১৪. এতদগ্গৰগ্গো

(১৪) ৫. পঞ্চমএতদগ্গৰগ্গৰণ্ণনা

মহাপজাপতিগোতমীথেরীৰত্থু

২৩৫. থেরিপাল়িসংৰণ্ণনায পঠমে যদিদং মহাগোতমীতি এত্থ ‘‘যদিদং মহাপজাপতি গোতমী’’তি চ পঠন্তি. তত্থ গোতমীতি গোত্তং. নামকরণদিৰসে পনস্সা লদ্ধসক্কারা ব্রাহ্মণা লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘সচে অযং ধীতরং লভিস্সতি, চক্কৰত্তিরঞ্ঞো মহেসী ভৰিস্সতি. সচে পুত্তং লভিস্সতি, চক্কৰত্তিরাজা ভৰিস্সতী’’তি উভযথাপি ‘‘মহতীযেৰস্সা পজা ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরিংসু, তস্মা পুত্তপজায চেৰ ধীতুপজায চ মহন্ততায ‘‘মহাপজাপতী’’তি ৰোহরিংসু. তদুভযং পন সংসন্দেত্ৰা ‘‘মহাপজাপতিগোতমী’’তি ৰুত্তং. ৰারভিক্খন্তি ৰারেন দাতব্বং ভিক্খং. নামং অকংসূতি গোত্তংযেৰ নামং অকংসু. মাতুচ্ছন্তি চূল়মাতরং. মাতুভগিনী হি মাতুচ্ছাতি ৰুচ্চতি. কলহৰিৰাদসুত্তপরিযোসানেতি ‘‘কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদা’’তিআদিনা সুত্তনিপাতে আগতস্স কলহৰিৰাদসুত্তস্স (সু. নি. ৮৬৮ আদযো) পরিযোসানে. ইদঞ্চ অঙ্গুত্তরভাণকানং কথামগ্গানুসারেন ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘তস্মিংযেৰ সুত্তনিপাতে ‘অত্তদণ্ডাভযং জাত’ন্তিআদিনা আগতস্স অত্তদণ্ডসুত্তস্স (সু. নি. ৯৪১ আদযো) পরিযোসানে’’তি ৰদন্তি. নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতানন্তি এত্থ এহিভিক্খুপব্বজ্জায এতে পব্বজিতাতি ৰদন্তি. তেনেৰ সুত্তনিপাতে অত্তদণ্ডসুত্তসংৰণ্ণনায (সু. নি. অট্ঠ. ২.৯৪২ আদযো) ৰুত্তং – ‘‘দেসনাপরিযোসানে পঞ্চসতা সাকিযকুমারা কোল়িযকুমারা চ এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বজিতা. তে গহেত্ৰা ভগৰা মহাৰনং পাৰিসী’’তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

খেমাথেরীৰত্থু

২৩৬. দুতিযে পরপরিযাপন্না হুত্ৰাতি পরেসং দাসী হুত্ৰা. সুৰণ্ণরসপিঞ্জরো অহোসীতি সুৰণ্ণরসপিঞ্জরো ৰিয অহোসি.

মক্কটকোৰ জালন্তি যথা নাম মক্কটকো সুত্তজালং কত্ৰা মজ্ঝট্ঠানে নাভিমণ্ডলে নিপন্নো পরিযন্তে পতিতং পটঙ্গং ৰা মক্খিকং ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা তস্স রসং পিৰিত্ৰা পুনাগন্ত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে নিপজ্জতি, এৰমেৰ যে সত্তা রাগরত্তা দোসপদুট্ঠা মোহমূল়্হা সযংকতং তণ্হাসোতং অনুপতন্তি, তে তং সমতিক্কমিতুং ন সক্কোন্তি, এৰং দুরতিক্কমং. এতম্পি ছেত্ৰান ৰজন্তি ধীরাতি পণ্ডিতা এতং বন্ধনং ছিন্দিত্ৰা অনপেক্খিনো নিরালযা হুত্ৰা অরহত্তমগ্গেন সব্বং দুক্খং পহায ৰজন্তি গচ্ছন্তীতি অত্থো.

উপ্পলৰণ্ণাথেরীৰত্থু

২৩৭. ততিযং উত্তানত্থমেৰ.

পটাচারাথেরীৰত্থু

২৩৮. চতুত্থে পটিহারসতেনপীতি দ্ৰারসতেনপি. পটিহারসদ্দো হি দ্ৰারে দোৰারিকে চ দিস্সতি. কুলসভাগন্তি অত্তনো গেহসমীপং.

