৩. পকিণ্ণকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
১. ইদানি যথাৰুত্তানং চিত্তচেতসিকানং ৰেদনাদিৰিভাগতো, তংতংৰেদনাদিভেদভিন্নচিত্তুপ্পাদৰিভাগতো চ পকিণ্ণকসঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তা যথাযোগ’’ন্ত্যাদি আরদ্ধং. যথাযোগং সম্পযুত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সভাৰতো অত্তনো অত্তনো সভাৰৰসেন একূননৰুতিৰিধম্পি চিত্তং আরম্মণৰিজাননসভাৰসামঞ্ঞেন একৰিধং, সব্বচিত্তসাধারণো ফস্সো ফুসনসভাৰেন একৰিধোত্যাদিনা তেপঞ্ঞাস হোন্তি.
২. ইদানি তেসং ধম্মানং যথারহং ৰেদনা…পে… ৰত্থুতো সঙ্গহো নাম ৰেদনাসঙ্গহাদিনামকো পকিণ্ণকসঙ্গহো চিত্তুপ্পাদৰসেনেৰ তংতংৰেদনাদিভেদভিন্নচিত্তুপ্পাদানং ৰসেনেৰ ন কত্থচি তংৰিরহেন নীযতে উপনীযতে, আহরীযতীত্যত্থো.
ৰেদনাসঙ্গহৰণ্ণনা
৩. তত্থাতি তেসু ছসু সঙ্গহেসু. সুখাদিৰেদনানং, তংসহগতচিত্তুপ্পাদানঞ্চ ৰিভাগৰসেন সঙ্গহো ৰেদনাসঙ্গহো. দুক্খতো, সুখতো চ অঞ্ঞা অদুক্খমসুখাম-কারাগমৰসেন. ননু চ ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা সুখা দুক্খা’’তি (সং. নি. ৪.২৬৭) ৰচনতো দ্ৰে এৰ ৰেদনাতি? সচ্চং, তং পন অনৰজ্জপক্খিকং অদুক্খমসুখং সুখৰেদনাযং, সাৰজ্জপক্খিকঞ্চ দুক্খৰেদনাযং সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং. যম্পি কত্থচি সুত্তে ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতমিদমেত্থ দুক্খস্সা’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯) ৰচনং, তং সঙ্খারদুক্খতায সব্বৰেদনানং দুক্খসভাৰত্তা ৰুত্তং. যথাহ – ‘‘সঙ্খারানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খারৰিপরিণামতঞ্চ যং কিঞ্চিৰেদযিতমিদমেত্থ দুক্খস্সা’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯; ইতিৰু. অট্ঠ. ৫২). তস্মা তিস্সোযেৰ ৰেদনাতি দট্ঠব্বা. তেনাহ ভগৰা – ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখা চা’’তি (ইতিৰু. ৫২-৫৩; সং. নি. ৪.২৪৯-২৫১). এৰং তিৰিধাপি পনেতা ইন্দ্রিযদেসনাযং ‘‘সুখিন্দ্রিযং দুক্খিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিযং উপেক্খিন্দ্রিয’’ন্তি (ৰিভ. ২১৯) পঞ্চধা দেসিতাতি তংৰসেনপেত্থ ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘সুখং দুক্খ’’ন্ত্যাদি ৰুত্তং. কাযিকমানসিকসাতাসাতভেদতো হি সুখং দুক্খঞ্চ পচ্চেকং দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা ‘‘সুখিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং দুক্খিন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিয’’ন্তি (ৰিভ. ২১৯) দেসিতা, উপেক্খা পন ভেদাভাৰতো উপেক্খিন্দ্রিযন্তি একধাৰ. যথা হি সুখদুক্খানি অঞ্ঞথা কাযস্স অনুগ্গহমুপঘাতঞ্চ করোন্তি, অঞ্ঞথা মনসো, নেৰং উপেক্খা, তস্মা সা একধাৰ দেসিতা, তেনাহু পোরাণা –
‘‘কাযিকং মানসং দুক্খং, সুখঞ্চোপেক্খৰেদনা;
একং মানসমেৰেতি, পঞ্চধিন্দ্রিযভেদতো’’তি. (স. স. ৭৪);
তত্থ ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং সুখং. অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং দুক্খং. সভাৰতো, পরিকপ্পতো ৰা ইট্ঠানুভৰনলক্খণং সোমনস্সং. তথা অনিট্ঠানুভৰনলক্খণং দোমনস্সং. মজ্ঝত্তানুভৰনলক্খণা উপেক্খা.
৫. চতুচত্তালীস পচ্চেকং লোকিযলোকুত্তরভেদেন একাদসৰিধত্তা.
৭. সেসানীতি সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সসহগতেহি অৰসেসানি অকুসলতো ছ, অহেতুকতো চুদ্দস, কামাৰচরসোভনতো দ্ৰাদস, পঞ্চমজ্ঝানিকানি তেৰীসাতি সব্বানিপি পঞ্চপঞ্ঞাস.
ৰেদনাসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
হেতুসঙ্গহৰণ্ণনা
১০. লোভাদিহেতূনং ৰিভাগৰসেন, তংসম্পযুত্তৰসেন চ সঙ্গহো হেতুসঙ্গহো. হেতৰো নাম ছব্বিধা ভৰন্তীতি সম্বন্ধো. হেতুভাৰো পন নেসং সম্পযুত্তানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনসঙ্খাতো মূলভাৰো. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৰিরুল়্হমূলা ৰিয পাদপা থিরা হোন্তি, ন অহেতুকা ৰিয জলতলে সেৰালসদিসা. এৰঞ্চ কত্ৰা এতে মূলসদিসতায ‘‘মূলানী’’তি চ ৰুচ্চন্তি. অপরে পন ‘‘কুসলাদীনং কুসলাদিভাৰসাধনং হেতুভাৰো’’তি ৰদন্তি, এৰং সতি হেতূনং অত্তনো কুসলাদিভাৰসাধনো অঞ্ঞো হেতু মগ্গিতব্বো সিযা. অথ সেসসম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো তেসং কুসলাদিভাৰো, এৰম্পি মোমূহচিত্তসম্পযুত্তস্স হেতুনো অকুসলভাৰো অপ্পটিবদ্ধো সিযা. অথ তস্স সভাৰতো অকুসলভাৰোপি সিযা, এৰং সতি সেসহেতূনম্পি সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰোতি তেসং ৰিয সম্পযুত্তধম্মানম্পি সো হেতুপটিবদ্ধো ন সিযা. যদি চ হেতুপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, তদা অহেতুকানং অব্যাকতভাৰো ন সিযাতি অলমতিনিপ্পীল়নেন. কুসলাদিভাৰো পন কুসলাকুসলানং যোনিসোঅযোনিসোমনসিকারপ্পটিবদ্ধো. যথাহ – ‘‘যোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তী’’ত্যাদি (অ. নি. ১.৬৭), অব্যাকতানং পন অব্যাকতভাৰো নিরনুসযসন্তানপ্পটিবদ্ধো কম্মপ্পটিবদ্ধো অৰিপাকভাৰপ্পটিবদ্ধো চাতি দট্ঠব্বং.
১৬. ইদানি হেতূনং জাতিভেদং দস্সেতুং ‘‘লোভো দোসো চা’’ত্যাদি ৰুত্তং.
হেতুসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কিচ্চসঙ্গহৰণ্ণনা
১৮. পটিসন্ধাদীনং কিচ্চানং ৰিভাগৰসেন, তংকিচ্চৰন্তানঞ্চ পরিচ্ছেদৰসেন সঙ্গহো কিচ্চসঙ্গহো. ভৰতো ভৰস্স পটিসন্ধানং পটিসন্ধিকিচ্চং. অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিহেতুভাৰেন ভৰস্স অঙ্গভাৰো ভৰঙ্গকিচ্চং. আৰজ্জনকিচ্চাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তৰচনত্থানুসারেন যথারহং যোজেতব্বানি. আরম্মণে তংতংকিচ্চসাধনৰসেন অনেকক্খত্তুং, একক্খত্তুং ৰা জৰমানস্স ৰিয পৰত্তি জৰনকিচ্চং. তংতংজৰনগ্গহিতারম্মণস্স আরম্মণকরণং তদারম্মণকিচ্চং. নিব্বত্তভৰতো পরিগল়্হনং চুতিকিচ্চং.
১৯. ইমানি পন কিচ্চানি ঠানৰসেন পাকটানি হোন্তীতি তং দানি পভেদতো দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধী’’ত্যাদি ৰুত্তং, তত্থ পটিসন্ধিযা ঠানং পটিসন্ধিঠানং. কামং পটিসন্ধিৰিনিমুত্তং ঠানং নাম নত্থি, সুখগ্গহণত্থং পন ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্ত্যাদীসু ৰিয অভেদেপি ভেদপরিকপ্পনাতি দট্ঠব্বং. এৰং সেসেসুপি. দস্সনাদীনং পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং ঠানং পঞ্চৰিঞ্ঞাণঠানং. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনঠানাদীনং সঙ্গহো.
তত্থ চুতিভৰঙ্গানং অন্তরা পটিসন্ধিঠানং. পটিসন্ধিআৰজ্জনানং, জৰনাৰজ্জনানং, তদারম্মণাৰজ্জনানং, ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনানং, কদাচি জৰনচুতীনং, তদারম্মণচুতীনঞ্চ অন্তরা ভৰঙ্গঠানং. ভৰঙ্গপঞ্চৰিঞ্ঞাণানং, ভৰঙ্গজৰনানঞ্চ অন্তরা আৰজ্জনঠানং. পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনসম্পটিচ্ছনানমন্তরা পঞ্চৰিঞ্ঞাণঠানং. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসন্তীরণানমন্তরা সম্পটিচ্ছনঠানং. সম্পটিচ্ছনৰোট্ঠব্বনানমন্তরা সন্তীরণঠানং. সন্তীরণজৰনানং, সন্তীরণভৰঙ্গানঞ্চ অন্তরা ৰোট্ঠব্বনঠানং. ৰোট্ঠব্বনতদারম্মণানং, ৰোট্ঠব্বনভৰঙ্গানং, ৰোট্ঠব্বনচুতীনং, মনোদ্ৰারাৰজ্জনতদারম্মণানং, মনোদ্ৰারাৰজ্জনভৰঙ্গানং, মনোদ্ৰারাৰজ্জনচুতীনঞ্চ অন্তরা জৰনঠানং. জৰনভৰঙ্গানং, জৰনচুতীনঞ্চ অন্তরা তদারম্মণঠানং. জৰনপটিসন্ধীনং, তদারম্মণপটিসন্ধীনং, ভৰঙ্গপটিসন্ধীনং ৰা অন্তরা চুতিঠানং নাম.
