(২০) ৫. মহাৰগ্গো
১. সোতানুগতসুত্তৰণ্ণনা
১৯১. পঞ্চমস্স পঠমে সোতানুগতানন্তি পসাদসোতং অনুগন্ত্ৰা গতানং, পগুণানং ৰাচুগ্গতানন্তি অত্থো. এৰংভূতা চ পসাদসোতং ওদহিত্ৰা ঞাণসোতেন সুট্ঠু ৰৰত্থপিতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘পসাদসোত’’ন্তিআদি. একচ্চস্স হি উগ্গহিতপুব্বৰচনং তং তং পগুণং নিচ্ছরিতং সুট্ঠু ৰৰত্থপিতং ন হোতি. ‘‘অসুকং সুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সজ্ঝাযিত্ৰা সংসন্দিত্ৰা সমনুগ্গাহিত্ৰা জানিস্সামী’’তি ৰদন্তি. একচ্চস্স তং তং পগুণং ভৰঙ্গসোতসদিসং হোতি ‘‘অসুকং সুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেহী’’তি ৰুত্তে উদ্ধরিত্ৰা তমেৰ কথেতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘ঞাণসোতেন ৰৰত্থপিতান’’ন্তি. ইত্থিলিঙ্গাদীনি তীণি লিঙ্গানি. নামাদীনি চত্তারি পদানি. পঠমাদযো সত্ত ৰিভত্তিযো.
ৰল়ঞ্জেতীতি পাল়িং অনুসন্ধিং পুব্বাপরৰসেন ৰাচুগ্গতং করোন্তো ধারেতি. ৰচসা পরিচিতাতি সুত্তদসকৰগ্গদসকপণ্ণাসদসকৰসেন ৰাচায সজ্ঝাযিতা, ‘‘দসসুত্তানি গতানি, দসৰগ্গানি গতানী’’তিআদিনা সল্লক্খেত্ৰা ৰাচায সজ্ঝাযিতাতি অত্থো. ৰগ্গাদিৰসেন হি ইধ ৰচসা পরিচযো অধিপ্পেতো, ন পন সুত্তেকদেসস্স সুত্তমত্তস্স ৰচসা পরিচযো. মনসা অনু অনু পেক্খিতা ভাগসো নিজ্ঝাযিতা ৰিদিতা মনুসানুপেক্খিতা. যস্স ৰাচায সজ্ঝাযিতং বুদ্ধৰচনং মনসা চিন্তেন্তস্স তত্থ তত্থ পাকটং হোতি, মহাদীপং জালেত্ৰা ঠিতস্স রূপগতং ৰিয ৰিভূতং হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৰা সুট্ঠু যাথাৰতো পটিৰিদ্ধা. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সোতানুগতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ঠানসুত্তৰণ্ণনা
১৯২. দুতিযে সংৰাসেনাতি সহৰাসেন. সীলং ৰেদিতব্বন্তি ‘‘অযং সুসীলো ৰা দুস্সীলো ৰা’’তি সহ ৰসন্তেন উপসঙ্কমন্তেন জানিতব্বো. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরন্তি তঞ্চ সীলং দীঘেন কালেন ৰেদিতব্বং, ন ইত্তরেন. দ্ৰীহতীহঞ্হি সংযতাকারো চ সংৰুতিন্দ্রিযাকারো চ ন সক্কা দস্সেতুং. মনসি করোতাতি তম্পি ‘‘সীলমস্স পরিগ্গহেস্সামী’’তি মনসিকরোন্তেন পচ্চৰেক্খন্তেনেৰ সক্কা জানিতুং, ন ইতরেন. পঞ্ঞৰতাতি তম্পি সপ্পঞ্ঞেনেৰ পণ্ডিতেন. বালো হি মনসিকরোন্তোপি জানিতুং ন সক্কোতি.
সংৰোহারেনাতি অপরাপরং কথনেন.
‘‘যো হি কোচি মনুস্সেসু, ৰোহারং উপজীৰতি;
এৰং ৰাসেট্ঠ জানাহি, ৰাণিজো সো ন ব্রাহ্মণো’’তি. (ম. নি. ২.৪৫৭; সু. নি. ৬১৯) –
এত্থ হি ব্যৰহারো নাম. ‘‘চত্তারো অরিযৰোহারা, চত্তারো অনরিযৰোহারা’’তি (দী. নি. ৩.৩১৩) এত্থ চেতনা. ‘‘সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫; মহানি. ৭৩) এত্থ পঞ্ঞত্তি. ‘‘ৰোহারমত্তেন সো ৰোহরেয্যা’’তি (সং. নি. ১.২৫) এত্থ কথাৰোহারো. ইধাপি এসোৰ অধিপ্পেতো. একচ্চস্স হি সম্মুখাকথা পরম্মুখাকথায ন সমেতি পরম্মুখাকথা সম্মুখাকথায. তথা পুরিমকথা পচ্ছিমকথায, পচ্ছিমকথা চ পুরিমকথায. সো কথনেনেৰ সক্কা জানিতুং ‘‘অসুচি এসো পুগ্গলো’’তি. সুচিসীলস্স পন পুরিমং পচ্ছিমেন, পচ্ছিমঞ্চ পুরিমেন সমেতি. সম্মুখাকথিতং পরম্মুখাকথিতেন সমেতি, পরম্মুখাকথিতঞ্চ সম্মুখাকথিতেন, তস্মা কথনেন সক্কা সুচিভাৰো জানিতুন্তি পকাসেন্তো এৰমাহ.
থামোতি ঞাণথামো. যস্স হি ঞাণথামো নত্থি, সো উপ্পন্নেসু উপদ্দৰেসু গহেতব্বং গহণং কত্তব্বং কিচ্চং অপস্সন্তো অদ্ৰারকঘরং পৰিট্ঠো ৰিয চরতি. তেনাহ ‘‘আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো’’তি.
সাকচ্ছাযাতি সংকথায. দুপ্পঞ্ঞস্স হি কথা উদকে গেণ্ডু ৰিয উপ্পিলৰতি. পঞ্ঞৰতো কথেন্তস্স পটিভানং অনন্তং হোতি. উদকৰিপ্ফন্দিতেনেৰ হি মচ্ছো খুদ্দকো ৰা মহন্তো ৰাতি ঞাযতি.
ঞাতিৰিনাসোতি চোররোগভযাদীহি ঞাতীনং ৰিনাসো. ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং, রাজচোরাদিৰসেন ভোগৰিনাসোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দুতিযপদেপি এসেৰ নযো’’তি. পঞ্হুম্মগ্গোতি পঞ্হগৰেসনং, ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স ৰীমংসনন্তি অত্থো. অতপ্পকন্তি অতিত্তিকরট্ঠেন অতপ্পকং সাদুরসভোজনং ৰিয. সণ্হন্তি সুখুমসভাৰং.
ঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভদ্দিযসুত্তৰণ্ণনা
১৯৩. ততিযে করণস্স উত্তরং কিরিযং করণুত্তরিযং, তং লক্খণং এতস্সাতি করণুত্তরিযলক্খণো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ভদ্দিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সামুগিযসুত্তৰণ্ণনা
১৯৪. চতুত্থে পুগ্গলস্স পারিসুদ্ধিযা পধানভূতানি ৰা অঙ্গানি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সামুগিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৰপ্পসুত্তৰণ্ণনা
১৯৫. পঞ্চমে পিহিতত্তাতি অকুসলস্স পৰেসনদ্ৰারং পিদহিত্ৰা ঠিতত্তা. কাযেন সংৰরিতব্বঞ্হি অপিহিতেন দ্ৰারেন পৰত্তনকং পাপধম্মং সংৰরিত্ৰা ঠিতো কাযেন সংৰুতো নাম. খযৰিরাগেনাতি অচ্চন্তখযসঙ্খাতেন ৰিরজ্জনেন, অনুপ্পাদনিরোধেনাতি অত্থো. কিং ৰিজ্জা পুব্বে উপ্পন্নাতি? উভযমেতং ন ৰত্তব্বং. পহানাভিসমযভাৰনাভিসমযানং অভিন্নকালত্তা পদীপুজ্জলনেন অন্ধকারং ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদেন অৰিজ্জা নিরুদ্ধাৰ হোতি, ৰত্তব্বং ৰা হেতুফলত্তমুপচারৰসেন. যথা হি পদীপুজ্জলনহেতুকো অন্ধকারৰিগমো, এৰং ৰিজ্জুপ্পাদহেতুকো অৰিজ্জানিরোধো. হেতুফলধম্মা চ সমানকালাপি পুব্বাপরকালা ৰিয ৰোহরীযন্তি যথা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৪; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) পচ্চযাদানুপ্পজ্জনকিরিযা. চিত্তস্স কাযস্স চ ৰিহননতো ৰিঘাতো, দুক্খং. পরিদহনতো পরিল়াহো.
