রূপসমুট্ঠাননযৰণ্ণনা

২৯. কানি পন তানি কম্মাদীনি, কথং, কত্থ, কদা চ রূপসমুট্ঠানানীতি আহ ‘‘তত্থা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিমুপাদাযাতি পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণং উপাদায. খণে খণেতি একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু, নিরন্তরমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. অপরে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং (ৰিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা), ভঙ্গক্খণে চ রূপুপ্পাদং (ৰিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা) পটিসেধেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ঠিতিক্খণাভাৰে তেসং উপপত্তি চেৰ তত্থ ৰত্তব্বঞ্চ হেট্ঠা কথিতমেৰ, ইধাপি পন ভঙ্গক্খণে রূপুপ্পাদাভাৰে উপপত্তিযা তত্থ ৰত্তব্বেন চ সহ সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৰা ৰুচ্চতি –

‘‘উপ্পন্নুপ্পজ্জমানন্তি, ৰিভঙ্গে এৰমাদিনং;

ভঙ্গক্খণস্মিং উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমানকং.

‘‘উপ্পজ্জমানমুপ্পাদে, উপ্পন্নঞ্চাতিআদিনা;

ভঙ্গুপ্পাদাৰ অক্খাতা, ন চিত্তস্স ঠিতিক্খণো.

‘‘‘উপ্পাদো চ ৰযো চেৰ, অঞ্ঞথত্তং ঠিতস্স চ;

পঞ্ঞাযতী’তি (অ. নি. ৩.৪৭) ৰুত্তত্তা, ঠিতি অত্থীতি চে মতং.

‘‘অঞ্ঞথত্তস্স একস্মিং, ধম্মে অনুপলদ্ধিতো;

পঞ্ঞাণৰচনা চেৰ, পবন্ধট্ঠিতি তত্থপি.

‘‘ৰুত্তা তস্মা ন চিত্তস্স, ঠিতি দিস্সতি পাল়িযং;

অভিধম্মে অভাৰোপি, নিসেধোযেৰ সব্বথা.

‘‘যদা সমুদযো যস্স, নিরুজ্ঝতি তদাস্স কিং;

দুক্খমুপ্পজ্জতীত্যেত্থ, পঞ্হে নোতি নিসেধতো.

‘‘রূপুপ্পাদো ন ভঙ্গস্মিং, তস্মা সব্বেপি পচ্চযা;

উপ্পাদেযেৰ চিত্তস্স, রূপহেতূতি কেচন.

‘‘ৰুচ্চতে তত্থ একস্মিং, ধম্মেযেৰ যথা মতা;

উপ্পাদাৰত্থতো ভিন্না, ভঙ্গাৰত্থা তথেৰ তু.

‘‘ভঙ্গস্সাভিমুখাৰত্থা, ইচ্ছিতব্বা অযং ঠিতি;

নযদস্সনতো এসা, ৰিভঙ্গে ন তু দেসিতা.

‘‘লক্খণং সঙ্খতস্সেৰ, ৰত্তুমুপ্পাদআদিনং;

দেসিতত্তা ন তত্থাপি, পবন্ধস্স ঠিতীরিতা.

‘‘উপসগ্গস্স ধাতূনমত্থেযেৰ পৰত্তিতো;

পঞ্ঞাযতীতি চেতস্স, অত্থো ৰিঞ্ঞাযতে ইতি.

‘‘ভঙ্গে রূপস্স নুপ্পাদো, চিত্তজানং ৰসেন ৰা;

আরুপ্পংৰাভিসন্ধায, ভাসিতো যমকস্স হি.

‘‘সভাৰোযং যথালাভ-যোজনাতি ততো নহি;

ন চিত্তট্ঠিতি ভঙ্গে চ, ন রূপস্স অসম্ভৰো’’তি.