২০. দ্ৰে উপেক্খাসহগতসন্তীরণানি সুখসন্তীরণস্স পটিসন্ধিৰসপ্পৰত্তিভাৰাভাৰতোতিঅধিপ্পাযো. এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে ‘‘উপেক্খাসহগতং ধম্মং পটিচ্চ উপেক্খাসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.১৭৯) এৰমাগতস্স উপেক্খাসহগতপদস্স ৰিভঙ্গে ‘‘অহেতুকং উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.১৭৯) এৰং পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন পটিচ্চনযো উদ্ধটো, পীতিসহগতসুখসহগতপদৰিভঙ্গে পন ‘‘অহেতুকং পীতিসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চতযো খন্ধা…পে… দ্ৰে খন্ধা. অহেতুকং সুখসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা …পে… একো খন্ধো’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.১৪৪, ১৬৭) পৰত্তিৰসেনেৰ উদ্ধটো, ন পন ‘‘অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে’’ত্যাদিনা পটিসন্ধিৰসেন, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৰচনম্পি অভাৰমেৰ দীপেতীতি ন তস্স পটিসন্ধিৰসেন পৰত্তি অত্থি. যত্থ পন লব্ভমানস্সপি কস্সচি অৰচনং, তত্থ কারণং উপরি আৰি ভৰিস্সতি.
২৫. মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স পরিত্তারম্মণে দ্ৰত্তিক্খত্তুং পৰত্তমানস্সপি নত্থি জৰনকিচ্চং তস্স আরম্মণরসানুভৰনাভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘আৰজ্জনদ্ৰযৰজ্জিতানী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘জৰনট্ঠানে ঠত্ৰা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা). ইতরথা ‘‘জৰনং হুত্ৰা’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি. কুসলাকুসলফলকিরিযচিত্তানীতি একৰীসতি লোকিযলোকুত্তরকুসলানি, দ্ৰাদস অকুসলানি, চত্তারি লোকুত্তরফলচিত্তানি, অট্ঠারস তেভূমককিরিযচিত্তানি. একচিত্তক্খণিকম্পি হি লোকুত্তরমগ্গাদিকং তংসভাৰৰন্ততায জৰনকিচ্চং নাম, যথা একেকগোচরৰিসযম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সকলৰিসযাৰবোধনসামত্থিযযোগতো ন কদাচি তংনামং ৰিজহতীতি.
২৭. এৰং কিচ্চভেদেন ৰুত্তানেৰ যথাসকং লব্ভমানকিচ্চগণনৰসেন সম্পিণ্ডেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তেসু পনা’’ত্যাদি ৰুত্তং.
৩৩. পটিসন্ধাদযো চিত্তুপ্পাদা নামকিচ্চভেদেন পটিসন্ধাদীনং নামানং, কিচ্চানঞ্চ ভেদেন, অথ ৰা পটিসন্ধাদযো নাম তন্নামকা চিত্তুপ্পাদা পটিসন্ধাদীনং কিচ্চানং ভেদেন চুদ্দস, ঠানভেদেন পটিসন্ধাদীনংযেৰ ঠানানং ভেদেন দসধা পকাসিতাতি যোজনা. এককিচ্চঠানদ্ৰিকিচ্চঠানতিকিচ্চঠানচতুকিচ্চঠানপঞ্চকিচ্চঠানানি চিত্তানি যথাক্কমং অট্ঠসট্ঠি, তথা দ্ৰে চ নৰ চ অট্ঠ চ দ্ৰে চাতি নিদ্দিসেতি সম্বন্ধো.
কিচ্চসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দ্ৰারসঙ্গহৰণ্ণনা
৩৫. দ্ৰারানং, দ্ৰারপ্পৰত্তচিত্তানঞ্চ পরিচ্ছেদৰসেন সঙ্গহো দ্ৰারসঙ্গহো. আৰজ্জনাদীনং অরূপধম্মানং পৰত্তিমুখভাৰতো দ্ৰারানি ৰিযাতি দ্ৰারানি.
৩৬. চক্খুমেৰাতি পসাদচক্খুমেৰ.
