৩. ৰেনাগপুরসুত্তৰণ্ণনা

৬৪. ততিযে এৰংনামকে জনপদেতি যত্থ নামগ্গহণেন কোসলসদ্দস্স রুল়্হীসদ্দতং দস্সেতি. তথা হি কোসলা নাম জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীসদ্দেন ‘‘কোসলা’’তি ৰুচ্চতি. অক্খরচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৰিয সলিঙ্গৰচনানি (পাণিনি ১.২.৫১) ইচ্ছন্তি. অযমেত্থ রুল়্হী যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘কুরূসু ৰিহরতি, অঙ্গেসু ৰিহরতী’’তি চ. তব্বিসেসনে পন জনপদসদ্দে জাতিসদ্দে একৰচনমেৰ যথা ‘‘কোসলেসু জনপদে’’তি. চারিকন্তি চরণং. চরণং ৰা চারো, সো এৰ চারিকা. তযিদং মগ্গগমনং ইধাধিপ্পেতং, ন চুণ্ণিকগমনমত্তন্তি আহ ‘‘অদ্ধানগমনং গচ্ছন্তো’’তি. তং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘চারিকা চ নামেসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দূরেপীতি দূরেপি নাতিদূরেপি. সহসা গমনন্তি সীঘগমনং. মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীসূতি আদি-সদ্দেন আল়ৰকাদীনং অত্থায গমনং সঙ্গণ্হাতি. ভগৰা হি মহাকস্সপত্থেরং পচ্চুগ্গচ্ছন্তো মুহুত্তেন তিগাৰুতমগ্গমগমাসি. আল়ৰকস্সত্থায তিংসযোজনং, তথা অঙ্গুলিমালস্স, পুক্কুসাতিস্স পন পঞ্চচত্তালীসযোজনং, মহাকপ্পিনস্স ৰীসযোজনসতং, ধনিযস্সত্থায সত্ত যোজনসতানি, ধম্মসেনাপতিনো সদ্ধিৰিহারিকস্স ৰনৰাসিস্স তিস্সসামণেরস্স তিগাৰুতাধিকং ৰীসযোজনসতং অগমাসি. ইমং সন্ধাযাতি ইমং অতুরিতচারিকং সন্ধায.

উপলভিংসূতি এত্থ সৰনৰসেন উপলভিংসূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোতদ্ৰার…পে… জানিংসূ’’তি আহ. সব্বম্পি ৰাক্যং অৰধারণফলত্তা অন্তোগধাৰধারণন্তি আহ ‘‘পদপূরণমত্তে ৰা নিপাতো’’তি. অৰধারণত্থেনাতি পন ইমিনা ইট্ঠত্থতোৰধারণত্থং খো-সদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি. অস্সোসীতি পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং ৰিয হোন্তং পূরিতং নাম হোতি, তেন চ পুরিমপচ্ছিমপদানি সংসিলিট্ঠানি নাম হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতেতি আহ ‘‘পদপূরণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰা’’তি. মত্তসদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো. তেনস্স অনত্থন্তরদীপনতা দস্সিতা হোতি, এৰসদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতা.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৰসেসতো সৰাসনং সমিতপাপত্তা. এৰঞ্হি বাহিরকৰীতরাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৰতো পাপসমনং ৰিসেসিতং হোতি. তেনস্স যথাভূতগুণাধিগতমেতং নামং যদিদং সমণোতি দীপেতি. অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৰত্থো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৰত্থে নিপাতো’’তি. আলপনমত্তন্তি পিযালাপৰচনমত্তং. পিযসমুদাহারা হেতে ‘‘ভো’’তি ৰা ‘‘আৰুসো’’তি ৰা ‘‘দেৰানং পিযা’’তি ৰা. গোত্তৰসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং. গোতমোতি হি পৰত্তমানং ৰচনং বুদ্ধিঞ্চ তাযতি একংসিকৰিসযতায রক্খতীতি গোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আরম্মণভূতেন অত্থেন ৰিনা ন ৰত্ততি, তথা অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি তাযতি রক্খতীতি ৰুচ্চতি. কো পন সোতি? অঞ্ঞকুলপরম্পরাসাধারণং তস্স কুলস্স আদিপুরিসসমুদাগতং তংকুলপরিযাপন্নসাধারণং সামঞ্ঞরূপন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ সমণোতি ইমিনা পরিক্খকজনেহি ভগৰতো বহুমতভাৰো দস্সিতো সমিতপাপতাকিত্তনতো. গোতমোতি ইমিনা লোকিযজনেহি উচ্চাকুলসম্ভূততা দীপিতা তেন উদিতোদিতৰিপুলখত্তিযকুলৰিভাৰনতো. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহারাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উল়ারতমং সক্যরাজকুলং.

