিসা অত্থসাধকা. যে পন সত্তানং অত্থসাধকা, তে দস্সেতুং ‘‘আহুনং ৰুচ্চতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আনেত্ৰা হুননং পূজনং ‘‘আহুন’’ন্তি ৰুত্তং, তং আহুনং অরহন্তী মাতাপিতরো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘আহুনেয্যাতি, ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং এতং অধিৰচন’’ন্তি (ইতিৰু. ১০৬). যদগ্গেন চ তে পুত্তানং বহূপকারতায আহুনেয্যাতি, তেসু সম্মাপটিপত্তি নেসং হিতসুখাৰহা, তদগ্গেন তেসু মিচ্ছাপটিপত্তি অহিতদুক্খাৰহাতি আহ ‘‘তেসু…পে… নিব্বত্তন্তী’’তি.
স্ৰাযমত্থো (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) মিত্তৰিন্দকৰত্থুনা ৰেদিতব্বো. মিত্তৰিন্দকো হি মাতরা, ‘‘তাত, অজ্জ উপোসথিকো হুত্ৰা ৰিহারে সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং সুণোহি, সহস্সং তে দস্সামী’’তি ৰুত্তো ধনলোভেন উপোসথং সমাদায ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘‘ইদং ঠানং অকুতোভয’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা ধম্মাসনস্স হেট্ঠা নিপন্নো সব্বরত্তিং নিদ্দাযিত্ৰা ঘরং অগমাসি. মাতা পাতোৰ যাগুং পচিত্ৰা উপনামেসি. সো সহস্সং গহেত্ৰাৰ পিৰি. অথস্স এতদহোসি ‘‘ধনং সংহরিস্সামী’’তি. সো নাৰায সমুদ্দং পক্খন্দিতুকামো অহোসি. অথ নং মাতা, ‘‘তাত, ইমস্মিং কুলে চত্তালীসকোটিধনং অত্থি, অলং গমনেনা’’তি নিৰারেতি. সো তস্সা ৰচনং অনাদিযিত্ৰা গচ্ছতি এৰ. সা পুরতো অট্ঠাসি. অথ নং কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘অযং ময্হং পুরতো তিট্ঠতী’’তি পাদেন পহরিত্ৰা পতিতং অন্তরং কত্ৰা অগমাসি.
মাতা উট্ঠহিত্ৰা ‘‘মাদিসায মাতরি এৰরূপং কম্মং কত্ৰা গতস্স তে গতট্ঠানে সুখং ভৰিস্সতীতি এৰংসঞ্ঞী নাম ত্ৰং পুত্তা’’তি আহ. তস্স নাৰং আরুয্হ গচ্ছতো সত্তমে দিৰসে নাৰা অট্ঠাসি. অথ তে মনুস্সা ‘‘অদ্ধা এত্থ পাপপুগ্গলো অত্থি, সলাকং দেথা’’তি আহংসু. সলাকা দীযমানা তস্সেৰ তিক্খত্তুং পাপুণি. তে তস্স উল়ুম্পং দত্ৰা তং সমুদ্দে পক্খিপিংসু. সো একং দীপং গন্ত্ৰা ৰিমানপেতীহি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰন্তো তাহি ‘‘পুরতো পুরতো মা অগমাসী’’তি ৰুচ্চমানোপি তদ্দিগুণং তদ্দিগুণং সম্পত্তিং পস্সন্তো অনুপুব্বেন খুরচক্কধরং একং অদ্দস. তং চক্কং পদুমপুপ্ফং ৰিয উপট্ঠাসি. সো তং আহ, ‘‘অম্ভো, ইদং তযা পিল়ন্ধিতং পদুমং ময্হং দেহী’’তি. ন ইদং, সামি, পদুমং, খুরচক্কং এতন্তি. সো ‘‘ৰঞ্চেসি মং ত্ৰং, কিং মযা পদুমং ন দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ত্ৰং লোহিতচন্দনং ৰিলিম্পিত্ৰা পিল়ন্ধনং পদুমপুপ্ফং ময্হং ন দাতুকামো’’তি আহ. সো চিন্তেসি ‘‘অযম্পি মযা কতসদিসং কম্মং কত্ৰা তস্স ফলং অনুভৰিতুকামো’’তি. অথ নং ‘‘গণ্হ, রে’’তি ৰত্ৰা তস্স মত্থকে চক্কং খিপি. তেন ৰুত্তং –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহি পিচ সোল়স;
সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩);
সোতি গেহসামিকো ভত্তা. পুরিমনযেনেৰাতি অনুডহনস্স পচ্চযতায. তত্রিদং ৰত্থু – কস্সপবুদ্ধকালে সোতাপন্নস্স উপাসকস্স ভরিযা অতিচারং চরতি. সো তং পচ্চক্খতো দিস্ৰা ‘‘কস্মা এৰং করোসী’’তি আহ. সা ‘‘সচাহং এৰরূপং করোমি, অযং মে সুনখো ৰিলুপ্পমানো খাদতূ’’তি ৰত্ৰা কালকতা কণ্ণমুণ্ডকদহে ৰেমানিকপেতী হুত্ৰা নিব্বত্তা দিৰা সম্পত্তিং অনুভৰতি, রত্তিং দুক্খং. তদা বারাণসিরাজা মিগৰং চরন্তো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অনুপুব্বেন কণ্ণমুণ্ডকদহং সম্পত্তো তায সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰতি. সা তং ৰঞ্চেত্ৰা রত্তিং দুক্খং অনুভৰতি. সো ঞত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছতী’’তি পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গন্ত্ৰা অৰিদূরে ঠিতো কণ্ণমুণ্ডকদহতো নিক্খমিত্ৰা তং ‘‘পটপট’’ন্তি খাদমানং একং সুনখং দিস্ৰা অসিনা দ্ৰিধা ছিন্দি, দ্ৰে অহেসুং. পুন ছিন্নে চত্তারো, পুন ছিন্নে অট্ঠ, পুন ছিন্নে সোল়স অহেসুং. সা ‘‘কিং করোসি, সামী’’তি আহ. সো ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আহ. সা ‘‘এৰং অকত্ৰা খেল়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৰা পাদেন ঘংসাহী’’তি আহ. সো তথা অকাসি. সুনখা অন্তরধাযিংসু. মুট্ঠিযোগো কিরাযং তস্স সুনখন্তরধানস্স, যদিদং খেল়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৰা পাদেন ঘংসনং, তং দিৰসং তস্সা কম্মং খীণং. রাজা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গন্তুং আরদ্ধো. সা ‘‘ময্হং, সামি, কম্মং খীণং, মা অগমাসী’’তি আহ. রাজা অস্সুত্ৰাৰ গতো.
