২. চেতসিকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা
সম্পযোগলক্খণৰণ্ণনা
১. এৰং তাৰ চিত্তং ভূমিজাতিসম্পযোগসঙ্খারঝানারম্মণমগ্গভেদেন যথারহং ৰিভজিত্ৰা ইদানি চেতসিকৰিভাগস্স অনুপ্পত্তত্তা পঠমং তাৰ চতুব্বিধসম্পযোগলক্খণসন্দস্সনৰসেন চেতসিকলক্খণং ঠপেত্ৰা, তদনন্তরং অঞ্ঞসমানঅকুসলসোভনৰসেন তীহি রাসীহি চেতসিকধম্মে উদ্দিসিত্ৰা, তেসং সোল়সহাকারেহি সম্পযোগং, তেত্তিংসৰিধেন সঙ্গহঞ্চ দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদনিরোধা চা’’ত্যাদি আরদ্ধং. চিত্তেন সহ একতো উপ্পাদো চ নিরোধো চ যেসং তে একুপ্পাদনিরোধা. একং আলম্বণঞ্চ ৰত্থু চ যেসং তে একালম্বণৰত্থুকা. এৰং চতূহি লক্খণেহি চেতোযুত্তা চিত্তেন সম্পযুত্তা দ্ৰিপঞ্ঞাস লক্খণা ধারণতো ধম্মা নিযতযোগিনো, অনিযতযোগিনো চ চেতসিকা মতা.
তত্থ যদি একুপ্পাদমত্তেনেৰ চেতোযুত্তাতি অধিপ্পেতা, তদা চিত্তেন সহ উপ্পজ্জমানানং রূপধম্মানম্পি চেতোযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিরোধগ্গহণং. এৰম্পি চিত্তানুপরিৰত্তিনো ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযস্স পসঙ্গো নসক্কা নিৰারেতুং, তথা ‘‘একতো উপ্পাদো ৰা নিরোধো ৰা এতেসন্তি একুপ্পাদনিরোধা’’তি পরিকপ্পেন্তস্স পুরেতরমুপ্পজ্জিত্ৰা চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে নিরুজ্ঝমানানম্পি রূপধম্মানন্তি একালম্বণগ্গহণং. যে এৰং তিৰিধলক্খণা, তে নিযমতো একৰত্থুযেৰাতিদস্সনত্থং একৰত্থুকগ্গহণন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
সম্পযোগলক্খণৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অঞ্ঞসমানচেতসিকৰণ্ণনা
২. কথন্তি সরূপসম্পযোগাকারানং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ফুসতীতি ফস্সো (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদেসৰারফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা), স্ৰাযং ফুসনলক্খণো. অযঞ্হি অরূপধম্মোপি সমানো আরম্মণে ফুসনাকারেনেৰ পৰত্ততি, সা চস্স ফুসনাকারপ্পৰত্তি অম্বিলখাদকাদীনং পস্সন্তস্স পরস্স খেল়ুপ্পাদাদি ৰিয দট্ঠব্বা. ৰেদযতি আরম্মণরসং অনুভৰতীতি ৰেদনা, সা ৰেদযিতলক্খণা. আরম্মণরসানুভৰনঞ্হি পত্ৰা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তেনেৰ রসং অনুভৰন্তি, একংসতো পন ইস্সরৰতায ৰেদনাৰ অনুভৰতি. তথা হেসা ‘‘সুভোজনরসানুভৰনকরাজা ৰিযা’’তি ৰুত্তা. সুখাদিৰসেন পনস্সা ভেদং সযমেৰ ৰক্খতি. নীলাদিভেদং আরম্মণং সঞ্জানাতি সঞ্ঞং কত্ৰা জানাতীতি সঞ্ঞা, সা সঞ্জাননলক্খণা. সা হি উপ্পজ্জমানা দারুআদীসু ৰড্ঢকিআদীনং সঞ্ঞাণকরণং ৰিয পচ্ছা সঞ্জাননস্স কারণভূতং আকারং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতি. নিমিত্তকারিকায তাৰেতং যুজ্জতি, নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা পন কথন্তি? সাপি পুন অপরায সঞ্ঞায সঞ্জাননস্স নিমিত্তং আকারং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতীতি ন এত্থ কোচি অসম্ভৰো.