কেনচি পারিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপারিজুঞ্ঞভোগপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচিপি পারিজুঞ্ঞেন পরিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো. তথা হি তস্স কুলস্স ন কিঞ্চি পারিজুঞ্ঞং লোকনাথস্স অভিজাতিযং, অথ খো ৰড্ঢিযেৰ. অভিনিক্খমনে চ ততোপি সমিদ্ধতমভাৰো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতোতি. সক্যকুলা পব্বজিতোতি ইদং ৰচনং ভগৰতো সদ্ধাপব্বজিতভাৰদীপনং ৰুত্তং মহন্তং ঞাতিপরিৰট্টং মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৰসিদ্ধিতো.

ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থেতি ইত্থং এৰংপকারো ভূতো জাতোতি এৰং কথনত্থে. উপযোগৰচনন্তি ‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো, তেন যোগতো ‘‘তং খো পন ভৰন্ত’’ন্তি ইদং সামিঅত্থে উপযোগৰচনং. তেনাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি. কল্যাণগুণসমন্নাগতোতি কল্যাণেহি গুণেহি যুত্তো, তন্নিস্সিতো তব্বিসযতাযাতি অধিপ্পাযো. সেট্ঠোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কিত্তেতব্বতো কিত্তি, সা এৰ সদ্দনীযতো সদ্দোতি আহ ‘‘কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৰা’’তি. অভিত্থৰনৰসেন পৰত্তো সদ্দো থুতিঘোসো. সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা উগ্গতোতি অনঞ্ঞসাধারণে গুণে আরব্ভ পৰত্তত্তা সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা উগ্গতো.

সো ভগৰাতি যো সো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি সদেৰকে লোকে ‘‘ভগৰা’’তি পত্থটকিত্তিসদ্দো, সো ভগৰা. ‘‘ভগৰা’’তি চ ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ৮৪). পরতো পন ভগৰাতি গুণকিত্তনং. যথা কম্মট্ঠানিকেন ‘‘অরহ’’ন্তিআদীসু নৰসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতি-সদ্দং যোজেত্ৰা বুদ্ধগুণা অনুস্সরিযন্তি, এৰং বুদ্ধগুণসংকিত্তনেনপীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অরহং ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰা’’তি আহ. ‘‘ইতিপেতং ভূতং ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৰিয ইধ ইতিসদ্দো আসন্নপচ্চক্খকরণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন চ তেসং গুণানং বহুভাৰো দীপিতো, তানি চ সংকিত্তেন্তেন ৰিঞ্ঞুনা চিত্তস্স সম্মুখীভূতানেৰ কত্ৰা সংকিত্তেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. এৰং নিরূপেত্ৰা কিত্তেন্তো যো কিত্তেতি, তস্স ভগৰতি অতিৰিয অভিপ্পসাদো হোতি.

আরকত্তাতি সুৰিদূরত্তা. অরীনন্তি কিলেসারীনং. অরানন্তি সংসারচক্কস্স অরানং. হতত্তাতি ৰিদ্ধংসিতত্তা. পচ্চযাদীনন্তি চীৰরাদিপচ্চযানঞ্চেৰ পূজাৰিসেসানঞ্চ. ততোতি ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৫-১২৭). যথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গতো, এৰং তংসংৰণ্ণনাতোপি নেসং ৰিত্থারো গহেতব্বো.

ইমং লোকন্তি নযিদং মহাজনস্স সম্মুখমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো অনৰসেসং পরিযাদাযাতি দস্সেতুং ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতী’’তি. পজাতত্তাতি যথাসকং কম্মকিলেসেহি নিব্বত্তত্তা. পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং পারিসেসনযেন ইতরেসং পদন্তরেন গহিতত্তা. সদেৰকন্তি চ অৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো. ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং পচ্চাসত্তিনযেন. তত্থ হি সো জাতো তন্নিৰাসী চ. সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. পচ্চত্থিকসমণব্রাহ্মণগ্গহণন্তি নিদস্সনমত্তমেতং অপচ্চত্থিকানং সমিতবাহিতপাপানঞ্চ সমণব্রাহ্মণানং সমণব্রাহ্মণৰচনেন গহিতত্তা. কামং ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদিৰিসেসনানং ৰসেন সত্তৰিসযো লোকসদ্দোতি ৰিঞ্ঞাযতি তুল্যযোগৰিসযত্তা তেসং, ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু পন অতুল্যযোগেপি অযং সমাসো লব্ভতীতি ব্যভিচারদস্সনতো পজাগহণন্তি আহ ‘‘পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণ’’ন্তি.

