(১৮) ৩. সঞ্চেতনিযৰগ্গো

১. চেতনাসুত্তৰণ্ণনা

১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযকম্মনিমিত্তং, কাযিকস্স কম্মস্স কটত্তা উপচিতত্তাতি অত্থো. এস নযো সেসসঞ্চেতনাদ্ৰযেপি. উদ্ধচ্চসহগতচেতনা পৰত্তিৰিপাকং দেতিযেৰাতি ‘‘ৰীসতিৰিধা’’তি ৰুত্তং. তথা ৰচীসঞ্চেতনা মনোসঞ্চেতনাতি এত্থ কামাৰচরকুসলাকুসলৰসেন ৰীসতি চেতনা লব্ভন্তি. ইদং তথা-সদ্দেন উপসংহরতি. অপিচেত্থ নৰ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তীতি ইমিনা নৰহি রূপারূপকুসলচেতনাহি সদ্ধিং মনোদ্ৰারে একূনতিংসাতি তীসু দ্ৰারেসু একূনসত্ততি চেতনা হোন্তীতি দস্সেতি. অৰিজ্জাপচ্চযাৰাতি ইদং তাপি চেতনা অৰিজ্জাপচ্চযাৰ হোন্তীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. যথাৰুত্তা হি একূনসত্ততি চেতনা কুসলাপি অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তি, পগেৰ ইতরা অপ্পহীনাৰিজ্জস্সেৰ উপ্পজ্জনতো পহীনাৰিজ্জস্স অনুপ্পজ্জনতো.

যস্মা যং তং যথাৰুত্তং চেতনাভেদং কাযসঙ্খারঞ্চেৰ ৰচীসঙ্খারঞ্চ মনোসঙ্খারঞ্চ পরেহি অনুস্সাহিতো সামম্পি অসঙ্খারিকচিত্তেন করোতি, পরেহি কারিযমানো সসঙ্খারিকচিত্তেনপি করোতি, ‘‘ইদং নাম কম্মং করোন্তোপি তস্স এৰরূপো নাম ৰিপাকো ভৰিস্সতী’’তি এৰং কম্মং ৰিপাকঞ্চ জানন্তোপি করোতি, মাতাপিতূসু চেতিযৰন্দনাদীনি করোন্তেসু অনুকরোন্তো দারকো ৰিয কেৰলং কম্মঞ্ঞেৰ ৰিজ্জানন্তো ‘‘ইমস্স পন কম্মস্স অযং ৰিপাকো’’তি ৰিপাকং অজানন্তোপি করোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘সামং ৰা ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পরেহি অনাণত্তোতি সরসেনেৰ ৰত্তমানো. জানন্তোতি অনুস্সৰাদিৰসেন জানন্তো.

ননু চ খীণাসৰো চেতিযং ৰন্দতি, ধম্মং ভণতি, কম্মট্ঠানং মনসি করোতি, কথমস্স কাযকম্মাদযো ন হোন্তীতি? অৰিপাকত্তা. খীণাসৰেন হি কতকম্মং নেৰ কুসলং হোতি নাকুসলং, অৰিপাকং হুত্ৰা কিরিযামত্তে তিট্ঠতি. তেনস্স তে কাযাদযো ন হোন্তি. তেনেৰাহ ‘‘খীণাসৰস্স কাযেন করণকম্মং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তন্তি কুসলাকুসলং.