৩৭. আৰজ্জনাদীনং মনানং, মনোযেৰ ৰা দ্ৰারন্তি মনোদ্ৰারং. ভৰঙ্গন্তি আৰজ্জনানন্তরং ভৰঙ্গং. তেনাহু পোরাণা –
‘‘সাৰজ্জনং ভৰঙ্গন্তু, মনোদ্ৰারন্তি ৰুচ্চতী’’তি;
৩৯. তত্থাতি তেসু চক্খাদিদ্ৰারেসু চক্খুদ্ৰারে ছচত্তালীস চিত্তানি যথারহমুপ্পজ্জন্তীতি সম্বন্ধো. পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনমেকং, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি উভযৰিপাকৰসেন সত্ত, ৰোট্ঠব্বনমেকং, কামাৰচরজৰনানি চ কুসলাকুসলনিরাৰজ্জনকিরিযৰসেন একূনতিংস, তদারম্মণানি চ অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠেৰাতি ছচত্তালীস. যথারহন্তি ইট্ঠাদিআরম্মণে যোনিসোঅযোনিসোমনসিকারনিরনুসযসন্তানাদীনং অনুরূপৰসেন. সব্বথাপীতি আৰজ্জনাদিতদারম্মণপরিযোসানেন সব্বেনপি পকারেন কামাৰচরানেৰাতি যোজনা. সব্বথাপি চতুপঞ্ঞাস চিত্তানীতি ৰা সম্বন্ধো. সব্বথাপি তংতংদ্ৰারিকৰসেন ঠিতানি অগ্গহিতগ্গহণেন চক্খুদ্ৰারিকেসু ছচত্তালীসচিত্তেসু সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং চতুন্নং যুগল়ানং পক্খেপেন চতুপঞ্ঞাসপীত্যত্থো.
৪১. চক্খাদিদ্ৰারেসু অপ্পৰত্তনতো, মনোদ্ৰারসঙ্খাতভৰঙ্গতো আরম্মণন্তরগ্গহণৰসেন অপ্পৰত্তিতো চ পটিসন্ধাদিৰসেন পৰত্তানি একূনৰীসতি দ্ৰারৰিমুত্তানি.
৪২. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি সকসকদ্ৰারে, ছব্বীসতি মহগ্গতলোকুত্তরজৰনানি মনোদ্ৰারেযেৰ উপ্পজ্জনতো ছত্তিংস চিত্তানি যথারহং সকসকদ্ৰারানুরূপং একদ্ৰারিকচিত্তানি.
৪৫. পঞ্চদ্ৰারেসু সন্তীরণতদারম্মণৰসেন, মনোদ্ৰারে চ তদারম্মণৰসেন পৰত্তনতো ছদ্ৰারিকানি চেৰ পটিসন্ধাদিৰসপ্পৰত্তিযা দ্ৰারৰিমুত্তানি চ.
৪৭. পঞ্চদ্ৰারিকানি চ ছদ্ৰারিকানি চ পঞ্চছদ্ৰারিকানি. ছদ্ৰারিকানি চ তানি কদাচি দ্ৰারৰিমুত্তানি চাতি ছদ্ৰারিকৰিমুত্তানি. অথ ৰা ছদ্ৰারিকানি চ ছদ্ৰারিকৰিমুত্তানি চাতি ছদ্ৰারিকৰিমুত্তানীতি একদেসসরূপেকসেসো দট্ঠব্বো.
দ্ৰারসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আলম্বণসঙ্গহৰণ্ণনা
৪৮. আরম্মণানং সরূপতো, ৰিভাগতো, তংৰিসযচিত্ততো চ সঙ্গহো আলম্বণসঙ্গহো. ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং রূপযতি হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি রূপং, তদেৰ দুব্বলপুরিসেন দণ্ডাদি ৰিয চিত্তচেতসিকেহি আলম্বীযতি, তানি ৰা আগন্ত্ৰা এত্থ রমন্তীতি আরম্মণন্তি রূপারম্মণং. সদ্দীযতীতি সদ্দো, সোযেৰ আরম্মণন্তি সদ্দারম্মণং. গন্ধযতি অত্তনো ৰত্থুং সূচেতি ‘‘ইদমেত্থ অত্থী’’তি পেসুঞ্ঞং করোন্তং ৰিয হোতীতি গন্ধো, সোযেৰ আরম্মণং গন্ধারম্মণং. রসন্তি তং সত্তা অস্সাদেন্তীতি রসো, সোযেৰ আরম্মণং রসারম্মণং. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং, তদেৰ আরম্মণং ফোট্ঠব্বারম্মণং. ধম্মোযেৰ আরম্মণং ধম্মারম্মণং.
৪৯. তত্থাতি তেসু রূপাদিআরম্মণেসু, রূপমেৰাতি ৰণ্ণাযতনসঙ্খাতং রূপমেৰ. সদ্দাদযোতি সদ্দাযতনাদিসঙ্খাতা সদ্দাদযো, আপোধাতুৰজ্জিতভূতত্তযসঙ্খাতং ফোট্ঠব্বাযতনঞ্চ.
৫০. পঞ্চারম্মণপসাদানি ঠপেত্ৰা সেসানি সোল়স সুখুমরূপানি.
৫১. পচ্চুপ্পন্নন্তি ৰত্তমানং.
