৮. অত্তন্তপসুত্তৰণ্ণনা
১৯৮. অট্ঠমে আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰো. ইধ পন যো পরো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পরন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. দিট্ঠেতি পচ্চক্খভূতে. ধম্মেতি উপাদানক্খন্ধধম্মে. তত্থ হি অত্তা ভৰতি, অত্তসঞ্ঞাদিট্ঠি ভৰতীতি অত্তভাৰসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে’’তি. ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে দরথপরিল়াহজননেন সন্তাপনকিলেসানং.
পরেসং হননঘাতনাদিনা রোদাপনতো লুদ্দো. তথা ৰিঘাতকভাৰেন কাযচিত্তানং ৰিদালনতো দারুণো. থদ্ধহদযো কক্খল়ো. বন্ধনাগারে নিযুত্তো বন্ধনাগারিকো.
খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কাতব্বঅভিসেকেন. সন্থাগারন্তি সন্থারৰসেন কতং অগারং যঞ্ঞাগারং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমিস্সেন তেলেন. যমকস্নেহেন হি এসা তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৰচ্ছভাৰং তরিত্ৰা ঠিতো ৰচ্ছতরো. পরিক্খেপকরণত্থাযাতি নৰমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৰেদিযা পরিক্খিপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৰসেসযঞ্ঞট্ঠানে.
দূরসমুস্সারিতমানস্সেৰ সাসনে সম্মাপটিপত্তি সম্ভৰতি, ন মানজাতিকস্সাতি আহ ‘‘নিহতমানত্তা’’তি. উস্সন্নত্তাতি বহুভাৰতো. ভোগারোগ্যাদিৰত্থুকা মদা সুপ্পহিযা হোন্তি নিমিত্তস্স অৰট্ঠানতো, ন তথা কুলৰিজ্জামদাতি খত্তিযব্রাহ্মণকুলানং পব্বজিতানম্পি জাতিৰিজ্জা নিস্সায মানজপ্পনং দুপ্পজহন্তি আহ ‘‘যেভুয্যেন হি…পে… মানং করোন্তী’’তি. ৰিজাতিতাযাতি নিহীনজাতিতায. পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তীতি সুৰিসুদ্ধং কত্ৰা সীলং রক্খিতুং ন সক্কোন্তি. সীলৰসেন হি সাসনে পতিট্ঠহন্তি. পতিট্ঠাতুন্তি ৰা সচ্চপ্পটিৰেধেন লোকুত্তরায পতিট্ঠায পতিট্ঠাতুং. যেভুয্যেন হি উপনিস্সযসম্পন্না সুজাতাযেৰ হোন্তি, ন দুজ্জাতা.
পরিসুদ্ধন্তি রাগাদীনং অচ্চন্তমেৰ পহানদীপনতো নিরুপক্কিলেসতায সব্বসো ৰিসুদ্ধং. সদ্ধং পটিলভতীতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৰসেন সদ্দহতি. ৰিঞ্ঞুজাতিকানঞ্হি ধম্মসম্পত্তিগ্গহণপুব্বিকা সদ্ধাসিদ্ধি ধম্মপ্পমাণধম্মপ্পসন্নভাৰতো. জাযম্পতিকাতি ঘরণিপতিকা. কামং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি ৰুত্তে ঘরসামিকঘরসামিনিৰসেন দ্ৰিন্নংযেৰ গহণং ৰিঞ্ঞাযতি, যস্স পন পুরিসস্স অনেকা পজাপতিযো হোন্তি, তত্থ কিং ৰত্তব্বন্তি একাযপি সংৰাসো সম্বাধোতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৰে’’তি ৰুত্তং. রাগাদিনা সকিঞ্চনট্ঠেন, খেত্তৰত্থুআদিনা সপলিবোধট্ঠেন রাগরজাদীনং আগমনপথতাপি উপ্পজ্জনট্ঠানতা এৰাতি দ্ৰেপি ৰণ্ণনা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. অলগ্গনট্ঠেনাতি অসজ্জনট্ঠেন অপ্পটিবদ্ধভাৰেন. এৰং অকুসলকুসলপ্পৰত্তীনং ঠানভাৰেন ঘরাৰাসপব্বজ্জানং সম্বাধব্ভোকাসতং দস্সেত্ৰা ইদানি কুসলপ্পৰত্তিযাযেৰ অট্ঠানট্ঠানভাৰেন তেসং তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং.
সঙ্খেপকথাতি ৰিসুং ৰিসুং পদুদ্ধারং অকত্ৰা সঙ্খেপতো অত্থৰণ্ণনা. একম্পি দিৰসন্তি একদিৰসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৰাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৰা. কিলেসমলেন অমলিনন্তি তণ্হাসংকিলেসাদিৰসেন অসংকিলিট্ঠং কত্ৰা. পরিদহিত্ৰাতি নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ. অগারৰাসো অগারং উত্তরপদলোপেন, তস্স ৰড্ঢিআৰহং অগারস্স হিতং.
