.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তরনিকাযে

তিকনিপাত-টীকা

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. বালৰগ্গো

১. ভযসুত্তৰণ্ণনা

১. তিকনিপাতস্স পঠমে ভযন্তি ভীতি চেতসো ব্যধোতি আহ ‘‘চিত্তুত্রাসো’’তি. উপদ্দৰোতি অন্তরাযো. তস্স পন ৰিক্খেপকারণত্তা ৰুত্তং ‘‘অনেকগ্গতাকারো’’তি. উপসগ্গোতি উপসজ্জনং, দেৰতোপপীল়াদিনা অপ্পটিকারৰিঘাতাপত্তি. সা পন যস্মা পটিকারাভাৰেন ৰিহঞ্ঞমানস্স কিঞ্চি কাতুং অসমত্থস্স ওসীদনকারণং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তত্থ তত্থ লগ্গনাকারো’’তি. যথাৰুত্তে দিৰসে অনাগচ্ছন্তেসূতি ৰঞ্চেত্ৰা আগন্তুং নিযমিতদিৰসে অনাগচ্ছন্তেসু. দ্ৰারে অগ্গিং দত্ৰাতি বহি অনিক্খমনত্থায দ্ৰারে অগ্গিং দত্ৰা.

নল়েহি ছন্নপটিচ্ছন্নাতি নল়েহি তিণচ্ছদনসঙ্খেপেন উপরি ছাদেত্ৰা তেহিযেৰ দারুকুটিকনিযামেন পরিতোপি ছাদিতা. এসেৰ নযোতি ইমিনা তিণেহি ছন্নতং সেসসম্ভারানং রুক্খমযতঞ্চ অতিদিসতি.

ৰিধৰপুত্তেতি অন্তভাৰোপলক্খণং. তে হি নিপ্পিতিকা অৰিনীতা অসংযতা যং কিঞ্চি কারিনো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

ভযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. লক্খণসুত্তৰণ্ণনা

২. দুতিযে লক্খীযতি বালো অযন্তি ঞাযতি এতেনাতি লক্খণং, কম্মং লক্খণমেতস্সাতি কম্মলক্খণোতি আহ ‘‘কাযদ্ৰারাদিপৰত্তং কম্ম’’ন্তিআদি. অপদীযন্তি দোসা এতেন রক্খীযন্তি, লূযন্তি ছিজ্জন্তি ৰাতি অপদানং, সত্তানং সম্মা, মিচ্ছা ৰা পৰত্তপ্পযোগো. তেন সোভতীতি অপদানসোভনী. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞা নামা’’তিআদি. অত্তনো চরিতেনেৰাতি অত্তনো চরিযায এৰ. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

লক্খণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৪. চিন্তীসুত্তাদিৰণ্ণনা

৩-৪. ততিযে এতেহীতি দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদীহি. এতেন লক্খণসদ্দস্স সরণত্থতমাহ. তানেৰাতি লক্খণানি এৰ. অস্সাতি বালস্স. বালো অযন্তি নিমীযতি সঞ্জানীযতি এতেহীতি বালনিমিত্তানি. অপদানং ৰুচ্চতি, ৰিখ্যাতং কম্মং, দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদীনি চ বালে ৰিখ্যাতানি অসাধারণভাৰেন. তস্মা ‘‘বালস্স অপদানানী’’তি. অভিজ্ঝাদীহি দুট্ঠং দূসিতং চিন্তিতং দুচ্চিন্তিতং, তং চিন্তেতীতি দুচ্চিন্তিতচিন্তী. লোভাদীহি দুট্ঠং ভাসিতং মুসাৰাদাদিং ভাসতীতি দুব্ভাসিতভাসী. তেসংযেৰ ৰসেন কত্তব্বতো দুক্কটকম্মং পাণাতিপাতাদিং করোতীতি দুক্কটকম্মকারী. তেনাহ ‘‘চিন্তযন্তো’’তিআদি. ৰুত্তানুসারেনাতি ‘‘বালো অয’’ন্তিআদিনা ৰুত্তস্স অত্থৰচনস্স ‘‘পণ্ডিতো অযন্তি এতেহি লক্খীযতী’’তিআদিনা অনুস্সরণেন. মনোসুচরিতাদীনং ৰসেনাতি ‘‘চিন্তযন্তো অনভিজ্ঝাব্যাপাদসম্মাদস্সনৰসেন সুচিন্তিতমেৰ চিন্তেতী’’তিআদিনা মনোসুচরিতাদীনং তিণ্ণং সুচরিতানং ৰসেন যোজেতব্বানি. চতুত্থং ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰ.

চিন্তীসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-১০. অযোনিসোসুত্তাদিৰণ্ণনা

৫-১০. পঞ্চমে কতি নু খো অনুস্সতিট্ঠানানীতিআদি ছক্কে আৰি ভৰিস্সতীতি. এৰং চিন্তিতন্তি অযোনিসো চিন্তিতং. অপঞ্হমেৰ পঞ্হন্তি কথেসীতি অপঞ্হমেৰ পঞ্হো অযন্তি মঞ্ঞমানো ৰিস্সজ্জেসি. দসৰিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অপরিহাপেত্ৰাতি –

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং, গরুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ২.২৯১; পরি. অট্ঠ. ৪৮৫; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫২) –

এৰং ৰুত্তং দসৰিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অপরিহাপেত্ৰা.

তত্থ ঠানকরণানি সিথিলানি কত্ৰা উচ্চারেতব্বং অক্খরং সিথিলং, তানিযেৰ ধনিতানি অসিথিলানি কত্ৰা উচ্চারেতব্বং অক্খরং ধনিতং. দ্ৰিমত্তকালং দীঘং, একমত্তকালং রস্সং. গরুকন্তি দীঘমেৰ, যং ৰা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতত্থেরস্সা’’তি সংযোগপরং কত্ৰা ৰুচ্চতি, লহুকন্তি রস্সমেৰ, যং ৰা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধরক্খিতথেরস্সা’’তি এৰং ৰিসংযোগপরং কত্ৰা ৰুচ্চতি. নিগ্গহীতন্তি যং করণানি নিগ্গহেত্ৰা অৰিস্সজ্জেত্ৰা অৰিৰটেন মুখেন সানুনাসিকং কত্ৰা ৰত্তব্বং. সম্বন্ধন্তি যং পরপদেন সম্বন্ধিত্ৰা ‘‘তুণ্হস্সা’’তি ৰুচ্চতি. ৰৰত্থিতন্তি যং পরপদেন অসম্বন্ধং কত্ৰা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘তুণ্হী অস্সা’’তি ৰুচ্চতি. ৰিমুত্তন্তি যং করণানি অনিগ্গহেত্ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিৰটেন মুখেন সানুনাসিকং অকত্ৰা ৰুচ্চতি. দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদোতি এৰং সিথিলাদিৰসেন ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা অক্খরুপ্পাদকচিত্তস্স দসপ্পকারেন পভেদো. সব্বানি হি অক্খরানি চিত্তসমুট্ঠানানি যথাধিপ্পেতত্থব্যঞ্জনতো ব্যঞ্জনানি চ.

‘‘অট্ঠানং খো এতং, আৰুসো সারিপুত্তা’’তিআদি পঞ্চকে আৰি ভৰিস্সতি. ‘‘কতি নু খো, আনন্দ, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তিআদি পন ছক্কে আৰি ভৰিস্সতি. ছট্ঠাদীসু নত্থি ৰত্তব্বং.

অযোনিসোসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বালৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. রথকারৰগ্গো

১. ঞাতসুত্তৰণ্ণনা

১১. দুতিযস্স পঠমে ঞাতোযেৰ পঞ্ঞাতোতি আহ ‘‘ঞাতো পঞ্ঞাতো’’তি. কস্স অননুলোমিকেতি আহ ‘‘সাসনস্সা’’তি, সাসনস্স অননুলোমিকে অপ্পতিরূপেতি অত্থো. ইদানি অননুলোমিকসদ্দস্স নিব্বচনং দস্সেন্তো ‘‘ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিক’’ন্তি আহ. সাসনস্সাতি ৰা সাসনন্তি অত্থো. সাসনং ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিকন্তি এৰমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. সভাগৰিসভাগন্তি লিঙ্গতো সভাগৰিসভাগং. ‘‘ৰিযপুগ্গলে’’তি আহাতি লিঙ্গসভাগেহি অৰিসেসেত্ৰা আহ. উম্মাদং পাপুণীতি সো কির সীলং অধিট্ঠায পিহিতদ্ৰারগব্ভে সযনপিট্ঠে নিসীদিত্ৰা ভরিযং আরব্ভ মেত্তং ভাৰেন্তো মেত্তামুখেন উপ্পন্নেন রাগেন অন্ধীকতো ভরিযায সন্তিকং গন্তুকামো দ্ৰারং অসল্লক্খেত্ৰা ভিত্তিং ভিন্দিত্ৰাপি নিক্খমিতুকামতায ভিত্তিং পহরন্তো সব্বরত্তিং ভিত্তিযুদ্ধমকাসি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ঞাতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সারণীযসুত্তৰণ্ণনা

১২. দুতিযে চতুপারিসুদ্ধিসীলম্পি পব্বজ্জানিস্সিতমেৰাতি ইমিনা পব্বজ্জূপগতসমনন্তরমেৰ চতুপারিসুদ্ধিসীলম্পি সমাদিন্নমেৰ হোতীতি দস্সেতি. মগ্গসন্নিস্সিতানেৰ হোন্তীতি মগ্গাধিগমত্থায পটিপজ্জিতব্বত্তা কসিণপরিকম্মাদীনি মগ্গসন্নিস্সিতানেৰ হোন্তি, তস্মা মগ্গগ্গহণেনেৰ তেসম্পি গহণং ৰেদিতব্বং, তেহি ৰিনা মগ্গাধিগমস্স অসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো.

অগ্গমগ্গাধিগমেন অসম্মোহপ্পটিৰেধস্স সিখাপত্তত্তা মগ্গধম্মেসু ৰিয ফলধম্মেসুপি সাতিসযো অসম্মোহোতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং, সামং জানিত্ৰাতি অত্থো. তথা জাননা পনস্স সচ্ছিকরণং অত্তপচ্চক্খকিরিযাতি ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৰা’’তি. তথা সচ্ছিকিরিযা চস্স অত্তনি পটিলাভোতি ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পটিলভিত্ৰা’’তি.

সারণীযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আসংসসুত্তৰণ্ণনা

১৩. ততিযে সন্তোতি এত্থ সন্ত-সদ্দো ‘‘দীঘং সন্তস্স যোজন’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৬০) কিলন্তভাৰে আগতো. ‘‘অযঞ্চ ৰিতক্কো, অযঞ্চ ৰিচারো সন্তো হোন্তি সমিতা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৫৭৬) নিরুদ্ধভাৰে. ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো, গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭-৮) সন্তঞাণগোচরতাযং. ‘‘উপসন্তস্স সদা সতিমতো’’তিআদীসু (উদা. ২৭) কিলেসৰূপসমে. ‘‘সন্তো হৰে সব্ভি পৰেদযন্তী’’তিআদীসু (ধ. প. ১৫১) সাধূসু. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, মহাচোরা সন্তো সংৰিজ্জমানা’’তিআদীসু (পারা. ১৯৫) অত্থিভাৰে. ইধাপি অত্থিভাৰেযেৰাতি আহ ‘‘সন্তোতি অত্থি উপলব্ভন্তী’’তি. তত্থ অত্থীতি লোকসঙ্কেতৰসেন সংৰিজ্জন্তি. অত্থিভাৰো হেত্থ পুগ্গলসম্বন্ধেন ৰুত্তত্তা লোকসমঞ্ঞাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো, ন পরমত্থৰসেন. অত্থীতি চেতং নিপাতপদং দট্ঠব্বং ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১১০) ৰিয.

সংৰিজ্জমানাতি উপলব্ভমানা. যঞ্হি সংৰিজ্জতি, তং উপলব্ভতি. তেনাহ ‘‘সংৰিজ্জমানাতি তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. অনাসোতি পত্থনারহিতো. তেনাহ ‘‘অপত্থনো’’তি. আসংসতি পত্থেতীতি আসংসো. ৰেণুৰেত্তাদিৰিলীৰেহি সুপ্পাদিভাজনকারকা ৰিলীৰকারকা. মিগমচ্ছাদীনং নিসাদনতো নেসাদা, মাগৰিকমচ্ছবন্ধাদযো. রথেসু চম্মেন নহনকরণতো রথকারা, ধম্মকারা. পুইতি করীসস্স নামং, তং কুসেন্তি অপনেন্তীতি পুক্কুসা, পুপ্ফচ্ছড্ডকা.

দুব্বণ্ণোতি ৰিরূপো. ওকোটিমকোতি আরোহাভাৰেন হেট্ঠিমকো, রস্সকাযোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লকুণ্ডকো’’তি. লকু ৰিয ঘটিকা ৰিয ডেতি পৰত্ততীতি হি লকুণ্ডকো, রস্সো. কণতি নিমীলতীতি কাণো. তং পনস্স নিমীলনং একেন অক্খিনা দ্ৰীহিপি চাতি আহ ‘‘একক্খিকাণো ৰা উভযক্খিকাণো ৰা’’তি. কুণনং কুণো, হত্থৰেকল্লং. তং এতস্স অত্থীতি কুণী. খঞ্জো ৰুচ্চতি পাদৰিকলো. হেট্ঠিমকাযসঙ্খাতো সরীরস্স পক্খো পদেসো হতো অস্সাতি পক্খহতো. তেনাহ ‘‘পীঠসপ্পী’’তি. পদীপে পদীপনে এতব্বং নেতব্বন্তি পদীপেয্যং, তেলাদিউপকরণং.

আসং ন করোতীতি রজ্জাভিসেকে কনিট্ঠো পত্থনং ন করোতি জেট্ঠে সতি কনিট্ঠস্স অনধিকারত্তা. অভিসেকং অরহতীতি অভিসেকারহো, ন অভিসেকারহো কাণকুণিআদিদোসসমন্নাগতো.

সীলস্স দুট্ঠু নাম নত্থি, তস্মা অভাৰত্থো ইধ দু-সদ্দোতি আহ ‘‘নিস্সীলো’’তি. ‘‘পাপং পাপেন সুকর’’ন্তিআদীসু (উদা. ৪৮; চূল়ৰ. ৩৪৩) ৰিয পাপ-সদ্দো নিহীনপরিযাযোতি আহ ‘‘লামকধম্মো’’তি. সীলৰিপত্তিযা ৰা দুস্সীলো. দিট্ঠিৰিপত্তিযা পাপধম্মো. কাযৰাচাসংৰরভেদেন ৰা দুস্সীলো, মনোসংৰরভেদেন, সতিসংৰরাদিভেদেন ৰা পাপধম্মো. অসুদ্ধপ্পযোগতায দুস্সীলো, অসুদ্ধাসযতায পাপধম্মো. কুসলসীলৰিরহেন দুস্সীলো, অকুসলসীলসমন্নাগমেন পাপধম্মো. অসুচীহীতি অপরিসুদ্ধেহি. সঙ্কাহি সরিতব্বসমাচারোতি ‘‘ইমস্স মঞ্ঞে ইদং কম্ম’’ন্তি এৰং পরেহি সঙ্কায সরিতব্বসমাচারো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চিদেৰা’’তিআদি. অত্তনাযেৰ ৰা সঙ্কাহি সরিতব্বসমাচারোতি এতেনপি কম্মসাধনতংযেৰ সঙ্কস্সরসদ্দস্স দস্সেতি. অত্তনো সঙ্কায পরেসং সমাচারকিরিযং সরতি আসঙ্কতি ৰিধাৰতীতিপি সঙ্কস্সরসমাচারোতি এৰমেত্থ কত্তুসাধনতাপি দট্ঠব্বা. তস্স হি দ্ৰে তযো জনে কথেন্তে দিস্ৰা ‘‘মম দোসং মঞ্ঞে কথেন্তী’’তি তেসং সমাচারং সঙ্কায সরতি ধাৰতি.

এৰংপটিঞ্ঞোতি সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা ৰিহারে সমণা’’তি গণনায আরদ্ধায ‘‘অহম্পি সমণো, অহম্পি সমণো’’তি পটিঞ্ঞং দত্ৰা সলাকগ্গহণাদীনি করোতীতি সমণো অহন্তি এৰংসমণপ্পটিঞ্ঞো. সুম্ভকপত্তধরেতি মত্তিকাপত্তধরে. পূতিনা কম্মেনাতি সংকিলিট্ঠকম্মেন, নিগ্গুণতায ৰা গুণসারৰিরহিতত্তা অন্তোপূতি. কসম্বুকচৰরো জাতো সঞ্জাতো অস্সাতি কসম্বুজাতোতি আহ ‘‘সঞ্জাতরাগাদিকচৰরো’’তি. অথ ৰা কসম্বু ৰুচ্চতি তিন্তকুণপকসটং উদকং, ইমস্মিঞ্চ সাসনে দুস্সীলো নাম জিগুচ্ছনীযত্তা তিন্তকুণপউদকসদিসো, তস্মা কসম্বু ৰিয জাতোতি কসম্বুজাতো. লোকুত্তরধম্মউপনিস্সযস্স নত্থিতাযাতি যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৰেয্য অরহত্তং লদ্ধুং, তস্সা পতিট্ঠায ভিন্নত্তা ৰুত্তং. মহাসীলস্মিং পরিপূরকারিতাযাতি যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৰেয্য অরহত্তং পাপুণিতুং, তস্মিং পরিপূরকারিতায.

আসংসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চক্কৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা

১৪. চতুত্থে চতূহি সঙ্গহৰত্থূহীতি দানপিযৰচনঅত্থচরিযাসমানত্ততাসঙ্খাতেহি চতূহি সঙ্গহকারণেহি. চক্কং ৰত্তেতীতি আণাচক্কং পৰত্তেতি. চক্কন্তি ৰা ইধ রতনচক্কং ৰেদিতব্বং. অযঞ্হি চক্কসদ্দো সম্পত্তিযং, লক্খণে, রথঙ্গে, ইরিযাপথে, দানে, রতনধম্মখুরচক্কাদীসু চ দিস্সতি. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫; ৩.২০৪) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৰত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.৫.১০৩) এত্থ খুরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং রতনচক্কে দট্ঠব্বো.

কিত্তাৰতা পনাযং চক্কৰত্তী নাম হোতি? একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলমত্তম্পি চক্করতনং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পৰত্ততি. সব্বচক্কৰত্তীনঞ্হি নিসিন্নাসনতো উট্ঠহিত্ৰা চক্করতনসমীপং গন্ত্ৰা হত্থিসোণ্ডসদিসপনাল়িং সুৰণ্ণভিঙ্গারং উক্খিপিত্ৰা উদকেন অব্ভুক্কিরিত্ৰা ‘‘অভিৰিজিনাতু ভৰং চক্করতন’’ন্তি ৰচনসমনন্তরমেৰ ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা চক্করতনং পৰত্ততীতি. যস্স পৰত্তিসমকালমেৰ, সো রাজা চক্কৰত্তী নাম হোতি.

ধম্মোতি দসকুসলকম্মপথধম্মো, দসৰিধং ৰা চক্কৰত্তিৰত্তং. দসৰিধে ৰা কুসলধম্মে অগরহিতে ৰা রাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকললোকং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. ধম্মেন ৰা লদ্ধরজ্জত্তা ধম্মরাজা. চক্কৰত্তীহি ধম্মেন ঞাযেন রজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন. দসৰিধেন চক্কৰত্তিৰত্তেনাতি দসপ্পভেদেন চক্কৰত্তীনং ৰত্তেন.