দক্খিণাতি চত্তারো পচ্চযা দীযমানা দক্খন্তি এতেহি হিতসুখানীতি, তং দক্খিণং অরহতীতি দক্খিণেয্যো, ভিক্খুসঙ্ঘো.
পঠমঅগ্গিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. দুতিযঅগ্গিসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪৭-৪৮. চতুত্থে যঞ্ঞৰাটং সম্পাদেত্ৰা মহাযঞ্ঞং উদ্দিস্স সৰিঞ্ঞাণকানি অৰিঞ্ঞাণকানি চ যঞ্ঞূপকরণানি সজ্জিতানীতি আহ পাল়িযং ‘‘মহাযঞ্ঞো উপক্খটো’’তি. তং উপকরণং তেসং তথাসজ্জনন্তি আহ ‘‘উপক্খটোতি পচ্চুপট্ঠিতো’’তি. ৰচ্ছতরসতানীতি যুৰভাৰপ্পত্তানি নাতিবলৰৰচ্ছসতানি. তে পন ৰচ্ছা এৰ হোন্তি, ন দম্মা, বলীবদ্দা ৰা. উরব্ভাতি তরুণমেণ্ডকা ৰুচ্চন্তি. উপনীতানীতি ঠপনত্থায উপনীতানি. ৰিহিংসট্ঠেনাতি হিংসনট্ঠেন. উপৰাযতূতি উপগন্ত্ৰা সরীরদরথং নিব্বাপেন্তো সণ্হসীতলা ৰাতো ৰাযতু. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. পঞ্চমে নত্থি ৰত্তব্বং.
দুতিযঅগ্গিসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযসঞ্ঞাসুত্তৰণ্ণনা
৪৯. ছট্ঠে ন্হারুৰিলেখনন্তি চম্মং লিখন্তানং চম্মং লিখিত্ৰা ছড্ডিতকসটং. ‘‘এসোহমস্মী’’তিআদিনা অহংকরণং অহঙ্কারো. ‘‘এতং মমা’’তি মমংকরণং মমঙ্কারো. তেনাহ ‘‘অহঙ্কারদিট্ঠিতো’’তিআদি. তিস্সো ৰিধাতি সেয্যসদিসহীনৰসেন তযো মানা. ‘‘একৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৫৮৪) কোট্ঠাসো ‘‘ৰিধা’’তি ৰুত্তো. ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) পকারো. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰিধা. কতমা তিস্সো? সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা’’তি (ৰিভ. ৯২০) এত্থ মানো ‘‘ৰিধা’’তি ৰুত্তো. ইধাপি মানোৰ অধিপ্পেতো. মানো হি ৰিদহনতো হীনাদিৰসেন তিৰিধা. তেনাকারেন দহনতো উপদহনতো ‘‘ৰিধা’’তি ৰুচ্চতি.