ভোগক্খন্ধোতি ভোগরাসি ভোগসমুদাযো. আবন্ধনট্ঠেনাতি পুত্তো নত্তাতিআদিনা পেমৰসেন সপরিচ্ছেদৰসেন বন্ধনট্ঠেন. অম্হাকমেতেতি ঞাযন্তীতি ঞাতী, পিতামহপিতুপুত্তাদিৰসেন পরিৰত্তনট্ঠেন পরিৰট্টো. সামঞ্ঞৰাচীপি সিক্খা-সদ্দো আজীৰসদ্দসন্নিধানতো উপরিৰুচ্চমানৰিসেসাপেক্খায চ ৰিসেসনিৰিট্ঠোৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা’’তি. সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, সহ আজীৰন্তি এত্থাতি সাজীৰো. সিক্খনভাৰেনাতি সিক্খায সাজীৰে চ সিক্খনভাৰেন. সিক্খং পরিপূরেন্তোতি সীলসংৰরং পরিপূরেন্তো. সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তোতি ‘‘নামকাযো, পদকাযো, নিরুত্তিকাযো, ব্যঞ্জনকাযো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৩৯) ৰুত্তং সিক্খাপদং ভগৰতো চ ৰচনং অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰাতি অত্থো. ইদমেৰ চ ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৰুত্তং, তত্থ সাজীৰানং অৰীতিক্কমো সিক্খাপারিপূরিযা পচ্চযো. ততো হি যাৰ মগ্গা সিক্খাপারিপূরী হোতীতি.
অনুপ্পদাতাতি অনুবলপ্পদাতা, অনুৰত্তনৰসেন ৰা পদাতা. কস্স পন অনুৰত্তনং পদানঞ্চাতি? ‘‘সহিতান’’ন্তি ৰুত্তত্তা সন্ধানস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সন্ধানানুপ্পদাতা’’তি. যস্মা পন অনুৰত্তনৰসেন সন্ধানস্স পদানং আধানং আরক্খনং ৰা দল়্হকরণং হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা’’তিআদি. আরমন্তি এত্থাতি আরামো, রমিতব্বট্ঠানং. যস্মা পন আ-কারেন ৰিনাপি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সমগ্গরামোতিপি পাল়ি, অযমেৰত্থো’’তি.
এত্থাতি –
‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একারো ৰত্ততী রথো;
অনীঘং পস্স আযন্তং, ছিন্নসোতং অবন্ধন’’ন্তি. (সং. নি. ৪.৩৪৭; উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫) –
ইমিস্সা গাথায. সীলঞ্হেত্থ নেলঙ্গন্তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘চিত্তো গহপতি, নেলঙ্গন্তি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৪৭). সুকুমারাতি অপ্ফরুসতায মুদুকা. পুরস্স এসাতি এত্থ পুর-সদ্দো তন্নিৰাসিৰাচকো দট্ঠব্বো – ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘নগরৰাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপো. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তৰুড্ঢিকরা’’তি.
কালৰাদীতিআদি সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতস্স পটিপত্তিদস্সনং. অত্থসংহিতাপি হি ৰাচা অযুত্তকালপ্পযোগেন অত্থাৰহা ন সিযাতি অনত্থৰিঞ্ঞাপনৰাচং অনুলোমেতি, তস্মা সম্ফপ্পলাপং পজহন্তেন অকালৰাদিতা পরিহরিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘কালৰাদী’’তি. কালেন ৰদন্তেনপি উভযানত্থসাধনতো অভূতং পরিৰজ্জেতব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৰাদী’’তি. ভূতঞ্চ ৰদন্তেন যং ইধলোকপরলোকহিতসম্পাদকং, তদেৰ ৰত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অত্থৰাদী’’তি ৰুত্তং. অত্থং ৰদন্তেনপি লোকিযধম্মসন্নিস্সিতমেৰ অৰত্ৰা লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰত্তব্বন্তি দস্সনত্থং ‘‘ধম্মৰাদী’’তি ৰুত্তং. যথা চ অত্থো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ৰিনযৰাদী’’তি ৰুত্তং. পঞ্চন্নঞ্হি সংৰরৰিনযানং পঞ্চন্নঞ্চ পহানৰিনযানং ৰসেন ৰুচ্চমানো অত্থো নিব্বানাধিগমনহেতুভাৰতো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতীতি. এৰং গুণৰিসেসযুত্তোৰ অত্থো ৰুচ্চমানো দেসনাকোসল্লে সতি সোভতি, কিচ্চকরো চ হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ‘‘নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা’’তি ৰুত্তং. ইদানি তং দেসনাকোসল্লং ৰিভাৰেতুং ‘‘কালেনা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছাদিৰসেন হি ওতিণ্ণৰাচাৰত্থুস্মিং একংসাদিব্যাকরণৰিভাগং সল্লক্খেত্ৰা ঠপনাহেতূদাহরণসন্দস্সনাদিং তংতংকালানুরূপং ৰিভাৰেন্তিযা পরিমিতপরিচ্ছিন্নরূপায ৰিপুলতরগম্ভীরোদারপরমত্থৰিত্থারসঙ্গাহিকায কথায ঞাণবলানুরূপং পরে যাথাৰতো ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘দেসনাকুসলো’’তি ৰুচ্চতীতি এৰমেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.