নিচ্চৰিহারাতি সব্বদা পৰত্তনকৰিহারা. ঠপেত্ৰা হি সমাপত্তিৰেলং ভৰঙ্গৰেলঞ্চ খীণাসৰা ইমিনা ছল়ঙ্গুপেক্খাৰিহারেন সব্বকালং ৰিহরন্তি. চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰা. চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি হি নিস্সযৰোহারেন ৰুত্তং. সসম্ভারকথা হেসা যথা ‘‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’’তি, তস্মা নিস্সযসীসেন নিস্সিতস্স গহণং দট্ঠব্বং. রাগৰসেন ন সোমনস্সজাতো হোতীতি গেহসিতপেমৰসেনপি জৰনক্খণে সোমনস্সজাতো ন হোতি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা, ন দোমনস্সজাতো পসাদঞ্ঞথত্তৰসেনপি. উপেক্খকো মজ্ঝত্তো হুত্ৰা ৰিহরতীতি অসমপেক্খনেন মোহং অনুপ্পাদেন্তো ঞাণুপেক্খাৰসেনেৰ উপেক্খকো ৰিহরতি মজ্ঝত্তো. খীণাসৰো হি ইট্ঠেপি অনিট্ঠেপি মজ্ঝত্তেপি আরম্মণে যো অসমপেক্খনেন সমসমা অযোনিসোগহণে অখীণাসৰানং মোহো উপ্পজ্জতি, তং অনুপ্পাদেন্তো মগ্গেনেৰ তস্স সমুগ্ঘাতিতত্তা ঞাণুপেক্খাৰসেনেৰ উপেক্খকো ৰিহরতি, অযঞ্চস্স পটিপত্তি সতিৰেপুল্লপত্তিযা পঞ্ঞাৰেপুল্লপত্তিযা চাতি ৰুত্তং ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞপরিগ্গহিতাযা’’তি.
এত্থ চ ‘‘ছসু দ্ৰারেসু উপেক্খকো ৰিহরতী’’তি ইমিনা ছল়ঙ্গুপেক্খা কথিতা. ‘‘সম্পজানো’’তি ৰচনতো পন চত্তারি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তানি লব্ভন্তি তেহি ৰিনা সম্পজানতায অসম্ভৰতো. ‘‘সততৰিহারা’’তি ৰচনতো অট্ঠপি মহাকিরিযচিত্তানি লব্ভন্তি ঞাণুপ্পত্তিপচ্চযরহিতকালেপি পৰত্তিজোতনতো. ‘‘অরজ্জন্তো অদুস্সন্তো’’তি ৰচনতো হসিতুপ্পাদৰোট্ঠব্বনেহি সদ্ধিং দস চিত্তানি লব্ভন্তি. অরজ্জনাদুস্সনৰসেন পৰত্তি হি তেসম্পি সাধারণাতি. ননু চেত্থ ‘‘উপেক্খকো ৰিহরতী’’তি ছল়ঙ্গুপেক্খাৰসেন ইমেসং সততৰিহারানং আগতত্তা সোমনস্সং কথং লব্ভতীতি? আসেৰনতোতি. কিঞ্চাপি হি খীণাসৰো ইট্ঠানিট্ঠেপি আরম্মণে মজ্ঝত্তে ৰিয বহুলং উপেক্খকো ৰিহরতি অত্তনো পরিসুদ্ধপ্পকতিভাৰাৰিজহনতো, কদাচি পন তথা চেতোভিসঙ্খারভাৰে যং তং সভাৰতো ইট্ঠং আরম্মণং, তস্স যাথাৰতো সভাৰগ্গহণৰসেনপি অরহতো চিত্তং সোমনস্সসহগতং হুত্ৰা পৰত্ততেৰ, তঞ্চ খো পুব্বাসেৰনৰসেন.
কাযোতি (সং. নি. টী. ২.২.৫১) পঞ্চদ্ৰারকাযো, সো অন্তো অৰসানং এতিস্সাতি কাযন্তিকা, তং কাযন্তিকং. তেনাহ – ‘‘যাৰ পঞ্চদ্ৰারকাযো পৰত্ততি, তাৰ পৰত্ত’’ন্তি. জীৰিতন্তিকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰাতি এতস্মিং অত্তভাৰে মনোদ্ৰারিকৰেদনাতো পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা ততো পঠমং নিরুজ্ঝতি, ততো এৰ অত্থসিদ্ধমত্থং সরূপেনেৰ দস্সেতুং ‘‘মনোদ্ৰারিকৰেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা নিরুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. ইদানি তমেৰ সঙ্খেপেন ৰুত্তং ৰিৰরিতুং ‘‘সা হী’’তিআদিমাহ. যাৰ তেত্তিংসৰস্সানি পঠমৰযো. পঞ্ঞাসৰস্সকালেতি পঠমৰযতো যাৰ পঞ্ঞাসৰস্সকালা, তাৰ. ঠিতা হোতীতি ৰড্ঢিহানিযো অনুপগন্ত্ৰা সমরূপেনেৰ ঠিতা হোতি. মন্দাতি মুদুকা অতিখিণা. তদাতি অসীতিনৰুতিৰস্সকালে ৰদন্তেপি তথাচিরপরিচিতেপীতি অধিপ্পাযো. ভগ্গাতি তেজোভগ্গেন ভগ্গা দুব্বণ্ণা. হদযকোটিংযেৰাতি চক্খাদিৰত্থূসু অপ্পৰত্তিত্ৰা তেসং আদিঅন্তকোটিভূতং হদযৰত্থুংযেৰ. তাৰাতি যাৰ ৰেদনা ৰত্ততি, তাৰ.
ৰাপিযাতি মহাতল়াকেন. পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নন্তি পঞ্চহি উদকস্স পৰিসননিক্খমনমগ্গেহি যুত্তং. ততো ততো ৰিস্সন্দমানং সব্বসো পুণ্ণত্তা. পঠমং দেৰে ৰস্সন্তেতিআদি উপমাসংসন্দনং. ইমং ৰেদনং সন্ধাযাতি ইমং যথাৰুত্তং পরিযোসানপ্পত্তং মনোদ্ৰারিকৰেদনং সন্ধায.
কাযস্স ভেদাতি অত্তভাৰস্স ৰিনাসনতো. পরতো অগন্ত্ৰাতি পরলোকৰসেন অগন্ত্ৰা. ৰেদনানং সীতিভাৰো নাম সঙ্খারদরথপরিল়াহাভাৰো. সো পনাযং সব্বসো অপ্পৰত্তিৰসেনেৰাতি আহ ‘‘অপ্পৰত্তনধম্মানি ভৰিস্সন্তী’’তি.
অত্তভাৰং নাসেতুকামস্স দল়্হং উপ্পন্নং সংৰেগঞাণং সন্ধাযাহ ‘‘কুদালো ৰিয পঞ্ঞা’’তি. ততো নিব্বত্তিতজ্ঝানসমাধিং সন্ধায ‘‘পিটকং ৰিয সমাধী’’তি. তন্নিস্সায পৰত্তেতব্বৰিপস্সনারম্ভঞাণং সন্ধায ‘‘খনিত্তি ৰিয ৰিপস্সনা’’তি চ ৰুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
ৰপ্পসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সাল়্হসুত্তৰণ্ণনা
১৯৬. ছট্ঠে কাযদল়্হিবহুলতং তপতীতি তপো, অত্তকিলমথানুযোগৰসেন পৰত্তং ৰীরিযং. তেন কাযদল়্হিবহুলতানিমিত্তস্স পাপস্স জিগুচ্ছনং ৰিরজ্জনং তপোজিগুচ্ছাতি আহ ‘‘দুক্করকারিকসঙ্খাতেনা’’তিআদি. তপোজিগুচ্ছৰাদাতিআদীসু তপোজিগুচ্ছং ৰদন্তি, মনসাপি তমেৰ সারতো গহেত্ৰা ৰিচরন্তি, কাযেনপি তমেৰ অল্লীনা নানপ্পকারং অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তীতি অত্থো. অপরিসুদ্ধকাযসমাচারাতি অপরিসুদ্ধেন পাণাতিপাতাদিনা কাযসমাচারেন সমন্নাগতা. অপরিসুদ্ধৰচীসমাচারাতি অপরিসুদ্ধেন মুসাৰাদাদিনা ৰচীসমাচারেন সমন্নাগতা. অপরিসুদ্ধমনোসমাচারাতি অপরিসুদ্ধেন অভিজ্ঝাদিনা মনোসমাচারেন সমন্নাগতা. কামং অকুসলকাযসমাচারৰচীসমাচারপ্পৰত্তিকালেপি অভিজ্ঝাদযো পৰত্তন্তিযেৰ, তদা পন তে চেতনাপক্খিকা ৰা অব্বোহারিকা ৰাতি, মনোসমাচারৰারে এৰ অভিজ্ঝাদিৰসেন যোজনা কতা. অথ ৰা দ্ৰারন্তরে পৰত্তানং পাণাতিপাতাদীনং ৰচীসমাচারাদিভাৰাভাৰো ৰিয দ্ৰারন্তরে পৰত্তানম্পি অভিজ্ঝাদীনং কাযসমাচারাদিভাৰো অসিদ্ধো, মনোসমাচারভাৰো এৰ পন সিদ্ধোতি কত্ৰা মনোসমাচারৰারে এৰ অভিজ্ঝাদযো উদ্ধটা. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানি, ন দ্ৰারা দ্ৰারচারিনো;
তস্মা দ্ৰারেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১ কামাৰচরকুসলদ্ৰারকথা);
অপরিসুদ্ধাজীৰাতি অপরিসুদ্ধেন ৰেজ্জকম্মদূতকম্মৰড্ঢিযোগাদিনা একৰীসতিঅনেসনাভেদেন আজীৰেন সমন্নাগতা. ইদঞ্চ সাসনে পব্বজিতানংযেৰ ৰসেন ৰুত্তং, ‘‘যেপি তে সমণব্রাহ্মণা’’তি পন ৰচনতো বাহিরকৰসেন গহট্ঠৰসেন চ যোজনা ৰেদিতব্বা. গহট্ঠানম্পি হি জাতিধম্মকুলধম্মদেসধম্মৰিলোমনৰসেন অঞ্ঞথাপি মিচ্ছাজীৰো লব্ভতেৰ.