দুতিযসঞ্ঞাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. মেথুনসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫০-৫১. সত্তমে ইধাতি ইমস্মিং লোকে. একচ্চোতি একো. সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰাতি পব্বজ্জামত্তেন সমণো ৰা, জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণো ৰা. দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিন্তি দ্ৰীহি দ্ৰীহি সমাপজ্জিতব্বং, মেথুনন্তি অত্থো. ন হেৰ খো সমাপজ্জতীতি সম্বন্ধো. উচ্ছাদনং উব্বট্টনং. সম্বাহনং পরিমদ্দনং. সাদিযতীতি অধিৰাসেতি. তদস্সাদেতীতি উচ্ছাদনাদিং অভিরমতি. নিকামেতীতি ইচ্ছতি. ৰিত্তিন্তি তুট্ঠিং. ইদম্পি খোতি এত্থ ইদন্তি যথাৰুত্তং সাদিযনাদিং খণ্ডাদিভাৰৰসেন একং কত্ৰা ৰুত্তং. পি-সদ্দো ৰক্খমানং উপাদায সমুচ্চযত্থো, খো-সদ্দো অৰধারণত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদেতং ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞস্স অসতিপি দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিযং মাতুগামস্স উচ্ছাদননহাপনসম্বাহনসাদিযনাদি. ইদম্পি একংসেন তস্স ব্রহ্মচরিযস্স খণ্ডাদিভাৰাপাদনতো খণ্ডম্পি ছিদ্দম্পি সবলম্পি কম্মাসম্পীতি. এৰং পন খণ্ডাদিভাৰাপত্তিযা সো অপরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরতি, ন পরিসুদ্ধং, সংযুত্তো মেথুনসংযোগেন, ন ৰিসংযুত্তো. ততো চস্স ন জাতিআদীহি পরিমুত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অযং ৰুচ্চতী’’তিআদিমাহ.
সঞ্জগ্ঘতীতি কিলেসৰসেন মহাহসিতং হসতি. সংকীল়তীতি কাযসংসগ্গৰসেন কীল়তি. সংকেলাযতীতি সব্বসো মাতুগামং কেলাযন্তো ৰিহরতি. চক্খুনাতি অত্তনো চক্খুনা. চক্খুন্তি মাতুগামস্স চক্খুং. উপনিজ্ঝাযতীতি উপেচ্চ নিজ্ঝাযতি ওলোকেতি. তিরোকুট্টন্তি কুট্টস্স পরতো. তথা তিরোপাকারং, ‘‘মত্তিকামযা ভিত্তি কুট্টং, ইট্ঠকামযা পাকারো’’তি ৰদন্তি. যা কাচি ৰা ভিত্তি পোরিসকা দিযড্ঢরতনপ্পমাণা কুট্টং, ততো অধিকো পাকারো. অস্সাতি ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞস্স. পুব্বেতি ৰতসমাদানতো পুব্বে. কামগুণেহীতি কামকোট্ঠাসেহি. সমপ্পিতন্তি সুট্ঠু অপ্পিতং সহিতং. সমঙ্গিভূতন্তি সমন্নাগতং. পরিচারযমানন্তি কীল়ন্তং, উপট্ঠহিযমানং ৰা. পণিধাযাতি পত্থেত্ৰা. সীলেনাতিআদীসু যমনিযমাদিসমাদানৰসেন সীলং, অৰীতিক্কমৰসেন ৰতং. উভযম্পি ৰা সীলং, দুক্করচরিযৰসেন পৰত্তিতং ৰতং. তংতংঅকিচ্চসম্মততো ৰা নিৰত্তিলক্খণং সীলং, তংতংসমাদানৰতো ৰেসভোজনকিচ্চকরণাদিৰিসেসপ্পটিপত্তি ৰতং. সব্বথাপি দুক্করচরিযা তপো. মেথুনা ৰিরতি ব্রহ্মচরিযন্তি এৰম্পেত্থ পাল়িৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. অট্ঠমং উত্তানমেৰ.
মেথুনসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দানমহপ্ফলসুত্তৰণ্ণনা
৫২. নৰমে ‘‘সাহু দান’’ন্তি দানং দেতীতি ‘‘দানং নাম সাধু সুন্দর’’ন্তি দানং দেতীতি অত্থো. দানঞ্হি দত্ৰা তং পচ্চৰেক্খন্তস্স পামোজ্জপীতিসোমনস্সাদযো উপ্পজ্জন্তি, লোভদোসইস্সামচ্ছেরাদযো ৰিদূরীভৰন্তি. ইদানি দানং অনুকূলধম্মপরিব্রূহনেন পচ্চনীকধম্মৰিদূরীকরণেন চ ভাৰনাচিত্তস্স উপসোভনায চ পরিক্খারায চ হোতীতি ‘‘অলঙ্কারভূতঞ্চেৰ পরিৰারভূতঞ্চ দেতী’’তি ৰুত্তং. ঝানানাগামী নাম হোতি ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপপন্নানং অরিযানং হেট্ঠা অনুপ্পজ্জনতো. ইমং পেচ্চ পরিভুঞ্জিস্সামীতি সাপেক্খস্স দানং পরলোকফলাসায সাতিসযায চ পুব্বাচারৰসেন উপ্পজ্জমানায অনুভৰত্তা তণ্হুত্তরং নাম হোতীতি আহ ‘‘পঠমং তণ্হুত্তরিযদান’’ন্তি. দানং নাম বুদ্ধাদীহি পসত্থন্তি গরুং চিত্তীকারং উপট্ঠপেত্ৰা দাতব্বত্তা ‘‘দুতিযং চিত্তীকারদান’’ন্তি ৰুত্তং. পুব্বকেহি পিতুপিতামহেহি দিন্নপুব্বং কতপুব্বং জহাপেতুং নাম নানুচ্ছৰিকন্তি অত্তভাৰসভাগৰসেন হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা দাতব্বতো ‘‘ততিযং হিরোত্তপ্পদান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অহং পচামি, ন ইমে পচন্তি, নারহামি পচন্তো অপচন্তানং দানং অদাতু’’ন্তি এৰংসঞ্ঞী হুত্ৰা দেন্তো নিরৰসেসং কত্ৰা দেতীতি আহ ‘‘চতুত্থং নিরৰসেসদান’’ন্তি. ‘‘যথা তেসং পুব্বকানং ইসীনং তানি মহাযঞ্ঞকানি অহেসুং, এৰং মে অযং দানপরিভোগো ভৰিস্সতী’’তি এৰংসঞ্ঞিনো দানং দক্খিণং অরহেসু দাতব্বতো ‘‘পঞ্চমং দক্খিণেয্যদান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ইমং মে দানং দদতো চিত্তং পসীদতী’’তিআদিনা পীতিসোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা দেন্তস্স দানং সোমনস্সবাহুল্লপ্পত্তিযা সোমনস্সুপচারং নাম হোতীতি আহ ‘‘ছট্ঠং সোমনস্সুপৰিচারদান’’ন্তি ৰুত্তং.