খিড্ডায পদুস্সন্তীতি খিড্ডাপদোসিনো, খিড্ডাপদোসিনো এৰ খিড্ডাপদোসিকা. খিড্ডাপদোসো ৰা এতেসং অত্থীতি খিড্ডাপদোসিকা. তে কির পুঞ্ঞৰিসেসাধিগতেন মহন্তেন অত্তনো সিরিৰিভৰেন নক্খত্তং কীল়ন্তা তায সম্পত্তিযা মহন্ততায ‘‘আহারং পরিভুঞ্জিম্হা ন পরিভুঞ্জিম্হা’’তিপি ন জানন্তি. অথ একাহারাতিক্কমতো পট্ঠায নিরন্তরং খাদন্তাপি পিৰন্তাপি চৰন্তিযেৰ ন তিট্ঠন্তি. কস্মা? কম্মজতেজস্স বলৰতায করজকাযস্স মন্দতায. মনুস্সানঞ্হি কম্মজতেজো মন্দো, করজকাযো বলৰা. তেসং তেজস্স মন্দতায কাযস্স বলৰতায সত্তাহম্পি অতিক্কমিত্ৰা উণ্হোদকঅচ্ছযাগুআদীহি সক্কা করজকাযং উপত্থম্ভেতুং. দেৰানং পন তেজো বলৰা হোতি উল়ারপুঞ্ঞনিব্বত্তত্তা উল়ারগরুসিনিদ্ধসুধাহারজীরণতো চ. করজং মন্দং মুদুসুখুমালভাৰতো. তে একং আহারৰেলং অক্কমিত্ৰাৰ সণ্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি. যথা নাম গিম্হানং মজ্ঝন্হিকে তত্তপাসাণে ঠপিতং পদুমং ৰা উপ্পলং ৰা সাযন্হসমযে ঘটসতেনপি সিঞ্চিযমানং পাকতিকং ন হোতি ৰিনস্সতিযেৰ, এৰমেৰ পচ্ছা নিরন্তরং খাদন্তাপি পিৰন্তাপি চৰন্তিযেৰ ন তিট্ঠন্তি. কতমে পন তে দেৰাতি? ‘‘ইমে নামা’’তি অট্ঠকথায ৰিচারণা নত্থি, ‘‘আহারূপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৰিযা’’তি ৰুত্তত্তা যে কেচি কবল়ীকারাহারূপজীৰিনো দেৰা এৰং করোন্তি, তে এৰং চৰন্তীতি ৰেদিতব্বা. অভযগিরিৰাসিনো পনাহু ‘‘নিম্মানরতিপরনিম্মিতৰসৰত্তিনো তে দেৰা, খিড্ডায পদুস্সনমত্তেনেৰ হেতে খিড্ডাপদোসিকাতি ৰুত্তা’’তি. কো পনেত্থ দেৰানং আহারো, কা আহারৰেলাতি? ‘‘সব্বেসম্পি কামাৰচরদেৰানং সুধা আহারো, সা হেট্ঠিমেহি হেট্ঠিমেহি উপরিমানং উপরিমানং পণীততমা হোতি. তং যথাসকং দিৰসৰসেনেৰ দিৰসে দিৰসে ভুঞ্জন্তি. কেচি পন বদরপ্পমাণং সুধাহারং পরিভুঞ্জন্তি. সো জিৰ্হাযং ঠপিতমত্তোযেৰ যাৰ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফরতি, তেসংযেৰ দিৰসৰসেন সত্তদিৰসং যাপনসমত্থোৰ হোতী’’তি ৰদন্তি.

ইস্সাপকতত্তা পদুট্ঠেন মনসা পদুস্সন্তীতি মনোপদোসিকা. উসূযৰসেন ৰা মনসো পদোসো মনোপদোসো, সো এতেসং অত্থি ৰিনাসহেতুভূতোতি মনোপদোসিকা. অক্কুদ্ধো রক্খতীতি কুদ্ধস্স সো কোধো ইতরস্মিং অক্কুজ্ঝন্তে অনুপাদানো একৰারমেৰ উপ্পত্তিযা অনাসেৰনো চাৰেতুং ন সক্কোতি, উদকন্তং পত্ৰা অগ্গি ৰিয নিব্বাযতি, তস্মা অক্কুদ্ধো তং চৰনতো রক্খতি. উভোসু পন কুদ্ধেসু ভিয্যো ভিয্যো অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পরিৰড্ঢনৰসেন তিখিণসমুদাচারো নিস্সযদহনরসো কোধো উপ্পজ্জমানো হদযৰত্থুং নিদহন্তো অচ্চন্তসুখুমালং করজকাযং ৰিনাসেতি, ততো সকলোপি অত্তভাৰো অন্তরধাযতি. তেনাহ ‘‘উভোসু পনা’’তিআদি. তথা চাহ ভগৰা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পদুট্ঠচিত্তা কিলন্তকায…পে… চৰন্তী’’তি (দী. নি. ১.৪৭).