ঞাণদস্সনাযাতি এত্থ ঞাণদস্সনন্তি মগ্গঞাণম্পি ৰুচ্চতি ফলঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণম্পি ৰিপস্সনাঞাণম্পি. ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৭) হি এত্থ মগ্গঞাণং ‘‘ঞাণদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মো অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলঞাণং. ‘‘ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদি সত্তাহকালকতো আল়ারো কালামো’’তি (মহাৰ. ১০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি, অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ পচ্চৰেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহরতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৪-২৩৫) এত্থ ৰিপস্সনাঞাণং. ইধ পন ঞাণদস্সনাযাতি মগ্গঞাণং ‘‘ঞাণদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মগ্গঞাণসঙ্খাতায দস্সনাযা’’তি. অৰিরাধিতং ৰিজ্ঝতীতি অৰিরাধিতং কত্ৰা ৰিজ্ঝতি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সাল়্হসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. মল্লিকাদেৰীসুত্তৰণ্ণনা
১৯৭. সত্তমে অপ্পেসক্খাতি অপ্পানুভাৰা. সা পন অপ্পেসক্খতা আধিপতেয্যসম্পত্তিযা পরিৰারসম্পত্তিযা চ অভাৰেন পাকটা হোতি. তত্থ পরিৰারসম্পত্তিযা অভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পপরিৰারা’’তি আহ. ইস্সরাতি আধিপতেয্যসংৰত্তনকম্মবলেন ঈসনসীলা. সা পনস্সা ইস্সরতা ৰিভৰসম্পত্তিপচ্চযা পাকটা জাতাতি অড্ঢতাপরিযাযভাৰেন ৰদন্তো ‘‘অড্ঢাতি ইস্সরা’’তি আহ. মহন্তং ধনমেতিস্সা ভূমিগতঞ্চেৰ ৰল়ঞ্জনকঞ্চাতি মহদ্ধনা. ইধ পন ৰল়ঞ্জনকেনেৰ ধনেন মহদ্ধনতং দস্সেন্তো ‘‘ৰল়ঞ্জনকধনেন মহদ্ধনা’’তি আহ. ঈসতীতি ঈসা, অভিভূতি অত্থো. মহতী ঈসা মহেসা, সুপ্পতিট্ঠিতমহেসতায পন পরেহি মহেসোতি অক্খাতব্বতায মহেসক্খা. যস্মা পন সো মহেসক্খাভাৰো আধিপতেয্যপরিৰারসম্পত্তিযা ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘মহাপরিৰারা’’তি ৰুত্তং.
সণ্ঠানপারিপূরিযা অধিকং রূপমস্সাতি অভিরূপা. সণ্ঠানপারিপূরিযাতি চ হত্থপাদাদিসরীরাৰযৰানং সুসণ্ঠিততাযাতি অত্থো. অৰযৰপারিপূরিযা হি সমুদাযপারিপূরিসিদ্ধি. রূপন্তি চ সরীরং ‘‘রূপৰন্তেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তিআদীসু ৰিয. দস্সনযুত্তাতি সুরূপভাৰেন পস্সিতব্বযুত্তা, দিস্সমানা চক্খূনি পিযাযতীতি অঞ্ঞকিচ্চৰিক্খেপং হিত্ৰাপি দট্ঠব্বাতি ৰুত্তং হোতি. দিস্সমানাৰ সোমনস্সৰসেন চিত্তং পসাদেতীতি পাসাদিকা. তেনাহ ‘‘দস্সনেন পাসাদিকা’’তি. পোক্খরতাতি ৰুচ্চতি সুন্দরভাৰো, ৰণ্ণস্স পোক্খরতা ৰণ্ণপোক্খরতা, তায ৰণ্ণসম্পত্তিযাতি অত্থো. পোরাণা পন পোক্খরন্তি সরীরং ৰদন্তি, ৰণ্ণং ৰণ্ণমেৰ. তেসং মতেন ৰণ্ণঞ্চ পোক্খরঞ্চ ৰণ্ণপোক্খরানি, তেসং ভাৰো ৰণ্ণপোক্খরতা. ইতি পরমায ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি উত্তমপরিসুদ্ধেন ৰণ্ণেন চেৰ সরীরসণ্ঠানসম্পত্তিযা চাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেনেৰাহ ‘‘ৰণ্ণেন চেৰ সরীরসণ্ঠানেন চা’’তি. তত্থ ৰণ্ণেনাতি ৰণ্ণধাতুযা. সরীরং নাম সন্নিৰেসৰিসিট্ঠো করচরণগীৰাসীসাদিঅৰযৰসমুদাযো, সো চ সণ্ঠানমুখেন গয্হতীতি আহ ‘‘সরীরসণ্ঠানেনা’’তি.
অভিসজ্জতীতি কুজ্ঝনৰসেনেৰ কুটিলকণ্টকো ৰিয তস্মিং তস্মিং সমুট্ঠানে মকরদন্তো ৰিয লগতি. যঞ্হি কোধস্স উপ্পত্তিট্ঠানভূতে আরম্মণে উপনাহস্স পচ্চযভূতং কুজ্ঝনৰসেন অভিসজ্জনং, তং ইধাধিপ্পেতং, ন লুব্ভনৰসেন. কুপ্পতীতিআদীসু পুব্বুপ্পত্তি কোপো, ততো বলৰতরো ব্যাপাদো লদ্ধাসেৰনতায চিত্তস্স ব্যাপজ্জনতো. সাতিসযং লদ্ধাসেৰনতায ততো ব্যাপাদতোপি বলৰতরা পচ্চত্থিকভাৰেন থামপ্পত্তি পতিত্থিযনা. অন্নং পানন্তিআদীসু অদীযতো অন্নং, খাদনীযং ভোজনীযঞ্চ. পাতব্যতো পানং, যংকিঞ্চি পানং. ৰসিতব্বতো অচ্ছাদেতব্বতো ৰত্থং, নিৰাসনপাৰুরণং. যন্তি তেনাতি যানং, ছত্তুপাহনৰয্হসিৰিকাদি যংকিঞ্চি গমনপচ্চযং. ছত্তম্পি হি ৰস্সাতপদুক্খনিৰারণেন মগ্গগমনসাধনন্তি কত্ৰা ‘‘যান’’ন্তি ৰুচ্চতি. মালন্তি যংকিঞ্চি সুমনমালাদিপুপ্ফং. গন্ধন্তি যংকিঞ্চি চন্দনাদিৰিলেপনং.
মল্লিকাদেৰীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অত্তন্তপসুত্তৰণ্ণনা
১৯৮. অট্ঠমে আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰো. ইধ পন যো পরো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পরন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. দিট্ঠেতি পচ্চক্খভূতে. ধম্মেতি উপাদানক্খন্ধধম্মে. তত্থ হি অত্তা ভৰতি, অত্তসঞ্ঞাদিট্ঠি ভৰতীতি অত্তভাৰসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে’’তি. ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে দরথপরিল়াহজননেন সন্তাপনকিলেসানং.
পরেসং হননঘাতনাদিনা রোদাপনতো লুদ্দো. তথা ৰিঘাতকভাৰেন কাযচিত্তানং ৰিদালনতো দারুণো. থদ্ধহদযো কক্খল়ো. বন্ধনাগারে নিযুত্তো বন্ধনাগারিকো.
খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কাতব্বঅভিসেকেন. সন্থাগারন্তি সন্থারৰসেন কতং অগারং যঞ্ঞাগারং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমিস্সেন তেলেন. যমকস্নেহেন হি এসা তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৰচ্ছভাৰং তরিত্ৰা ঠিতো ৰচ্ছতরো. পরিক্খেপকরণত্থাযাতি নৰমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৰেদিযা পরিক্খিপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৰসেসযঞ্ঞট্ঠানে.