দানমহপ্ফলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নন্দমাতাসুত্তৰণ্ণনা
৫৩. দসমে ‘‘ৰুত্থৰস্সো পৰারেত্ৰা…পে… নিক্খমী’’তি অঙ্গুত্তরভাণকানং মতেনেতং ৰুত্তং. মজ্ঝিমভাণকা পন ৰদন্তি ‘‘ভগৰা উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায জেতৰনতো ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো চারিকং নিক্খমি. তেনেৰ চ অকালে নিক্খন্তত্তা কোসলরাজাদযো ৰারেতুং আরভিংসু. পৰারেত্ৰা হি চরণং বুদ্ধাচিণ্ণ’’ন্তি. পুণ্ণায সম্মাপটিপত্তিং পচ্চাসীসন্তো ভগৰা ‘‘মম নিৰত্তনপচ্চযা ত্ৰং কিং করিস্সসী’’তি আহ. পুণ্ণাপি…পে… পব্বজীতি এত্থ সেট্ঠি ‘‘পুণ্ণায ভগৰা নিৰত্তিতো’’তি সুত্ৰা তং ভুজিস্সং কত্ৰা ধীতুট্ঠানে ঠপেসি. সা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজি, পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভি. অথস্সা সত্থা আরদ্ধৰিপস্সকভাৰং ঞত্ৰা ইমং ওভাসগাথং ৰিস্সজ্জেসি –
‘‘পুণ্ণে পূরস্সু সদ্ধম্মং, চন্দো পন্নরসো যথা;
পরিপুণ্ণায পঞ্ঞায, দুক্খস্সন্তং করিস্সসী’’তি. (থেরীগা. ৩);
সা গাথাপরিযোসানে অরহত্তং পত্ৰা অভিঞ্ঞাতা সাৰিকা অহোসি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
নন্দমাতাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাযঞ্ঞৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.
৬. অব্যাকতৰগ্গো
১-২. অব্যাকতসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫৪-৫৫. ছট্ঠৰগ্গস্স পঠমং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. দুতিযে অতীতে অত্তভাৰে নিব্বত্তকং কম্মন্তি ‘‘পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা, আযূহনা সঙ্খারা, নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৰো’’তি এৰমাগতং সপরিক্খারং পঞ্চৰিধং কম্মৰট্টমাহ. এতরহি মে অত্তভাৰো ন সিযাতি ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনাসহিতং পচ্চুপ্পন্নং পঞ্চৰিধং ৰিপাকৰট্টমাহ. যং অত্থিকন্তি যং পরমত্থতো ৰিজ্জমানকং. তেনাহ ‘‘ভূত’’ন্তি. তঞ্হি পচ্চযনিব্বত্ততায ‘‘ভূত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পজহামীতি তপ্পটিবদ্ধচ্ছন্দরাগপ্পহানেন ততো এৰ আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনৰসেন পজহামি পরিচ্চজামি. হরিতন্তন্তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৩০৩) হরিতমেৰ. অন্ত-সদ্দেন পদৰড্ঢনং কতং যথা ‘‘ৰনন্তং সুত্তন্ত’’ন্তি, অল্লতিণাদীনি আগম্ম নিব্বাযতীতি অত্থো. পথন্তন্তি মহামগ্গং. সেলন্তন্তি পব্বতং. উদকন্তন্তি উদকং. রমণীযং ৰা ভূমিভাগন্তি তিণগুম্বাদিরহিতং ৰিৰিত্তং অব্ভোকাসভূমিভাগং. অনাহারাতি অপচ্চযা নিরুপাদানা. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
অব্যাকতসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তিস্সব্রহ্মাসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. ততিযে ৰিৰিত্তানি তাদিসানি পন পরিযন্তানি অতিদূরানি হোন্তীতি আহ ‘‘অন্তিমপরিযন্তিমানী’’তি. অন্তে ভৰানি অন্তিমানি, অন্তিমানিযেৰ পরিযন্তিমানি. উভযেনপি অতিদূরতং দস্সেতি. সমন্নাহারে ঠপযমানোতি ইন্দ্রিযং সমাকারেন ৰত্তেন্তো ইন্দ্রিযসমতং পটিপাদেন্তো নাম হোতি. ৰিপস্সনাচিত্তসম্পযুত্তো সমাধি, সতিপি সঙ্খারনিমিত্তাৰিরহে নিচ্চনিমিত্তাদিৰিরহতো ‘‘অনিমিত্তো’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘অনিমিত্তন্তি বলৰৰিপস্সনাসমাধি’’ন্তি.