অরূপিনো সত্তা অত্তনো আনেঞ্জৰিহারেন ৰিহরন্তা দিব্বন্তীতি দেৰাতি ইমং নিব্বচনং লভন্তীতি আহ ‘‘সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরলোকো গহিতো’’তি. তেনাহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যত’’ন্তি (অ. নি. ৩.১১৭). সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকো গহিতো তস্স সৰিসেসং মারস্স ৰসে ৰত্তনতো. সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপীব্রহ্মলোকো গহিতো অরূপীব্রহ্মলোকস্স গহিতত্তা. চতুপরিসৰসেনাতি খত্তিযাদিচতুপরিসৰসেন. ইতরা পন চতস্সো পরিসা সমারকাদিগ্গহণেন গহিতা এৰাতি. অৰসেসসত্তলোকো নাগগরুল়াদিভেদো. তীহাকারেহীতি দেৰমারব্রহ্মসহিততাসঙ্খাতেহি তীহি পকারেহি. তীসু পদেসূতি ‘‘সদেৰক’’ন্তিআদীসু তীসু পদেসু. তেন তেনাকারেনাতি সদেৰকত্তাদিনা তেন তেন পকারেন. তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নন্তি পোরাণা আহূতি যোজনা.

অভিঞ্ঞাতি যকারলোপেনাযং নিদ্দেসো, অভিজানিত্ৰাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞায অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৰা’’তি. অনুমানাদিপটিক্খেপোতি অনুমানঅত্থাপত্তিআদিপ্পটিক্খেপো একপ্পমাণত্তা. সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায হি সব্বপচ্চক্খা বুদ্ধা ভগৰন্তো.

অনুত্তরং ৰিৰেকসুখন্তি ফলসমাপত্তিসুখং. তেন ৰিমিস্সাপি কদাচি ভগৰতো ধম্মদেসনা হোতীতি ‘‘হিত্ৰাপী’’তি পি-সদ্দগ্গহণং. ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো যস্মিং খণে পরিসা সাধুকারং ৰা দেতি, যথাসুতং ৰা ধম্মং পচ্চৰেক্খতি, তং খণং পুব্বভাগেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, যথাপরিচ্ছেদঞ্চ সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায ধম্মং দেসেতি. অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তোতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স ৰসেন অপ্পং ৰা, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স নেয্যস্স ৰা ৰসেন বহুং ৰা দেসেন্তো. ধম্মস্স কল্যাণতা চ নিয্যানিকতা চ সব্বসো অনৰজ্জভাৰেনেৰাতি আহ ‘‘অনৰজ্জমেৰ কত্ৰা’’তি.

দেসকাযত্তেন আণাদিৰিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনাতি সা পরিযত্তিধম্মৰসেন ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘দেসনায তাৰ চাতুপ্পদিকগাথাযপী’’তিআদি. নিদাননিগমানিপি সত্থু দেসনায অনুৰিধানতো তদন্তোগধানি এৰাতি আহ ‘‘নিদানং আদি, ইদমৰোচাতি পরিযোসান’’ন্তি.

সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপরাধাদিসাসিতব্বভাৰেন অনুসাসনং তদঙ্গৰিনযাদিৰসেন ৰিনযনং সাসনন্তি তং পটিপত্তিধম্মৰসেন ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সীলসমাধিৰিপস্সনা’’তিআদি. কুসলানন্তি অনৰজ্জধম্মানং সীলসমথৰিপস্সনানং সীলদিট্ঠীনঞ্চ আদিভাৰো তংমূলিকত্তা উত্তরিমনুস্সধম্মানং. অরিযমগ্গস্স অন্তদ্ৰযৰিগমেন মজ্ঝিমাপটিপদাভাৰো ৰিয সম্মাপটিপত্তিযা আরব্ভ নিব্বত্তীনং ৰেমজ্ঝতাপি মজ্ঝভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে…পে… মজ্ঝিমং নামা’’তি. ফলং পরিযোসানং নাম সউপাদিসেসতাৰসেন. নিব্বানং পরিযোসানং নাম অনুপাদিসেসতাৰসেন. ইদানি তেসং দ্ৰিন্নম্পি সাসনস্স পরিযোসানতং আগমেন দস্সেতুং ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তিআদিৰচনতো ধম্মদেসনায আদিমজ্ঝপরিযোসানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ইধ…পে… অধিপ্পেত’’ন্তি. তস্মিং তস্মিং অত্থে কথাৰধিসদ্দপ্পবন্ধো গাথাৰসেন সুত্তৰসেন চ ৰৰত্থিতো পরিযত্তিধম্মো, সো ইধ দেসনাতি ৰুত্তো, তস্স পন অত্থো ৰিসেসতো সীলাদি এৰাতি আহ ‘‘ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো…পে… দস্সেতী’’তি. তত্থ সীলং দস্সেত্ৰাতি সীলগ্গহণেন সসম্ভারং সীলং গহিতং, তথা মগ্গগ্গহণেন সসম্ভারো মগ্গোতি তদুভযৰসেন অনৰসেসতো পরিযত্তিঅত্থং পরিযাদায তিট্ঠতি. তেনাতি সীলাদিদস্সনেন. অত্থৰসেন হি ইধ দেসনায আদিকল্যাণাদিভাৰো অধিপ্পেতো. কথিকসণ্ঠিতীতি কথিকস্স সণ্ঠানং কথনৰসেন সমৰট্ঠানং.

ন সো সাত্থং দেসেতি নিয্যানত্থৰিরহতো তস্সা দেসনায. একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৰাতি সিথিলাদিভেদেসু ব্যঞ্জনেসু একপ্পকারেনেৰ দ্ৰিপ্পকারেনেৰ ৰা ব্যঞ্জনেন যুত্তা দমিল়ভাসা ৰিয. ৰিৰটকরণতায ওট্ঠে অফুসাপেত্ৰা উচ্চারেতব্বতো সব্বনিরোট্ঠব্যঞ্জনা ৰা কিরাতভাসা ৰিয. সব্বস্সেৰ ৰিস্সজ্জনীযযুত্ততায সব্বৰিস্সট্ঠব্যঞ্জনা ৰা যৰনভাসা ৰিয. সব্বস্সেৰ সানুসারতায সব্বনিগ্গহিতব্যঞ্জনা ৰা পারসিকাদিমিলক্খভাসা ৰিয. সব্বাপেসা ব্যঞ্জনেকদেসৰসেনেৰ পৰত্তিযা অপরিপুণ্ণব্যঞ্জনাতি কত্ৰা ‘‘অব্যঞ্জনা’’তি ৰুত্তা.

ঠানকরণানি সিথিলানি কত্ৰা উচ্চারেতব্বং অক্খরং পঞ্চসু ৰগ্গেসু পঠমততিযন্তি এৰমাদি সিথিলং. তানি অসিথিলানি কত্ৰা উচ্চারেতব্বং অক্খরং ৰগ্গেসু দুতিযচতুত্থন্তি এৰমাদি ধনিতং. দ্ৰিমত্তকালং দীঘং. একমত্তকালং রস্সং. তদেৰ লহুকং লহুকমেৰ. সংযোগপরং দীঘঞ্চ গরুকং. ঠানকরণানি নিগ্গহেত্ৰা উচ্চারেতব্বং নিগ্গহিতং. পরেন সম্বন্ধং কত্ৰা উচ্চারেতব্বং সম্বন্ধং. তথা ন সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং. ঠানকরণানি ৰিস্সট্ঠানি কত্ৰা উচ্চারেতব্বং ৰিমুত্তং. দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদোতি এৰং সিথিলাদিৰসেন ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা অক্খরুপ্পাদকচিত্তস্স দসপ্পকারেন পভেদো. সব্বানি হি অক্খরানি চিত্তসমুট্ঠানানি যথাধিপ্পেতত্থব্যঞ্জনতো ব্যঞ্জনানি চ.