এৰং পটিপাটিযা সত্ত মূলসিক্খাপদানি ৰিভজিত্ৰা অভিজ্ঝাদিপ্পহানং ইন্দ্রিযসংৰরজাগরিযানুযোগেহি ৰিভাৰেতুং তম্পি নীহরিত্ৰা আচারসীলস্সেৰ ৰিভজনৰসেন পাল়ি পৰত্তাতি তদত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বীজানং গামো সমূহো বীজগামো. ভূতানং জাতানং নিব্বত্তানং রুক্খগচ্ছলতাদীনং সমূহো ভূতগামো. ননু চ রুক্খাদযো চিত্তরহিততায ন জীৰা, চিত্তরহিততা চ পরিপ্ফন্দাভাৰতো ছিন্নে ৰিরুহনতো ৰিসদিসজাতিভাৰতো চতুযোনিঅপরিযাপন্নতো চ ৰেদিতব্বা, ৰুদ্ধি পন পৰাল়সিলালৰণানম্পি ৰিজ্জতীতি ন তেসং জীৰভাৰে কারণং, ৰিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পরিকপ্পনামত্তং সুপনং ৰিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহল়াদযো, অথ কস্মা বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতি ইচ্ছিতাতি? সমণসারুপ্পতো তন্নিৰাসিসত্তানুরক্খণতো চ. তেনেৰাহ – ‘‘জীৰসঞ্ঞিনো হি মোঘপুরিস মনুস্সা রুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি. ৮৯).
মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ফল়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহনসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজ-সদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৰত্ততীতি মূলাদিতো নিৰত্তনত্থং একেন বীজ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘রূপরূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩২৭) চ যথা. কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা বীজগামো এৰ নিদ্দিট্ঠোতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হা ‘‘মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজ’’ন্তি. তত্থ পুরিমেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো. দুৰিধোপেস মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্চৰিধস্সা’’তিআদি. নীলতিণরুক্খাদিকস্সাতি অল্লতিণস্স চেৰ অল্লরুক্খাদিকস্স চ. আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদীনং সঙ্গহো.
একং ভত্তং একভত্তং, তং অস্স অত্থীতি একভত্তিকো. সো পন রত্তিভোজনেনপি সিযাতি তন্নিৰত্তনত্থং আহ ‘‘রত্তূপরতো’’তি. এৰম্পি অপরণ্হভোজীপি সিযা একভত্তিকোতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘ৰিরতো ৰিকালভোজনা’’তি ৰুত্তং. অরুণুগ্গমনতো পট্ঠায যাৰ মজ্ঝন্হিকা অযং বুদ্ধাদীনং অরিযানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো ভোজনস্স কালো নাম, তদঞ্ঞো ৰিকালো. অট্ঠকথাযং পন দুতিযপদেন রত্তিভোজনস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘‘অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নামা’’তি ৰুত্তং.
দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৰংপকারে দস্সেতি. অঞ্ঞেহি গাহাপনে উপনিক্খিত্তসাদিযনে চ পটিগ্গহণত্থো লব্ভতীতি ‘‘নেৰ তং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গহাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা তিৰিধং পটিগ্গহণং কাযেন, ৰাচায, মনসাতি. তত্থ কাযেন পটিগ্গহণং উগ্গণ্হনং, ৰাচায পটিগ্গহণং উগ্গহাপনং, মনসা পটিগ্গহণং সাদিযনন্তি তিৰিধম্পি পটিগ্গহণং একজ্ঝং গহেত্ৰা পটিগ্গহণাতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নেৰ তং উগ্গণ্হাতী’’তিআদি. এস নযো আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতিআদীসুপি. নীৰারাদিউপধঞ্ঞস্স সালিআদিমূলধঞ্ঞন্তোগধত্তা ৰুত্তং ‘‘সত্তৰিধস্সা’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চ ৰসানি ভেসজ্জানি অচ্ছৰসং, মচ্ছৰসং, সুসুকাৰসং, সূকরৰসং, গদ্রভৰস’’ন্তি (মহাৰ. ২৬২) ৰুত্তত্তা ইদং ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং নাম. তস্স পন ‘‘কালে পটিগ্গহিত’’ন্তি (মহাৰ. ২৬২) ৰুত্তত্তা পটিগ্গহণং ৰট্টতি সতি পচ্চযেতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা’’তি.