দূরসমুস্সারিতমানস্সেৰ সাসনে সম্মাপটিপত্তি সম্ভৰতি, ন মানজাতিকস্সাতি আহ ‘‘নিহতমানত্তা’’তি. উস্সন্নত্তাতি বহুভাৰতো. ভোগারোগ্যাদিৰত্থুকা মদা সুপ্পহিযা হোন্তি নিমিত্তস্স অৰট্ঠানতো, ন তথা কুলৰিজ্জামদাতি খত্তিযব্রাহ্মণকুলানং পব্বজিতানম্পি জাতিৰিজ্জা নিস্সায মানজপ্পনং দুপ্পজহন্তি আহ ‘‘যেভুয্যেন হি…পে… মানং করোন্তী’’তি. ৰিজাতিতাযাতি নিহীনজাতিতায. পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তীতি সুৰিসুদ্ধং কত্ৰা সীলং রক্খিতুং ন সক্কোন্তি. সীলৰসেন হি সাসনে পতিট্ঠহন্তি. পতিট্ঠাতুন্তি ৰা সচ্চপ্পটিৰেধেন লোকুত্তরায পতিট্ঠায পতিট্ঠাতুং. যেভুয্যেন হি উপনিস্সযসম্পন্না সুজাতাযেৰ হোন্তি, ন দুজ্জাতা.
পরিসুদ্ধন্তি রাগাদীনং অচ্চন্তমেৰ পহানদীপনতো নিরুপক্কিলেসতায সব্বসো ৰিসুদ্ধং. সদ্ধং পটিলভতীতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৰসেন সদ্দহতি. ৰিঞ্ঞুজাতিকানঞ্হি ধম্মসম্পত্তিগ্গহণপুব্বিকা সদ্ধাসিদ্ধি ধম্মপ্পমাণধম্মপ্পসন্নভাৰতো. জাযম্পতিকাতি ঘরণিপতিকা. কামং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি ৰুত্তে ঘরসামিকঘরসামিনিৰসেন দ্ৰিন্নংযেৰ গহণং ৰিঞ্ঞাযতি, যস্স পন পুরিসস্স অনেকা পজাপতিযো হোন্তি, তত্থ কিং ৰত্তব্বন্তি একাযপি সংৰাসো সম্বাধোতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৰে’’তি ৰুত্তং. রাগাদিনা সকিঞ্চনট্ঠেন, খেত্তৰত্থুআদিনা সপলিবোধট্ঠেন রাগরজাদীনং আগমনপথতাপি উপ্পজ্জনট্ঠানতা এৰাতি দ্ৰেপি ৰণ্ণনা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. অলগ্গনট্ঠেনাতি অসজ্জনট্ঠেন অপ্পটিবদ্ধভাৰেন. এৰং অকুসলকুসলপ্পৰত্তীনং ঠানভাৰেন ঘরাৰাসপব্বজ্জানং সম্বাধব্ভোকাসতং দস্সেত্ৰা ইদানি কুসলপ্পৰত্তিযাযেৰ অট্ঠানট্ঠানভাৰেন তেসং তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং.
সঙ্খেপকথাতি ৰিসুং ৰিসুং পদুদ্ধারং অকত্ৰা সঙ্খেপতো অত্থৰণ্ণনা. একম্পি দিৰসন্তি একদিৰসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৰাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৰা. কিলেসমলেন অমলিনন্তি তণ্হাসংকিলেসাদিৰসেন অসংকিলিট্ঠং কত্ৰা. পরিদহিত্ৰাতি নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ. অগারৰাসো অগারং উত্তরপদলোপেন, তস্স ৰড্ঢিআৰহং অগারস্স হিতং.
ভোগক্খন্ধোতি ভোগরাসি ভোগসমুদাযো. আবন্ধনট্ঠেনাতি পুত্তো নত্তাতিআদিনা পেমৰসেন সপরিচ্ছেদৰসেন বন্ধনট্ঠেন. অম্হাকমেতেতি ঞাযন্তীতি ঞাতী, পিতামহপিতুপুত্তাদিৰসেন পরিৰত্তনট্ঠেন পরিৰট্টো. সামঞ্ঞৰাচীপি সিক্খা-সদ্দো আজীৰসদ্দসন্নিধানতো উপরিৰুচ্চমানৰিসেসাপেক্খায চ ৰিসেসনিৰিট্ঠোৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা’’তি. সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, সহ আজীৰন্তি এত্থাতি সাজীৰো. সিক্খনভাৰেনাতি সিক্খায সাজীৰে চ সিক্খনভাৰেন. সিক্খং পরিপূরেন্তোতি সীলসংৰরং পরিপূরেন্তো. সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তোতি ‘‘নামকাযো, পদকাযো, নিরুত্তিকাযো, ব্যঞ্জনকাযো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৩৯) ৰুত্তং সিক্খাপদং ভগৰতো চ ৰচনং অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰাতি অত্থো. ইদমেৰ চ ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৰুত্তং, তত্থ সাজীৰানং অৰীতিক্কমো সিক্খাপারিপূরিযা পচ্চযো. ততো হি যাৰ মগ্গা সিক্খাপারিপূরী হোতীতি.
অনুপ্পদাতাতি অনুবলপ্পদাতা, অনুৰত্তনৰসেন ৰা পদাতা. কস্স পন অনুৰত্তনং পদানঞ্চাতি? ‘‘সহিতান’’ন্তি ৰুত্তত্তা সন্ধানস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সন্ধানানুপ্পদাতা’’তি. যস্মা পন অনুৰত্তনৰসেন সন্ধানস্স পদানং আধানং আরক্খনং ৰা দল়্হকরণং হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা’’তিআদি. আরমন্তি এত্থাতি আরামো, রমিতব্বট্ঠানং. যস্মা পন আ-কারেন ৰিনাপি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সমগ্গরামোতিপি পাল়ি, অযমেৰত্থো’’তি.
এত্থাতি –
‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একারো ৰত্ততী রথো;
অনীঘং পস্স আযন্তং, ছিন্নসোতং অবন্ধন’’ন্তি. (সং. নি. ৪.৩৪৭; উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫) –
ইমিস্সা গাথায. সীলঞ্হেত্থ নেলঙ্গন্তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘চিত্তো গহপতি, নেলঙ্গন্তি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৪৭). সুকুমারাতি অপ্ফরুসতায মুদুকা. পুরস্স এসাতি এত্থ পুর-সদ্দো তন্নিৰাসিৰাচকো দট্ঠব্বো – ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘নগরৰাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপো. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তৰুড্ঢিকরা’’তি.
কালৰাদীতিআদি সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতস্স পটিপত্তিদস্সনং. অত্থসংহিতাপি হি ৰাচা অযুত্তকালপ্পযোগেন অত্থাৰহা ন সিযাতি অনত্থৰিঞ্ঞাপনৰাচং অনুলোমেতি, তস্মা সম্ফপ্পলাপং পজহন্তেন অকালৰাদিতা পরিহরিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘কালৰাদী’’তি. কালেন ৰদন্তেনপি উভযানত্থসাধনতো অভূতং পরিৰজ্জেতব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৰাদী’’তি. ভূতঞ্চ ৰদন্তেন যং ইধলোকপরলোকহিতসম্পাদকং, তদেৰ ৰত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অত্থৰাদী’’তি ৰুত্তং. অত্থং ৰদন্তেনপি লোকিযধম্মসন্নিস্সিতমেৰ অৰত্ৰা লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰত্তব্বন্তি দস্সনত্থং ‘‘ধম্মৰাদী’’তি ৰুত্তং. যথা চ অত্থো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ৰিনযৰাদী’’তি ৰুত্তং. পঞ্চন্নঞ্হি সংৰরৰিনযানং পঞ্চন্নঞ্চ পহানৰিনযানং ৰসেন ৰুচ্চমানো অত্থো নিব্বানাধিগমনহেতুভাৰতো লোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতো হোতীতি. এৰং গুণৰিসেসযুত্তোৰ অত্থো ৰুচ্চমানো দেসনাকোসল্লে সতি সোভতি, কিচ্চকরো চ হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ‘‘নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা’’তি ৰুত্তং. ইদানি তং দেসনাকোসল্লং ৰিভাৰেতুং ‘‘কালেনা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছাদিৰসেন হি ওতিণ্ণৰাচাৰত্থুস্মিং একংসাদিব্যাকরণৰিভাগং সল্লক্খেত্ৰা ঠপনাহেতূদাহরণসন্দস্সনাদিং তংতংকালানুরূপং ৰিভাৰেন্তিযা পরিমিতপরিচ্ছিন্নরূপায ৰিপুলতরগম্ভীরোদারপরমত্থৰিত্থারসঙ্গাহিকায কথায ঞাণবলানুরূপং পরে যাথাৰতো ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘দেসনাকুসলো’’তি ৰুচ্চতীতি এৰমেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.
এৰং পটিপাটিযা সত্ত মূলসিক্খাপদানি ৰিভজিত্ৰা অভিজ্ঝাদিপ্পহানং ইন্দ্রিযসংৰরজাগরিযানুযোগেহি ৰিভাৰেতুং তম্পি নীহরিত্ৰা আচারসীলস্সেৰ ৰিভজনৰসেন পাল়ি পৰত্তাতি তদত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বীজানং গামো সমূহো বীজগামো. ভূতানং জাতানং নিব্বত্তানং রুক্খগচ্ছলতাদীনং সমূহো ভূতগামো. ননু চ রুক্খাদযো চিত্তরহিততায ন জীৰা, চিত্তরহিততা চ পরিপ্ফন্দাভাৰতো ছিন্নে ৰিরুহনতো ৰিসদিসজাতিভাৰতো চতুযোনিঅপরিযাপন্নতো চ ৰেদিতব্বা, ৰুদ্ধি পন পৰাল়সিলালৰণানম্পি ৰিজ্জতীতি ন তেসং জীৰভাৰে কারণং, ৰিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পরিকপ্পনামত্তং সুপনং ৰিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহল়াদযো, অথ কস্মা বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতি ইচ্ছিতাতি? সমণসারুপ্পতো তন্নিৰাসিসত্তানুরক্খণতো চ. তেনেৰাহ – ‘‘জীৰসঞ্ঞিনো হি মোঘপুরিস মনুস্সা রুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি. ৮৯).
মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ফল়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহনসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজ-সদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৰত্ততীতি মূলাদিতো নিৰত্তনত্থং একেন বীজ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘রূপরূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩২৭) চ যথা. কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা বীজগামো এৰ নিদ্দিট্ঠোতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হা ‘‘মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজ’’ন্তি. তত্থ পুরিমেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো. দুৰিধোপেস মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্চৰিধস্সা’’তিআদি. নীলতিণরুক্খাদিকস্সাতি অল্লতিণস্স চেৰ অল্লরুক্খাদিকস্স চ. আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদীনং সঙ্গহো.
একং ভত্তং একভত্তং, তং অস্স অত্থীতি একভত্তিকো. সো পন রত্তিভোজনেনপি সিযাতি তন্নিৰত্তনত্থং আহ ‘‘রত্তূপরতো’’তি. এৰম্পি অপরণ্হভোজীপি সিযা একভত্তিকোতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘ৰিরতো ৰিকালভোজনা’’তি ৰুত্তং. অরুণুগ্গমনতো পট্ঠায যাৰ মজ্ঝন্হিকা অযং বুদ্ধাদীনং অরিযানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো ভোজনস্স কালো নাম, তদঞ্ঞো ৰিকালো. অট্ঠকথাযং পন দুতিযপদেন রত্তিভোজনস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘‘অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নামা’’তি ৰুত্তং.
দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৰংপকারে দস্সেতি. অঞ্ঞেহি গাহাপনে উপনিক্খিত্তসাদিযনে চ পটিগ্গহণত্থো লব্ভতীতি ‘‘নেৰ তং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গহাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা তিৰিধং পটিগ্গহণং কাযেন, ৰাচায, মনসাতি. তত্থ কাযেন পটিগ্গহণং উগ্গণ্হনং, ৰাচায পটিগ্গহণং উগ্গহাপনং, মনসা পটিগ্গহণং সাদিযনন্তি তিৰিধম্পি পটিগ্গহণং একজ্ঝং গহেত্ৰা পটিগ্গহণাতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নেৰ তং উগ্গণ্হাতী’’তিআদি. এস নযো আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতিআদীসুপি. নীৰারাদিউপধঞ্ঞস্স সালিআদিমূলধঞ্ঞন্তোগধত্তা ৰুত্তং ‘‘সত্তৰিধস্সা’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চ ৰসানি ভেসজ্জানি অচ্ছৰসং, মচ্ছৰসং, সুসুকাৰসং, সূকরৰসং, গদ্রভৰস’’ন্তি (মহাৰ. ২৬২) ৰুত্তত্তা ইদং ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং নাম. তস্স পন ‘‘কালে পটিগ্গহিত’’ন্তি (মহাৰ. ২৬২) ৰুত্তত্তা পটিগ্গহণং ৰট্টতি সতি পচ্চযেতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা’’তি.
সারুপ্পেন ৰঞ্চনং রূপকূটং, পতিরূপেন ৰঞ্চনাতি অত্থো. অঙ্গেন অত্তনো সরীরাৰযৰেন ৰঞ্চনং অঙ্গকূটং. গণ্হনৰসেন ৰঞ্চনং গহণকূটং. পটিচ্ছন্নং কত্ৰা ৰঞ্চনং পটিচ্ছন্নকূটং. অক্কমতীতি নিপ্পীল়েতি, পুব্বভাগে অক্কমতীতি সম্বন্ধো. হদযন্তি নাল়িআদিমানভাজনানং অব্ভন্তরং. তেলাদীনং নাল়িআদীহি মিননকালে উস্সাপিতা সিখাযেৰ সিখাভেদো, তস্সা হাপনং. কেচীতি সারসমাসাচরিযা উত্তরৰিহারৰাসিনো চ.
ৰধোতি মুট্ঠিপ্পহারকসাতাল়নাদীহি হিংসনং, ৰিহেঠনন্তি অত্থো. ৰিহেঠনত্থোপি হি ৰধ-সদ্দো দিস্সতি ‘‘অত্তানং ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা রোদতী’’তিআদীসু. যথা হি অপটিগ্গহভাৰসামঞ্ঞে সতিপি পব্বজিতেহি অপ্পটিগ্গহিতব্বৰত্থুৰিসেসভাৰসন্দস্সনত্থং ইত্থিকুমারিদাসিদাসাদযো ৰিভাগেন ৰুত্তা, এৰং পরস্সহরণভাৰতো অদিন্নাদানভাৰসামঞ্ঞে সতিপি তুলাকূটাদযো অদিন্নাদানৰিসেসভাৰদস্সনত্থং ৰিভাগেন ৰুত্তা. ন এৰং পাণাতিপাতপরিযাযস্স ৰধস্স পুন গহণে পযোজনং অত্থি, তত্থ সযংকারো, ইধ পরংকারোতি চ ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘কাযৰচিপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা ছপ্পযোগা’’তি (দী. নি. টী. ১.১০) ৰচনতো, তস্মা যথাৰুত্তো এৰমেত্থ অত্থো যুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰধোতি মারণ’’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পোথনমেৰ সন্ধাযাতি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং মারণসদ্দস্স ৰিহিংসনেপি দিস্সনতো.
চীৰরপিণ্ডপাতানং যথাক্কমং কাযকুচ্ছিপরিহরণমত্তজোতনাযং অৰিসেসতো অট্ঠন্নং পরিক্খারানং তপ্পযোজনতা সম্ভৰতীতি দস্সেন্তো ‘‘তে সব্বেপী’’তিআদিমাহ. এতেপীতি নৰপরিক্খারিকাদযোপি অপ্পিচ্ছা চ সন্তুট্ঠা চ. ন হি তত্তকেন মহিচ্ছতা অসন্তুট্ঠিতা হোতীতি.
চতূসু দিসাসু সুখং ৰিহরতি, ততো এৰ সুখৰিহারট্ঠানভূতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতি চাতুদ্দিসো. তত্থ চাযং সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ভযেন নপ্পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. দ্ৰাদসৰিধস্স সন্তোসস্স ৰসেন সন্তুস্সনতো সন্তুস্সমানো. ইতরীতরেনাতি উচ্চাৰচেন পরিস্সযানং বাহিরানং সীহব্যগ্ঘাদীনং, অব্ভন্তরানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তূপদ্দৰানং অভিভৰনতো পরিস্সযানং সহিতা. বন্ধনভাৰকরভযাভাৰেন অচ্ছম্ভি. একো অসহাযো. ততো এৰ খগ্গমিগসিঙ্গসদিসতায খগ্গৰিসাণকপ্পো চরেয্যাতি অত্থো.
ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৰা সকুণো গন্তুং ন সক্কোতীতি পক্খি-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা সকুণো পাল়িযং ৰুত্তোতি আহ ‘‘পক্খযুত্তো সকুণো’’তি. যস্স সন্নিধিকারপরিভোগো কিঞ্চি ঠপেতব্বং সাপেক্খাঠপনঞ্চ নত্থি, তাদিসো অযং ভিক্খূতি দস্সেন্তো ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তিআদিমাহ. অরিযন্তি অপেন্তি ততো দোসা, তেহি ৰা আরকাতি অরিযোতি আহ ‘‘অরিযেনাতি নিদ্দোসেনা’’তি. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনি. নিদ্দোসসুখন্তি নিরামিসসুখং কিলেসৰজ্জরহিতত্তা.
যথাৰুত্তে সীলসংৰরে পতিট্ঠিতস্সেৰ ইন্দ্রিযসংৰরো ইচ্ছিতব্বো তদধিট্ঠানতো তস্স চ পরিপালকভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খূ’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদিপদেসু. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ন নিমিত্তগ্গাহীতি ইত্থিপুরিসনিমিত্তং ৰা সুভনিমিত্তাদিকং ৰা কিলেসৰত্থুভূতং নিমিত্তং ন গণ্হাতি, দিট্ঠমত্তেযেৰ সণ্ঠাতি. নানুব্যঞ্জনগ্গাহীতি কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো পাকটভাৰকরণতো অনুব্যঞ্জনন্তিলদ্ধৰোহারং হত্থপাদসিতহসিতকথিতৰিলোকিতাদিভেদং আকারং ন গণ্হাতি. যং তত্থ ভূতং, তদেৰ গণ্হাতি. যত্ৰাধিকরণমেনন্তিআদিম্হি যংকারণা যস্স চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্স হেতু এতং পুগ্গলং সতিকৰাটেন চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং অপিহিতচক্খুদ্ৰারং হুত্ৰা ৰিহরন্তং এতে অভিজ্ঝাদযো ধম্মা অন্ৰস্সৰেয্যুং অনুপ্পবন্ধেয্যুং. তস্স সংৰরায পটিপজ্জতীতি তস্স চক্খুন্দ্রিযস্স সতিকৰাটেন পিদহনত্থায পটিপজ্জতি. এৰং পটিপজ্জন্তোযেৰ চ ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি ৰুচ্চতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এৰমিদং সঙ্খেপতো রূপাদীসু কিলেসানুবন্ধনিমিত্তাদিগ্গাহপরিৰজ্জনলক্খণং ইন্দ্রিযসংৰরং সীলং ৰেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাসু (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কিলেসেহি অনৰসিত্তসুখন্তিআদীসু রূপাদীসু নিমিত্তাদিগ্গাহপরিৰজ্জনলক্খণত্তা ইন্দ্রিযসংৰরস্স কিলেসেহি অনৰসিত্তসুখতা অৰিকিণ্ণসুখতা চস্স ৰুত্তা.