তিস্সব্রহ্মাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৭. সীহসেনাপতিসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫৭-৬০. চতুত্থে কুচ্ছিতো অরিযো কদরিযো. থদ্ধমচ্ছরিযসদিসং হি কুচ্ছিতং সব্বনিহীনং নত্থি সব্বকুসলানং আদিভূতস্স নিসেধনতো. সেসমেত্থ পঞ্চমাদীনি চ উত্তানত্থানেৰ.
সীহসেনাপতিসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পচলাযমানসুত্তৰণ্ণনা
৬১. অট্ঠমে আলোকসঞ্ঞং মনসি করেয্যাসীতি দিৰা ৰা রত্তিং ৰা সূরিযপজ্জোতচন্দমণিআদীনং আলোকং ‘‘আলোকো’’তি মনসি করেয্যাসি. ইদং ৰুত্তং হোতি – সূরিযচন্দালোকাদিং দিৰা রত্তিঞ্চ উপলদ্ধং যথালদ্ধৰসেনেৰ মনসি করেয্যাসি, চিত্তে ঠপেয্যাসি. যথা তে সুভাৰিতালোককসিণস্স ৰিয কসিণালোকো যদিচ্ছকং যাৰদিচ্ছকঞ্চ সো আলোকো রত্তিযং উপতিট্ঠতি, যেন তত্থ দিৰাসঞ্ঞং ঠপেয্যাসি, দিৰা ৰিয ৰিগতথিনমিদ্ধোৰ ভৰেয্যাসীতি. তেনাহ ‘‘যথা দিৰা তথা রত্তি’’ন্তি. ইতি ৰিৰটেন চেতসাতি এৰং অপিহিতেন চিত্তেন থিনমিদ্ধপিধানেন অপিহিতত্তা. অপরিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনোনদ্ধেন অসঞ্ছাদিতেন. সহোভাসন্তি সঞাণোভাসং. থিনমিদ্ধৰিনোদনআলোকোপি ৰা হোতু কসিণালোকোপি ৰা পরিকম্মালোকোপি ৰা, উপক্কিলেসালোকো ৰিয সব্বোযং আলোকো ঞাণসমুট্ঠানোৰাতি. যেসং অকরণে পুগ্গলো মহাজানিযো হোতি, তানি অৰস্সং কাতব্বানি. যানি অকাতুম্পি ৰট্টন্তি, সতি সমৰাযে কাতব্বতো তানি করণীযানীতি আহ ‘‘ইতরানি করণীযানী’’তি. অথ ৰা কত্তব্বানি কম্মানি করণং অরহন্তীতি করণীযানি. ইতরানি কিচ্চানীতিপি ৰদন্তি.
আদিনযপ্পৰত্তা ৰিগ্গাহিককথাতি ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামি, কিং ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানিস্সসি, মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৰমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো, সহিতং মে, অসহিতং তে, পুরেৰচনীযং পচ্ছা অৰচ, পচ্ছাৰচনীযং পুরে অৰচ, অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তং, আরোপিতো তে ৰাদো, নিগ্গহিতো ত্ৰমসি. চর ৰাদপ্পমোক্খায, নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’’তি (দী. নি. ১.১৮; ম. নি. ৩.৪১) এৰংপৰত্তা কথা. তত্থ সহিতং মেতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৮) ময্হং ৰচনং সহিতং সিলিট্ঠং, অত্থযুত্তং কারণযুত্তন্তি অত্থো. সহিতন্তি ৰা পুব্বাপরাৰিরুদ্ধং. অসহিতং তেতি তুয্হং ৰচনং অসহিতং অসিলিট্ঠং. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তন্তি যং তুয্হং দীঘরত্তাচিণ্ণৰসেন সুপ্পগুণং, তং ময্হং একৰচনেনেৰ ৰিপরাৰত্তং পরিৰত্তিত্ৰা ঠিতং, ন কিঞ্চি জানাসীতি অত্থো. আরোপিতো তে ৰাদোতি মযা তৰ ৰাদে দোসো আরোপিতো. চর ৰাদপ্পমোক্খাযাতি দোসমোচনত্থং চর ৰিচর, তত্থ তত্থ গন্ত্ৰা সিক্খাতি অত্থো. নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসীতি অথ সযং পহোসি, ইদানি এৰ নিব্বেঠেহীতি অত্থো.