কিং পন তং দসৰিধং চক্কৰত্তিৰত্তন্তি? ৰুচ্চতে –

‘‘কতমং পন তং, দেৰ, অরিযং চক্কৰত্তিৰত্তন্তি? তেন হি ত্ৰং, তাত, ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং মানেন্তো ধম্মং পূজেন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহস্সু অন্তোজনস্মিং বলকাযস্মিং খত্তিযেসু অনুযন্তেসু ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমজানপদেসু সমণব্রাহ্মণেসু মিগপক্খীসু. মা চ তে, তাত, ৰিজিতে অধম্মকারো পৰত্তিত্থ. যে চ তে, তাত, ৰিজিতে অধনা অস্সু, তেসঞ্চ ধনমনুপ্পদেয্যাসি. যে চ তে, তাত, ৰিজিতে সমণব্রাহ্মণা মদপ্পমাদা পটিৰিরতা খন্তিসোরচ্চে নিৰিট্ঠা একমত্তানং দমেন্তি, একমত্তানং সমেন্তি, একমত্তানং পরিনিব্বাপেন্তি. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছেয্যাসি পরিগ্গণ্হেয্যাসি – ‘কিং, ভন্তে, কুসলং কিং অকুসলং, কিং সাৰজ্জং কিং অনৰজ্জং, কিং সেৰিতব্বং কিং ন সেৰিতব্বং, কিং মে করিযমানং দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায অস্স, কিং ৰা পন মে করিযমানং দীঘরত্তং হিতায সুখায অস্সা’তি. তেসং সুত্ৰা যং অকুসলং, তং অভিনিৰজ্জেয্যাসি, যং কুসলং, তং সমাদায ৰত্তেয্যাসি. ইদং খো, তাত, তং অরিযং চক্কৰত্তিৰত্ত’’ন্তি –

এৰং চক্কৰত্তিসুত্তে (দী. নি. ৩.৮৪) আগতনযেন অন্তোজনস্মিং বলকাযে একং, খত্তিযেসু একং, অনুযন্তেসু একং, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু একং, নেগমজানপদেসু একং, সমণব্রাহ্মণেসু একং, মিগপক্খীসু একং, অধম্মকারপ্পটিক্খেপো একং, অধনানং ধনানুপ্পদানং একং, সমণব্রাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হপুচ্ছনং একন্তি এৰমেৰং তং চক্কৰত্তিৰত্তং দসৰিধং হোতি. গহপতিকে পন পক্খিজাতে চ ৰিসুং কত্ৰা গণ্হন্তস্স দ্ৰাদসৰিধং হোতি.

অঞ্ঞথা ৰত্তিতুং অদেন্তো সো ধম্মো অধিট্ঠানং এতস্সাতি তদধিট্ঠানং. তেন তদধিট্ঠানেন চেতসা. সক্করোন্তোতি আদরকিরিযাৰসেন করোন্তো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. গরুং করোন্তোতি পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুকরণৰসেন গরুং করোন্তো. তেনেৰাহ ‘‘তস্মিং গারৰুপ্পত্তিযা’’তি. ধম্মাধিপতিভূতাগতভাৰেনাতি ইমিনা যথাৰুত্তধম্মস্স জেট্ঠকভাৰেন পুরিমতরং অত্তভাৰেসু সক্কচ্চং সমুপচিতভাৰং দস্সেতি. ধম্মৰসেনেৰ চ সব্বকিরিযানং করণেনাতি এতেন ঠাননিসজ্জাদীসু যথাৰুত্তধম্মনিন্নপোণপব্ভারভাৰং দস্সেতি. অস্সাতি রক্খাৰরণগুত্তিযা. পরং রক্খন্তোতি অঞ্ঞং দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থতো রক্খন্তো. তেনেৰ পররক্খসাধনেন খন্তিআদিগুণেন অত্তানং ততো এৰ রক্খতি. মেত্তচিত্ততাতি মেত্তচিত্ততায. নিৰাসনপারুপনগেহাদীনি সীতুণ্হাদিপ্পটিবাহনেন আৰরণং.

অন্তোজনস্মিন্তি অব্ভন্তরভূতে পুত্তদারাদিজনে. সীলসংৰরে পতিট্ঠাপেন্তোতি ইমিনা রক্খং দস্সেতি. ৰত্থগন্ধমালাদীনি চস্স দদমানোতি ইমিনা আৰরণং, ইতরেন গুত্তিং. সম্পদানেনপীতি পি-সদ্দেন সীলসংৰরেসু পতিট্ঠাপনাদীনং সম্পিণ্ডেতি. এস নযো পরেসুপি পি-সদ্দগ্গহণে. নিগমো নিৰাসো এতেসন্তি নেগমা. এৰং জানপদাতি আহ ‘‘তথা নিগমৰাসিনো’’তিআদিনা.

রক্খাৰরণগুত্তিযা কাযকম্মাদীসু সংৰিদহনং ঠপনং নাম তদুপদেসোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কথেত্ৰা’’তি. এতেসূতি পাল়িযং ৰুত্তেসু সমণাদীসু. পটিৰত্তেতুং ন সক্কা খীণানং কিলেসানং পুন অনুপ্পজ্জনতো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

চক্কৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচেতনসুত্তৰণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে ইসযো পতন্তি সন্নিপতন্তি এত্থাতি ইসিপতনন্তি আহ ‘‘বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসঙ্খাতান’’ন্তিআদি. সব্বূপকরণানি সজ্জেত্ৰাতি সব্বানি রুক্খস্স ছেদনতচ্ছনাদিসাধনানি উপকরণানি রঞ্ঞা আণত্তদিৰসেযেৰ সজ্জেত্ৰা. নানা করীযতি এতেনাতি নানাকরণং, নানাভাৰোতি আহ ‘‘নানত্ত’’ন্তি. নেসন্তি সরলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ন এস’’ন্তি. তথা অত্থেসন্তি এত্থাপীতি আহ ‘‘অত্থি এস’’ন্তি. পৰত্তনত্থং অভিসঙ্খরণং অভিসঙ্খারো, তস্স গতি ৰেগসা পৰত্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘পযোগস্স গমন’’ন্তি.

সগণ্ডাতি খুদ্দানুখুদ্দকগণ্ডা. তেনাহ ‘‘উণ্ণতোণতট্ঠানযুত্তা’’তি. সকসাৰাতি সকসটা. তেনাহ ‘‘পূতিসারেনা’’তিআদি. এৰং গুণপতনেন পতিতাতি যথা তং চক্কং নাভিঅরনেমীনং সদোসতায ন পতিট্ঠাসি, এৰমেকচ্চে পুগ্গলা কাযৰঙ্কাদিৰসেন সদোসতায গুণপতনেন পতিতা সকট্ঠানে ন তিট্ঠন্তি. এত্থ চ ফরুসৰাচাদযোপি অপাযগমনীযা সোতাপত্তিমগ্গেনেৰ পহীযন্তীতি দট্ঠব্বা.

সচেতনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অপণ্ণকসুত্তৰণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে ৰিরজ্ঝনকিরিযা নাম পচ্ছা সমাদাতব্বতায অপণ্ণকপ্পযোগসমাদানা ৰিয হোতি, অৰিরজ্ঝনকিরিযা পন পচ্ছা অসমাদাতব্বতায অনূনাতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো অপণ্ণকো, তস্স ভাৰো অপণ্ণকতাতি আহ ‘‘অপণ্ণকপটিপদন্তি অৰিরদ্ধপটিপদ’’ন্তিআদি. যস্মা সা অধিপ্পেতত্থসাধনেন একংসিকা ৰট্টতো নিয্যানাৰহা, তত্থ চ যুত্তিযুত্তা অসারাপগতা অৰিরুদ্ধতায অপচ্চনীকা অনুলোমিকা অনুধম্মভূতা চ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘একংসপটিপদ’’ন্তিআদি. ন তক্কগ্গাহেন ৰা নযগ্গাহেন ৰাতি তক্কগ্গাহেন ৰা পটিপন্নো ন হোতি নযগ্গাহেন ৰা অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো. তত্থ তক্কগ্গাহেন ৰাতি আচরিযং অলভিত্ৰা ‘‘এৰং মে সুগতি, নিব্বানং ৰা ভৰিস্সতী’’তি অত্তনো তক্কগ্গহণমত্তেন. নযগ্গাহেনাতি পচ্চক্খতো অদিস্ৰা নযতো অনুমানতো গহণেন. এৰং গহেত্ৰা পটিপন্নোতি তক্কমত্তেন, নযগ্গাহেন ৰা পটিপন্নো. পণ্ডিতসত্থৰাহো ৰিয সম্পত্তীহি ন পরিহাযতীতি যোজনা.

যং সন্ধায ৰুত্তন্তি পরিহানঞ্চ অপরিহানঞ্চ সন্ধায জাতকে (জা. ১.১.১) ৰুত্তং. অযং পনেত্থ গাথায অত্থযোজনা – অপণ্ণকং ঠানং অৰিরদ্ধকারণং নিয্যানিককারণং একে বোধিসত্তপ্পমুখা পণ্ডিতমনুস্সা গণ্হিংসু. যে পন তে বালসত্থৰাহপুত্তপ্পমুখা তক্কিকা আহু, তে দুতিযং সাপরাধং অনেকংসিকং ঠানং অনিয্যানিকং কারণং অগ্গহেসুং, তে কণ্হপটিপদং পটিপন্না. তত্থ সুক্কপটিপদা অপরিহানিপটিপদা, কণ্হপটিপদা পরিহানিপটিপদা, তস্মা যে সুক্কপটিপদং পটিপন্না, তে অপরিহীনা সোত্থিভাৰং পত্তা. যে পন কণ্হপটিপদং পটিপন্না, তে পরিহীনা অনযব্যসনং আপন্নাতি ইমমত্থং ভগৰা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৰত্ৰা উত্তরি ইদমাহ ‘‘এতদঞ্ঞায মেধাৰী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.

তত্থ এতদঞ্ঞায মেধাৰীতি মেধাতি লদ্ধনামায ৰিসুদ্ধায উত্তমায পঞ্ঞায সমন্নাগতো কুলপুত্তো এতং অপণ্ণকং ঠানং দুতিযঞ্চাতি দ্ৰীসু অতক্কগ্গাহতক্কগ্গাহসঙ্খাতেসু ঠানেসু গুণদোসং ৰুদ্ধিহানিং অত্থানত্থং ঞত্ৰাতি অত্থো. তং গণ্হে যদপণ্ণকন্তি যং অপণ্ণকং একংসিকং সুক্কপটিপদাঅপরিহানিযপটিপদাসঙ্খাতং নিয্যানিককারণং, তদেৰ গণ্হেয্য. কস্মা? একংসিকাদিভাৰতোযেৰ. ইতরং পন ন গণ্হেয্য. কস্মা? অনেকংসিকাদিভাৰতোযেৰ.