সারুপ্পেন ৰঞ্চনং রূপকূটং, পতিরূপেন ৰঞ্চনাতি অত্থো. অঙ্গেন অত্তনো সরীরাৰযৰেন ৰঞ্চনং অঙ্গকূটং. গণ্হনৰসেন ৰঞ্চনং গহণকূটং. পটিচ্ছন্নং কত্ৰা ৰঞ্চনং পটিচ্ছন্নকূটং. অক্কমতীতি নিপ্পীল়েতি, পুব্বভাগে অক্কমতীতি সম্বন্ধো. হদযন্তি নাল়িআদিমানভাজনানং অব্ভন্তরং. তেলাদীনং নাল়িআদীহি মিননকালে উস্সাপিতা সিখাযেৰ সিখাভেদো, তস্সা হাপনং. কেচীতি সারসমাসাচরিযা উত্তরৰিহারৰাসিনো চ.
ৰধোতি মুট্ঠিপ্পহারকসাতাল়নাদীহি হিংসনং, ৰিহেঠনন্তি অত্থো. ৰিহেঠনত্থোপি হি ৰধ-সদ্দো দিস্সতি ‘‘অত্তানং ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা রোদতী’’তিআদীসু. যথা হি অপটিগ্গহভাৰসামঞ্ঞে সতিপি পব্বজিতেহি অপ্পটিগ্গহিতব্বৰত্থুৰিসেসভাৰসন্দস্সনত্থং ইত্থিকুমারিদাসিদাসাদযো ৰিভাগেন ৰুত্তা, এৰং পরস্সহরণভাৰতো অদিন্নাদানভাৰসামঞ্ঞে সতিপি তুলাকূটাদযো অদিন্নাদানৰিসেসভাৰদস্সনত্থং ৰিভাগেন ৰুত্তা. ন এৰং পাণাতিপাতপরিযাযস্স ৰধস্স পুন গহণে পযোজনং অত্থি, তত্থ সযংকারো, ইধ পরংকারোতি চ ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘কাযৰচিপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা ছপ্পযোগা’’তি (দী. নি. টী. ১.১০) ৰচনতো, তস্মা যথাৰুত্তো এৰমেত্থ অত্থো যুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰধোতি মারণ’’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পোথনমেৰ সন্ধাযাতি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং মারণসদ্দস্স ৰিহিংসনেপি দিস্সনতো.
চীৰরপিণ্ডপাতানং যথাক্কমং কাযকুচ্ছিপরিহরণমত্তজোতনাযং অৰিসেসতো অট্ঠন্নং পরিক্খারানং তপ্পযোজনতা সম্ভৰতীতি দস্সেন্তো ‘‘তে সব্বেপী’’তিআদিমাহ. এতেপীতি নৰপরিক্খারিকাদযোপি অপ্পিচ্ছা চ সন্তুট্ঠা চ. ন হি তত্তকেন মহিচ্ছতা অসন্তুট্ঠিতা হোতীতি.
চতূসু দিসাসু সুখং ৰিহরতি, ততো এৰ সুখৰিহারট্ঠানভূতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতি চাতুদ্দিসো. তত্থ চাযং সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ভযেন নপ্পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. দ্ৰাদসৰিধস্স সন্তোসস্স ৰসেন সন্তুস্সনতো সন্তুস্সমানো. ইতরীতরেনাতি উচ্চাৰচেন পরিস্সযানং বাহিরানং সীহব্যগ্ঘাদীনং, অব্ভন্তরানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তূপদ্দৰানং অভিভৰনতো পরিস্সযানং সহিতা. বন্ধনভাৰকরভযাভাৰেন অচ্ছম্ভি. একো অসহাযো. ততো এৰ খগ্গমিগসিঙ্গসদিসতায খগ্গৰিসাণকপ্পো চরেয্যাতি অত্থো.
ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৰা সকুণো গন্তুং ন সক্কোতীতি পক্খি-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা সকুণো পাল়িযং ৰুত্তোতি আহ ‘‘পক্খযুত্তো সকুণো’’তি. যস্স সন্নিধিকারপরিভোগো কিঞ্চি ঠপেতব্বং সাপেক্খাঠপনঞ্চ নত্থি, তাদিসো অযং ভিক্খূতি দস্সেন্তো ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তিআদিমাহ. অরিযন্তি অপেন্তি ততো দোসা, তেহি ৰা আরকাতি অরিযোতি আহ ‘‘অরিযেনাতি নিদ্দোসেনা’’তি. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনি. নিদ্দোসসুখন্তি নিরামিসসুখং কিলেসৰজ্জরহিতত্তা.