তাণাযাতি তাণভাৰায পতিট্ঠানত্থায. বন্ধৰাতি পুত্তে চ পিতরো চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ঞাতিসুহজ্জা. অন্তকেনাধিপন্নস্সাতি মরণেন অভিভূতস্স. পৰত্তিযঞ্হি পুত্তাদযো অন্নপানাদিদানেন চেৰ উপ্পন্নকিচ্চনিত্থরণেন চ তাণা হুত্ৰাপি মরণকালে কেনচি উপাযেন মরণং পটিবাহিতুং অসমত্থতায তাণত্থায লেণত্থায ন সন্তি নাম. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘নত্থি ঞাতীসু তাণতা’’তি.

এতমত্থৰসন্তি এতং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স তাণং ভৰিতুং অসমত্থভাৰসঙ্খাতং কারণং জানিত্ৰা পণ্ডিতো চতুপারিসুদ্ধিসীলেন সংৰুতো রক্খিতগোপিতো হুত্ৰা নিব্বানগমনং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং সীঘং সোধেয্যাতি অত্থো.

ধম্মদিন্নাথেরীৰত্থু

২৩৯. পঞ্চমে পরাযত্তট্ঠানেতি পরেসং দাসিট্ঠানে. সুজাতত্থেরস্স অধিকারকম্মং কত্ৰাতি সা কির অত্তনো কেসে ৰিক্কিণিত্ৰা সুজাতত্থেরস্স নাম অগ্গসাৰকস্স দানং দত্ৰা পত্থনং অকাসি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. হত্থে পসারিতেতি তস্স হত্থাৰলম্বনত্থং পুব্বাচিণ্ণৰসেন হত্থে পসারিতে. সো কির অনাগামী হুত্ৰা গেহং আগচ্ছন্তো যথা অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো সিতং কুরুমানো হসমানো আগচ্ছতি, এৰং অনাগন্ত্ৰা সন্তিন্দ্রিযো সন্তমানসো হুত্ৰা অগমাসি. ধম্মদিন্না সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা ৰীথিং ওলোকযমানা তস্স আগমনাকারং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তস্স পচ্চুগ্গমনং কুরুমানা সোপানসীসে ঠত্ৰা ওলম্বনত্থং হত্থং পসারেসি. উপাসকো অত্তনো হত্থং সমিঞ্জেসি. সা ‘‘পাতরাসভোজনকালে জানিস্সামী’’তি চিন্তেসি. উপাসকো পুব্বে তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জতি. তং দিৰসং পন তং অনপলোকেত্ৰা যোগাৰচরভিক্খু ৰিয এককোৰ ভুঞ্জি. তেনাহ – ‘‘ভুঞ্জমানোপি ইমং দেথ, ইমং হরথাতি ন ব্যাহরী’’তি. তত্থ ইমং দেথাতি ইমং খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা দেথ. ইমং হরথাতি ইমং খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা অপহরথ. সন্থৰৰসেনাতি কিলেসসন্থৰৰসেন. চিরকালপরিভাৰিতায ঘটদীপজালায ৰিয অব্ভন্তরে দিব্বমানায হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানা আহ – ‘‘এৰং সন্তে…পে… ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথা’’তি.

অযং তাৰ সেট্ঠি ঘরমজ্ঝে ঠিতোৰ দুক্খস্সন্তং অকাসীতি সা কির ‘‘ধম্মদিন্নে তুয্হং দোসো নত্থি, অহং পন অজ্জ পট্ঠায সন্থৰৰসেন…পে… কুলঘরং গচ্ছা’’তি ৰুত্তে এৰং চিন্তেসি – ‘‘পকতিপুরিসো এৰং ৰত্তা নাম নত্থি, অদ্ধা এতেন লোকুত্তরধম্মো নাম পটিৰিদ্ধো’’তি. তেনস্সা অযং সঙ্কপ্পো অহোসি ‘‘অযং তাৰ সেট্ঠি ঘরমজ্ঝে ঠিতোৰ দুক্খস্সন্তং অকাসী’’তি. মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৬০) পন ‘‘অথ কস্মা মযা সদ্ধিং যথাপকতিযা আলাপসল্লাপমত্তম্পি ন করোথাতি সো চিন্তেসি – ‘অযং লোকুত্তরধম্মো নাম গরু ভারিযো ন পকাসেতব্বো; সচে খো পনাহং ন কথেস্সামি, অযং হদযং ফালেত্ৰা এত্থেৰ কালং করেয্যা’তি তস্সা অনুগ্গহত্থায কথেসি – ‘ধম্মদিন্নে অহং সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নাম অধিগতো, তং অধিগতস্স এৰরূপা লোকিযকিরিযা ন ৰট্টতী’’’তি ৰুত্তং.