কতমে তেন দেৰা দট্ঠব্বাতি এত্থ তেনাতি পচ্চত্তে করণৰচনন্তি আহ ‘‘কতমে নাম তে দেৰা দট্ঠব্বা’’তি. করণত্থেযেৰ ৰা এতং করণৰচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেন ৰা অত্তভাৰেনা’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

চেতনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰিভত্তিসুত্তৰণ্ণনা

১৭২. দুতিযে অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. অত্থোতি চেত্থ সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৰসেন অরণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘অত্থো’’তি ৰেদিতব্বা, তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. তেনাহ ‘‘পঞ্চসু অত্থেসু পভেদগতং ঞাণ’’ন্তি. আচিক্খামীতিআদীসু আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি নাম, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৰ উদ্দেসং পরিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং উদ্দিসনৰসেন পকারেহি ঞাপেন্তো ঞাপেতি. পকারেহি এৰ তমত্থং পতিট্ঠাপেন্তো পট্ঠপেতি. যথাউদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দিসনৰসেন ৰিৰরতি. ৰিৰটং ৰিভজতি. ৰিভত্তঅত্থং হেতূদাহরণদস্সনেহি পাকটং করোন্তো উত্তানিং করোতি.

তিস্সো পটিসম্ভিদাতি ধম্মনিরুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদা. তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা নাম ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ঞাণং. ধম্মোতি চ সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অরিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৰেদিতব্বা, তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৰনিরুত্তি, তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি.

এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানন্তি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৰা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৰা ৰুত্তে পন ‘‘অযং অসভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং জানিত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং অসভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতীতি. তং পন ‘‘নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চ’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰা ইদং ৰত্থু কথিতং –

তিস্সদত্তত্থেরো কির বোধিমণ্ডে সুৰণ্ণসলাকং গহেত্ৰা ‘‘অট্ঠারসসু ভাসাসু কতরভাসায কথেমী’’তি পৰারেসি. তং পন তেন অত্তনো উগ্গহে ঠত্ৰা পৰারিতং, ন পটিসম্ভিদায ঠিতেন. সো হি মহাপঞ্ঞতায তং তং ভাসং কথাপেত্ৰা উগ্গহেত্ৰা এৰং পৰারেসি. ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৰত্ৰা পনেত্থ ইদং কথিতং. মাতাপিতরো হি দহরকালে কুমারকে মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি করোন্তি. দারকা তেসং তং তং ভাসং ৰৰত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৰুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিল়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতো দারকো সচে মাতুকথং পঠমং সুণাতি, দমিল়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতুকথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অস্সুণন্তো মাগধভাসং ভাসিস্সতি. যোপি অগামকে মহাঅরঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি. সোপি অত্তনো ধম্মতায ৰচনং সমুট্ঠাপেন্তো, মাগধভাসমেৰ ভাসিস্সতি. নিরযে, তিরচ্ছানযোনিযং, পেত্তিৰিসযে, মনুস্সলোকে, দেৰলোকেতি সব্বত্থ মাগধভাসাৰ উস্সন্না, সেসা ওট্টকিরাতঅন্ধকযোনকদমিল়ভাসাদিকা অট্ঠারস ভাসা পরিৰত্তন্তি, কালন্তরেন অঞ্ঞথা হোন্তি চ নস্সন্তি চ.

অযমেৰেকা যথাভুচ্চব্রহ্মৰোহারঅরিযৰোহারসঙ্খাতা মাগধভাসা ন পরিৰত্ততি. সা হি কত্থচি কদাচি পরিৰত্তন্তীপি ন সব্বত্থ সব্বদা সব্বথাৰ পরিৰত্ততি, কপ্পৰিনাসেপি তিট্ঠতিযেৰ. সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং তন্তিং আরোপেন্তো মাগধভাসায এৰ আরোপেসি. কস্মা? এৰঞ্হি আহরিতুং সুখং হোতি. মাগধভাসায হি তন্তিং আরুল়্হস্স বুদ্ধৰচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৰ পপঞ্চো. তেন সঙ্ঘটিতমত্তেনেৰ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায ভাসায তন্তিং আরুল়্হকং সোধেত্ৰা উগ্গহেতব্বং হোতি, বহুম্পি উগ্গহেত্ৰা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অরিযসাৰকো নোপটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.

পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অত্থধম্মাদিৰিসযেসু হি তীসু ঞাণেসু ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৰিভ. ৭২৫-৭৩১) এৰং পৰত্তঞাণস্সেতং অধিৰচনং. ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৰীসু? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ, তত্থ সারিপুত্তত্থেরস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স মহাকস্সপত্থেরস্স মহাকচ্চাযনত্থেরস্স মহাকোট্ঠিকত্থেরস্সাতি অসীতিযাপি মহাথেরানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদগতা. আনন্দত্থেরস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তরায উপাসিকাযাতি এৰমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদগতাতি ইমাসু দ্ৰীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি. পভেদো নাম মগ্গেহি অধিগতানং পটিসম্ভিদানং পভেদগমনং.