তণ্হা সব্বসো খীযন্তি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, তস্মিং. তণ্হাসঙ্খযেতি চ ইদং ৰিসযে ভুম্মন্তি আহ ‘‘তং আরম্মণং কত্ৰা’’তি. ৰিমুত্তচিত্ততাযাতি সব্বসংকিলেসেহি ৰিপ্পযুত্তচিত্ততায. অপরভাগে পটিপদা নাম অরিযসচ্চাভিসমযো. সা সাসনচারিগোচরা পচ্চত্তং ৰেদিতব্বতোতি আহ ‘‘পুব্বভাগপ্পটিপদং সংখিত্তেন দেসেথাতি পুচ্ছতী’’তি. অকুপ্পধম্মতায খযৰযসঙ্খাতং অন্তং অতীতাতি অচ্চন্তা, সো এৰ অপরিহাযনসভাৰত্তা অচ্চন্তা নিট্ঠা অস্সাতি অচ্চন্তনিট্ঠা. তেনাহ ‘‘একন্তনিট্ঠো সততনিট্ঠোতি অত্থো’’তি. ন হি পটিৰিদ্ধস্স লোকুত্তরধম্মস্স দস্সন্নং কুপ্পন্নং নাম অত্থি. অচ্চন্তমেৰ চতূহি যোগেহি খেমো এতস্স অত্থীতি অচ্চন্তযোগক্খেমী. মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ৰুসিতত্তা তস্স চ অপরিহাযনসভাৰত্তা অচ্চন্তং ব্রহ্মচারীতি অচ্চন্তব্রহ্মচারী. তেনাহ ‘‘নিচ্চব্রহ্মচারীতি অত্থো’’তি. পরিযোসানন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযপরিযপরিযোসানং ৰট্টদুক্খপরিযোসানঞ্চ.
পঞ্চক্খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. সক্কাযসব্বঞ্হি সন্ধায ইধ ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৰুত্তং ৰিপস্সনাৰিসযস্স অধিপ্পেতত্তা. তস্মা আযতনধাতুযোপি তগ্গতিকা এৰ দট্ঠব্বা. তেনাহ ভগৰা ‘‘নালং অভিনিৰেসাযা’’তি. ন যুত্তা অভিনিৰেসায ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসানায. ‘‘অলমেৰ নিব্বিন্দিতুং অলং ৰিরজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩) ৰিয অলং-সদ্দো যুত্তত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘ন যুত্তা’’তি. সম্পজ্জন্তীতি ভৰন্তি. যদিপি ‘‘ততিযা চতুত্থী’’তি ইদং ৰিসুদ্ধিদ্ৰযং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা, তস্স পন সপচ্চযনামরূপদস্সনভাৰতো সতি চ পচ্চযপরিগ্গহে সপচ্চযত্তা অনিচ্চন্তি, নামরূপস্স অনিচ্চতায দুক্খং, দুক্খঞ্চ অনত্তাতি অত্থতো লক্খণত্তযং সুপাকটমেৰ হোতীতি আহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি ঞাতপরিঞ্ঞায অভিজানাতী’’তি. তথেৰ তীরণপরিঞ্ঞাযাতি ইমিনা অনিচ্চাদিভাৰেন নালং অভিনিৰেসাযাতি নামরূপস্স উপসংহরতি, ন অভিঞ্ঞাপঞ্ঞানং সম্ভারধম্মানং. পুরিমায হি অত্থতো আপন্নং লক্খণত্তযং গণ্হাতি সলক্খণসল্লক্খণপরত্তা তস্সা. দুতিযায সরূপতো তস্সা লক্খণত্তযারোপনৰসেন সম্মসনভাৰতো. একচিত্তক্খণিকতায অভিনিপাতমত্ততায চ অপ্পমত্তকম্পি. রূপপরিগ্গহস্স ওল়ারিকভাৰতো অরূপপরিগ্গহং দস্সেতি. দস্সেন্তো চ ৰেদনায আসন্নভাৰতো, ৰিসেসতো সুখসারাগিতায, ভৰস্সাদগধিতমানসতায চ থেরস্স ৰেদনাৰসেন নিব্বত্তেত্ৰা দস্সেতি.