যৰন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা ৰিয হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো অণ্ডাদিউপ্পত্তিট্ঠানৰিসিট্ঠো খন্ধানং ভাগসো পৰত্তিৰিসেসোতি আহ ‘‘খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নামা’’তি. কারণং যোনি নাম, যোনীতি তং তং ফলং অনুপচিতঞাণসম্ভারেহি দুরৰগাধভেদতায মিস্সিতং ৰিয হোতীতি. যতো একত্তনযেন সো এৰাযন্তি বালানং মিচ্ছাগাহো. পস্সাৰমগ্গো যোনি নাম যৰন্তি তায সত্তা যোনিসম্বন্ধেন মিস্সিতা হোন্তীতি. পগ্গহিতা অনুট্ঠানেন, পুনপ্পুনং আসেৰনায পরিপুণ্ণা.

‘‘চক্খুতোপী’’তিআদিম্হি পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰীথীসু তদনুগতমনোৰিঞ্ঞাণৰীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনং পৰত্তি অত্থি, কামাসৰাদযো এৰ পন ৰণতো যূসং ৰিয পগ্ঘরনকঅসুচিভাৰেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৰ ‘‘আসৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘরনকঅসুচিম্হি আসৰসদ্দো নিরুল়্হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভূতি ততো পরং মগ্গফলেসু অপ্পৰত্তনতো ৰুত্তং. এতে হি আরম্মণকরণৰসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পরং ন গচ্ছন্তি. ননু ততো পরং ভৰঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৰভাৰেন অন্তোগধত্তা ততো পরতাভাৰতো. এত্থ চ গোত্রভুৰচনেন গোত্রভুৰোদানফলসমাপত্তিপুরেচারিকপরিকম্মানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. পঠমমগ্গপুরেচারিকমেৰ ৰা গোত্রভু অৰধিনিদস্সনভাৰেন গহিতং, ততো পরং পন মগ্গফলসমানতায অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৰীথিযং সমাপত্তিৰীথীযং নিরোধানন্তরঞ্চ পৰত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ আসৰানং পৰত্তি নিৰারিতাতি ৰেদিতব্বং. সৰন্তীতি গচ্ছন্তি, আরম্মণকরণৰসেন পৰত্তন্তীতি অত্থো. অৰধিঅত্থো আ-কারো, অৰধি চ মরিযাদাভিৰিধিভেদতো দুৰিধো. তত্থ মরিযাদং কিরিযং বহি কত্ৰা পৰত্ততি যথা ‘‘আপাটলীপুত্তং ৰুট্ঠো দেৰো’’তি. অভিৰিধি পন কিরিযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি যথা ‘‘আভৰগ্গং ভগৰতো যসো পৰত্ততী’’তি. অভিৰিধিঅত্থো চাযমা-কারো ইধ গহিতোতি ৰুত্তং ‘‘অন্তোকরণত্থো’’তি.

মদিরাদযোতি আদি-সদ্দেন সিন্ধৰকাদম্বরিকাপোতিকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চিরপারিৰাসিযট্ঠো চিরপরিৰুট্ঠতা পুরাণভাৰো. অৰিজ্জা নাহোসীতিআদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৰিজ্জাসৰভৰাসৰানং চিরপরিৰুট্ঠতায দস্সিতায তব্ভাৰভাৰিনো কামাসৰস্স চিরপরিৰুট্ঠতা দস্সিতাৰ হোতি. অঞ্ঞেসু চ যথাৰুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেসু মানাদীসু ৰিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৰসেন অভিব্যাপনং মদকরণৰসেন আসৰসদিসতা চ এতেসংযেৰ, ন অঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৰেৰ আসৰসদ্দো নিরুল়্হোতি দট্ঠব্বো. আযতং অনাদিকালিকত্তা. পসৰন্তীতি ফলন্তি. ন হি কিঞ্চি সংসারদুক্খং অত্থি, যং আসৰেহি ৰিনা উপ্পজ্জেয্য. পুরিমানি চেত্থাতি এতেসু চতূসু অত্থৰিকপ্পেসু পুরিমানি তীণি. যত্থাতি যেসু সুত্তাভিধম্মপ্পদেসেসু. তত্থ যুজ্জন্তি কিলেসেসুযেৰ যথাৰুত্তস্স অত্থত্তযস্স সম্ভৰতো. পচ্ছিমং কম্মেপীতি পচ্ছিমং ‘‘আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তী’’তি ৰুত্তনিব্বচনং কম্মেপি যুজ্জতি দুক্খপ্পসৰনস্স কিলেসকম্মসাধারণত্তা.

দিট্ঠধম্মা ৰুচ্চন্তি পচ্চক্খভূতা খন্ধা, দিট্ঠধম্মে ভৰা দিট্ঠধম্মিকা. ৰিৰাদমূলভূতাতি ৰিৰাদস্স মূলকারণভূতা কোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছরিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতিমানা. যেন দেৰূপপত্যস্সাতি যেন কম্মকিলেসপ্পকারেন আসৰেন দেৰেসু উপপত্তি নিব্বত্তি অস্স ময্হন্তি সম্বন্ধো. গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো আকাসচারী অস্সন্তি ৰিভত্তিং ৰিপরিণামেত্ৰা যোজেতব্বং. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বৰিনিমুত্তা সব্বা দেৰতা দেৰগ্গহণেন গহিতা. নল়ো ৰুচ্চতি মূলং, তস্মা ৰিনল়ীকতাতি ৰিগতনল়া ৰিগতমূলা কতাতি অত্থো. অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি অকুসলকম্মতো অৰসেসা অকুসলা ধম্মা আসৰাতি আগতাতি সম্বন্ধো.

পটিঘাতাযাতি পটিসেধনায. পরূপৰাদ…পে… উপদ্দৰাতি ইদং যদি ভগৰা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞাপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৰনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পরূপৰাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকারা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তমেৰ নিরযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণাদিৰসেন মহাদুক্খানুভৰাদিপ্পকারা অনত্থা, তে সন্ধায ৰুত্তং.

তে পনেতেতি এতে কামরাগাদিকিলেসতেভূমককম্মপরূপৰাদাদিউপ্পদ্দৰপ্পকারা আসৰা. যত্থাতি যস্মিং ৰিনযাদিপাল়িপ্পদেসে. যথাতি যেন দুৰিধাদিপ্পকারেন অৰসেসেসু চ সুত্তন্তেসু তিধা আগতাতি সম্বন্ধো. নিরযং গমেন্তীতি নিরযগামিনিযা. ছক্কনিপাতেতি ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে (অ. নি. ৬.৫৮). তত্থ হি আসৰা ছধা আগতা.

সরসভেদোতি খণিকনিরোধো. খীণাকারোতি অচ্চন্তায খীণতা. আসৰা খীযন্তি পহীযন্তি এতেনাতি আসৰক্খযো, মগ্গো. আসৰানং খযন্তে উপ্পজ্জনতো আসৰক্খযো, ফলং. আসৰক্খযেন পত্তব্বতো আসৰা খীযন্তি এত্থাতি আসৰক্খযো, নিব্বানং. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৫৭-৫৬০) ৰিত্থারিতো, তস্মা তত্থ, তং সংৰণ্ণনায চ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

তথাতি ইমিনা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিততং উপসংহরতি. কুসলপ্পৰত্তিং আৰরন্তি নিৰারেন্তীতি আৰরণীযা. পুরিমপ্পৰত্তিৰসেনাতি নিদ্দোক্কমনতো পুব্বে কম্মট্ঠানস্স পৰত্তিৰসেন. ঠপেত্ৰাতি হত্থগতং কিঞ্চি ঠপেন্তো ৰিয কম্মট্ঠানং সতিসম্পজঞ্ঞৰসেন ঠপেত্ৰা কম্মট্ঠানমেৰ মনসিকরোন্তো নিদ্দং ওক্কমতি, ঝানসমাপন্নো ৰিয যথাপরিচ্ছিন্নেনেৰ কালেন পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং ঠপিতট্ঠানে গণ্হন্তোযেৰ পবুজ্ঝতি নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘তস্মা…পে… নাম হোতী’’তি. মূলকম্মট্ঠানেতি আদিতো পট্ঠায পরিহরিযমানকম্মট্ঠানে. পরিগ্গহকম্মট্ঠানৰসেনাতি সযনং উপগচ্ছন্তেন পরিগ্গহমানকম্মট্ঠানমনসিকারৰসেন. সো পন ধাতুমনসিকারৰসেন ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদি ৰুত্তং.

অপণ্ণকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অত্তব্যাবাধসুত্তৰণ্ণনা

১৭. সত্তমে ব্যাবাধনং দুক্খাপনন্তি আহ ‘‘অত্তব্যাবাধাযাতি অত্তদুক্খাযা’’তি. মগ্গফলচিত্তুপ্পাদাপি কাযসুচরিতাদিসঙ্গহো এৰাতি আহ ‘‘অৰারিতানেৰা’’তি.

অত্তব্যাবাধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. দেৰলোকসুত্তৰণ্ণনা

১৮. অট্ঠমে ইতীতি পদসন্ধিব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাতি পুরিমপদানং পচ্ছিমপদেহি অত্থতো সহিততায ব্যঞ্জনানং ৰাক্যানং সিলিট্ঠতায দীপনে নিপাতো.

দেৰলোকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পঠমপাপণিকসুত্তৰণ্ণনা

১৯. নৰমে উগ্ঘাটেত্ৰাতি আসনদ্ৰারঞ্চেৰ ভণ্ডপসিব্বকে চ ৰিৰরিত্ৰা. নাধিট্ঠাতীতি তংতংকযৰিক্কযে অত্তনা ৰোযোগং নাপজ্জতি. দিৰাকালেতি মজ্ঝন্হিকসমযে. অস্সামিকো হোতি তীসুপি কালেসু লদ্ধব্বলাভস্স অলভনতো. অপতিৰাতাবাধং রত্তিট্ঠানং. ছাযুদকসম্পন্নং দিৰাট্ঠানং. ৰিপস্সনাপি ৰট্টতি ৰিপস্সনাকম্মিকোযেৰ. তেনপি হি নৰধা ইন্দ্রিযানং তিক্খত্তং আপাদেন্তেন সমাধিনিমিত্তং গহেতব্বং, ৰিপস্সনানিমিত্তং সমাহিতাকারসল্লক্খণায.

পঠমপাপণিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দুতিযপাপণিকসুত্তৰণ্ণনা

২০. দসমে ৰিসিট্ঠধুরোতি ৰিসিট্ঠধুরসম্পগ্গাহো ৰীরিযসম্পন্নো. ঞাণৰীরিযাযত্তা হি অত্থসিদ্ধিযো. তেনাহ ‘‘উত্তমধুরো’’তিআদি. ৰিক্কাযিকভণ্ডন্তি ৰিক্কযেতব্বভণ্ডং. নিক্খিত্তধনেনাতি নিদহিত্ৰা ঠপিতধনৰসেন. ৰল়ঞ্জনকৰসেনাতি দিৰসে দিৰসে দানূপভোগৰসেন ৰল়ঞ্জিতব্বধনৰসেন. উপভোগপরিভোগভণ্ডেনাতি উপভোগপরিভোগূপকরণেন. নিপতন্তীতি নিপাতেন্তি, অত্তনো ধনগ্গহেন নিপাতৰুত্তিকে করোন্তি. তেনাহ ‘‘নিমন্তেন্তী’’তি.

ঞাণথামেনাতি ঞাণস্স থিরভাৰেন. ঞাণপরক্কমেনাতি ঞাণসহিতেন ৰীরিযেন. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থভেদঞ্হি যেন সুতেন ইজ্ঝতি, তং সুতং নাম. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন দস্সেন্তো ‘‘একনিকায…পে… বহুস্সুতা’’তি আহ. আগতোতি সুপ্পৰত্তিভাৰেন স্ৰাগতো. তেনাহ ‘‘পগুণো পৰত্তিতো’’তি. অভিধম্মে আগতা কুসলাদিক্খন্ধাদিভেদভিন্না ধম্মা সুত্তন্তপিটকেপি ওতরন্তীতি ‘‘ধম্মধরাতি সুত্তন্তপিটকধরা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ন হি আভিধম্মিকভাৰেন ৰিনা নিপ্পরিযাযতো সুত্তন্তপিটকঞ্ঞুতা সম্ভৰতি. দ্ৰেমাতিকাধরাতি ভিক্খুভিক্খুনিমাতিকাৰসেন দ্ৰেমাতিকাধরাতি ৰদন্তি, ‘‘ৰিনযাভিধম্মমাতিকাধরা’’তি যুত্তং. পরিপুচ্ছতীতি সব্বভাগেন পুচ্ছিতব্বং পুচ্ছতি. তেনাহ ‘‘অত্থানত্থং কারণাকারণং পুচ্ছতী’’তি. পরিগ্গণ্হাতীতি ৰিচারেতি.

ন এৰং অত্থো দট্ঠব্বোতি এৰং দেসনানুক্কমেন অত্থো ন গহেতব্বো. অঞ্ঞো হি দেসনাক্কমো ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন পৰত্তনতো, অঞ্ঞো পটিপত্তিক্কমো. হেট্ঠিমেন ৰা পরিচ্ছেদোতি সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতেসু তীসু ভাগেসু কত্থচি হেট্ঠিমনযেন দেসনায পরিচ্ছেদং ৰেদিতব্বং সীলেন, কত্থচি উপরিমেন ভাগেন পঞ্ঞায, কত্থচি দ্ৰীহিপি ভাগেহি সীলপঞ্ঞাৰসেন. ইধ পন সুত্তে উপরিমেন ভাগেন পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বোতি ৰত্ৰা তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৰা ভগৰা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন পঠমং কল্যাণমিত্তং দস্সেন্তো অরহত্তং পৰেদেত্ৰা ‘‘তযিদং অরহত্তং ইমায আরদ্ধৰীরিযতায হোতী’’তি দস্সেন্তো ৰীরিযারম্ভং পৰেদেত্ৰা ‘‘স্ৰাযং ৰীরিযারম্ভো ইমিনা কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন ভৰতী’’তি দস্সেন্তো নিস্সযসম্পত্তিং পৰেদেতি হেট্ঠা দস্সিতনিদস্সনানুরূপন্তি দট্ঠব্বং.

দুতিযপাপণিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রথকারৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পুগ্গলৰগ্গো

১. সমিদ্ধসুত্তৰণ্ণনা

২১. ততিযস্স পঠমে রুচ্চতীতি কাযসক্খিআদীসু পুগ্গলেসু অতিৰিয সুন্দরতরপণীততরভাৰেন তে চিত্তস্স অভিরুচিউপ্পাদকো কতমোতি পুচ্ছতি. সদ্ধিন্দ্রিযং ধুরং অহোসি সদ্ধাধুরং মগ্গৰুট্ঠানন্তি কত্ৰা, সেসিন্দ্রিযানি পন কথন্তি আহ ‘‘সেসানী’’তিআদি. পটিৰিদ্ধমগ্গোৰাতি তীহিপি থেরেহি অত্তনো অত্তনো পটিৰিদ্ধঅরহত্তমগ্গো এৰ কথিতো, তস্মা ন সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং ‘‘অযং…পে… পণীততরো চা’’তি. ভুম্মন্তরেনেৰ কথেসি ‘‘তীসুপি পুগ্গলেসু অগ্গমগ্গট্ঠোৰ পণীততরো’’তি.

সমিদ্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. গিলানসুত্তৰণ্ণনা

২২. দুতিযে হিতানীতি ভব্যানি. ৰুদ্ধিকরানীতি আরোগ্যাদিৰুদ্ধিকরানি. অনুচ্ছৰিকন্তি উপট্ঠানকিরিযায অনুরূপং. ৰাতাপমাররোগেনাতি ৰাতরোগেন চ অপমাররোগেন চ, ৰাতনিদানেন ৰা অপমাররোগেন. নিট্ঠপ্পত্তগিলানোতি ‘‘ইমিনা রোগেন ন চিরস্সেৰ মরিস্সতী’’তি নিট্ঠং পত্তো গিলানো. খিপিতকং নাম ৰমথুরোগো. কচ্ছূতি থুল্লকচ্ছুআবাধো. তিণপুপ্ফকজরো ৰিসমৰাতসম্ফস্সজরোগো. যেসন্তি যেসং রোগানং. পটিজগ্গনেনাতি পটিকারমত্তেন. ফাসুকন্তি ব্যাধিৰূপসমনেন সরীরস্স ফাসুভাৰো. ব্যাধিনিদানসমুট্ঠানজাননেন পণ্ডিতো, পটিকারকিরিযায যুত্তকারিতায দক্খো, উট্ঠানৰীরিযসম্পত্তিযা অনলসো.

পদপরমো পুগ্গলো কথিতো সম্মত্তনিযামোক্কমনস্স অযোগ্গভাৰতো. অলভন্তোৰ তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং পচ্চেকবোধিং. যন্তি, যতো. ওৰাদং লভিত্ৰাতি আভিসমাচারিকৰত্তং ওৰাদমত্তং. এত্তকোপি হি তস্স হিতাৰহোতি. তন্নিস্সিতোৰাতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুনিস্সিতোৰ হোতি. পুনপ্পুনং দেসেতব্বোৰ সম্মত্তনিযামোক্কমনস্স যোগ্গভাৰতো.

গিলানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সঙ্খারসুত্তৰণ্ণনা

২৩. ততিযে ৰিৰিধেহি আকারেহি আবাধনতো ব্যাবাধোৰ ব্যাবজ্ঝং, কাযিকং চেতসিকঞ্চ দুক্খং. সহ ব্যাবজ্ঝেন ৰত্ততীতি সব্যাবজ্ঝং. তেনাহ ‘‘সদুক্খ’’ন্তি. চেতনারাসিন্তি পুব্বচেতনাদিরাসিং. চেতনং পুনপ্পুনং পৰত্তেন্তো ‘‘রাসিং করোতি পিণ্ডং করোতী’’তি চ ৰুত্তো. সদুক্খন্তি নিরন্তরদুক্খং. তেনাহ ‘‘সাবাধং নিরস্সাদ’’ন্তি. অত্থীতি উজুকং দুক্খৰেদনা নত্থীতি অৰত্তব্বত্তা ৰুত্তং. অনিট্ঠসভাৰত্তা অনিট্ঠারম্মণত্তা চ দুক্খপক্খিকাৰ সা দট্ঠব্বা. ন হি অকুসলৰিপাকা ইট্ঠা নাম অত্থী, কুসলৰিপাকা পন উপেক্খাৰেদনা তত্থ অপ্পাৰসরা. অট্ঠকথাযং পন নিরযস্স দুক্খবহুলত্তা দুক্খস্স চ তত্থ বলৰতায সা অব্বোহারিকট্ঠানে ঠিতাতি ৰুত্তং. উপমং কত্ৰা আহটো ৰিসেসো ৰিয সামঞ্ঞস্স যথা অযোপিণ্ডিরোহিনো ৰিয রূপানন্তি. পটিভাগউপমাতি পটিবিম্বউপমা.

তে অগ্গহেত্ৰাতি হেট্ঠিমব্রহ্মলোকে অগ্গহেত্ৰা. ৰোমিস্সকসুখদুক্খন্তি ৰিমিস্সকসুখদুক্খং পীতিমিস্সকভাৰতো. কম্মন্তি পাপকম্মং. কম্মসীসেন ফলং ৰদতি. কামঞ্চেত্থ ‘‘অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতী’’তি আগতং, ‘‘অব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তী’’তি পন ৰচনেন লোকুত্তরফস্সাপি সঙ্গয্হন্তীতি ‘‘তীণি সুচরিতানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানি কথিতানী’’তি ৰুত্তং.