যথাৰুত্তে সীলসংৰরে পতিট্ঠিতস্সেৰ ইন্দ্রিযসংৰরো ইচ্ছিতব্বো তদধিট্ঠানতো তস্স চ পরিপালকভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খূ’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদিপদেসু. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ন নিমিত্তগ্গাহীতি ইত্থিপুরিসনিমিত্তং ৰা সুভনিমিত্তাদিকং ৰা কিলেসৰত্থুভূতং নিমিত্তং ন গণ্হাতি, দিট্ঠমত্তেযেৰ সণ্ঠাতি. নানুব্যঞ্জনগ্গাহীতি কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো পাকটভাৰকরণতো অনুব্যঞ্জনন্তিলদ্ধৰোহারং হত্থপাদসিতহসিতকথিতৰিলোকিতাদিভেদং আকারং ন গণ্হাতি. যং তত্থ ভূতং, তদেৰ গণ্হাতি. যত্ৰাধিকরণমেনন্তিআদিম্হি যংকারণা যস্স চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্স হেতু এতং পুগ্গলং সতিকৰাটেন চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং অপিহিতচক্খুদ্ৰারং হুত্ৰা ৰিহরন্তং এতে অভিজ্ঝাদযো ধম্মা অন্ৰস্সৰেয্যুং অনুপ্পবন্ধেয্যুং. তস্স সংৰরায পটিপজ্জতীতি তস্স চক্খুন্দ্রিযস্স সতিকৰাটেন পিদহনত্থায পটিপজ্জতি. এৰং পটিপজ্জন্তোযেৰ চ ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি ৰুচ্চতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এৰমিদং সঙ্খেপতো রূপাদীসু কিলেসানুবন্ধনিমিত্তাদিগ্গাহপরিৰজ্জনলক্খণং ইন্দ্রিযসংৰরং সীলং ৰেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাসু (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কিলেসেহি অনৰসিত্তসুখন্তিআদীসু রূপাদীসু নিমিত্তাদিগ্গাহপরিৰজ্জনলক্খণত্তা ইন্দ্রিযসংৰরস্স কিলেসেহি অনৰসিত্তসুখতা অৰিকিণ্ণসুখতা চস্স ৰুত্তা.
অভিক্কমনং অভিক্কন্তো, পুরতো গমনং. পটিক্কমনং পটিক্কন্তো, পচ্চাগমনং. তদুভযম্পি চতূসু ইরিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৰ পুরতো কাযং অভিহরন্তো অভিক্কমতি নাম, পটিনিৰত্তেন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৰ কাযং পুরতো ওণমন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৰ আসনস্স পুরিমঅঙ্গাভিমুখো সংসরন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছিমং অঙ্গপ্পদেসং পচ্চাসংসরন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জাযপি এসেৰ নযো.
সাত্থকসম্পজঞ্ঞন্তিআদীসু সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তং ঞাণং. ধম্মতো ৰড্ঢিসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৰত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদিসাত্থকস্স সম্পজঞ্ঞং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকারাৰহস্স সম্পজঞ্ঞং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচারগোচরে, অঞ্ঞত্থাপি পৰত্তেসু অৰিজহিতকম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তত্থ (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯) অভিক্কমনচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অগন্ত্ৰা ‘‘কিন্নু মে এত্থ গতেন অত্থো অত্থি নত্থী’’তি অত্থানত্থং পরিগ্গহেত্ৰা অত্থপরিগ্গহণং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ চ অত্থোতি চেতিযদস্সনবোধিদস্সনসঙ্ঘদস্সনথেরদস্সনঅসুভদস্সনাদিৰসেন ধম্মতো ৰড্ঢি. চেতিযং ৰা বোধিং ৰা দিস্ৰাপি হি বুদ্ধারম্মণং, সঙ্ঘদস্সনেন সঙ্ঘারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযৰযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. থেরে দিস্ৰা তেসং ওৰাদে পতিট্ঠায অসুভং দিস্ৰা তত্থ পঠমজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযৰযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি, তস্মা এতেসং দস্সনং ‘‘সাত্থক’’ন্তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘আমিসতোপি ৰড্ঢি অত্থোযেৰ তং নিস্সায ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায পটিপন্নত্তা’’তি ৰদন্তি.