৩১. রূপৰিরাগভাৰনানিব্বত্তত্তা হেতুনো তব্বিধুরতায, অনোকাসতায চ অরূপৰিপাকা, রূপজননে ৰিসেসপচ্চযেহি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগাভাৰতো দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি চাতি চুদ্দস চিত্তানি রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি ৰুত্তং ‘‘আরুপ্পৰিপাকদ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জিত’’ন্তি. পটিসন্ধিচিত্তং, পন চুতিচিত্তঞ্চ একূনৰীসতি ভৰঙ্গস্সেৰ অন্তোগধত্তা চিত্তন্তরং ন হোতীতি ন তস্স ৰজ্জনং কতং. কিঞ্চাপি ন কতং, পচ্ছাজাতপচ্চযরহিতং, পন আহারাদীহি চ অনুপত্থদ্ধং দুব্বলৰত্থুং নিস্সায পৰত্তত্তা, অত্তনো চ আগন্তুকতায কম্মজরূপেহি চিত্তসমুট্ঠানরূপানং ঠানং গহেত্ৰা ঠিতত্তা চ পটিসন্ধিচিত্তং রূপসমুট্ঠাপকং ন হোতি. চুতিচিত্তে পন অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৩৬; ৰিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) তাৰ ‘‘ৰূপসন্তৰট্টমূলস্মিং সন্তানে সাতিসযং সন্তৰুত্তিতায খীণাসৰস্সেৰ চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬৩৬) ৰুত্তং. আনন্দাচরিযাদযো পন ‘‘সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি ৰদন্তি. ৰিনিচ্ছযো পন নেসং সঙ্খেপতো মূলটীকাদীসু, ৰিত্থারতো চ অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযং ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বো. পঠমভৰঙ্গমুপাদাযাতি পটিসন্ধিযা অনন্তরনিব্বত্তপঠমভৰঙ্গতো পট্ঠায. জাযন্তমেৰ সমুট্ঠাপেতি, ন পন ঠিতং, ভিজ্জমানং ৰা অনন্তরাদিপচ্চযলাভেন উপ্পাদক্খণেযেৰ জনকসামত্থিযযোগতো.

৩২. ইরিযায কাযিককিরিযায পৰত্তিপথভাৰতো ইরিযাপথো, গমনাদি, অত্থতো তদৰত্থা রূপপ্পৰত্তি. তম্পি সন্ধারেতি যথাপৰত্তং উপত্থম্ভেতি. যথা হি ৰীথিচিত্তেহি অব্বোকিণ্ণে ভৰঙ্গে পৰত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি, ন এৰমেতেসু দ্ৰত্তিংসৰিধেসু, ৰক্খমানেসু চ ছব্বীসতিযা জাগরণচিত্তেসু পৰত্তমানেসু. তদা পন অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৰত্তইরিযাপথভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি.

৩৩. ৰিঞ্ঞত্তিম্পি সমুট্ঠাপেন্তি, ন কেৰলং রূপিরিযাপথানেৰ. অৰিসেসৰচনেপি পনেত্থ মনোদ্ৰারপ্পৰত্তানেৰ ৰোট্ঠব্বনজৰনানি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানি, তথা হাসজনকানি চ পঞ্চদ্ৰারপ্পৰত্তানং পরিদুব্বলভাৰতোতি দট্ঠব্বং. কামঞ্চেত্থ রূপৰিনিমুত্তো ইরিযাপথো, ৰিঞ্ঞত্তি ৰা নত্থি, তথাপি ন সব্বং রূপসমুট্ঠাপকং চিত্তং ইরিযাপথূপত্থম্ভকং, ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারজনকঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৰিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইরিযাপথূপত্থম্ভকং ইরিযাপথস্স ৰিঞ্ঞত্তিযা সহ অৰিনাভাৰতো. ইরিযাপথূপত্থম্ভকঞ্চ রূপজনকন্তি ইমস্স ৰিসেসদস্সনত্থং রূপতো ইরিযাপথৰিঞ্ঞত্তীনং ৰিসুং গহণং.