খযৰিরাগোতি খযসঙ্খাতো ৰিরাগো সঙ্খারানং পলুজ্জনা. যং আগম্ম সব্বসো সঙ্খারেহি ৰিরজ্জনা হোতি, তং নিব্বানং অচ্চন্তৰিরাগো. নিরোধানুপস্সিম্হিপীতি নিরোধানুপস্সিপদেপি. এসেৰ নযোতি অতিদিসিত্ৰা তং একদেসেন ৰিৰরন্তো ‘‘নিরোধোপি হি…পে… দুৰিধোযেৰা’’তি আহ. খন্ধানং পরিচ্চজনং তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানৰসেনাতি যেনাকারেন ৰিপস্সনা কিলেসে পজহতি, তেনাকারেন তংনিমিত্তক্খন্ধে চ পজহতীতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি আহ ‘‘সা হি…পে… ৰোস্সজ্জতী’’তি. আরম্মণতোতি কিচ্চসাধনৰসেন আরম্মণকরণতো. এৰঞ্হি মগ্গতো অঞ্ঞেসং নিব্বানারম্মণানং পক্খন্দনৰোস্সগ্গাভাৰো সিদ্ধোৰ হোতি. পরিচ্চজনেন পক্খন্দনেন চাতি দ্ৰীহিপি ৰা কারণেহি. সোতি মগ্গো. সব্বেসং খন্ধানং ৰোস্সজ্জনং তপ্পটিবদ্ধসংকিলেসপ্পহানেন দট্ঠব্বং. যস্মা ৰা ৰিপস্সনাচিত্তং পক্খন্দতীতি মগ্গসম্পযুত্তচিত্তং সন্ধাযাহ. মগ্গো চ সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে খন্ধে চ পরিচ্চজতি, তস্মা যথাক্কমং ৰিপস্সনামগ্গানঞ্চ ৰসেন পক্খন্দনপরিচ্চাগৰোস্সগ্গাপি ৰেদিতব্বা. তদুভযসমঙ্গীতি ৰিপস্সনাসমঙ্গী মগ্গসমঙ্গী চ. ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিৰচনতো (পটি. ম. ১.৫২) হি যথা ৰিপস্সনায কিলেসানং পরিচ্চাগপ্পটিনিস্সগ্গো লব্ভতি, এৰং আযতিং তেহি কিলেসেহি উপ্পাদেতব্বক্খন্ধানম্পি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো ৰত্তব্বো. পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো পন মগ্গে লব্ভমানায একন্তকারণভূতায ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায ৰসেন ৰেদিতব্বো. মগ্গে পন তদুভযম্পি ঞাযাগতমেৰ নিপ্পরিযাযতোৰ লব্ভমানত্তা. তেনাহ ‘‘তদুভযসমঙ্গীপুগ্গলো’’তিআদি. পুচ্ছন্তস্স অজ্ঝাসযৰসেন ‘‘ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতী’’তি এত্থ কামুপাদানৰসেন উপাদিযনং পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘তণ্হাৰসেন ন উপাদিযতী’’তি. তণ্হাৰসেন ৰা অসতি উপাদিযনে দিট্ঠিৰসেন উপাদিযনং অনৰকাসমেৰাতি ‘‘তণ্হাৰসেন’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ন পরামসতীতি নাদিযতি. দিট্ঠিপরামাসৰসেন ৰা ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ন পরামসতি. সংখিত্তেনেৰ কথেসীতি তস্স অজ্ঝাসযৰসেন পপঞ্চং অকত্ৰা কথেসি.
পচলাযমানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. মেত্তসুত্তৰণ্ণনা
৬২. নৰমে মা, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞানন্তি (ইতিৰু. অট্ঠ. ৬২) এত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. পুঞ্ঞ-সদ্দো ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞফলে আগতো. ‘‘অৰিজ্জাগতোযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) কামরূপাৰচরসুচরিতেসু. ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) সুগতিৰিসেসভূতে উপপত্তিভৰে. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূ’’তিআদীসু (ইতিৰু. ৬০; দী. নি. ৩.৩০৫; অ. নি. ৮.৩৬) কুসলচেতনাযং. ইধ পন তেভূমককুসলধম্মে ৰেদিতব্বো. ভাযিত্থাতি এত্থ দুৰিধং ভযং ঞাণভযং, সারজ্জভযন্তি. তত্থ ‘‘যেপি তে, ভিক্খৰে, দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৰিমানেসু চিরট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৩৩) আগতং ঞাণভযং. ‘‘অহুদেৰ ভযং, অহু ছম্ভিতত্তং, অহু লোমহংসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১৮) আগতং সারজ্জভযং. ইধাপি সারজ্জভযমেৰ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৰে, দীঘরত্তং কাযৰচীসংযমো ৰত্তপ্পটিৰত্তপূরণং একাসনং একসেয্যং ইন্দ্রিযদমো ধুতধম্মেহি চিত্তস্স নিগ্গহো সতিসম্পজঞ্ঞং কম্মট্ঠানানুযোগৰসেন ৰীরিযারম্ভোতি এৰমাদীনি যানি ভিক্খুনা নিরন্তরং পৰত্তেতব্বানি পুঞ্ঞানি, তেহি মা ভাযিত্থ, মা ভযং সন্তাসং আপজ্জিত্থ. একচ্চস্স দিট্ঠধম্মসুখস্স উপরোধভযেন সম্পরাযিকনিব্বানসুখদাযকেহি পুঞ্ঞেহি মা ভাযিত্থাতি. নিস্সক্কে ইদং সামিৰচনং.
ইদানি ততো অভাযিতব্বভাৰে কারণং দস্সেন্তো ‘‘সুখস্সেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুখ-সদ্দো ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো, সুখা ৰিরাগতা লোকে’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) সুখমূলে আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখারম্মণে. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ সুখা সগ্গা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫৫) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখো পুঞ্ঞস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৮) সুখহেতুম্হি. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাপজ্জে. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩, ২০৪) নিব্বানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ম. নি. ১.২৭১; সং. নি. ২.১৫২) সুখৰেদনাযং. ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৰ ভাসিত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৰু. ৫৩) উপেক্খাৰেদনাযং. ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন সুখা ৰেদনা দুক্খা ৰেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৯) ইট্ঠসুখেসু. ‘‘সুখো ৰিপাকো পুঞ্ঞান’’ন্তিআদীসু (পেটকো. ২৩) ইট্ঠৰিপাকে. ইধাপি ইট্ঠৰিপাকে এৰ দট্ঠব্বো. ইট্ঠস্সাতিআদীসু ইচ্ছিতব্বতো চেৰ অনিট্ঠপ্পটিপক্খতো চ ইট্ঠস্স. কমনীযতো মনস্মিঞ্চ কমনতো পৰিসনতো কন্তস্স. পিযাযিতব্বতো সন্তপ্পনতো চ পিযস্স. মননীযতো মনস্স ৰড্ঢনতো চ মনাপস্সাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. যদিদং পুঞ্ঞানীতি পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৰচনং, এতং সুখস্স ইট্ঠস্স ৰিপাকস্স অধিৰচনং নামং. সুখস্সেতং যদিদং পুঞ্ঞানীতি ফলেন কারণস্স অভেদোপচারং ৰদতি. তেন কতূপচিতানং পুঞ্ঞানং অৰস্সংভাৰিফলং সুত্ৰা অপ্পমত্তেন সক্কচ্চং পুঞ্ঞানি কত্তব্বানীতি পুঞ্ঞকিরিযাযং নিযোজেতি, আদরঞ্চ নেসং তত্থ উপ্পাদেতি.