৫২. ছব্বিধম্পীতি রূপাদিৰসেন ছব্বিধম্পি. ৰিনাসাভাৰতো অতীতাদিকালৰসেন নৰত্তব্বত্তা নিব্বানং, পঞ্ঞত্তি চ কালৰিমুত্তং নাম. যথারহন্তি কামাৰচরজৰনঅভিঞ্ঞাসেসমহগ্গতাদিজৰনানং অনুরূপতো. কামাৰচরজৰনানঞ্হি হসিতুপ্পাদৰজ্জানং ছব্বিধম্পি তিকালিকং, কালৰিমুত্তঞ্চ আরম্মণং হোতি. হসিতুপ্পাদস্স তিকালিকমেৰ. তথা হিস্স একন্তপরিত্তারম্মণতং ৰক্খতি. দিব্বচক্খাদিৰসপ্পৰত্তস্স পন অভিঞ্ঞাজৰনস্স যথারহং ছব্বিধম্পি তিকালিকং, কালৰিমুত্তঞ্চ আরম্মণং হোতি. ৰিভাগো পনেত্থ নৰমপরিচ্ছেদে আৰি ভৰিস্সতি. সেসানং পন কালৰিমুত্তং, অতীতঞ্চ যথারহমারম্মণং হোতি.
৫৩. দ্ৰার…পে… সঙ্খাতানং ছব্বিধম্পি আরম্মণং হোতীতি সম্বন্ধো, তং পন নেসং আরম্মণং ন আৰজ্জনস্স ৰিয কেনচি অগ্গহিতমেৰ গোচরভাৰং গচ্ছতি, ন চ পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানং ৰিয একন্তপচ্চুপ্পন্নং, নাপি মনোদ্ৰারিকজৰনানং ৰিয তিকালিকমেৰ, অৰিসেসেন কালৰিমুত্তং ৰা, নাপি মরণাসন্নতো পুরিমভাগজৰনানং ৰিয কম্মকম্মনিমিত্তাদিৰসেন আগমসিদ্ধিৰোহারৰিনিমুত্তন্তি আহ ‘‘যথাসম্ভৰং…পে… সম্মত’’ন্তি. তত্থ যথাসম্ভৰন্তি তংতংভূমিকপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতীনং তংতংদ্ৰারগ্গহিতাদিৰসেন সম্ভৰানুরূপতো. কামাৰচরানঞ্হি পটিসন্ধিভৰঙ্গানং তাৰ রূপাদিপঞ্চারম্মণং ছদ্ৰারগ্গহিতং যথারহং পচ্চুপ্পন্নমতীতঞ্চ কম্মনিমিত্তসম্মতমারম্মণং হোতি, তথা চুতিচিত্তস্স অতীতমেৰ. ধম্মারম্মণং পন তেসং তিণ্ণন্নম্পি মনোদ্ৰারগ্গহিতমেৰ অতীতং কম্মকম্মনিমিত্তসম্মতং, তথা রূপারম্মণং একমেৰ মনোদ্ৰারগ্গহিতং একন্তপচ্চুপ্পন্নং গতিনিমিত্তসম্মতন্তি এৰং কামাৰচরপটিসন্ধাদীনং যথাসম্ভৰং ছদ্ৰারগ্গহিতং পচ্চুপ্পন্নমতীতঞ্চ কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তসম্মতমারম্মণং হোতি.
মহগ্গতপটিসন্ধাদীসু পন রূপাৰচরানং, পঠমততিযারুপ্পানঞ্চ ধম্মারম্মণমেৰ মনোদ্ৰারগ্গহিতং পঞ্ঞত্তিভূতং কম্মনিমিত্তসম্মতং, তথা দুতিযচতুত্থারুপ্পানং অতীতমেৰাতি এৰং মহগ্গতপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতীনং মনোদ্ৰারগ্গহিতং পঞ্ঞত্তিভূতং, অতীতং ৰা কম্মনিমিত্তসম্মতমেৰ আরম্মণং হোতি.