অমক্খেত্ৰাতি অমিলেচ্ছেত্ৰা, অৰিনাসেত্ৰা, অহাপেত্ৰাতি অত্থো. ভগৰা যমত্থং ঞাপেতুং একগাথং একৰাক্যম্পি দেসেতি, তমত্থং তায দেসনায পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনায এৰ দেসেতীতি আহ ‘‘পরিপুণ্ণব্যঞ্জনমেৰ কত্ৰা ধম্মং দেসেতী’’তি. ইধ কেৰলসদ্দো অনৰসেসৰাচকো, ন অৰোমিস্সতাদিৰাচকোতি আহ ‘‘সকলাধিৰচন’’ন্তি. পরিপুণ্ণন্তি সব্বসো পুণ্ণং. তং পন কিঞ্চি ঊনং ৰা অধিকং ৰা ন হোতীতি ‘‘অনূনাধিকৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ যদত্থং দেসিতং, তস্স সাধকত্তা অনূনতা ৰেদিতব্বা, তব্বিধুরস্স পন অসাধকত্তা অনধিকতা. সকলন্তি সব্বভাগৰন্তং. পরিপুণ্ণমেৰাতি সব্বসো পরিপুণ্ণমেৰ. তেনাহ ‘‘একদেসনাপি অপরিপুণ্ণা নত্থী’’তি. অপরিসুদ্ধা দেসনা নাম হোতি তণ্হাসংকিলেসত্তা. লোকামিসং চীৰরাদযো পচ্চযা, তত্থ অগধিতচিত্ততায লোকামিসনিরপেক্খো. হিতফরণেনাতি হিতূপসংহরণেন. মেত্তাভাৰনায মুদুহদযোতি মেত্তাভাৰনায করুণায ৰা মুদুহদযো. উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেনাতি সকলসংকিলেসতো ৰট্টদুক্খতো চ উদ্ধরণাকারাৰট্ঠিতেন চিত্তেন, করুণাধিপ্পাযেনাতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা সিক্খত্তযসঙ্গহং সকলং সাসনং ইধ ব্রহ্মচরিযন্তি অধিপ্পেতং, তস্মা. ব্রহ্মচরিযন্তি ইমিনা সমানাধিকরণানি সব্বপদানি যোজেত্ৰা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… পকাসেতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি আহ.

সুন্দরন্তি ভদ্দকং. ভদ্দকতা চ পস্সন্তস্স হিতসুখাৰহভাৰেন ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘অত্থাৰহং সুখাৰহ’’ন্তি. তত্থ অত্থাৰহন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থসংহিতহিতাৰহং. সুখাৰহন্তি যথাৰুত্ততিৰিধসুখাৰহং. তথানুরূপানন্তি তাদিসানং. যাদিসেহি পন গুণেহি ভগৰা সমন্নাগতো, তেহি চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বথাপি অচ্চন্তপ্পসাদনীযো তেসং যথাভূতসভাৰত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘যথারূপো’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাভূত…পে… অরহতন্তি ইমিনা ধম্মপ্পমাণলূখপ্পমাণানং সত্তানং ভগৰতো পসাদাৰহতা দস্সিতা, ইতরেন ইতরেসং. দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এত্থ কোসিযৰত্থু কথেতব্বং. উভতোপক্খিকাতি মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিৰসেন উভযপক্খিকা. কেরাটিকাতি সঠা.

অনেকত্থত্তা নিপাতানং যাৰঞ্চিদন্তি নিপাতসমুদাযো অধিমত্তপ্পমাণপরিচ্ছেদং দীপেতীতি আহ ‘‘অধিমত্তপ্পমাণপরিচ্ছেদৰচনমেত’’ন্তি. অধিমত্তৰিপ্পসন্নানীতি অধিকপ্পমাণেন ৰিপ্পসন্নানি. ৰিপ্পসন্নানীতি চ পকতিআকারং অতিক্কমিত্ৰা ৰিপ্পসন্নানীতি অত্থো. ননু চ চক্খাদীনং ইন্দ্রিযানং মনোৰিঞ্ঞেয্যত্তা কথং তেন তেসং ৰিপ্পসন্নতা ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তস্স হী’’তিআদি. তস্সাতি ব্রাহ্মণস্স. তেসন্তি চক্খাদীনং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং. এৰম্পি মনিন্দ্রিযেন পতিট্ঠিতোকাসস্স অদিট্ঠত্তা কথং মনিন্দ্রিযস্স ৰিপ্পসন্নতা তেন ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. নযগ্গাহপঞ্ঞা হেসা তস্স ব্রাহ্মণস্স. মনে ৰিপ্পসন্নেযেৰ হোতি পসন্নচিত্তসমুট্ঠিতরূপসম্পদাহি এৰ চক্খাদীনং পতিট্ঠিতোকাসস্স পসন্নতাসম্ভৰতো.