কতমেহি পঞ্চহি কারণেহি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তীতি? অধিগমেন, পরিযত্তিযা, সৰনেন, পরিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অরহত্তং. তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. সৰনং নাম ধম্মস্সৰনং. সক্কচ্চং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিপুচ্ছা নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাল়িযা অত্থং কথেন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্বযোগাৰচরতা হরণপচ্চাহরণনযেন পরিহটকম্মট্ঠানতা. পুব্বযোগাৰচরস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি.

এতেসু পন পরিযত্তি, সৰনং, পরিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৰ বলৰকারণানি, পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৰপচ্চযো. পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন যথা অধিগমস্স বলৰপচ্চযো হোতি, তথা পভেদস্স. পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৰা মা ৰা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৰ এতরহি চ সঙ্খারসম্মসনং ৰিনা পটিসম্ভিদাধিগমো নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৰেপি একতো হুত্ৰা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৰা ৰিসদা হোন্তীতি.

ৰিভত্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৪. মহাকোট্ঠিকসুত্তাদিৰণ্ণনা

১৭৩-৪. ততিযে ফস্সাযতনানন্তি এত্থ আকরট্ঠো আযতনসদ্দোতি আহ ‘‘ফস্সাকরান’’ন্তিআদি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং, রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরোপি ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুত্তো, সঞ্জাতিসমোসরণাদিৰসেনপি আযতনট্ঠো লব্ভতিযেৰ. মা-ইতি পটিসেধে নিপাতো. স্ৰাযং ছন্নং ফস্সাযতনানং অসেসং ৰিরাগনিরোধা অত্থঞ্ঞং ৰচনং কিঞ্চীতি সন্ধাযাহাতি আহ ‘‘মা ভণীতি অত্থো’’তি. পঞ্চফস্সাযতনানি নিরুদ্ধানীতি চক্খাদীনঞ্চ তত্থ অভাৰং সন্ধায ৰদতি. ছট্ঠস্সাতি মনাযতনস্স. চতুত্থে নত্থি ৰত্তব্বং.

মহাকোট্ঠিকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. উপৰাণসুত্তাদিৰণ্ণনা

১৭৫-৬. পঞ্চমে ৰিজ্জাযাতি দিব্বচক্খুপুব্বেনিৰাসানুস্সতিআসৰক্খযঞাণসঙ্খাতায তিৰিধায ৰিজ্জায, অট্ঠৰিধায ৰা. অট্ঠৰিধাপি হি ৰিজ্জা ৰিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ অভিঞ্ঞা পরিগ্গহেত্ৰা ৰুত্তা. পন্নরসধম্মভেদেন চরণেন সমন্নাগতোতি সীলসংৰরো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগরিযানুযোগো, সদ্ধা, হিরী, ওত্তপ্পং, বাহুসচ্চং, ৰীরিযং, সতি, পঞ্ঞা, চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানীতি এৰং পন্নরসভেদেন চরণধম্মেন সমন্নাগতো. ইমেযেৰ হি পন্নরস ধম্মা যস্মা এতেহি চরতি অরিযসাৰকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তা. ছট্ঠে নত্থি ৰত্তব্বং.

উপৰাণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. রাহুলসুত্তৰণ্ণনা

১৭৭. সত্তমে পথৰীধাতুরেৰেসাতি দুৰিধাপেসা থদ্ধট্ঠেন, কক্খল়ট্ঠেন, ফরুসট্ঠেন একলক্খণা পথৰীধাতু এৰাতি অজ্ঝত্তিকং বাহিরায সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতি. কস্মা? বাহিরায পথৰীধাতুযা অচেতনাভাৰো পাকটো, ন অজ্ঝত্তিকায, তস্মা বাহিরায সদ্ধিং একসদিসা অচেতনাযেৰাতি গণ্হন্তস্স সুখপরিগ্গাহা হোতি, যথা কিং? দন্তেন গোণেন সদ্ধিং যোজিতো অদন্তো কতিপাহমেৰ ৰিসুকাযতি ৰিপ্ফন্দতি, অথ ন চিরস্সেৰ দমথং উপেতি, এৰং অজ্ঝত্তিকং বাহিরায সদ্ধিং একসদিসাতি গণ্হন্তস্স কতিপাহমেৰ অচেতনভাৰেন উপট্ঠাতি, অথ ন চিরেনেৰস্সা অচেতনভাৰো পাকটো হোতি ধাতুমত্ততায দস্সনতো. নেতং মম…পে… দট্ঠব্বন্তি তং উভযম্পি ‘‘ন এতং মম, ন এসোহমস্মি, ন এসো মে অত্তা’’তি এৰং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যথাভূতন্তি যথাসভাৰং. তঞ্হি অনিচ্চাদিসভাৰং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি এৰং দট্ঠব্বন্তি অত্থো. যস্মা ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি পস্সন্তো নেৰ কত্থচি অত্তানং পস্সতি, ন তং পরস্স কিঞ্চনভাৰে উপনেতব্বং পস্সতি, ন পরস্স অত্তানং অত্তনো কিঞ্চনভাৰে উপনেতব্বং পস্সতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চতুকোটিকসুঞ্ঞতা নাম কথিতা’’তি.

রাহুলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. জম্বালীসুত্তৰণ্ণনা

১৭৮. অট্ঠমে সন্তন্তি অঙ্গসন্ততায চেৰ আরম্মণসন্ততায চ কমনীযং মনোহরং. চেতোৰিমুত্তিন্তি রূপারূপাৰচরং চিত্তৰিমুত্তিং. তেনেৰাহ ‘‘অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং অঞ্ঞতরং সমাপত্তি’’ন্তি. লেপমক্খিতেনাতি লাখামক্খিতেন. পারিপন্থিকে অসোধেত্ৰাতি কামচ্ছন্দাদিপারিপন্থিকে অসোধেত্ৰা. যো হি কামাদীনৰপচ্চৰেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দং ন সুট্ঠু ৰিক্খম্ভেত্ৰা কাযপ্পস্সদ্ধিৰসেন দুট্ঠুল্লং সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধং অকত্ৰা আরম্ভধাতুমনসিকারাদিৰসেন থিনমিদ্ধং ন সুট্ঠু পটিৰিনোদেত্ৰা সমথনিমিত্তমনসিকারাদিৰসেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ন সমূহতং কত্ৰা অঞ্ঞেপি সমাধিপরিপন্থে ধম্মে ন সুট্ঠু সোধেত্ৰা ঝানং সমাপজ্জতি. সো অসোধিতং আসযং পৰিট্ঠভমরো ৰিয অসুদ্ধং উয্যানং পৰিট্ঠরাজা ৰিয চ খিপ্পমেৰ নিক্খমতি. যো পন সমাধিপরিপন্থে ধম্মে সুট্ঠু ৰিসোধেত্ৰা ঝানং সমাপজ্জতি, সো সুৰিসোধিতং আসযং পৰিট্ঠভমরো ৰিয সুপরিসুদ্ধং উয্যানং পৰিট্ঠরাজা ৰিয চ সকলম্পি দিৰসভাগং অন্তোসমাপত্তিযংযেৰ হোতি.

আযমুখানীতি নদিতল়াককন্দরপদরাদিতো আগমনমগ্গা. তে চ কন্দরাযেৰাতি আহ ‘‘চতস্সো পৰিসনকন্দরা’’তি. অপাযমুখানীতি অপগমনমগ্গা. অপেন্তি অপগচ্ছন্তি এতেহীতি হি অপাযা, তে এৰ মুখানীতি অপাযমুখানি. তানি চ উদকনিক্খমনচ্ছিদ্দানীতি আহ ‘‘অপৰাহনচ্ছিদ্দানী’’তি, অপাযসঙ্খাতানি উদকনিক্খমনচ্ছিদ্দানীতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

জম্বালীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. নিব্বানসুত্তৰণ্ণনা

১৭৯. নৰমে অভিধম্মে ৰুত্তনযেনাতি –

‘‘কতমা হানভাগিনী পঞ্ঞা? পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা, তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. অৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি ৰিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি ৰিরাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৯৯) –

আদিনা ৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেন এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.