সঙ্খারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. বহুকারসুত্তৰণ্ণনা

২৪. চতুত্থে অৰস্সযং গতোতি ৰট্টদুক্খপরিমুত্তিযা অৰস্সযো ময্হন্তি সরণগমনক্কমেন উপগতো হোতি. সতন্তিকন্তি সপরিযত্তিধম্মং. অগ্গহিতসরণপুব্বস্সাতি অগ্গহিতপুব্বসরণস্স. অকতাভিনিৰেসস্স ৰসেন ৰুত্তন্তি তস্মিং অত্তভাৰে ন কতো সরণগমনাভিনিৰেসো যেনাতি অকতাভিনিৰেসো, তস্স ৰসেন ৰুত্তং. কামং পুব্বেপি সরণদাযকো আচরিযো ৰুত্তো, পব্বজ্জাদাযকোপি সরণদাযকোৰ. পুব্বে পন উপাসকভাৰাপাদকৰসেন সরণদাযকো অধিপ্পেতো. ইদং পন গহিতপব্বজ্জস্স সরণগমনং. পব্বজা হি সৰিসেসং সরণগমনন্তি পব্বজ্জাদাযকো পুন ৰুত্তো. এতেতি পব্বজ্জাদাযকাদযো. দুৰিধেন পরিচ্ছিন্নাতি লোকিযধম্মসম্পাপকো লোকুত্তরধম্মসম্পাপকোতি দ্ৰিপ্পকারেন পরিচ্ছিন্না, কতাভিনিৰেসঅকতাভিনিৰেসৰসেন ৰা. উপরীতি পঠমমগ্গতো উপরি. নেৰ সক্কোতীতি আচরিযেন কতস্স উপকারস্স মহানুভাৰত্তা তস্স পতিকারং নাম কাতুং ন সক্কোতি.

বহুকারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ৰজিরূপমসুত্তৰণ্ণনা

২৫. পঞ্চমে অরুইতি পুরাণং দুট্ঠৰণং ৰুচ্চতি. ক-কারো পদসন্ধিকরোতি অরুকূপমং চিত্তং এতস্সাতি অরুকূপমচিত্তো অপ্পমত্তকস্সপি দুক্খস্স অসহনতো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইত্তরকালোভাসেনাতি পরিত্তমেৰ কালো ঞাণোভাসৰিরহেন. লগতীতি কোধাসঙ্গৰসেন কুপ্পন্তো পুগ্গলো সম্মুখা, ‘‘কিং ৰদসী’’তিআদিনা পরম্মুখা চ উপনয্হনৰসেন লগতি, ন তণ্হাসঙ্গৰসেন. কুপ্পতীতি কুজ্ঝতি. ব্যাপজ্জতীতি ৰিপন্নচিত্তো হোতি. থদ্ধভাৰং আপজ্জতি ঈসকম্পি মুদুত্তাভাৰতো. দুট্ঠারুকোতি মংসলোহিতানং দুট্ঠভাৰেন পকতিভাৰং জহিত্ৰা ঠিতো দুট্ঠৰণো. ‘‘দুট্ঠারুতা’’তিপি পঠন্তি, তত্থাপি তাকারো পদসন্ধিকরো.

তস্সাতি দুট্ঠারুকস্স. সৰনন্তি অসুচিৰিসন্দনং. উদ্ধুমাতস্স ৰিযাতি কোধেন উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতকস্স ৰিয কোধূপাযাসস্স অৰিস্সজ্জনতো. চণ্ডিকতস্সাতি কুপিতস্স. এত্থ চ কিঞ্চাপি হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝাপি কিলেসা তেহি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতত্তা সমুচ্ছিন্না, তথাপি তস্মিং সন্তানে অগ্গমগ্গস্স অনুপ্পন্নত্তা তত্থ অপ্পহীনাপি কিলেসা অত্থেৰাতি কত্ৰা তেসং ঞাণানং ৰিজ্জূপমতা ৰুত্তা, ন তেহি মগ্গেহি পহীনানং কিলেসানং অত্থিভাৰতোতি দট্ঠব্বং.

ৰজিরূপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনা

২৬. ছট্ঠে উপসঙ্কমিতব্বোতি কালেন কালং উপসঙ্কমিতব্বো. অল্লীযিতব্বোতি ছাযায ৰিয ৰিনা ভাৰনায নিল্লীযিতব্বো. পুনপ্পুনং উপাসিতব্বোতি অভিণ্হসো উপনিসীদিতব্বো. অনুদ্দযাতি মেত্তাপুব্বভাগো. উপসঙ্কমিতুং ৰট্টতীতি ‘‘এতস্স সীলেন অভিৰুদ্ধি ভৰিস্সতী’’তি উপকারত্থং উপসেৰনাদি ৰট্টতি.

ন পটিহঞ্ঞিস্সতীতি ‘‘অপেহি, কিং এতেনা’’তি পটিক্খেপাভাৰতো পিযসীলত্তা ন পটিহঞ্ঞিস্সতি. ফাসু ভৰিস্সতীতি দ্ৰীসু হি সীলৰন্তেসু একেন সীলস্স ৰণ্ণে কথিতে ইতরো অনুমোদতি. তেন তেসং কথা ফাসু চেৰ হোতি পৰত্তিনী চ. একস্মিং পন দুস্সীলে সতি দুস্সীলস্স সীলকথা দুক্কথা, নেৰ সীলকথা হোতি, ন ফাসু হোতি, ন পৰত্তিনী. দুস্সীলস্স হি সীলকথা অফাসু ভৰিস্সতি. সীলকথায ৰুত্তমত্থং সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি অতিদিসতি ‘‘সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি এসেৰ নযো’’তি. দ্ৰে হি সমাধিলাভিনো সমাধিকথং সপ্পঞ্ঞা চ পঞ্ঞাকথং কথেন্তা রত্তিং ৰা দিৰসং ৰা অতিক্কমন্তম্পি ন জানন্তি.

তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি তস্মিং তস্মিং অনুগ্গহেতব্বে পঞ্ঞায সোধেতব্বে ৰড্ঢেতব্বে চ অধিকসীলং নিস্সায উপ্পন্নপঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি অত্থো. তঞ্চ অনুগ্গণ্হনং সীলস্স অসপ্পাযানুপকারধম্মে ৰজ্জেত্ৰা তপ্পটিপক্খসেৰনেন হোতীতি আহ ‘‘সীলস্স অসপ্পাযে’’তিআদি. সীলস্স অসপ্পাযানুপকারধম্মা নাম অনাচারাগোচরাদযো, তপ্পটিপক্খতো উপকারধম্মা ৰেদিতব্বা. তস্মিং তস্মিং ঠানেতি তংতংসিক্খাকোট্ঠাসপদট্ঠানে. অনুগ্গণ্হাতি নামাতি অভিন্নং অসংকিলিট্ঠং কত্ৰা অনুগ্গণ্হাতি নাম. খারপরিস্সাৰনেতি রজকানং ঊসখারাদিখারপরিস্সাৰনপটে. হাযতীতি সীলাদিনা পরিহাযতি. সেট্ঠং পুগ্গলন্তি সীলাদিগুণেহি সেট্ঠং উত্তরিতরং উত্তমং পুগ্গলং.

সেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. জিগুচ্ছিতব্বসুত্তৰণ্ণনা

২৭. সত্তমে অব্ভুগ্গচ্ছতীতি এত্থ অভি-সদ্দাপেক্খায ‘‘ন’’ন্তি সামিঅত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘অস্সা’’তি ‘‘তং খো পন ভৰন্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয. পাপকো কিত্তিসদ্দোতি লামকভাৰেন কথেতব্বসদ্দো. গূথকূপো ৰিয দুস্সীল্যন্তি এতেন দুস্সীলস্স গূথসদিসত্তমেৰ দস্সেতি. ৰচনন্তি অনিট্ঠৰচনং. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘গূথকূপো ৰিয দুস্সীল্য’’ন্তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন. সুচিমিত্তোতি সীলাচারসুদ্ধিযা সুচিমিত্তো. সহ অযন্তি পৰত্তন্তীতি সহাযাতি আহ ‘‘সহগামিনো’’তি.

জিগুচ্ছিতব্বসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. গূথভাণীসুত্তৰণ্ণনা

২৮. অট্ঠমে গূথভাণীতি গূথসদিসৰচনত্তা গূথভাণী. যথা হি গূথং নাম মহাজনস্স অনিট্ঠং হোতি, এৰমেৰ ইমস্স পুগ্গলস্স ৰচনং দেৰমনুস্সানং অনিট্ঠং হোতি. দুগ্গন্ধকথন্তি কিলেসাসুচিসংকিলিট্ঠতায গূথং ৰিয দুগ্গন্ধৰাযনকথং. পুপ্ফভাণীতি সুপুপ্ফসদিসৰচনত্তা পুপ্ফভাণী. যথা হি ফুল্লানি ৰস্সিকানি ৰা অধিমুত্তিকানি ৰা মহাজনস্স ইট্ঠানি কন্তানি হোন্তি, এৰমেৰ ইমস্স পুগ্গলস্স ৰচনং দেৰমনুস্সানং ইট্ঠং হোতি কন্তং. পুপ্ফানি ৰিযাতি চম্পকসুমনাদিসুগন্ধপুপ্ফানি ৰিয. সুগন্ধকথন্তি সুচিগন্ধৰাযনকথং কিলেসদুগ্গন্ধাভাৰতো. মধুভাণীতি এত্থ ‘‘মুদুভাণী’’তিপি পঠন্তি. উভযত্থাপি হি মধুরৰচনোতি অত্থো. যথা হি চতুমধুরং নাম মধুরং পণীতং, এৰমেৰ ইমস্স পুগ্গলস্স ৰচনং দেৰমনুস্সানং মধুরং হোতি. মধুরকথন্তি কণ্ণসুখতায পেমনীযতায চ সদ্দতো অত্থতো চ মধুরসভাৰকথং. অত্তহেতু ৰাতি অত্তনো ৰা হত্থপাদাদিচ্ছেদনহরণহেতু. পরহেতু ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তেনাহ ‘‘অত্তনো ৰা’’তিআদি.