যেভুয্যেন ভৰন্তরে ছদ্ৰারগ্গহিতন্তি বাহুল্লেন অতীতানন্তরভৰে মরণাসন্নপ্পৰত্তছদ্ৰারিকজৰনেহি গহিতং. অসঞ্ঞীভৰতো চুতানঞ্হি পটিসন্ধিৰিসযস্স অনন্তরাতীতভৰে ন কেনচি দ্ৰারেন গহণং অত্থীতি তদেৰেত্থ যেভুয্যগ্গহণেন ব্যভিচারিতং. কেৰলঞ্হি কম্মবলেনেৰ তেসং পটিসন্ধিযা কম্মনিমিত্তাদিকমারম্মণং উপট্ঠাতি. তথা হি সচ্চসঙ্খেপে অসঞ্ঞীভৰতো চুতস্স পটিসন্ধিনিমিত্তং পুচ্ছিত্ৰা –
‘‘ভৰন্তরকতং কম্মং, যমোকাসং লভে ততো;
হোতি সা সন্ধি তেনেৰ, উপট্ঠাপিতগোচরে’’তি. (স. স. ১৭১) –
কেৰলং কম্মবলেনেৰ পটিসন্ধিগোচরস্স উপট্ঠানং ৰুত্তং. ইতরথা হি জৰনগ্গহিতস্সপি আরম্মণস্স কম্মবলেনেৰ উপট্ঠাপিযমানত্তা ‘‘তেনেৰা’’তি সাৰধারণৰচনস্স অধিপ্পাযসুঞ্ঞতা আপজ্জেয্যাতি. ননু চ তেসম্পি পটিসন্ধিগোচরো কম্মভৰে কেনচি দ্ৰারেন জৰনগ্গহিতো সম্ভৰতীতি? সচ্চং সম্ভৰতি কম্মকম্মনিমিত্তসম্মতো, গতিনিমিত্তসম্মতো পন সব্বেসম্পি মরণকালেযেৰ উপট্ঠাতীতি কুতো তস্স কম্মভৰে গহণসম্ভৰো. অপিচেত্থ মরণাসন্নপৰত্তজৰনেহি গহিতমেৰ সন্ধায ‘‘ছদ্ৰারগ্গহিত’’ন্তি ৰুত্তং, এৰঞ্চ কত্ৰা আচরিযেন ইমস্মিংযেৰ অধিকারে পরমত্থৰিনিচ্ছযে ৰুত্তং –
‘‘মরণাসন্নসত্তস্স, যথোপট্ঠিতগোচরং;
ছদ্ৰারেসু তমারব্ভ, পটিসন্ধি ভৰন্তরে’’তি. (পরম. ৰি. ৮৯);
‘‘পচ্চুপ্পন্ন’’ন্ত্যাদিনা অনাগতস্স পটিসন্ধিগোচরভাৰং নিৰারেতি. ন হি তং অতীতকম্মকম্মনিমিত্তানি ৰিয অনুভূতং, নাপি পচ্চুপ্পন্নকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানি ৰিয আপাথগতঞ্চ হোতীতি, কম্মকম্মনিমিত্তাদীনঞ্চ সরূপং সযমেৰ ৰক্খতি.
৫৪. তেসূতি রূপাদিপচ্চুপ্পন্নাদিকম্মাদিআরম্মণেসু ৰিঞ্ঞাণেসু. রূপাদীসু একেকং আরম্মণং এতেসন্তি রূপাদিএকেকারম্মণানি.
৫৫. রূপাদিকং পঞ্চৰিধম্পি আরম্মণমেতস্সাতি রূপাদিপঞ্চারম্মণং.
৫৬. সেসানীতি দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনেহি অৰসেসানি একাদস কামাৰচরৰিপাকানি. সব্বথাপি কামাৰচরারম্মণানীতি সব্বেনপি ছদ্ৰারিকদ্ৰারৰিমুত্তছল়ারম্মণৰসপ্পৰত্তাকারেন নিব্বত্তানিপি একন্তকামাৰচরসভাৰছল়ারম্মণগোচরানি. এত্থ হি ৰিপাকানি তাৰ সন্তীরণাদিৰসেন রূপাদিপঞ্চারম্মণে, পটিসন্ধাদিৰসেন ছল়ারম্মণসঙ্খাতে কামাৰচরারম্মণেযেৰ পৰত্তন্তি.
হসনচিত্তম্পি পধানসারুপ্পট্ঠানং দিস্ৰা তুস্সন্তস্স রূপারম্মণে, ভণ্ডভাজনট্ঠানে মহাসদ্দং সুত্ৰা ‘‘এৰরূপা লোলুপ্পতণ্হা মে পহীনা’’তি তুস্সন্তস্স সদ্দারম্মণে, গন্ধাদীহি চেতিযপূজনকালে তুস্সন্তস্স গন্ধারম্মণে, রসসম্পন্নং পিণ্ডপাতং সব্রহ্মচারীহি ভাজেত্ৰা পরিভুঞ্জনকালে তুস্সন্তস্স রসারম্মণে, আভিসমাচারিকৰত্তপরিপূরণকালে তুস্সন্তস্স ফোট্ঠব্বারম্মণে, পুব্বেনিৰাসঞাণাদীহি গহিতকামাৰচরধম্মং আরব্ভ তুস্সন্তস্স ধম্মারম্মণেতি এৰং পরিত্তধম্মপরিযাপন্নেস্ৰেৰ ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি.