তস্মিং পন গমনে সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গহেত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. সেয্যথিদং – চেতিযদস্সনং তাৰ সাত্থং. সচে পন চেতিযস্স মহাপূজায দসদ্ৰাদসযোজনন্তরে পরিসা সন্নিপতন্তি, অত্তনো ৰিভৰানুরূপং ইত্থিযোপি পুরিসাপি অলঙ্কতপটিযত্তা চিত্তকম্মরূপকানি ৰিয সঞ্চরন্তি. তত্র চস্স ইট্ঠে আরম্মণে লোভো, অনিট্ঠে পটিঘো, অসমপেক্খনে মোহো উপ্পজ্জতি, কাযসংসগ্গাপত্তিং ৰা আপজ্জতি, জীৰিতব্রহ্মচরিযানং ৰা অন্তরাযো হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি, ৰুত্তপ্পকারঅন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. বোধিদস্সনেপি এসেৰ নযো. সঙ্ঘদস্সনম্পি সাত্থং. সচে পন অন্তোগামে মহামণ্ডপং কারেত্ৰা সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং করোন্তেসু মনুস্সেসু ৰুত্তপ্পকারেনেৰ জনসন্নিপাতো চেৰ অন্তরাযো চ হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং, অন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. মহাপরিসাপরিৰারানং থেরানং দস্সনেপি এসেৰ নযো. অসুভদস্সনম্পি সাত্থং মগ্গফলাধিগমহেতুভাৰতো. দন্তকট্ঠত্থায সামণেরং গহেত্ৰা গতদহরভিক্খুনো ৰত্থুপেত্থ কথেতব্বং. এৰং সাত্থম্পি পনেতং পুরিসস্স মাতুগামাসুভং অসপ্পাযং, মাতুগামস্স চ পুরিসাসুভং. সভাগমেৰ সপ্পাযন্তি এৰং সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং নাম.
এৰং পরিগ্গহিতসাত্থকসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু অত্তনো চিত্তরুচিযং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচরং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খাচারগোচরে তং গহেত্ৰাৰ গমনং গোচরসম্পজঞ্ঞং নাম.
অভিক্কমাদীসু পন অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তং এৰং ৰেদিতব্বং – ইধ ভিক্খু অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা যথা অন্ধপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু ‘‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা, ‘‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো ‘‘অভিক্কমামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি, ইতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিসঙ্ঘাটো অভিক্কমতি, তস্সেৰং অভিক্কমতো একেকপদুদ্ধরণে পথৰীধাতু, আপোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো. তথা অতিহরণৰীতিহরণেসু. ৰোস্সজ্জনে তেজোধাতু, ৰাযোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা বলৰতিযো. তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসু. তত্থ উদ্ধরণে পৰত্তা রূপারূপধম্মা অতিহরণং ন পাপুণন্তি, তথা অতিহরণে পৰত্তা ৰীতিহরণং, ৰীতিহরণে পৰত্তা ৰোস্সজ্জনং, ৰোস্সজ্জনে পৰত্তা সন্নিক্খেপনং, সন্নিক্খেপনে পৰত্তা সন্নিরুম্ভনং ন পাপুণন্তি. তত্থ তত্থেৰ পব্বপব্বং সন্নিসন্ধি ওধিওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলং ৰিয পটপটাযন্তা ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি, কস্স ৰা একস্স অভিক্কমনং? পরমত্থতো হি ধাতূনংযেৰ গমনং, ধাতূনং ঠানং, ধাতূনং নিসজ্জনং, ধাতূনং সযনং. তস্মিং তস্মিঞ্হি কোট্ঠাসে সদ্ধিং রূপেন –
‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতি;
অৰীচিমনুসম্বন্ধো, নদীসোতোৰ ৰত্ততী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৬৮);
এৰং অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নামাতি. পচ্চযসম্পত্তিন্তি পচ্চযপারিপূরিং. ইমে চত্তারোতি সীলসংৰরো, সন্তোসো, ইন্দ্রিযসংৰরো, সতিসম্পজঞ্ঞন্তি ইমে চত্তারো অরঞ্ঞৰাসস্স সম্ভারা. ৰত্তব্বতং আপজ্জতীতি ‘‘অসুকস্স ভিক্খুনো অরঞ্ঞে তিরচ্ছানগতানং ৰিয ৰনচরকানং ৰিয চ নিৰাসমত্তমেৰ, ন অরঞ্ঞৰাসানুচ্ছৰিকা কাচি সম্মাপটিপত্তী’’তি অপৰাদৰসেন ৰত্তব্বতং, আরঞ্ঞকেহি ৰা তিরচ্ছানগতেহি ৰনচরকৰিসভাগজনেহি ৰিপ্পটিপত্তিৰসেন ৰত্থব্বতং আপজ্জতি. ভেরৰসদ্দং সাৰেন্তি, তাৰতা অপলাযন্তানং হত্থেহি সীসং…পে… করোন্তি. কাল়কসদিসত্তা কাল়কং, ৰীতিক্কমসঙ্খাতং থুল্লৰজ্জং. তিলকসদিসত্তা তিলকং, মিচ্ছাৰিতক্কসঙ্খাতং অণুমত্তৰজ্জং. তন্তি পীতিং. ৰিভূতভাৰেন উপট্ঠানতো খযতো সম্মসন্তো.