জম্বোনদসুৰণ্ণং রত্তৰণ্ণমেৰ হোতীতি আহ ‘‘সুরত্তৰণ্ণস্সা’’তি. জম্বোনদসুৰণ্ণস্স ঘটিকাতি জম্বোনদসুৰণ্ণপিণ্ডং. ইমিনা নেক্খন্তি নেক্খপ্পমাণজম্বোনদসুৰণ্ণেন কতং অকতভণ্ডং ৰুত্তন্তি দস্সেতি. নেক্খন্তি ৰা অতিরেকপঞ্চসুৰণ্ণেন কতপিলন্ধনং কতভণ্ডং ৰুত্তং. তঞ্হি ঘট্টনমজ্জনক্খমং হোতীতি. সুৰণ্ণন্তি চ পঞ্চধরণস্স সমঞ্ঞা, তস্মা পঞ্চৰীসতিধরণহিরঞ্ঞৰিচিতং আভরণং ইধ নেক্খন্তি অধিপ্পেতং. জম্বোনদন্তি মহাজম্বুসাখায পৰত্তনদিযং নিব্বত্তং. তং কির রতনং রত্তং. সুৰণ্ণাকারে মহাজম্বুফলরসে ৰা পথৰিযং পৰিট্ঠে সুৰণ্ণঙ্কুরা উট্ঠহন্তি, তেন সুৰণ্ণেন কতপিলন্ধনন্তিপি অত্থো. সুপরিকম্মকতন্তি সুট্ঠু কতপরিকম্মং. সম্পহট্ঠন্তি সম্মা পহট্ঠং ঘট্টনাদিৰসেন সুকতপরিকম্মং. তেনাহ ‘‘সুৰণ্ণকার…পে… সুপরিমজ্জিতন্তি অত্থো’’তি.

ৰাল়রূপানীতি আহরিমানি ৰাল়রূপানি. ‘‘অকপ্পিযরূপাকুলো অকপ্পিযমঞ্চো পল্লঙ্কোতি সারসমাসে. রতনচিত্রন্তি ভিত্তিচ্ছেদাদিৰসেন রতনচিত্রং. রুক্খতূললতাতূলপোটকিতূলানং ৰসেন তিণ্ণং তূলানং. উদ্দলোমিযং কেচীতি সারসমাসাচরিযা উত্তরৰিহারিনো চ. তথা একন্তলোমিযং. কোসেয্যকট্টিস্সমযন্তি কোসেয্যকসটমযং. অজিনচম্মেহীতি অজিনমিগচম্মেহি. তানি কির চম্মানি সুখুমতরানি. তস্মা দুপট্টতিপট্টানি কত্ৰা সিব্বন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অজিনপ্পৰেণী’’তিআদি.

নিকামলাভীতি যথিচ্ছিতলাভী. তেনাহ ‘‘ইচ্ছিতিচ্ছিতলাভী’’তি. ৰিপুললাভীতি উল়ারলাভী. কসিরন্তি হি পরিত্তং ৰুচ্চতি, তপ্পটিক্খেপেন অকসিরং উল়ারং. তেনাহ ‘‘মহন্তলাভী’’তিআদি.

লদ্ধা চ ন কপ্পন্তীতি সামঞ্ঞেন পটিসিদ্ধত্তা সব্বথা ন কপ্পতীতি কস্সচি আসঙ্কা সিযা, তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘কিঞ্চি কিঞ্চি কপ্পতী’’তিআদিমাহ. তত্থ সুদ্ধকোসেয্যন্তি রতনপরিসিব্বনরহিতং. এত্থ চ ‘‘সুদ্ধকোসেয্যং পন ৰট্টতী’’তি ৰিনযে (মহাৰ. অট্ঠ. ২৫৪) ৰুত্তত্তা ইধাপি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) পন ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিকং সব্বানেৰ গোনকাদীনি রতনপরিসিব্বিতানি ন ৰট্টন্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিক’’ন্তি এতেন রতনসিব্বনরহিতাপী তূলিকা ন ৰট্টতীতি দীপেতি. ৰচনতোতি এতেন ৰিনযে (চূল়ৰ. ২৯৭) ৰুত্তভাৰং দস্সেতি. একেন ৰিধানেনাতি যথাৰুত্তমেৰ ৰিধানং সন্ধায ৰদতি. যদি এৰং কস্মা ভগৰতা ‘‘লদ্ধা চ ন কপ্পন্তী’’তি সামঞ্ঞেন পটিসেধো কতোতি আহ ‘‘অকপ্পিযং পন উপাদাযা’’তিআদি.