ইদানি অত্তনা সুনেত্তকালে কতেন পুঞ্ঞকম্মেন দীঘরত্তং পচ্চনুভূতং ভৰন্তরপ্পটিচ্ছন্নং উল়ারতরং পুঞ্ঞৰিপাকং উদাহরিত্ৰা তমত্থং পাকটতরং করোন্তো ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অভিজানামীতি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানামি, পচ্চক্খতো বুজ্ঝামি. দীঘরত্তন্তি চিরকালং. পুঞ্ঞানন্তি দানাদীনং কুসলধম্মানং. সত্ত ৰস্সানীতি সত্ত সংৰচ্ছরানি. মেত্তচিত্তন্তি মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসা পৰত্তীতিপি মেত্তা. লক্খণাদিতো পন হিতাকারপ্পৰত্তিলক্খণা, হিতূপসংহাররসা, আঘাতৰিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৰদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৰো ৰিপত্তি. মেত্তচিত্তং ভাৰেত্ৰাতি মেত্তাসহগতং চিত্তং, চিত্তসীসেন সমাধি ৰুত্তোতি মেত্তাসমাধিং মেতাব্রহ্মৰিহারং উপ্পাদেত্ৰা চেৰ ৰড্ঢেত্ৰা চ.
সত্ত সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পেতি সত্ত মহাকপ্পে. সংৰট্টৰিৰট্টগ্গহণেনেৰ হি সংৰট্টট্ঠাযিৰিৰট্টট্ঠাযিনোপি গহিতা. ইমং লোকন্তি কামলোকং. সংৰট্টমানে সুদন্তি সংৰট্টমানে, সুদন্তি নিপাতমত্তং, ৰিপজ্জমানেতি অত্থো. ‘‘ৰরসংৰত্তট্ঠানে সুদ’’ন্তিপি পঠন্তি. কপ্পেতি কালে. কপ্পসীসেন হি কালো ৰুত্তো, কালে খীযমানে সব্বোপি খীযতেৰ. যথাহ – ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০). ‘‘আভস্সরূপগো হোমী’’তি ৰুত্তত্তা তেজোসংৰট্টৰসেনেত্থ কপ্পৰুট্ঠানং ৰেদিতব্বং. আভস্সরূপগোতি তত্থ পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন আভস্সরব্রহ্মলোকং উপগচ্ছামীতি আভস্সরূপগো হোমি. ৰিৰট্টমানেতি সণ্ঠহমানেতি অত্থো. সুঞ্ঞং ব্রহ্মৰিমানং উপপজ্জামীতি কস্সচি সত্তস্স তত্থ নিব্বত্তস্স অভাৰতো সুঞ্ঞং যং পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্রহ্মৰিমানং আদিতো নিব্বত্ততি, তং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন উপপজ্জামি উপেমি.
ব্রহ্মাতি কামাৰচরসত্তেহি ৰিসিট্ঠট্ঠেন তথা তথা ব্রূহিতগুণতায ব্রহ্মৰিহারতো নিব্বত্তনট্ঠেন চ ব্রহ্মা. ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতেহি মহন্তো ব্রহ্মাতি মহাব্রহ্মা, ততো এৰ তে অভিভৰিত্ৰা ঠিতত্তা অভিভূ. তেহি ন কেনচিপি গুণেন অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসৰচনে নিপাতো. দস্সনতো দসো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং দস্সনসমত্থো অভিঞ্ঞাঞাণেন পস্সিতব্বং পস্সামীতি অত্থো. সেসব্রহ্মানং ইদ্ধিপাদভাৰনাবলেন অত্তনো চিত্তঞ্চ মম ৰসে ৰত্তেমীতি ৰসৰত্তী হোমীতি যোজেতব্বং. তদা কির বোধিসত্তো অট্ঠসমাপত্তিলাভীপি সমানো তথা সত্তহিতং অত্তনো পারমিপূরণঞ্চ ওলোকেন্তো তাসু এৰ দ্ৰীসু ঝানভূমীসু নিকন্তি উপ্পাদেত্ৰা মেত্তাব্রহ্মৰিহারৰসেন অপরাপরং সংসরি. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্ত ৰস্সানি…পে… ৰসৰত্তী’’তি.