পঞ্চক্খন্ধাদিৰসেন পঞ্হে পুচ্ছীতি ‘‘সক্কাযো সক্কাযোতি অয্যে ৰুচ্চতি, কতমো নু খো অয্যে সক্কাযো ৰুত্তো ভগৰতা’’তিআদিনা চূল়ৰেদল্লসুত্তে (ম. নি. ১.৪৬০ আদযো) আগতনযেন পুচ্ছি. পুচ্ছিতং পুচ্ছিতং ৰিস্সজ্জেসীতি ‘‘পঞ্চ খো ইমে, আৰুসো ৰিসাখ, উপাদানক্খন্ধা সক্কাযো ৰুত্তো ভগৰতা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬০ আদযো) তত্থেৰ আগতনযেন ৰিস্সজ্জেসি. সূরভাৰন্তি তিক্খভাৰং. অনধিগতঅরহত্তমগ্গস্স উগ্গহেন ৰিনা তত্থ পঞ্হো ন উপট্ঠাতীতি আহ – ‘‘উগ্গহৰসেন অরহত্তমগ্গেপি পুচ্ছী’’তি. তং নিৰত্তেন্তীতি ‘‘ৰিমুত্তিযা পনায্যে কিং পটিভাগো’’তি পুচ্ছিতে ‘‘ৰিমুত্তিযা খো, আৰুসো ৰিসাখ, নিব্বানং পটিভাগো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৬) ৰুত্তে ‘‘নিব্বানস্স, পনায্যে, কিং পটিভাগো’’তি পুন পুচ্ছিতে তং নিৰত্তেন্তী ‘‘অচ্চসরাৰুসো ৰিসাখা’’তিআদিমাহ. তত্থ অচ্চসরাতি অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছন্তো পঞ্হং অতিক্কামিতা অহোসীতি অত্থো. নাসক্খি পঞ্হানং পরিযন্তং গহেতুন্তি পঞ্হানং পরিচ্ছেদপ্পমাণং গহেতুং নাসক্খি. পঞ্হানঞ্হি পরিচ্ছেদং গহেতুং যুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৰা ততো পরং পুচ্ছন্তো নাসক্খি পঞ্হানং পরিযন্তং গহেতুং. অপ্পটিভাগধম্মস্স চ পটিভাগং পুচ্ছি. নিব্বানং নামেতং অপ্পটিভাগং, ন সক্কা নীলং ৰা পীতকং ৰাতি কেনচি ধম্মেন সদ্ধিং পটিভাগং কত্ৰা দস্সেতুং, তঞ্চ ত্ৰং ইমিনা অধিপ্পাযেন পুচ্ছসীতি অত্থো. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানং ওগাহেত্ৰা ঠিতং, নিব্বানন্তোগধং নিব্বানং অনুপ্পৰিট্ঠন্তি অত্থো. নিব্বানপরাযণন্তি নিব্বানং পরং অযনমস্স পরাগতি, ন ততো পরং গচ্ছতীতি অত্থো. নিব্বানং পরিযোসানং অৰসানং অস্সাতি নিব্বানপরিযোসানং.

পুরেতি অতীতেসু খন্ধেসু. পচ্ছাতি অনাগতেসু খন্ধেসু. মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নেসু খন্ধেসু. অকিঞ্চনন্তি যস্স এতেসু তীসু তণ্হাগাহসঙ্খাতং কিঞ্চনং নত্থি, তমহং রাগকিঞ্চনাদীহি অকিঞ্চনং কস্সচি গহণস্স অভাৰেন অনাদানং ব্রাহ্মণং ৰদামীতি অত্থো.

পণ্ডিতাতি ধাতুআযতনাদিকুসলতাসঙ্খাতেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো হোতি? যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতি আযতনকুসলো চ পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো চ ঠানাট্ঠানকুসলো চ, এত্তাৰতা খো, আনন্দ, ভিক্খু পণ্ডিতো হোতী’’তি.

মহাপঞ্ঞাতি মহন্তে অত্থে মহন্তে ধম্মে মহন্তা নিরুত্তিযো মহন্তানি পটিভানানি পরিগ্গহণে সমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতা. ইমিস্সা হি থেরিযা অসেক্খপ্পটিসম্ভিদাপ্পত্ততায পটিসম্ভিদাযো পূরেত্ৰা ঠিততায পঞ্ঞামহত্তং. যথা তং ধম্মদিন্নাযাতি যথা ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ব্যাকতং, অহং এৰমেৰ ব্যাকরেয্যন্তি অত্থো. তন্তি নিপাতমত্থং.