‘‘নেলঙ্গোতি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৰচন’’ন্তি সুত্তে (সং. নি. ৪.৩৪৭) আগতত্তা ৰুত্তং ‘‘এত্থ ৰুত্তসীলং ৰিযা’’তি. পূরেতি গুণানং পারিপূরিযং. সুকুমারাতি অফরুসতায মুদুকা কোমলা. পুরস্সাতি এত্থ পুর-সদ্দো তন্নিৰাসিৰাচকো দট্ঠব্বো ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৰিয. তেনাহ ‘‘নগরৰাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপা. তেনাহ ‘‘চিত্তৰুদ্ধিকরা’’তি.

গূথভাণীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. অন্ধসুত্তৰণ্ণনা

২৯. নৰমে অন্ধোতিআদীসু পাল়িপদেসু পঠমো দিট্ঠধম্মিকভোগসংহরণপঞ্ঞাচক্খুনো চ সম্পরাযিকত্থসাধনপঞ্ঞাচক্খুনো চ অভাৰা ‘‘অন্ধো’’তি ৰুচ্চতি দুতিযোপি, ততিযো পন দ্ৰিন্নম্পি ভাৰা ‘‘দ্ৰিচক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. পঞ্ঞাচক্খূতি আযকোসল্লভূতা পঞ্ঞাচক্খু. তেনাহ ‘‘ফাতিং করেয্যা’’তি. অধমুত্তমেতি অধমে চেৰ উত্তমে চ. পটিপক্খৰসেনাতি পটিপক্খস্স অত্থিতাৰসেন. সুক্কসপ্পটিভাগাতি সুক্কধম্মেহি পহাযকেহি সপ্পটিভাগাতি জানেয্য. কণ্হসপ্পটিভাগাতি কণ্হধম্মেহি পহাতব্বেহি সপ্পটিভাগাতি জানেয্য.

তথাজাতিকাতি যাদিসেহি সপুত্তদারপরিজনসঞাতিমিত্তবন্ধৰগ্গং অত্তানং সুখেতি পীণেতি, তাদিসা ভোগাপি ন সন্তি. পুঞ্ঞানি চ ন করোতীতি সমণব্রাহ্মণকপণদ্ধিকযাচকানং সন্তপ্পনৰসেন পুঞ্ঞানি ন করোতি. উভযত্থাতি উভযস্মিং লোকে, উভযস্মিং ৰা অত্থেতি ৰিগ্গহোতি দস্সেন্তো ‘‘ইধলোকে’’তিআদিমাহ. উভযেনাতি ৰুত্তমত্থং যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যস্মিং ঠানেতি যস্মিংযেৰ ঠানে. ন সোচতীতি সোকহেতূনং তত্থ অভাৰতো ন সোচতি.

অন্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. অৰকুজ্জসুত্তৰণ্ণনা

৩০. দসমে অৰকুজ্জপঞ্ঞোতি নিক্কুজ্জপঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘অধোমুখপঞ্ঞো’’তি. পুব্বপট্ঠপনাতি পঠমারম্ভো. সন্নিট্ঠানন্তি কথাপরিযোসানং. অপ্পনাতি দেসনায নিট্ঠাপনং. অনেকে ৰা অনুসন্ধিযোতি যোজেতব্বং. সমাধি ৰাতিআদীসু লোকুত্তরধম্মা পরমত্থতো সাসনন্তি তদত্থোপাদকসমাধি তস্স আদীতি ৰুত্তো, তদাসন্নত্তা ৰিপস্সনা, তস্স মূলভাৰেন একদেসত্তা মগ্গো.

সাসনস্স পারিপূরিসুদ্ধিযো নাম সত্থারা দেসিতনিযামেনেৰ সিদ্ধা, তা পনেত্থ কথেন্তস্স ৰসেন গহেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘অনূনং কত্ৰা দেসেন্তী’’তি, ‘‘নিগ্গণ্ঠিং কত্ৰা দেসেন্তী’’তি চ ৰুত্তং. তত্থ নিজ্জটন্তি নিগ্গুম্বং অনাকুলং. নিগ্গণ্ঠিন্তি গণ্ঠিট্ঠানরহিতং সুৰিঞ্ঞেয্যং কত্ৰা.

আকিণ্ণানীতি আকিরিত্ৰা সংকিরিত্ৰা ঠপিতানীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পক্খিত্তানী’’তি. উচ্ছঙ্গো ৰিয উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বোতি উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞতায উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো. এৰং পঞ্ঞা ৰিয পুগ্গলোপি উচ্ছঙ্গো ৰিয হোতি, তস্মিং ধম্মানং অচিরট্ঠানতোতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. যথা চ উচ্ছঙ্গসদিসা পঞ্ঞা, এৰং নিক্কুজ্জকুম্ভসদিসা পঞ্ঞা এৰাতি দট্ঠব্বা.

সংৰিদহনপঞ্ঞাযাতি ‘‘এৰং কতে ইদং নাম ভৰিস্সতী’’তি এৰং তংতংঅত্থকিচ্চং সংৰিধাতুং সমত্থতায ৰিচারণপঞ্ঞায রহিতো. সেয্যোতি সেট্ঠো পাসংসো. পুব্বভাগপটিপদন্তি চিত্তৰিসুদ্ধিআদিকং অরিযমগ্গস্স অধিগমায পুব্বভাগপটিপত্তিং.

অৰকুজ্জসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দেৰদূতৰগ্গো

১. সব্রহ্মকসুত্তৰণ্ণনা

৩১. চতুত্থস্স পঠমে সব্রহ্মকানীতি সসেট্ঠকানি. যেসন্তি যেসং কুলানং. পুত্তানন্তি পুত্তেহি. পূজিতসদ্দযোগেন হি ইদং করণত্থে সামিৰচনং. তেনাতি আহারাদিনা. পটিজগ্গিতা গোপিতাতি যথাকালং তস্স তস্স দাতব্বস্স দানেন ৰেয্যাৰচ্চস্স চ করণেন পটিজগ্গিতা চেৰ উপ্পন্নানত্থপ্পহরণেন গোপিতা চ হোন্তি. তেসন্তি মাতাপিতূনং. ব্রহ্মাদিভাৰসাধনত্থন্তি তেসং গুণানং অত্থিতায লোকে ব্রহ্মা নাম ৰুচ্চতি, আচরিযো নাম ৰুচ্চতি, আহুনেয্যো নাম ৰুচ্চতি, তে মাতাপিতূনং পুত্তকং পটিলভন্তীতি দস্সনৰসেন নেসং ব্রহ্মাদিভাৰসাধনত্থং ‘‘বহুকারা’’তি, ৰত্ৰা তং তেসং বহুকারতং নানাকারতো দস্সেতুং ‘‘আপাদকা’’তিআদি ৰুত্তং. মাতাপিতরো হি পুত্তানং জীৰিতস্স আপাদকা, সরীরস্স পোসকা, আচারসমাচারানং সিক্খাপকা সকলস্সপি ইমস্স লোকস্স দস্সেতারো. তেনাহ ‘‘পুত্তানং হী’’তিআদি. ইট্ঠারম্মণং তাৰ তে দস্সেন্তু, অনিট্ঠারম্মণং কথন্তি? তম্পি দস্সেতব্বমেৰ ৰজ্জনীযভাৰজানাপনত্থং.

অৰিজহিতা হোন্তীতি তাসং ভাৰনায ব্রহ্মানং ব্রহ্মলোকে উপ্পন্নত্তা অৰিজহিতা হোন্তি ভাৰনা. লোভনীযৰযস্মিং পঠমযোব্বনে অতিৰিয মুদুভাৰপ্পত্তদস্সনত্থং সতৰিহতগ্গহণং. পাটিযেক্কন্তি ৰিসুং. ইমিনা কারণেনাতি ইমিনা যথাৰুত্তেন পুত্তেসু পৰত্তিতেহি অতিক্কমেন মেত্তাদিসমুপ্পত্তিসঙ্খাতেন কারণেন.

থরুসিপ্পন্তি অসিসত্তিকুন্তকলাপাদিআযুধসিপ্পং. মুদ্দাগণনাতি অঙ্গুলিসংকোচনাদিনা হত্থমুদ্দায গণনা. আদিসদ্দেন পাণাদীনং সঙ্গহো. পচ্ছাচরিযা নাম মাতাপিতূনং সন্তিকে উগ্গহিতগহট্ঠৰত্তস্সেৰ পুগ্গলস্স যথাসকং হত্থাচরিযাদীনং সিপ্পগ্গাহাপনন্তি কত্ৰা সব্বপঠমং আচরিযা নামাতি যোজেতব্বং. আনীয হুতং আহুতং. পকারেহি হুতং পাহুতং. অভিসঙ্খতন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং.

নমো করেয্যাতি সাযং পাতং উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ‘‘ইদং ময্হং উত্তমপুঞ্ঞক্খেত্ত’’ন্তি নমক্কারং করেয্য. তায নং পারিচরিযাযাতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং, যথাৰুত্তপরিচরণেনাতি অত্থো. অথ ৰা পারিচরিযাযাতি ভরণকিচ্চকরণকুলৰংসপ্পতিট্ঠানাপনাদিনা পঞ্চৰিধউপট্ঠানেন. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি পুত্তেন পুরত্থিমা দিসা মাতাপিতরো পচ্চুপট্ঠাতব্বা – ‘ভতো নেসং ভরিস্সামি, কিচ্চং নেসং করিস্সামি, কুলৰংসং ঠপেস্সামি, দাযজ্জং পটিপজ্জামি, অথ ৰা পন পেতানং কালকতানং দক্খিণং অনুপ্পদস্সামী’তি. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তেন পুরত্থিমা দিসা মাতাপিতরো পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তং অনুকম্পন্তি, পাপা নিৰারেন্তি, কল্যাণে নিৰেসেন্তি, সিপ্পং সিক্খাপেন্তি, পতিরূপেন দারেন সংযোজেন্তি, সমযে দাযজ্জং নিয্যাদেন্তী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৭).