৫৭. দ্ৰাদসাকুসলঅট্ঠঞাণৰিপ্পযুত্তজৰনৰসেন ৰীসতি চিত্তানি অত্তনো জল়ভাৰতো লোকুত্তরধম্মে আরব্ভ পৰত্তিতুং ন সক্কোন্তীতি নৰৰিধলোকুত্তরধম্মে ৰজ্জেত্ৰা তেভূমকানি, পঞ্ঞত্তিঞ্চ আরব্ভ পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘অকুসলানি চেৰা’’ত্যাদি. ইমেসু হি অকুসলতো চত্তারো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা পরিত্তধম্মে আরব্ভ পরামসনঅস্সাদনাভিনন্দনকালে কামাৰচরারম্মণা, তেনেৰাকারেন সত্তৰীসতি মহগ্গতধম্মে আরব্ভ পৰত্তিযং মহগ্গতারম্মণা, সম্মুতিধম্মে আরব্ভ পৰত্তিযং পঞ্ঞত্তারম্মণা. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদাপি তেযেৰ ধম্মে আরব্ভ কেৰলং অস্সাদনাভিনন্দনৰসেন পৰত্তিযং, পটিঘসম্পযুত্তা চ দুস্সনৰিপ্পটিসারৰসেন, ৰিচিকিচ্ছাসহগতো অনিট্ঠঙ্গমনৰসেন, উদ্ধচ্চসহগতো ৰিক্খিপনৰসেন, অৰূপসমৰসেন চ পৰত্তিযং পরিত্তমহগ্গতপঞ্ঞত্তারম্মণো, কুসলতো চত্তারো, কিরিযতো চত্তারোতি অট্ঠ ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেক্খপুথুজ্জনখীণাসৰানং অসক্কচ্চদানপচ্চৰেক্খণধম্মস্সৰনাদীসু পরিত্তধম্মে আরব্ভ পৰত্তিকালে কামাৰচরারম্মণা, অতিপগুণজ্ঝানপচ্চৰেক্খণকালে মহগ্গতারম্মণা, কসিণনিমিত্তাদীসু পরিকম্মাদিকালে পঞ্ঞত্তারম্মণাতি দট্ঠব্বং.
৫৮. অরহত্তমগ্গফলৰজ্জিতসব্বারম্মণানি সেক্খপুথুজ্জনসন্তানেস্ৰেৰ পৰত্তনতো. সেক্খাপি হি ঠপেত্ৰা লোকিযচিত্তং অরহতো মগ্গফলসঙ্খাতং পাটিপুগ্গলিকচিত্তং জানিতুং ন সক্কোন্তি অনধিগতত্তা, তথা পুথুজ্জনাদযোপি সোতাপন্নাদীনং, সেক্খানং পন অত্তনো অত্তনো মগ্গফলপচ্চৰেক্খণেসু পরসন্তানগতমগ্গফলারম্মণায অভিঞ্ঞায পরিকম্মকালে, অভিঞ্ঞাচিত্তেনেৰ মগ্গফলানং পরিচ্ছিন্দনকালে চ অত্তনো অত্তনো সমানানং, হেট্ঠিমানঞ্চ মগ্গফলধম্মে আরব্ভ কুসলজৰনানং পৰত্তি অত্থীতি অরহত্তমগ্গফলস্সেৰ পটিক্খেপো কতো. কামাৰচরমহগ্গতপঞ্ঞত্তিনিব্বানানি পন সেক্খপুথুজ্জনানং সক্কচ্চদানপচ্চৰেক্খণধম্মস্সৰনসঙ্খারসম্মসনকসিণপরিকম্মাদীসু তংতদারম্মণিকাভিঞ্ঞানং পরিকম্মকালে, গোত্রভুৰোদানকালে, দিব্বচক্খাদীহি রূপৰিজাননাদিকালে চ কুসলজৰনানং গোচরভাৰং গচ্ছন্তি.
৫৯. সব্বথাপি সব্বারম্মণানীতি কামাৰচরমহগ্গতসব্বলোকুত্তরপঞ্ঞত্তিৰসেন সব্বথাপি সব্বারম্মণানি, ন পন অকুসলাদযো ৰিয সপ্পদেসসব্বারম্মণানীত্যত্থো. কিরিযজৰনানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিৰসপ্পৰত্তিযং, ৰোট্ঠব্বনস্স চ তংতংপুরেচারিকৰসপ্পৰত্তিযং ন চ কিঞ্চি অগোচরং নাম অত্থি.
৬০. পঠমততিযারুপ্পারম্মণত্তা আরুপ্পেসু দুতিযচতুত্থানি মহগ্গতারম্মণানি.
৬১. সেসানি…পে… পঞ্ঞত্তারম্মণানীতি পন্নরস রূপাৰচরানি, পঠমততিযারুপ্পানি চাতি একৰীসতি কসিণাদিপঞ্ঞত্তীসু পৰত্তনতো পঞ্ঞত্তারম্মণানি.
৬৩. তেৰীসতিকামাৰচরৰিপাকপঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনহসনৰসেন পঞ্চৰীসতি চিত্তানি পরিত্থম্হি কামাৰচরারম্মণে যেৰ ভৰন্তি. কামাৰচরঞ্হি মহগ্গতাদযো উপাদায মন্দানুভাৰতায পরিসমন্ততো অত্তং খণ্ডিতং ৰিযাতি পরিত্তং. ‘‘ছ চিত্তানি মহগ্গতেযেৰা’’ত্যাদিনা সব্বত্থ সাৰধারণযোজনা দট্ঠব্বা.
আলম্বণসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰত্থুসঙ্গহৰণ্ণনা
৬৪. ৰত্থুৰিভাগতো, তব্বত্থুকচিত্তপরিচ্ছেদৰসেন চ সঙ্গহো ৰত্থুসঙ্গহো. ৰসন্তি এতেসু চিত্তচেতসিকা তন্নিস্সযত্তাতি ৰত্থূনি.