নন্দাথেরীৰত্থু

২৪০. ছট্ঠে অঞ্ঞং মগ্গং অপস্সন্তীতি অঞ্ঞং উপাযং অপস্সন্তী. ৰিস্সত্থাতি নিরাসঙ্কা. ইত্থিনিমিত্তন্তি ইত্থিযা সুভনিমিত্তং, সুভাকারন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মপদে গাথং ৰত্ৰাতি –

‘‘অট্ঠীনং নগরং কতং, মংসলোহিতলেপনং;

যত্থ জরা চ মচ্চু চ, মানো মক্খো চ ওহিতো’’তি. (ধ. প. ১৫০) –

ইমং গাথং ৰত্ৰা. তত্রাযমধিপ্পাযো – যথেৰ হি পুব্বণ্ণাপরণ্ণাদীনং ওদহনত্থায কট্ঠানি উস্সাপেত্ৰা ৰল্লীহি বন্ধিত্ৰা মত্তিকায ৰিলিম্পিত্ৰা নগরসঙ্খাতং বহিদ্ধা গেহং করোন্তি, এৰমিদং অজ্ঝত্তিকম্পি তীণি অট্ঠিসতানি উস্সাপেত্ৰা ন্হারুৰিনদ্ধং মংসলোহিতলেপনং তচপটিচ্ছন্নং জীরণলক্খণায জরায মরণলক্খণস্স মচ্চুনো আরোগ্যসম্পদাদীনি পটিচ্চ উপ্পজ্জনলক্খণস্স মানস্স সুকতকারণৰিনাসনলক্খণস্স মক্খস্স চ ওদহনত্থায নগরং কতং. এৰরূপো এৰ হি এত্থ কাযিকচেতসিকো আবাধো ওহিতো, ইতো উদ্ধং কিঞ্চি গয্হূপগং নত্থীতি.

সুত্তং অভাসীতি –

‘‘চরং ৰা যদি ৰা তিট্ঠং, নিসিন্নো উদ ৰা সযং;

সমিঞ্জেতি পসারেতি, এসা কাযস্স ইঞ্জনা.

‘‘অট্ঠিনহারুসংযুত্তো, তচমংসাৰলেপনো;

ছৰিযা কাযো পটিচ্ছন্নো, যথাভূতং ন দিস্সতী’’তি. (সু. নি. ১৯৫-১৯৬) –

আদিনা সুত্তমভাসি.

সোণাথেরীৰত্থু

২৪১. সত্তমে সব্বেপি ৰিসুং ৰিসুং ঘরাৰাসে পতিট্ঠাপেসীতি এত্থ সব্বেপি ৰিসুং ৰিসুং ঘরাৰাসে পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘পুত্তাৰ মং পটিজগ্গিস্সন্তি, কিং মে ৰিসুং কুটুম্বেনা’’তি সব্বং সাপতেয্যম্পি ৰিভজিত্ৰা অদাসীতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ হি ততো পট্ঠায ‘‘অযং অম্হাকং কিং করিস্সতী’’তি অত্তনো সন্তিকং আগতং ‘‘মাতা’’তি সঞ্ঞম্পি ন করিংসু. তথা হি নং কতিপাহচ্চযেন জেট্ঠপুত্তস্স ভরিযা ‘‘অহো অম্হাকং অযং জেট্ঠেপুত্তো মেতি দ্ৰে কোট্ঠাসে দত্ৰা ৰিয ইমমেৰ গেহং আগচ্ছতী’’তি আহ. সেসপুত্তানং ভরিযাযোপি এৰমেৰং ৰদিংসু. জেট্ঠধীতরং আদিং কত্ৰা তাসং গেহং গতকালে তাপি নং এৰমেৰ ৰদিংসু. সা অৰমানপ্পত্তা হুত্ৰা ‘‘কিং মে ইমেসং সন্তিকে ৰুত্থেন, ভিক্খুনী হুত্ৰা জীৰিস্সামী’’তি ভিক্খুনীউপস্সযং গন্ত্ৰা পব্বজ্জং যাচি, তা নং পব্বাজেসুং. ইমমেৰ ৰত্থুং দস্সেন্তো ‘‘বহুপুত্তিকসোণা তেসং অত্তনি অগারৰভাৰং ঞত্ৰা ‘ঘরাৰাসেন কিং করিস্সামী’তি নিক্খমিত্ৰা পব্বজী’’তি আহ.