অভিক্কমনং অভিক্কন্তো, পুরতো গমনং. পটিক্কমনং পটিক্কন্তো, পচ্চাগমনং. তদুভযম্পি চতূসু ইরিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৰ পুরতো কাযং অভিহরন্তো অভিক্কমতি নাম, পটিনিৰত্তেন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৰ কাযং পুরতো ওণমন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৰ আসনস্স পুরিমঅঙ্গাভিমুখো সংসরন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছিমং অঙ্গপ্পদেসং পচ্চাসংসরন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জাযপি এসেৰ নযো.
সাত্থকসম্পজঞ্ঞন্তিআদীসু সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তং ঞাণং. ধম্মতো ৰড্ঢিসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৰত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদিসাত্থকস্স সম্পজঞ্ঞং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকারাৰহস্স সম্পজঞ্ঞং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচারগোচরে, অঞ্ঞত্থাপি পৰত্তেসু অৰিজহিতকম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তত্থ (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯) অভিক্কমনচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অগন্ত্ৰা ‘‘কিন্নু মে এত্থ গতেন অত্থো অত্থি নত্থী’’তি অত্থানত্থং পরিগ্গহেত্ৰা অত্থপরিগ্গহণং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ চ অত্থোতি চেতিযদস্সনবোধিদস্সনসঙ্ঘদস্সনথেরদস্সনঅসুভদস্সনাদিৰসেন ধম্মতো ৰড্ঢি. চেতিযং ৰা বোধিং ৰা দিস্ৰাপি হি বুদ্ধারম্মণং, সঙ্ঘদস্সনেন সঙ্ঘারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযৰযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. থেরে দিস্ৰা তেসং ওৰাদে পতিট্ঠায অসুভং দিস্ৰা তত্থ পঠমজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযৰযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি, তস্মা এতেসং দস্সনং ‘‘সাত্থক’’ন্তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘আমিসতোপি ৰড্ঢি অত্থোযেৰ তং নিস্সায ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায পটিপন্নত্তা’’তি ৰদন্তি.
তস্মিং পন গমনে সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গহেত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. সেয্যথিদং – চেতিযদস্সনং তাৰ সাত্থং. সচে পন চেতিযস্স মহাপূজায দসদ্ৰাদসযোজনন্তরে পরিসা সন্নিপতন্তি, অত্তনো ৰিভৰানুরূপং ইত্থিযোপি পুরিসাপি অলঙ্কতপটিযত্তা চিত্তকম্মরূপকানি ৰিয সঞ্চরন্তি. তত্র চস্স ইট্ঠে আরম্মণে লোভো, অনিট্ঠে পটিঘো, অসমপেক্খনে মোহো উপ্পজ্জতি, কাযসংসগ্গাপত্তিং ৰা আপজ্জতি, জীৰিতব্রহ্মচরিযানং ৰা অন্তরাযো হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি, ৰুত্তপ্পকারঅন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. বোধিদস্সনেপি এসেৰ নযো. সঙ্ঘদস্সনম্পি সাত্থং. সচে পন অন্তোগামে মহামণ্ডপং কারেত্ৰা সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং করোন্তেসু মনুস্সেসু ৰুত্তপ্পকারেনেৰ জনসন্নিপাতো চেৰ অন্তরাযো চ হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং, অন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. মহাপরিসাপরিৰারানং থেরানং দস্সনেপি এসেৰ নযো. অসুভদস্সনম্পি সাত্থং মগ্গফলাধিগমহেতুভাৰতো. দন্তকট্ঠত্থায সামণেরং গহেত্ৰা গতদহরভিক্খুনো ৰত্থুপেত্থ কথেতব্বং. এৰং সাত্থম্পি পনেতং পুরিসস্স মাতুগামাসুভং অসপ্পাযং, মাতুগামস্স চ পুরিসাসুভং. সভাগমেৰ সপ্পাযন্তি এৰং সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং নাম.
এৰং পরিগ্গহিতসাত্থকসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু অত্তনো চিত্তরুচিযং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচরং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খাচারগোচরে তং গহেত্ৰাৰ গমনং গোচরসম্পজঞ্ঞং নাম.
অভিক্কমাদীসু পন অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তং এৰং ৰেদিতব্বং – ইধ ভিক্খু অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা যথা অন্ধপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু ‘‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা, ‘‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো ‘‘অভিক্কমামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি, ইতি চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিসঙ্ঘাটো অভিক্কমতি, তস্সেৰং অভিক্কমতো একেকপদুদ্ধরণে পথৰীধাতু, আপোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো. তথা অতিহরণৰীতিহরণেসু. ৰোস্সজ্জনে তেজোধাতু, ৰাযোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা বলৰতিযো. তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসু. তত্থ উদ্ধরণে পৰত্তা রূপারূপধম্মা অতিহরণং ন পাপুণন্তি, তথা অতিহরণে পৰত্তা ৰীতিহরণং, ৰীতিহরণে পৰত্তা ৰোস্সজ্জনং, ৰোস্সজ্জনে পৰত্তা সন্নিক্খেপনং, সন্নিক্খেপনে পৰত্তা সন্নিরুম্ভনং ন পাপুণন্তি. তত্থ তত্থেৰ পব্বপব্বং সন্নিসন্ধি ওধিওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলং ৰিয পটপটাযন্তা ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি, কস্স ৰা একস্স অভিক্কমনং? পরমত্থতো হি ধাতূনংযেৰ গমনং, ধাতূনং ঠানং, ধাতূনং নিসজ্জনং, ধাতূনং সযনং. তস্মিং তস্মিঞ্হি কোট্ঠাসে সদ্ধিং রূপেন –
‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতি;
অৰীচিমনুসম্বন্ধো, নদীসোতোৰ ৰত্ততী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৬৮);
এৰং অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নামাতি. পচ্চযসম্পত্তিন্তি পচ্চযপারিপূরিং. ইমে চত্তারোতি সীলসংৰরো, সন্তোসো, ইন্দ্রিযসংৰরো, সতিসম্পজঞ্ঞন্তি ইমে চত্তারো অরঞ্ঞৰাসস্স সম্ভারা. ৰত্তব্বতং আপজ্জতীতি ‘‘অসুকস্স ভিক্খুনো অরঞ্ঞে তিরচ্ছানগতানং ৰিয ৰনচরকানং ৰিয চ নিৰাসমত্তমেৰ, ন অরঞ্ঞৰাসানুচ্ছৰিকা কাচি সম্মাপটিপত্তী’’তি অপৰাদৰসেন ৰত্তব্বতং, আরঞ্ঞকেহি ৰা তিরচ্ছানগতেহি ৰনচরকৰিসভাগজনেহি ৰিপ্পটিপত্তিৰসেন ৰত্থব্বতং আপজ্জতি. ভেরৰসদ্দং সাৰেন্তি, তাৰতা অপলাযন্তানং হত্থেহি সীসং…পে… করোন্তি. কাল়কসদিসত্তা কাল়কং, ৰীতিক্কমসঙ্খাতং থুল্লৰজ্জং. তিলকসদিসত্তা তিলকং, মিচ্ছাৰিতক্কসঙ্খাতং অণুমত্তৰজ্জং. তন্তি পীতিং. ৰিভূতভাৰেন উপট্ঠানতো খযতো সম্মসন্তো.