ৰিৰিত্তন্তি জনৰিৰিত্তং. তেনাহ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি. তং পন জনসদ্দনিগ্ঘোসাভাৰেন ৰেদিতব্বং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্সাতি আহ ‘‘অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো’’তি. এতদেৰাতি নিস্সদ্দতংযেৰ. ৰিহারো পাকারপরিচ্ছিন্নো সকলো আৰাসো. অড্ঢযোগো দীঘপাসাদো, ‘‘গরুল়সণ্ঠানপাসাদো’’তিপি ৰদন্তি. পাসাদো চতুরস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. অট্টো পটিরাজূনং পটিবাহনযোগ্গো চতুপ্পঞ্চভূমকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়ো এককূটসঙ্গহিতো অনেককোণৰন্তো পতিস্সযৰিসেসো. অপরো নযো – ৰিহারো নাম দীঘমুখপাসাদো. অড্ঢযোগো একপস্সচ্ছদনকসেনাসনং. তস্স কির একপস্সে ভিত্তি উচ্চতরা হোতি, ইতরপস্সে নীচা. এতেন তং একপস্সচ্ছদনকং হোতি. পাসাদো নাম আযতচতুরস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনং চন্দিকঙ্গণযুত্তং. গুহা নাম কেৰলা পব্বতগুহা. লেণং দ্ৰারবদ্ধং পব্ভারং. মণ্ডপোতি সাখামণ্ডপো. আৰসথভূতং সেনাসনং ৰিহরিতব্বট্ঠেন ৰিহারসেনাসনং. মসারকাদি মঞ্চপীঠং তত্থ অত্থরিতব্বভিসি উপধানঞ্চ মঞ্চপীঠসম্বন্ধতো মঞ্চপীঠসেনাসনং. চিমিলিকাদি ভূমিযং সন্থরিতব্বতায সন্থতসেনাসনং. অভিসঙ্খতাভাৰতো কেৰলং সযনস্স নিসজ্জায চ ওকাসভূতং রুক্খমূলাদি পটিক্কমিতব্বট্ঠানং ওকাসসেনাসনং. সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰাতি ‘‘ৰিৰিত্তং সেনাসন’’ন্তি ইমিনা সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰ সামঞ্ঞজোতনাভাৰতো.
যদি এৰং কস্মা ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি. ভিক্খুনীনং ৰসেন আগতন্তি ইদং ৰিনযে তথা আগতং সন্ধায ৰুত্তং, অভিধম্মেপি (ৰিভ. ৫২৯) পন ‘‘অরঞ্ঞন্তি নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখিলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি আগতমেৰ. তত্থ হি যং ন গামপ্পদেসন্তোগধং, তং অরঞ্ঞন্তি নিপ্পরিযাযৰসেন তথা ৰুত্তং. ধুতঙ্গনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১) যং ৰুত্তং, তং যুত্তং, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. রুক্খমূলন্তি রুক্খসমীপং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তি. সেল-সদ্দো অৰিসেসতো পব্বতপরিযাযোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পব্বতন্তি সেল’’ন্তি, ন সিলামযমেৰ. পংসুমযাদিকো হি তিৰিধোপি পব্বতো এৰাতি. ৰিৰরন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানং মিথো আসন্নতরে ঠিতানং ওৰরকাদিসদিসং ৰিৰরং. একস্মিংযেৰ ৰা পব্বতে. উমঙ্গসদিসন্তি সুদুঙ্গাসদিসং. মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানন্তি পকতিসঞ্চারৰসেন মনুস্সেহি ন সঞ্চরিতব্বট্ঠানং. আদি-সদ্দেন ‘‘ৰনপত্থন্তি ৰনসণ্ডানমেতং সেনাসনানং অধিৰচনং. ৰনপত্থন্তি ভিংসনকানমেতং. ৰনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং. ৰনপত্থন্তি পরিযন্তানমেতং. ৰনপত্থন্তি ন মনুস্সূপচারানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তি (ৰিভ. ৫৩১) ইমং পাল়িপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. অচ্ছন্নন্তি কেনচি ছদনেন অন্তমসো রুক্খসাখাযপি ন ছাদিতং. নিক্কড্ঢিত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. পব্ভারলেণসদিসেতি পব্ভারসদিসে, লেণসদিসে ৰা.