৩৪. তেরসাতি কুসলতো চত্তারি, অকুসলতো চত্তারি, কিরিযতো পঞ্চাতি তেরস. তেসু হি পুথুজ্জনা অট্ঠহি কুসলাকুসলেহি হসন্তি, সেক্খা দিট্ঠিসহগতৰজ্জিতেহি, অসেক্খা পন পঞ্চহি কিরিযচিত্তেহি, তত্থাপি বুদ্ধা চতূহি সহেতুককিরিযচিত্তেহেৰ হসন্তি, ন অহেতুকেন ‘‘অতীতংসাদীসু অপ্পটিহতঞাণং পত্ৰা ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি ৰচনতো (মহানি. ৬৯; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). ন হি ৰিচারণপঞ্ঞারহিতস্স হসিতুপ্পাদস্স বুদ্ধানং পৰত্তি যুত্তাতি ৰদন্তি. হসিতুপ্পাদচিত্তেন পন পৰত্তিযমানম্পি তেসং সিতকরণং পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৰত্তকত্তা ঞাণানুপরিৰত্তিযেৰাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৮) ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপরিযন্তে ইদং চিত্তং হাসযমানং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা ন তস্স বুদ্ধানং পৰত্তি সক্কা নিৰারেতুং.

৩৫. পচ্ছাজাতাদিপচ্চযূপত্থম্ভলাভেন ঠিতিক্খণেযেৰ উতুওজানং বলৰভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘তেজোধাতু ঠিতিপ্পত্তা’’ত্যাদি.

৩৭. তত্থ হদযইন্দ্রিযরূপানি নৰ কম্মতোযেৰ জাতত্তা কম্মজানেৰ. যঞ্হি জাতং, জাযতি, জাযিস্সতি চ, তং ‘‘কম্মজ’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা দুদ্ধন্তি.

৪০. পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা লহুতাদিত্তযং কম্মজং ন হোতি, ইতরথা সব্বদাভাৰীহি ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘লহুতাদিত্তযং উতুচিত্তাহারেহি সম্ভোতী’’তি.

৪৩. একন্তকম্মজানি নৰ, চতুজেসু কম্মজানি নৰাতি অট্ঠারস কম্মজানি, পঞ্চৰিকাররূপসদ্দঅৰিনিব্ভোগরূপআকাসৰসেন পন্নরস চিত্তজানি, সদ্দো, লহুতাদিত্তযং, অৰিনিব্ভোগাকাসরূপানি নৰাতি তেরস উতুজানি, লহুতাদিত্তযঅৰিনিব্ভোগাকাসৰসেন দ্ৰাদস আহারজানি.

৪৪. কেৰলং জাযমানাদিরূপানং জাযমানপরিপচ্চমানভিজ্জমানরূপানং সভাৰত্তা সভাৰমত্তং ৰিনা অত্তনো জাতিআদিলক্খণাভাৰতো লক্খণানি কেহিচি পচ্চযেহি ন জাযন্তীতি পকাসিতং. উপ্পাদাদিযুত্তানঞ্হি চক্খাদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৰিজ্জন্তি, ন এৰং জাতিআদীনং. যদি তেসম্পি জাতিআদীনি সিযুং, এৰং অনৰত্থানমেৰ আপজ্জেয্য. যং পন ‘‘রূপাযতনং…পে… কবল়ীকারো আহারো. ইমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা’’ত্যাদীসু (ধ. স. ১২০১) জাতিযা কুতোচিজাতত্তং অনুঞ্ঞাতং, তম্পি রূপজনকপচ্চযানং রূপুপ্পাদনং পতি অনুপরতব্যাপারানং পচ্চযভাৰূপগমনক্খণে জাযমানধম্মৰিকারভাৰেন উপলব্ভমানতং সন্ধাযাতি দট্ঠব্বং. যম্পি ‘‘জাতি, ভিক্খৰে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৰচনং (সং. নি. ২.২০), তত্থাপি পটিচ্চসমুপ্পন্নানং লক্খণভাৰতোতি অযমেত্থাভিসন্ধি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘পাঠে কুতোচি জাতত্তং, জাতিযা পরিযাযতো;

সঙ্খতানং সভাৰত্তা, তীসু সঙ্খততোদিতা’’তি.

রূপসমুট্ঠাননযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.