ৰিৰিত্তন্তি জনৰিৰিত্তং. তেনাহ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি. তং পন জনসদ্দনিগ্ঘোসাভাৰেন ৰেদিতব্বং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্সাতি আহ ‘‘অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো’’তি. এতদেৰাতি নিস্সদ্দতংযেৰ. ৰিহারো পাকারপরিচ্ছিন্নো সকলো আৰাসো. অড্ঢযোগো দীঘপাসাদো, ‘‘গরুল়সণ্ঠানপাসাদো’’তিপি ৰদন্তি. পাসাদো চতুরস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. অট্টো পটিরাজূনং পটিবাহনযোগ্গো চতুপ্পঞ্চভূমকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়ো এককূটসঙ্গহিতো অনেককোণৰন্তো পতিস্সযৰিসেসো. অপরো নযো – ৰিহারো নাম দীঘমুখপাসাদো. অড্ঢযোগো একপস্সচ্ছদনকসেনাসনং. তস্স কির একপস্সে ভিত্তি উচ্চতরা হোতি, ইতরপস্সে নীচা. এতেন তং একপস্সচ্ছদনকং হোতি. পাসাদো নাম আযতচতুরস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনং চন্দিকঙ্গণযুত্তং. গুহা নাম কেৰলা পব্বতগুহা. লেণং দ্ৰারবদ্ধং পব্ভারং. মণ্ডপোতি সাখামণ্ডপো. আৰসথভূতং সেনাসনং ৰিহরিতব্বট্ঠেন ৰিহারসেনাসনং. মসারকাদি মঞ্চপীঠং তত্থ অত্থরিতব্বভিসি উপধানঞ্চ মঞ্চপীঠসম্বন্ধতো মঞ্চপীঠসেনাসনং. চিমিলিকাদি ভূমিযং সন্থরিতব্বতায সন্থতসেনাসনং. অভিসঙ্খতাভাৰতো কেৰলং সযনস্স নিসজ্জায চ ওকাসভূতং রুক্খমূলাদি পটিক্কমিতব্বট্ঠানং ওকাসসেনাসনং. সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰাতি ‘‘ৰিৰিত্তং সেনাসন’’ন্তি ইমিনা সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰ সামঞ্ঞজোতনাভাৰতো.
যদি এৰং কস্মা ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি. ভিক্খুনীনং ৰসেন আগতন্তি ইদং ৰিনযে তথা আগতং সন্ধায ৰুত্তং, অভিধম্মেপি (ৰিভ. ৫২৯) পন ‘‘অরঞ্ঞন্তি নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখিলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি আগতমেৰ. তত্থ হি যং ন গামপ্পদেসন্তোগধং, তং অরঞ্ঞন্তি নিপ্পরিযাযৰসেন তথা ৰুত্তং. ধুতঙ্গনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১) যং ৰুত্তং, তং যুত্তং, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. রুক্খমূলন্তি রুক্খসমীপং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তি. সেল-সদ্দো অৰিসেসতো পব্বতপরিযাযোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পব্বতন্তি সেল’’ন্তি, ন সিলামযমেৰ. পংসুমযাদিকো হি তিৰিধোপি পব্বতো এৰাতি. ৰিৰরন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানং মিথো আসন্নতরে ঠিতানং ওৰরকাদিসদিসং ৰিৰরং. একস্মিংযেৰ ৰা পব্বতে. উমঙ্গসদিসন্তি সুদুঙ্গাসদিসং. মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানন্তি পকতিসঞ্চারৰসেন মনুস্সেহি ন সঞ্চরিতব্বট্ঠানং. আদি-সদ্দেন ‘‘ৰনপত্থন্তি ৰনসণ্ডানমেতং সেনাসনানং অধিৰচনং. ৰনপত্থন্তি ভিংসনকানমেতং. ৰনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং. ৰনপত্থন্তি পরিযন্তানমেতং. ৰনপত্থন্তি ন মনুস্সূপচারানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তি (ৰিভ. ৫৩১) ইমং পাল়িপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. অচ্ছন্নন্তি কেনচি ছদনেন অন্তমসো রুক্খসাখাযপি ন ছাদিতং. নিক্কড্ঢিত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. পব্ভারলেণসদিসেতি পব্ভারসদিসে, লেণসদিসে ৰা.
পিণ্ডপাতপরিযেসনং পিণ্ডপাতো উত্তরপদলোপেনাতি আহ ‘‘পিণ্ডপাতপরিযেসনতো পটিক্কন্তো’’তি. পল্লঙ্কন্তি এত্থ পরি-সদ্দো সমন্ততোতি এতস্মিং অত্থে, তস্মা ৰামোরুং দক্খিণোরুঞ্চ সমং ঠপেত্ৰা উভো পাদে অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধে কত্ৰা নিসজ্জা পল্লঙ্কন্তি আহ ‘‘সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসন’’ন্তি. ঊরূনং বন্ধনৰসেন নিসজ্জা পল্লঙ্কং. আভুজিত্ৰাতি চ যথা পল্লঙ্কৰসেন নিসজ্জা হোতি, এৰং উভো পাদে আভুজিতে সমিঞ্জিতে কত্ৰা. তং পন উভিন্নং পাদানং তথাসম্বন্ধতাকরণন্তি আহ ‘‘বন্ধিত্ৰা’’তি. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জাৰচনেনেৰ বোধিতন্তি উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযোতি আহ ‘‘উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা’’তি. তং পন উজুকং ঠপনং সরূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠারসা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পরিপততীতি ন ৰিগচ্ছতি ৰীথিং ন লঙ্ঘেতি, ততো এৰ পুব্বেনাপরং ৰিসেসসম্পত্তিযা কম্মট্ঠানং ৰুদ্ধিং ফাতিং গচ্ছতি. পরিমুখন্তি এত্থ পরি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি অত্থো. সমীপত্থো ৰা পরি-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘মুখসমীপে ৰা কত্ৰা’’তি আহ. এত্থ চ যথা ‘‘ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তিআদিনা ভাৰনানুরূপং সেনাসনং দস্সিতং, এৰং নিসীদতীতি ইমিনা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিযো সন্তো ইরিযাপথো দস্সিতো. ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা’’তি ইমিনা নিসজ্জায দল়্হভাৰো. ‘‘পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি ইমিনা আরম্মণপরিগ্গহূপাযো.
পরীতি পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬, ২০) ৰিয. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো ‘‘সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয. পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো হি নিয্যানট্ঠো, তস্মা পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৰা, পরমসতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো.
অভিজ্ঝাযতি গিজ্ঝতি অভিকঙ্খতি এতাযাতি অভিজ্ঝা, লোভো. লুজ্জনট্ঠেনাতি ভিজ্জনট্ঠেন, খণে খণে ভিজ্জনট্ঠেনাতি অত্থো. ৰিক্খম্ভনৰসেনাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনং অনুপ্পাদনং অপ্পৰত্তনং পটিপক্খেন সুপ্পহীনত্তা. পহীনত্তাতি চ পহীনসদিসতং সন্ধায ৰুত্তং ঝানস্স অনধিগতত্তা. তথাপি নযিদং চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিয সভাৰতো ৰিগতাভিজ্ঝং, অথ খো ভাৰনাৰসেন. তেনাহ ‘‘ন চক্খুৰিঞ্ঞাণসদিসেনা’’তি. এসেৰ নযোতি যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সভাৰেন ৰিগতাভিজ্ঝং অব্যাপন্নঞ্চ ন ভাৰনায ৰিক্খম্ভিতত্তা, ন এৰমিদং. ইদং পন চিত্তং ভাৰনায পরিসোধিতত্তা অব্যাপন্নং ৰিগতথিনমিদ্ধং অনুদ্ধতং নিব্বিচিকিচ্ছঞ্চাতি অত্থো. পুরিমপকতিন্তি পরিসুদ্ধপণ্ডরসভাৰং. ‘‘যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২; ৰিভ. ৫৪৬) থিনস্স, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৩; ৰিভ. ৫৪৬) চ মিদ্ধস্স অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠত্তা ৰুত্তং ‘‘থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞ’’ন্তি. সতিপি হি অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিপ্পযোগে চিত্তকাযলহুতাদীনং ৰিয চিত্তচেতসিকানং যথাক্কমং তংতংৰিসেসস্স যা তেসং অকল্যতাদীনং ৰিসেসপচ্চযতা, অযমেতেসং সভাৰোতি দট্ঠব্বং. আলোকসঞ্ঞীতি এত্থ অতিসযত্তৰিসিট্ঠঅত্থিঅত্থাৰবোধকোযমীকারোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রত্তিম্পি…পে… সমন্নাগতো’’তি. ইদং উভযন্তি সতিসম্পজঞ্ঞমাহ.
অতিক্কমিত্ৰাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পজহিত্ৰা. কথমিদং কথমিদন্তি পৰত্তিযা কথংকথা, ৰিচিকিচ্ছা, সা এতস্স অত্থীতি কথংকথী, ন কথংকথীতি অকথংকথী, নিব্বিচিকিচ্ছো. লক্খণাদিভেদতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পচ্চযপরিহানপ্পহাযকাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেপি হি পভেদতো দট্ঠব্বাতি. উচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তীতি এত্থ উচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৰ. ইতি মহগ্গতানুত্তরপঞ্ঞানং একচ্চায চ পরিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৰরণধম্মা ইতরায চ সমত্থতং ৰিহনন্তিযেৰাতি ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুত্তা. অপ্পেন্তোতি নিগমেন্তো.