পিণ্ডপাতপরিযেসনং পিণ্ডপাতো উত্তরপদলোপেনাতি আহ ‘‘পিণ্ডপাতপরিযেসনতো পটিক্কন্তো’’তি. পল্লঙ্কন্তি এত্থ পরি-সদ্দো সমন্ততোতি এতস্মিং অত্থে, তস্মা ৰামোরুং দক্খিণোরুঞ্চ সমং ঠপেত্ৰা উভো পাদে অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধে কত্ৰা নিসজ্জা পল্লঙ্কন্তি আহ ‘‘সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসন’’ন্তি. ঊরূনং বন্ধনৰসেন নিসজ্জা পল্লঙ্কং. আভুজিত্ৰাতি চ যথা পল্লঙ্কৰসেন নিসজ্জা হোতি, এৰং উভো পাদে আভুজিতে সমিঞ্জিতে কত্ৰা. তং পন উভিন্নং পাদানং তথাসম্বন্ধতাকরণন্তি আহ ‘‘বন্ধিত্ৰা’’তি. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জাৰচনেনেৰ বোধিতন্তি উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযোতি আহ ‘‘উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা’’তি. তং পন উজুকং ঠপনং সরূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠারসা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পরিপততীতি ন ৰিগচ্ছতি ৰীথিং ন লঙ্ঘেতি, ততো এৰ পুব্বেনাপরং ৰিসেসসম্পত্তিযা কম্মট্ঠানং ৰুদ্ধিং ফাতিং গচ্ছতি. পরিমুখন্তি এত্থ পরি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি অত্থো. সমীপত্থো ৰা পরি-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘মুখসমীপে ৰা কত্ৰা’’তি আহ. এত্থ চ যথা ‘‘ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তিআদিনা ভাৰনানুরূপং সেনাসনং দস্সিতং, এৰং নিসীদতীতি ইমিনা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিযো সন্তো ইরিযাপথো দস্সিতো. ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা’’তি ইমিনা নিসজ্জায দল়্হভাৰো. ‘‘পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি ইমিনা আরম্মণপরিগ্গহূপাযো.
পরীতি পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬, ২০) ৰিয. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো ‘‘সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয. পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো হি নিয্যানট্ঠো, তস্মা পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৰা, পরমসতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো.
অভিজ্ঝাযতি গিজ্ঝতি অভিকঙ্খতি এতাযাতি অভিজ্ঝা, লোভো. লুজ্জনট্ঠেনাতি ভিজ্জনট্ঠেন, খণে খণে ভিজ্জনট্ঠেনাতি অত্থো. ৰিক্খম্ভনৰসেনাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনং অনুপ্পাদনং অপ্পৰত্তনং পটিপক্খেন সুপ্পহীনত্তা. পহীনত্তাতি চ পহীনসদিসতং সন্ধায ৰুত্তং ঝানস্স অনধিগতত্তা. তথাপি নযিদং চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিয সভাৰতো ৰিগতাভিজ্ঝং, অথ খো ভাৰনাৰসেন. তেনাহ ‘‘ন চক্খুৰিঞ্ঞাণসদিসেনা’’তি. এসেৰ নযোতি যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সভাৰেন ৰিগতাভিজ্ঝং অব্যাপন্নঞ্চ ন ভাৰনায ৰিক্খম্ভিতত্তা, ন এৰমিদং. ইদং পন চিত্তং ভাৰনায পরিসোধিতত্তা অব্যাপন্নং ৰিগতথিনমিদ্ধং অনুদ্ধতং নিব্বিচিকিচ্ছঞ্চাতি অত্থো. পুরিমপকতিন্তি পরিসুদ্ধপণ্ডরসভাৰং. ‘‘যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২; ৰিভ. ৫৪৬) থিনস্স, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৩; ৰিভ. ৫৪৬) চ মিদ্ধস্স অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠত্তা ৰুত্তং ‘‘থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞ’’ন্তি. সতিপি হি অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিপ্পযোগে চিত্তকাযলহুতাদীনং ৰিয চিত্তচেতসিকানং যথাক্কমং তংতংৰিসেসস্স যা তেসং অকল্যতাদীনং ৰিসেসপচ্চযতা, অযমেতেসং সভাৰোতি দট্ঠব্বং. আলোকসঞ্ঞীতি এত্থ অতিসযত্তৰিসিট্ঠঅত্থিঅত্থাৰবোধকোযমীকারোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রত্তিম্পি…পে… সমন্নাগতো’’তি. ইদং উভযন্তি সতিসম্পজঞ্ঞমাহ.
অতিক্কমিত্ৰাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পজহিত্ৰা. কথমিদং কথমিদন্তি পৰত্তিযা কথংকথা, ৰিচিকিচ্ছা, সা এতস্স অত্থীতি কথংকথী, ন কথংকথীতি অকথংকথী, নিব্বিচিকিচ্ছো. লক্খণাদিভেদতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পচ্চযপরিহানপ্পহাযকাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেপি হি পভেদতো দট্ঠব্বাতি. উচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তীতি এত্থ উচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৰ. ইতি মহগ্গতানুত্তরপঞ্ঞানং একচ্চায চ পরিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৰরণধম্মা ইতরায চ সমত্থতং ৰিহনন্তিযেৰাতি ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুত্তা. অপ্পেন্তোতি নিগমেন্তো.
অত্তন্তপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.