তত্থ পঠমস্স ঝানস্স লাভিন্তি য্ৰাযং অপ্পগুণস্স পঠমস্স ঝানস্স লাভী, তং. কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তীতি ততো ৰুট্ঠিতং আরম্মণৰসেন কামসহগতা হুত্ৰা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি তুদন্তি চোদেন্তি. তস্স কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা হাযতি পরিহাযতি, তস্মা ‘‘হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. তদনুধম্মতাতি তদনুরূপসভাৰা. সতি সন্তিট্ঠতীতি ইদং মিচ্ছাসতিং সন্ধায ৰুত্তং, ন সম্মাসতিং. যস্স হি পঠমজ্ঝানানুরূপসভাৰা পঠমজ্ঝানং সন্ততো পণীততো দিস্ৰা অস্সাদযমানা অভিনন্দমানা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, তস্স নিকন্তিৰসেন পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা নেৰ হাযতি ন ৰড্ঢতি, ঠিতিকোট্ঠাসিকা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা’’তি. অৰিতক্কসহগতাতি অৰিতক্কং দুতিযজ্ঝানং সন্ততো পণীততো মনসিকরোতো আরম্মণৰসেন অৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা. সমুদাচরন্তীতি পগুণতো পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতং দুতিযজ্ঝানাধিগমত্থায তুদন্তি চোদেন্তি, তস্স উপরি দুতিযজ্ঝানানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা ৰিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপ্পত্তিপদট্ঠানতায ‘‘ৰিসেসভাগিনী’’তি ৰুত্তা.

নিব্বিদাসহগতাতি তংযেৰ পঠমজ্ঝানলাভিং ঝানতো ৰুট্ঠিতং নিব্বিদাসঙ্খাতেন ৰিপস্সনাঞাণেন সহগতা. ৰিপস্সনাঞাণঞ্হি ঝানঙ্গভেদে ৰত্তন্তে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি, তস্মা ‘‘নিব্বিদা’’তি ৰুচ্চতি. সমুদাচরন্তীতি নিব্বানসচ্ছিকিরিযত্থায তুদন্তি চোদেন্তি. ৰিরাগূপসঞ্হিতাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন নিব্বানেন উপসংহিতা. ৰিপস্সনাঞাণঞ্হি সক্কা ইমিনা মগ্গেন ৰিরাগং নিব্বানং সচ্ছিকাতুন্তি পৰত্তিতো ‘‘ৰিরাগূপসংহিত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তংসম্পযুত্তসঞ্ঞামনসিকারাপি ৰিরাগূপসংহিতা এৰ নাম. তস্স তেসং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা অরিযমগ্গপ্পটিৰেধস্স পদট্ঠানতায ‘‘নিব্বেধভাগিনী’’তি ৰুত্তাতি.

নিব্বানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. মহাপদেসসুত্তৰণ্ণনা

১৮০. দসমে মহাওকাসেতি মহন্তে ওকাসে মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি. যেসু পতিট্ঠাপিতো ধম্মো নিচ্ছীযতি অসন্দেহতো. কানি পন তানি? আগমনৰিসিট্ঠানি সুত্তোতরণাদীনি. দুতিযৰিকপ্পে অপদিসীযন্তীতি অপদেসা, মহন্তা অপদেসা এতেসন্তি মহাপদেসা. ‘‘সম্মুখা মেতং, আৰুসো, ভগৰতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স ধম্মোতি ৰিনিচ্ছযনে কারণং. কিং পন তন্তি? তস্স যথাভতস্স সুত্তোতরণাদি এৰ. যদি এৰং কথং চত্তারোতি? যস্মা ধম্মস্স দ্ৰে সম্পদাযো সত্থা সাৰকো চ. তেসু সাৰকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৰসেন তিৰিধা. এৰমিমম্হা মযাযং ধম্মো পটিগ্গহিতোতি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তারো. তেনাহ ‘‘সম্মুখা মেতং, আৰুসো, ভগৰতো সুত’’ন্তিআদি. তথা চ ৰুত্তং নেত্তিযং (নেত্তি. ৪.১৮) ‘‘চত্তারো মহাপদেসা বুদ্ধাপদেসো, সঙ্ঘাপদেসো, গণাপদেসো, পুগ্গলাপদেসো. ইমে চত্তারো মহাপদেসা’’তি. বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. এস নযো সেসেসুপি. তেনাহ ‘‘বুদ্ধাদযো…পে… মহাকারণানী’’তি.