অত্তন্তপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯-১০. তণ্হাসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৯৯-২০০. নৰমে তযো ভৰে অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঠিতং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানী’’তিআদিনা ৰুত্তং তং তং অত্তনো কোট্ঠাসভূতং জালমেতিস্সা অত্থীতি জালিনী. তেনাহ ‘‘তযো ৰা ভৰে’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ভৰে, আরম্মণে ৰা. অপিচাতিআদিনা নিদ্দেসনযেন ৰিসত্তিকাপদস্স অত্থং দস্সেন্তো নিদ্দেসপাল়িযা একদেসং দস্সেতি ‘‘ৰিসমূলা’’তিআদিনা. অযঞ্হেত্থ নিদ্দেসপাল়ি (মহানি. ৩; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ২২, খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেসো ১২৪) –
‘‘ৰিসত্তিকাতি কেনট্ঠেন ৰিসত্তিকা? ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংহরতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসালা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে কুলে গণে আৰাসে লাভে যসে পসংসায সুখে চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারে কামধাতুযা রূপধাতুযা অরূপধাতুযা কামভৰে রূপভৰে অরূপভৰে সঞ্ঞিভৰে অসঞ্ঞিভৰে নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিভৰে একৰোকারভৰে চতুৰোকারভৰে পঞ্চৰোকারভৰে অতীতে অনাগতে পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বেসু ৰিসটা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা’’তি.
তত্থ (মহানি. অট্ঠ. ৩; সং. নি. টী. ১.১.১ ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনা) ৰিসতাতি ৰিত্থতা রূপাদীসু তেভূমকধম্মব্যাপনৰসেন. ৰিসটাতি পুরিমৰচনমেৰ ত-কারস্স ট-কারং কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিসালাতি ৰিপুলা. ৰিসক্কতীতি পরিসহতি. রত্তো হি রাগৰত্থুনা পরেন তাল়িযমানোপি সহতি, ৰিপ্ফন্দনং ৰা ‘‘ৰিসক্কন’’ন্তি ৰদন্তি. ৰিসংহরতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং দস্সেন্তী ৰিৰিধেহি আকারেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৰত্তিতো চিত্তং সংহরতি সংখিপতি. ৰিসং ৰা দুক্খং, তং হরতি উপনেতীতি অত্থো. অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৰিসংৰাদিকা হোতি. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৰতো ৰিসমূলা, ৰিসং ৰা দুক্খদুক্খাদিভূতা ৰেদনা মূলং এতিস্সাতি ৰিসমূলা. দুক্খসমুদযত্তা ৰিসং ফলং এতিস্সাতি ৰিসফলা. তণ্হায রূপাদিকস্স দুক্খস্স পরিভোগো হোতি, ন অমতস্সাতি সা ৰিসপরিভোগা ৰুত্তা. সব্বত্থ নিরুত্তিৰসেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৰিসটা ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং.
তন্তং ৰুচ্চতি (দী. নি. টী. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. টী. ২.২.৬০) ৰত্থৰিননত্থং তন্তৰাযেহি দণ্ডকে আসঞ্চিত্ৰা পসারিতসুত্তৰট্টি ‘‘তনীযতী’’তি কত্ৰা, তং পন সুত্তং সন্তানাকুলতায নিদস্সনভাৰেন আকুলমেৰ গহিতন্তি আহ ‘‘তন্তং ৰিয আকুলজাতো’’তি. সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৰুত্তং. সমানেতুন্তি পুব্বেনাপরং সমং কত্ৰা আনেতুং, অৰিসমং উজুং কাতুন্তি অত্থো. তন্তমেৰ ৰা আকুলং তন্তাকুলং, তন্তাকুলং ৰিয জাতো ভূতোতি তন্তাকুলকজাতো. ৰিননতো গুলাতি ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামস্স তন্তৰাযস্স গুণ্ঠিকং নাম আকুলভাৰেন অগ্গতো ৰা মূলতো ৰা দুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ খলিবদ্ধতন্তসুত্তন্তি আহ ‘‘গুলাগুণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিযসুত্ত’’ন্তি.
সকুণিকাতি পটপদসকুণিকা. সা হি রুক্খসাখাসু ওলম্বনকুটৰা হোতি. তঞ্হি সা কুটৰং ততো ততো তিণহীরাদিকে আনেত্ৰা তথা ৰিনতি, যথা তে পেসকারকঞ্জিযসুত্তং ৰিয অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং ৰিৰেচেতুং ৰা ন সক্কা. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. তদুভযম্পি ‘‘গুলাগুণ্ঠিক’’ন্তি ৰুত্তং কঞ্জিযসুত্তং কুলাৰকঞ্চ. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘এৰমেৰ সত্তা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেনেৰ. কামং মুঞ্জপব্বজতিণানি যথাজাতানিপি দীঘভাৰেন পতিত্ৰা অরঞ্ঞট্ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনন্ধিত্ৰা আকুলব্যাকুলানি হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, তানি পন ন তথা দুব্বিৰেচিযানি যথা রজ্জুভূতানীতি দস্সেতুং ‘‘যথা তানী’’তিআদি ৰুত্তং. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
অপাযাতি অৰড্ঢিকা, সুখেন, সুখহেতুনা ৰা ৰিরহিতাতি অত্থো. দুক্খস্স গতিভাৰতোতি আপাযিকস্স দুক্খস্স পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. সুখসমুস্সযতোতি অব্ভুদযতো. ৰিনিপতিতত্তাতি ৰিরূপং নিপাতত্তা, যথা তেনত্তভাৰেন সুখসমুস্সযো ন হোতি, এৰং নিপতিতত্তা. ইতরোতি সংসারো. ননু ‘‘অপায’’ন্তিআদিনা ৰুত্তোপি সংসারো এৰাতি? সচ্চমেতং, নিরযাদীনং পন অধিমত্তদুক্খভাৰদস্সনত্থং অপাযাদিগ্গহণং. গোবলীবদ্দঞাযেনাযমত্থো ৰেদিতব্বো.
খন্ধানঞ্চ পটিপাটীতি পঞ্চন্নং খন্ধানং হেতুফলভাৰেন অপরাপরপ্পৰত্তি. অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানাতি অৰিচ্ছেদেন ৰত্তমানা. তং সব্বম্পীতি তং ‘‘অপায’’ন্তিআদিনা ৰুত্তং সব্বং অপাযদুক্খঞ্চ ৰট্টদুক্খঞ্চ. মহাসমুদ্দে ৰাতক্খিত্তা নাৰা ৰিযাতি ইদং পরিব্ভমনট্ঠানস্স মহন্তদস্সনত্থঞ্চেৰ পরিব্ভমনস্স অনৰট্ঠিততাদস্সনত্থঞ্চ উপমা. যন্তে যুত্তগোণো ৰিযাতি ইদং পন অৰসীভাৰদস্সনত্থঞ্চেৰ দুপ্পমোক্খভাৰদস্সনত্থঞ্চাতি ৰেদিতব্বং.
‘‘সমূহগ্গাহোতি তণ্হামানদিট্ঠীনং সাধারণগ্গাহো’’তি ৰদন্তি, ‘‘ইত্থং এৰং অঞ্ঞথা’’তি পন ৰিসেসং অকত্ৰা গহণং সমূহগ্গাহোতি দট্ঠব্বো. ৰিসেসং অকত্ৰাতি চ অনুপনিধানং সমতো অসমতো চ উপনিধানন্তি ইমং ৰিভাগং অকত্ৰাতি অত্থো. ইত্থন্তি হি অনুপনিধানং কথিতং. এৰং অঞ্ঞথাতি পন সমতো অসমতো চ উপনিধানং. অঞ্ঞং আকারন্তি পরসন্তানগতং আকারং.
অত্থীতি সদা সংৰিজ্জতীতি অত্থো. সীদতীতি নস্সতি. সংসযপরিৰিতক্কৰসেনাতি ‘‘কিং নু খো অহং সিযং, ন সিয’’ন্তি এৰং পরিৰিতক্কৰসেন. পত্থনাকপ্পনৰসেনাতি ‘‘অপি নাম সাধু পনাহং সিয’’ন্তি এৰং পত্থনায কপ্পনৰসেন. সুদ্ধসীসাতি তণ্হামানদিট্ঠীনং সাধারণা সীসা. ‘‘ইত্থং এৰং অঞ্ঞথা’’তি ৰুত্তস্স ৰিসেসস্স অনিস্সিতত্তা ‘‘সুদ্ধসীসা’’তি ৰুত্তা. তত্থ দিট্ঠিসীসেহি দিট্ঠিযা গহিতায তদৰিনাভাৰিনী তণ্হা দস্সিতা, চতূহি সীসেহি দ্ৰাদসহি চ সীসমূলকেহি মানদিট্ঠীহি অযমেৰ তণ্হা দস্সিতাতি আহ ‘‘এৰমেতে…পে… তণ্হাৰিচরিতধম্মা ৰেদিতব্বা’’তি. ননু চ মানদিট্ঠিগ্গাহোপি ইধাধিপ্পেতো, যতো ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমূহগ্গাহো’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তস্মা কথং তণ্হাৰিচরিতানীতি ইদং ৰচনং? ৰুচ্চতে – দিট্ঠিমানেসুপি তণ্হাৰিচরিতানীতি ৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপ্পযোগীনং দিট্ঠিমানানং তণ্হায অৰিপ্পযোগানং তংমূলকত্তা তপ্পধানতায কতন্তি ৰেদিতব্বং. দসমং উত্তানমেৰ.
তণ্হাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুত্থপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.