৬৫. তানি কামলোকে সব্বানিপি লব্ভন্তি পরিপুণ্ণিন্দ্রিযস্স তত্থেৰ উপলব্ভনতো. পি-সদ্দেন পন অন্ধবধিরাদিৰসেন কেসঞ্চি অসম্ভৰং দীপেতি.
৬৬. ঘানাদিত্তযং নত্থি ব্রহ্মানং কামৰিরাগভাৰনাৰসেন গন্ধরসফোট্ঠব্বেসু ৰিরত্ততায তব্বিসযপ্পসাদেসুপি ৰিরাগসভাৰতো. বুদ্ধদস্সনধম্মস্সৰনাদিঅত্থং পন চক্খুসোতেসু অৰিরত্তভাৰতো চক্খাদিদ্ৰযং তত্থ উপলব্ভতি.
৬৭. অরূপলোকে সব্বানিপি ছ ৰত্থূনি ন সংৰিজ্জন্তি অরূপীনং রূপৰিরাগভাৰনাবলেন তত্থ সব্বেন সব্বং রূপপ্পৰত্তিযা অভাৰতো.
৬৮. পঞ্চৰিঞ্ঞাণানেৰ নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন ধাতুযোতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুযো.
৬৯. মননমত্তা ধাতু মনোধাতু.
৭০. মনোযেৰ ৰিসিট্ঠৰিজাননকিচ্চযোগতো ৰিঞ্ঞাণং নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন ধাতু চাতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. মনসো ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. সা হি মনতোযেৰ অনন্তরপচ্চযতো সম্ভূযমনসোযেৰ অনন্তরপচ্চযভূতাতি মনসো সম্বন্ধিনী হোতি. সন্তীরণত্তযস্স, অট্ঠমহাৰিপাকানং, পটিঘদ্ৰযস্স, পঠমমগ্গস্স, হসিতুপ্পাদস্স, পন্নরসরূপাৰচরানঞ্চ ৰসেন পৰত্তা যথাৰুত্তমনোধাতুপঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতূহি অৰসেসা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সঙ্খাতা চ তিংস ধম্মা ন কেৰলং মনোধাতুযেৰ, তথা হদযং নিস্সাযেৰ পৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো.
সন্তীরণমহাৰিপাকানি হি একাদস দ্ৰারাভাৰতো, কিচ্চাভাৰতো চ আরুপ্পে ন উপ্পজ্জন্তি. পটিঘস্স অনীৰরণাৰত্থস্স অভাৰতো তংসহগতং চিত্তদ্ৰযং রূপলোকেপি নত্থি, পগেৰ আরুপ্পে. পঠমমগ্গোপি পরতোঘোসপচ্চযাভাৰে সাৰকানং অনুপ্পজ্জনতো, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ মনুস্সলোকতো অঞ্ঞত্থ অনিব্বত্তনতো, হসনচিত্তঞ্চ কাযাভাৰতো, রূপাৰচরানি অরূপীনং রূপৰিরাগভাৰনাৰসেন তদারম্মণেসু ঝানেসুপি ৰিরত্তভাৰতো অরূপভৰে ন উপ্পজ্জন্তীতি সব্বানিপি এতানি তেত্তিংস চিত্তানি হদযং নিস্সাযেৰ পৰত্তন্তি.
৭১. পঞ্চরূপাৰচরকুসলতো অৰসেসানি দ্ৰাদস লোকিযকুসলানি, পটিঘদ্ৰযতো অৰসেসানি দস অকুসলানি, পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনহসনরূপাৰচরকিরিযেহি অৰসেসানি তেরস কিরিযচিত্তানি, পঠমমগ্গতো অৰসেসানি সত্ত অনুত্তরানি চাতি ইমেসং ৰসেন দ্ৰেচত্তালীসৰিধা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খাতা ধম্মা পঞ্চৰোকারভৰৰসেন হদযং নিস্সায ৰা, চতুৰোকারভৰৰসেন অনিস্সাযৰা পৰত্তন্তি.
৭৩. কামে ভৰে ছৰত্থুং নিস্সিতা সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো, রূপে ভৰে তিৰত্থুং নিস্সিতা ঘানৰিঞ্ঞাণাদিত্তযৰজ্জিতা চতুব্বিধা ৰিঞ্ঞাণধাতুযো, আরুপ্পে ভৰে অনিস্সিতা একা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মতাতি যোজনা.
৭৪. কামাৰচরৰিপাকপঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনপটিঘদ্ৰযহসনৰসেন সত্তৰীসতি কামাৰচরানি, পন্নরস রূপাৰচরানি, পঠমমগ্গোতি তেচত্তালীস নিস্সাযেৰ জাযরে, ততোযেৰ অৰসেসা আরুপ্পৰিপাকৰজ্জিতা দ্ৰেচত্তালীস নিস্সায চ অনিস্সায চ জাযরে, পাকারুপ্পা চত্তারো অনিস্সিতাযেৰাতি সম্বন্ধো.
ৰত্থুসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায
পকিণ্ণকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.