নেৰ অভিনন্দিতব্বন্তি ন সম্পটিচ্ছিতব্বং, গন্থস্স সম্পটিচ্ছনং নাম সৰনন্তি আহ ‘‘ন সোতব্ব’’ন্তি. পদব্যঞ্জনানীতি পদানি চ ব্যঞ্জনানি চ, অত্থপদানি ব্যঞ্জনপদানি চাতি অত্থো. পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি, অক্খরাদীনি ব্যঞ্জনপদানি. পজ্জিতব্বতো পদানি, সঙ্কাসনাদীনি অত্থপদানি. ‘‘অট্ঠকথাযং পদসঙ্খাতানি ব্যঞ্জনানীতি ব্যঞ্জনপদানেৰ ৰুত্তানী’’তি কেচি. অত্থং ব্যঞ্জেন্তীতি ব্যঞ্জনানি, ব্যঞ্জনপদানি. তেহি ব্যঞ্জিতব্বতো ব্যঞ্জনানি, অত্থপদানীতি উভযসঙ্গহতো. ইমস্মিং ঠানেতি তেনাভতসুত্তস্স ইমস্মিং পদেসে. পাল়ি ৰুত্তাতি কেৰলো পাল়িধম্মো ৰুত্তো. অত্থো ৰুত্তোতি পাল়িযা অত্থো ৰুত্তো নিদ্দিট্ঠো. অনুসন্ধি কথিতোতি যথারদ্ধদেসনায উপরিদেসনায চ অনুসন্ধানং কথিতং, সম্বন্ধো কথিতো. পুব্বাপরং কথিতন্তি পুব্বেন পরং অৰিরুজ্ঝনঞ্চেৰ ৰিসেসট্ঠানঞ্চ কথিতং পকাসিতং. এৰং পাল়িধম্মাদীনি সম্মদেৰ সল্লক্খেত্ৰা গহণং সাধুকং উগ্গহণন্তি আহ ‘‘সুট্ঠু গহেত্ৰা’’তি. সুত্তে ওতারেতব্বানীতি ঞাণেন সুত্তে ওগাহেত্ৰা তারেতব্বানি. তং পন ওগাহেত্ৰা তরণং তত্থ ওতরণং অনুপ্পৰেসনং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ওতরিতব্বানী’’তি. সংসন্দেত্ৰা দস্সনং সন্দস্সনন্তি আহ ‘‘ৰিনযে সংসন্দেতব্বানী’’তি.

‘‘কিং পন তং সুত্তং, কো ৰা ৰিনযো’’তি ৰিচারণাযং আচরিযানং মতিভেদমুখেন তমত্থং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিনযোতি ৰিভঙ্গপাঠমাহ. সো হি মাতিকাসঞ্ঞিতস্স সুত্তস্স অত্থে সূচনতো ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি. ৰিৰিধনযত্তা ৰিসিট্ঠনযত্তা চ ৰিনযো, খন্ধকপাঠো. এৰন্তি এৰং সুত্তৰিনযেসু পরিগ্গয্হমানেসু ৰিনযপিটকম্পি ন পরিযাদিযতি পরিৰারপাল়িযা অসঙ্গহিতত্তা. সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি ৰা সুত্তং অত্থসূচনাদিঅত্থসম্ভৰতো. এৰম্পীতি সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি সুত্তং, ৰিনযপিটকং ৰিনযোতি এৰং সুত্তৰিনযৰিভাগে ৰুচ্চমানেপি. ন তাৰ পরিযাদিযন্তীতি ন তাৰ অনৰসেসতো পরিগ্গয্হন্তি. কস্মাতি চেতি আহ ‘‘অসুত্তনামকঞ্হী’’তিআদি. যস্মা সুত্তন্তি ইমং নামং অনারোপেত্ৰা সঙ্গীতং জাতকাদিবুদ্ধৰচনং অত্থি, তস্মা ৰুত্তনযেন তীণি পিটকানি ন পরিযাদিযন্তীতি. সুত্তনিপাতউদানইতিৰুত্তকানি দীঘনিকাযাদযো ৰিয সুত্তন্তি নামং আরোপেত্ৰা অসঙ্গীতানীতি অধিপ্পাযেনেত্থ জাতকাদীহি সদ্ধিং তানিপি গহিতানি. বুদ্ধৰংসচরিযাপিটকানং পনেত্থ অগ্গহণে কারণং মগ্গিতব্বং, কিং ৰা এতেন মগ্গনেন. সব্বোপাযং ৰণ্ণনানযো থেরৰাদদস্সনমুখেন পটিক্খিত্তো এৰাতি.

কিং অত্থীতি অসুত্তনামকং বুদ্ধৰচনং নত্থিযেৰাতি দস্সেতি. তং সব্বং পটিক্খিপিত্ৰাতি ‘‘সুত্তন্তি ৰিনযো’’তিআদিনা ৰুত্তসংৰণ্ণনাযং ‘‘নাযমত্থো ইধাধিপ্পেতো’’তি পটিসেধেত্ৰা. ৰিনেতি এতেন কিলেসেতি ৰিনযো, কিলেসৰিনযনূপাযো, সো এৰ কারণন্তি আহ ‘‘ৰিনযো পন কারণ’’ন্তি.