পল্লঙ্কন্তি এত্থ পরি-সদ্দো সমন্ততোতি এতস্মিং অত্থে ৰত্ততি, তস্মা ৰামূরুং দক্খিণূরুঞ্চ সমং ঠপেত্ৰা উভো পাদে অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধে কত্ৰা নিসজ্জা পল্লঙ্কন্তি আহ ‘‘সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসন’’ন্তি. ঊরূনং বন্ধনৰসেন নিসজ্জা. পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতি চ যথা পল্লঙ্কৰসেন নিসজ্জা হোতি, এৰং উভো পাদে আভুজে সমিঞ্জিতে কত্ৰাতি অত্থো. তং পন উভিন্নং পাদানং তথা সম্বন্ধতাকরণন্তি আহ ‘‘বন্ধিত্ৰা’’তি. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসন্হারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি, ৰুদ্ধিং ফাতিং গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে’’তিআদি. উজুং কাযং ঠপেত্ৰাতি উপরিমং কাযং উজুকং ঠপেত্ৰা, অযমেৰ ৰা পাঠো. হেট্ঠিমকাযস্স হি অনুজুকট্ঠপনং নিসজ্জাৰচনেনেৰ বোধিতন্তি. উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযো.

পরিমুখন্তি এত্থ পরি-সদ্দো অভিসদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি অত্থো. এত্থ যথা ‘‘ৰনন্তঞ্ঞেৰ পৰিসামী’’তিআদিনা ভাৰনানুরূপং সেনাসনং দস্সিতং, এৰং ‘‘নিসীদামী’’তি ইমিনা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিযো সন্তো ইরিযাপথো দস্সিতো, ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা’’তি ইমিনা নিসজ্জায দল়্হভাৰো, ‘‘পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি ইমিনা আরম্মণপরিগ্গহূপাযো. পরিগ্গহিতনিয্যানন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৰা, পরমসতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো. পরীতি পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬.২০) ৰিয. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো ‘‘সুঞ্ঞতৰিমোক্খ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.২০৯-২১০) ৰিয. পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো হি নিয্যানট্ঠো.

চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি দিব্বভাৰাৰহত্তা দিব্বৰিহারা নাম হোন্তীতি তদাসন্নপ্পৰত্তচঙ্কমোপি তদুপচারতো দিব্বো নাম হোতীতি আহ ‘‘চত্তারি হি রূপজ্ঝানানী’’তিআদি. সমাপজ্জিত্ৰা চঙ্কমন্তস্সাতি ইদঞ্চ চঙ্কমন্তস্স অন্তরন্তরা সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা উট্ঠাযুট্ঠায চঙ্কমনং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা অৰুট্ঠিতেন সক্কা চঙ্কমিতুং. সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায চঙ্কমন্তস্সপি চঙ্কমোতি ইদং পন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা অন্তরন্তরা সমাপজ্জিত্ৰা চঙ্কমন্তস্স ৰসেন ৰুত্তং. দ্ৰীসুৰিহারেসূতি ব্রহ্মৰিহারে, অরিযৰিহারে চ. মেত্তাঝানাদযো হিতূপসংহারাদিৰসেন পৰত্তিযা ব্রহ্মভূতা সেট্ঠভূতা ৰিহারাতি ব্রহ্মৰিহারা. অনঞ্ঞসাধারণত্তা পন অরিযানং ৰিহারাতি অরিযৰিহারা, চতস্সোপি ফলসমাপত্তিযো. ইধ পন অরহত্তফলসমাপত্তিযেৰ আগতা.

পচ্চৰেক্খণায ফলসমাপত্তি কথিতা সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স পচ্চৰেক্খণাসম্ভৰতো. চঙ্কমাদযোতি ফলসমাপত্তিং সমাপন্নস্সপি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্সপি চঙ্কমট্ঠাননিসজ্জাদযো. অরিযচঙ্কমাদযো হোন্তি ন পন পচ্চৰেক্খন্তস্সাতি অধিপ্পাযো.

ৰেনাগপুরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.