অপিচ যো মাতাপিতরো তীসু ৰত্থূসু অভিপ্পসন্নে কত্ৰা সীলেসু ৰা পতিট্ঠাপেত্ৰা পব্বজ্জায ৰা নিযোজেত্ৰা উপট্ঠহতি, অযং মাতাপিতূপট্ঠাকানং অগ্গোতি ৰেদিতব্বো. সা পনাযং পারিচরিযা পুত্তস্স উভযলোকহিতসুখাৰহাতি তং দস্সেতুং ‘‘ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি ৰুত্তং. পসংসন্তীতি ‘‘অযং পুগ্গলো মত্তেয্যো পেত্তেয্যো সগ্গসংৰত্তনিযং পটিপদং পূরেতী’’তি ইধেৰ নং পসংসন্তি. আমোদতি আদিতো পট্ঠায মোদপ্পত্তিযা. পমোদতি নানপ্পকারমোদসম্পৰত্তিযা.

সব্রহ্মকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আনন্দসুত্তৰণ্ণনা

৩২. দুতিযে তথাজাতিকোতি তথাসভাৰো. চিত্তেকগ্গতালাভোতি চিত্তেকগ্গতায অধিগমো. রূপমেৰ কিলেসুপ্পত্তিযা কারণভাৰতো রূপনিমিত্তং. এস নযো সেসেসুপি. সস্সতাদিনিমিত্তন্তি সস্সতুচ্ছেদভাৰনিমিত্তং. পুগ্গলনিমিত্তন্তি পুগ্গলাভিনিৰেসননিমিত্তং. ধম্মনিমিত্তন্তি ধম্মারম্মণসঙ্খাতং নিমিত্তং. ‘‘সিযা নু খো, ভন্তে’’তি থেরেন পুট্ঠো ভগৰা ‘‘সিযা’’তি অৰোচ লোকুত্তরসমাধিপ্পটিলাভং সন্ধায. সো হি নিব্বানং সন্তং পণীতন্তি চ পস্সতি. তেনাহ ‘‘ইধানন্দা’’তিআদি.

নিব্বানং সন্তন্তি সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰাতি নিব্বানং সন্তন্তি আভুজিত্ৰা ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা. দিৰসম্পীতিআদিনা অসঙ্খতায ধাতুযা অচ্চন্তসন্তপণীতাদিভাৰং দস্সেতি. অট্ঠৰিধেতি ‘‘সন্তং পণীতং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’’ন্তি এৰং অট্ঠৰিধে আভোগসঞ্ঞিতে সমন্নাহারে. নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মং. ইমস্মিং ঠানে…পে… লব্ভন্তেৰাতি ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খুনো এৰং হোতী’’তি আগতে ইমস্মিং সুত্তপ্পদেসে একোপি আভোগসমন্নাহারো চেপি সব্বে অট্ঠপি আভোগসমন্নাহারা লব্ভন্তেৰ সমন্নাহরতং অত্থাৰহত্তা.

ঞাণেন জানিত্ৰাতি ৰিপস্সনাঞাণসহিতেন মগ্গঞাণেন জানিত্ৰা. পরানি চ ওপরানি চ চক্খাদীনি আযতনানি. সন্ততাযাতি পটিপ্পস্সদ্ধিতায. কাযদুচ্চরিতাদিধূমৰিরহিতোতি কাযদুচ্চরিতাদি এৰ সন্তাপনট্ঠেন ধূমো, তেন ৰিরহিতো. অনীঘোতি অপাপো. জাতিজরাগহণেনেৰ ব্যাধিমরণম্পি গহিতমেৰাতি তব্ভাৰভাৰতোতি ৰুত্তং.

আনন্দসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা

৩৩. ততিযে, ‘‘সারিপুত্ত, মযা সংখিত্তেন দেসিতং ধম্মং তাদিসেনপি ন সুকরং ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেনেৰ ৰদন্তো থেরস্স ঞাণং সব্বমতিক্কমং. অঞ্ঞাতারো চ দুল্লভাতি হি ইমিনা সামঞ্ঞৰচনেন সারিপুত্তত্থেরম্পি অন্তোগধং কত্ৰা দস্সেন্তো তেনপি অত্তনো দেসনায দুপ্পটিৰিদ্ধভাৰং দস্সেতি.

সম্মাতি হেতুনা কারণেন. তেনাহ ‘‘উপাযেনা’’তিআদি. মানাভিসমযাতি মানস্স দস্সনাভিসমযা. পহানাভিসমযোতি চ দস্সনাভিসমযোতি চ পরিঞ্ঞাভিসমযো ৰুত্তো. অরহত্তমগ্গো হি পরিঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিযা কিচ্চৰসেন মানং পস্সতি, অসম্মোহপ্পটিৰেধৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি, অযমস্স দস্সনাভিসমযো. তেন দিট্ঠো পন পহানাভিসমযো চ. দস্সনাভিসমযেন হি পরিঞ্ঞাভিসমযমেৰ পহীযতি. দিট্ঠৰিসেন দিট্ঠসত্তানং জীৰিতং ৰিয অযমস্স পহানাভিসমযো. অট্ঠকথাযং পন পহানাভিসমযস্স দস্সনাভিসমযনানন্তরিযকত্তা ‘‘পহানাভিসমযেন’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. পহানাভিসমযে হি গহিতে দস্সনাভিসমযো গহিতোৰ হোতি.

অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি অরহত্তমগ্গেন মানস্স পহীনত্তা যে ইমে ‘‘কাযবন্ধনস্স অন্তো জীরতি (চূল়ৰ. ২৭৮), হরিতন্তং ৰা’’তি (ম. নি. ১.৩০৪) এৰং ৰুত্তঅন্তিমমরিযাদন্তো চ ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকান’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮০; ইতিৰু. ৯১) এৰং ৰুত্তলামকন্তো চ ‘‘সক্কাযো একো অন্তো’’তি (সং. নি. ৩.১০৩) এৰং ৰুত্তকোট্ঠাসন্তো চ ‘‘এসেৰন্তো দুক্খস্স সপচ্চযসঙ্খযা’’তি এৰং ৰুত্তকোট্ঠাসন্তো চাতি চত্তারো অন্তা, তেসু সব্বস্সেৰ ৰট্টদুক্খস্স অদুং চতুত্থকোটিসঙ্খাতং অন্তমকাসি, পরিচ্ছেদং পরিৰটুমং অকাসি, অন্তিমসমুদযমত্তাৰসেসং দুক্খমকাসীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘ৰট্টদুক্খস্স অন্তমকাসী’’তি.

ননু চ ‘‘পহান’’ন্তি ইমস্স নিদ্দেসে নিব্বানং আগতং? ইধ পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানসঙ্খাতং অরহত্তফলং ৰুত্তং, তস্মা নিদ্দেসেনাযং ৰণ্ণনা ৰিরুজ্ঝতীতি আহ ‘‘নিদ্দেসে পনা’’তিআদি. তত্থ তানি পদানি আগতানীতি তস্মিং নিদ্দেসে ‘‘পহানং ৰূপসমং পটিনিস্সগ্গ’’ন্তিআদীনি (চূল়নি. ৭৫ উদযমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো) পদানি আগতানি.

ধম্মতক্কপুরেজৰন্তি ইমিনা তস্মিং চতুত্থজ্ঝানৰিমোক্খে ঠত্ৰা ঝানঙ্গানি ৰিপস্সিত্ৰা অধিগতং অরহত্তৰিমোক্খং ৰদতি. অরহত্তৰিমোক্খস্স হি মগ্গসম্পযুত্তসম্মাসঙ্কপ্পসঙ্খাতো ধম্মতক্কো পুরেজৰো হোতি.

সারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নিদানসুত্তৰণ্ণনা

৩৪. চতুত্থে পিণ্ডকরণত্থাযাতি আযূহনৰসেন রাসিকরণত্থায. অভিন্নানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায হি বীজং বীজকিচ্চায ন উপকপ্পতি. অপূতীনীতি উদকতেমনেন পূতিভাৰং ন উপগতানি. পূতিবীজঞ্হি বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘পূতিভাৰেন অবীজত্তং অপ্পত্তানী’’তি. ন ৰাতেন ন চ আতপেন হতানীতি ৰাতেন চ আতপেন চ ন হতানি, নিরোজতং ন পাপিতানি. নিরোজঞ্হি কসটবীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সারাদানীতি তণ্ডুলসারস্স আদানতো সারাদানি. নিস্সারঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘গহিতসারানী’’তি, পতিট্ঠিতসারানীতি অত্থো. সন্নিচযভাৰেন সুখং সযিতানীতি চত্তারো মাসে কোট্ঠপক্খিত্তনিযামেনেৰ সুখসযিতানি.

কম্মৰিভত্তীতি কম্মৰিভাগো. দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, তত্থ ৰেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. পচ্চুপন্নভৰতো অনন্তরং ৰেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৰেদনীযং. অপরপরিযাযৰেদনীযন্তি দিট্ঠধম্মানন্তরভৰতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৰপরিযাযে অত্তভাৰপরিৰত্তে ৰেদিতব্বফলং কম্মং. পটিপক্খেহি অনভিভূততায পচ্চযৰিসেসেন পটিলদ্ধৰিসেসতায চ বলৰভাৰপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খারস্স ৰসেন সাতিসযা হুত্ৰা পৰত্তা পঠমজৰনচেতনা তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৰেদনীযকম্মং নাম. সা হি ৰুত্তাকারেন বলৰতী জৰনসন্তানে গুণৰিসেসযুত্তেসু উপকারানুপকারৰসপ্পৰত্তিযা আসেৰনালাভেন অপ্পৰিপাকতায চ পঠমজৰনচেতনা ইতরদ্ৰযং ৰিয পৰত্তসন্তানুপরমাপেক্খং ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৰ পুপ্ফমত্তং ৰিয পৰত্তিৰিপাকমত্তং ফলং দেতি. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৰিপাকদানং নাম উপধিপ্পযোগাদিপচ্চযন্তরসমৰাযেনেৰ হোতীতি তদভাৰতো তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মন্তি অহোসি এৰ কম্মং, ন তস্স ৰিপাকো অহোসি অত্থি ভৰিস্সতি চাতি এৰং ৰেদিতব্বং কম্মং.