ধম্মেতি পরিযত্তিধম্মে. সরাগাযাতি সরাগভাৰায কামরাগভৰরাগপরিব্রূহনায. সংযোগাযাতি ভৰসংযোজনায. সউপাদানাযাতি চতুরূপাদানূপসংহিততায. মহিচ্ছতাযাতি মহিচ্ছভাৰায. অসন্তুট্ঠিযাতি অসন্তুট্ঠভাৰায. কোসজ্জাযাতি কুসীতভাৰায. সঙ্গণিকাযাতি কিলেসসঙ্গণিকৰিহারায. আচযাযাতি তিৰিধৰট্টাচযায. ৰিরাগাযাতি সকলৰট্টতো ৰিরজ্জনত্থায. ৰিসংযোগাযাতি কামরাগাদীহি ৰিসংযুজ্জনত্থায. অনুপাদানাযাতি সব্বস্সপি কম্মভৰস্স অগ্গহণায. অপ্পিচ্ছতাযাতি পচ্চযপ্পিচ্ছতাদিৰসেন সব্বসো ইচ্ছায অপগমায. সন্তুট্ঠিযাতি দ্ৰাদসৰিধসন্তুট্ঠভাৰায. ৰীরিযারম্ভাযাতি কাযিকস্স চেৰ চেতসিকস্স চ ৰীরিযস্স পগ্গণ্হনত্থায. ৰিৰেকাযাতি পৰিৰিত্তভাৰায কামৰিৰেকাদিতদঙ্গৰিৰেকাদিৰিৰেকসিদ্ধিযা. অপচযাযাতি সব্বস্সপি ৰট্টস্স অপচযনায, নিব্বানাযাতি অত্থো. এৰং যো পরিযত্তিধম্মো উগ্গহণধারণপরিপুচ্ছামনসিকারৰসেন যোনিসো পটিপজ্জন্তস্স সরাগাদিভাৰপরিৰজ্জনস্স কারণং হুত্ৰা ৰিরাগাদিভাৰায সংৰত্ততি, একংসতো এসো ধম্মো, এসো ৰিনযো সম্মদেৰ অপাযাদীসু অপতনৰসেন ধারণতো কিলেসানং ৰিনযনতো চ. সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৰাদানুরূপপ্পৰত্তিভাৰতো এতং সত্থুসাসনন্তি চ জানেয্যাসীতি অত্থো.

চতুসচ্চত্থসূচনং সুত্তন্তি আহ ‘‘সুত্তেতি তেপিটকে বুদ্ধৰচনে’’তি. তেপিটকঞ্হি বুদ্ধৰচনং সচ্চৰিনিমুত্তং নত্থি. রাগাদিৰিনযকারণং যথা তেন সুত্তপদেন পকাসিতন্তি আহ ‘‘ৰিনযেতি এতস্মিং রাগাদিৰিনযকারণে’’তি. সুত্তে ওতরণঞ্চেত্থ তেপিটকবুদ্ধৰচনপরিযাপন্নতাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং, ন অঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সুত্তপ্পটিপাটিযা কত্থচি অনাগন্ত্ৰা’’তি. ছল্লিং উট্ঠপেত্ৰাতি অরোগস্স মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো উপক্কমেন ছল্লিকায সকলিকায পপটিকায ৰা উট্ঠাপনং ৰিয অরোগস্স সাসনধম্মস্স তিট্ঠতো ব্যঞ্জনমত্তেন তপ্পরিযাপন্নং ৰিয হুত্ৰা ছল্লিসদিসং পুব্বাপরৰিরুদ্ধতাদিদোসং উট্ঠপেত্ৰা পরিদীপেত্ৰা. তাদিসানি পন একংসতো গুল়্হৰেস্সন্তরাদিপরিযাপন্নানি হোন্তীতি আহ ‘‘গুল়্হৰেস্সন্তর…পে… পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো’’তি. রাগাদিৰিনযেতি রাগাদিৰিনযনত্থেন অতদাকারতায অপঞ্ঞাযমানানি ছড্ডেতব্বানি চজিতব্বানি ন গহেতব্বানি. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.

মহাপদেসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঞ্চেতনিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.