ৰিহারং গচ্ছন্তিযোতি ভিক্খুৰিহারং গচ্ছন্তিযো. ধম্মমুত্তমন্তি নৰৰিধলোকুত্তরধম্মং. সো হি উত্তমধম্মো নাম যো হি তং ন পস্সতি, তস্স ৰস্সসতম্পি জীৰনতো তং ধম্মং পস্সন্তস্স পটিৰিজ্ঝন্তস্স একাহম্পি একক্খণম্পি জীৰিতং সেয্যো. আগন্তুকজনোতি ৰিহারগতং ভিক্খুনীজনং সন্ধায ৰদতি. অনুপধারেত্ৰাতি অসল্লক্খেত্ৰা.

বকুলাথেরীৰত্থু

২৪২. অট্ঠমং উত্তানত্থমেৰ.

কুণ্ডলকেসাথেরীৰত্থু

২৪৩. নৰমে চতুক্কেতি ৰীথিচতুক্কে. চতুন্নং সমাহারো চতুক্কং. চারকতোতি বন্ধনাগারতো. উব্বট্টেত্ৰাতি উদ্ধরিত্ৰা.

মুহুত্তমপি চিন্তযেতি মুহুত্তং তঙ্খণম্পি ঠানুপ্পত্তিকপঞ্ঞায তঙ্খণানুরূপং অত্থং চিন্তিতুং সক্কুণেয্য. সহস্সমপি চে গাথা, অনত্থপদসংহিতাতি অযং গাথা দারুচীরিযত্থেরস্স ভগৰতা ভাসিতা, ইধাপি চ সাযেৰ গাথা দস্সিতা. থেরিগাথাসংৰণ্ণনাযং আচরিযধম্মপালত্থেরেনপি কুণ্ডলকেসিত্থেরিযা ৰত্থুম্হি অযমেৰ গাথা ৰুত্তা. ধম্মপদট্ঠকথাযং পন কুণ্ডলকেসিত্থেরিযা ৰত্থুম্হি –

‘‘যো চ গাথাসতং ভাসে, অনত্থপদসংহিতা;

একং ধম্মপদং সেয্যো, যং সুত্ৰা উপসম্মতী’’তি. (ধ. প. অট্ঠ. ১.১০২) –

অযং গাথা আগতা. তংতংভাণকানং কথামগ্গানুসারেন তত্থ তত্থ তথা ৰুত্তন্তি ন ইধ আচরিযস্স পুব্বাপরৰিরোধো সঙ্কিতব্বো.

ভদ্দাকাপিলানীথেরী-ভদ্দাকচ্চানাথেরীৰত্থু

২৪৪-২৪৫. দসমং একাদসমঞ্চ উত্তানত্থমেৰ.

কিসাগোতমীথেরীৰত্থু

২৪৬. দ্ৰাদসমে তীহি লূখেহীতি ৰত্থলূখসুত্তলূখরজনলূখসঙ্খাতেহি তীহি লূখেহি. সিদ্ধত্থকন্তি সাসপবীজং.

তং পুত্তপসুসম্মত্তন্তি তং রূপবলাদিসম্পন্নে পুত্তে চ পসূ চ লভিত্ৰা ‘‘মম পুত্তা অভিরূপা বলসম্পন্না পণ্ডিতা সব্বকিচ্চসমত্থা, মম গোণো অরোগো অভিরূপো মহাভারৰহো, মম গাৰী বহুখীরা’’তি এৰং পুত্তেহি চ পসূহি চ সম্মত্তং নরং. ব্যাসত্তমনসন্তি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাদীসু আরম্মণেসু হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীসু পত্তচীৰরাদীসু ৰা যং যং লদ্ধং হোতি, তত্থ তত্থেৰ লগ্গনায সত্তমানসং. সুত্তং গামন্তি নিদ্দং উপগতং সত্তকাযং. মহোঘোৰাতি যথা এৰরূপং গামং গম্ভীরতো ৰিত্থারতো চ মহন্তো মহানদিওঘো অন্তমসো সুনখম্পি অসেসেত্ৰা সব্বং আদায গচ্ছতি, এৰং ৰুত্তপ্পকারং নরং মচ্চু আদায গচ্ছতীতি অত্থো. অমতং পদন্তি মরণরহিতং কোট্ঠাসং, অমতং মহানিব্বানন্তি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

সিঙ্গালকমাতাথেরীৰত্থু

২৪৭. তেরসমং উত্তানত্থমেৰ.

(পঞ্চমএতদগ্গৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.)

থেরিপাল়িসংৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.