২. ৰিভত্তিসুত্তৰণ্ণনা
১৭২. দুতিযে অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. অত্থোতি চেত্থ সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৰসেন অরণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘অত্থো’’তি ৰেদিতব্বা, তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. তেনাহ ‘‘পঞ্চসু অত্থেসু পভেদগতং ঞাণ’’ন্তি. আচিক্খামীতিআদীসু আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি নাম, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৰ উদ্দেসং পরিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং উদ্দিসনৰসেন পকারেহি ঞাপেন্তো ঞাপেতি. পকারেহি এৰ তমত্থং পতিট্ঠাপেন্তো পট্ঠপেতি. যথাউদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দিসনৰসেন ৰিৰরতি. ৰিৰটং ৰিভজতি. ৰিভত্তঅত্থং হেতূদাহরণদস্সনেহি পাকটং করোন্তো উত্তানিং করোতি.
তিস্সো পটিসম্ভিদাতি ধম্মনিরুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদা. তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা নাম ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ঞাণং. ধম্মোতি চ সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অরিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৰেদিতব্বা, তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৰনিরুত্তি, তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি.
এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানন্তি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৰা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৰা ৰুত্তে পন ‘‘অযং অসভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং জানিত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং অসভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতীতি. তং পন ‘‘নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চ’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰা ইদং ৰত্থু কথিতং –
তিস্সদত্তত্থেরো কির বোধিমণ্ডে সুৰণ্ণসলাকং গহেত্ৰা ‘‘অট্ঠারসসু ভাসাসু কতরভাসায কথেমী’’তি পৰারেসি. তং পন তেন অত্তনো উগ্গহে ঠত্ৰা পৰারিতং, ন পটিসম্ভিদায ঠিতেন. সো হি মহাপঞ্ঞতায তং তং ভাসং কথাপেত্ৰা উগ্গহেত্ৰা এৰং পৰারেসি. ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৰত্ৰা পনেত্থ ইদং কথিতং. মাতাপিতরো হি দহরকালে কুমারকে মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি করোন্তি. দারকা তেসং তং তং ভাসং ৰৰত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৰুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিল়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতো দারকো সচে মাতুকথং পঠমং সুণাতি, দমিল়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতুকথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অস্সুণন্তো মাগধভাসং ভাসিস্সতি. যোপি অগামকে মহাঅরঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি. সোপি অত্তনো ধম্মতায ৰচনং সমুট্ঠাপেন্তো, মাগধভাসমেৰ ভাসিস্সতি. নিরযে, তিরচ্ছানযোনিযং, পেত্তিৰিসযে, মনুস্সলোকে, দেৰলোকেতি সব্বত্থ মাগধভাসাৰ উস্সন্না, সেসা ওট্টকিরাতঅন্ধকযোনকদমিল়ভাসাদিকা অট্ঠারস ভাসা পরিৰত্তন্তি, কালন্তরেন অঞ্ঞথা হোন্তি চ নস্সন্তি চ.
অযমেৰেকা যথাভুচ্চব্রহ্মৰোহারঅরিযৰোহারসঙ্খাতা মাগধভাসা ন পরিৰত্ততি. সা হি কত্থচি কদাচি পরিৰত্তন্তীপি ন সব্বত্থ সব্বদা সব্বথাৰ পরিৰত্ততি, কপ্পৰিনাসেপি তিট্ঠতিযেৰ. সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং তন্তিং আরোপেন্তো মাগধভাসায এৰ আরোপেসি. কস্মা? এৰঞ্হি আহরিতুং সুখং হোতি. মাগধভাসায হি তন্তিং আরুল়্হস্স বুদ্ধৰচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৰ পপঞ্চো. তেন সঙ্ঘটিতমত্তেনেৰ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায ভাসায তন্তিং আরুল়্হকং সোধেত্ৰা উগ্গহেতব্বং হোতি, বহুম্পি উগ্গহেত্ৰা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অরিযসাৰকো নোপটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.
পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অত্থধম্মাদিৰিসযেসু হি তীসু ঞাণেসু ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৰিভ. ৭২৫-৭৩১) এৰং পৰত্তঞাণস্সেতং অধিৰচনং. ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৰীসু? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ, তত্থ সারিপুত্তত্থেরস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স মহাকস্সপত্থেরস্স মহাকচ্চাযনত্থেরস্স মহাকোট্ঠিকত্থেরস্সাতি অসীতিযাপি মহাথেরানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদগতা. আনন্দত্থেরস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তরায উপাসিকাযাতি এৰমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদগতাতি ইমাসু দ্ৰীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি. পভেদো নাম মগ্গেহি অধিগতানং পটিসম্ভিদানং পভেদগমনং.
কতমেহি পঞ্চহি কারণেহি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তীতি? অধিগমেন, পরিযত্তিযা, সৰনেন, পরিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অরহত্তং. তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. সৰনং নাম ধম্মস্সৰনং. সক্কচ্চং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিপুচ্ছা নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাল়িযা অত্থং কথেন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্বযোগাৰচরতা হরণপচ্চাহরণনযেন পরিহটকম্মট্ঠানতা. পুব্বযোগাৰচরস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি.
এতেসু পন পরিযত্তি, সৰনং, পরিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৰ বলৰকারণানি, পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৰপচ্চযো. পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন যথা অধিগমস্স বলৰপচ্চযো হোতি, তথা পভেদস্স. পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৰা মা ৰা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৰ এতরহি চ সঙ্খারসম্মসনং ৰিনা পটিসম্ভিদাধিগমো নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৰেপি একতো হুত্ৰা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৰা ৰিসদা হোন্তীতি.
ৰিভত্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.