চেতেতি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে অভিসন্দহতি, সঙ্খতাভিসঙ্খরণে ৰা ব্যাপারমাপজ্জতীতি চেতনা. তথা হি অযমেৰ অভিসঙ্খরণে পধানত্তা ৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনিযে সঙ্খারক্খন্ধং ৰিভজন্তেন ‘‘সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) ৰত্ৰা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’ত্যাদিনা (ৰিভ. ২১) নিদ্দিট্ঠা. সা চেতযিতলক্খণা, জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকিআদযো ৰিয সকিচ্চপরকিচ্চসাধিকাতি দট্ঠব্বং. একগ্গতাৰিতক্কৰিচারপীতীনং সরূপৰিভাৰনং হেট্ঠা আগতমেৰ.
জীৰন্তি তেন সম্পযুত্তধম্মাতি জীৰিতং, তদেৰ সহজাতানুপালনে আধিপচ্চযোগেন ইন্দ্রিযন্তি জীৰিতিন্দ্রিযং, তং অনুপালনলক্খণং উপ্পলাদিঅনুপালকং উদকং ৰিয. করণং কারো, মনস্মিং কারো মনসিকারো, সো চেতসো আরম্মণে সমন্নাহারলক্খণো. ৰিতক্কো হি সহজাতধম্মানং আরম্মণে অভিনিরোপনসভাৰত্তা তে তত্থ পক্খিপন্তো ৰিয হোতি, চেতনা অত্তনা আরম্মণগ্গহণেন যথারুল়্হে ধম্মেপি তত্থ তত্থ নিযোজেন্তী বলনাযকো ৰিয হোতি, মনসিকারো তে আরম্মণাভিমুখং পযোজনতো আজানীযানং পযোজনকসারথি ৰিযাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ধম্মানঞ্হি তং তং যাথাৰসরসলক্খণং সভাৰতো পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ভগৰতা তে তে ধম্মা ৰিভত্তাতি ভগৰতি সদ্ধায ‘‘এৰং ৰিসেসা ইমে ধম্মা’’তি ওকপ্পেত্ৰা উগ্গহণপরিপুচ্ছাদিৰসেন তেসং সভাৰসমধিগমায যোগো করণীযো, ন পন তত্থ তত্থ ৰিপ্পটিপজ্জন্তেহি সম্মোহো আপজ্জিতব্বোতি অযমেত্থ আচরিযানং অনুসাসনী. সব্বেসম্পি একূননৰুতিচিত্তানং সাধারণা নিযমতো তেসু উপ্পজ্জনতোতি সব্বচিত্তসাধারণা নাম.
৩. অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো, সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন ইন্দখীলো ৰিয দট্ঠব্বো. ৰীরানং ভাৰো, কম্মং, ৰিধিনা ঈরযিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰা ৰীরিযং, উস্সাহো, সো সহজাতানং উপত্থম্ভনলক্খণো. ৰীরিযৰসেন হি তেসং ওলীনৰুত্তিতা ন হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইমস্স ৰিতক্কাদীহি ৰিসেসো সুপাকটো হোতি. ছন্দনং ছন্দো, আরম্মণেন অত্থিকতা, সো কত্তুকামতালক্খণো. তথা হেস ‘‘আরম্মণগ্গহণে চেতসো হত্থপ্পসারণং ৰিযা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ যেৰাপনকৰণ্ণনা) ৰুচ্চতি. দানৰত্থুৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তকালেপি চেস ৰিস্সজ্জিতব্বেন তেন অত্থিকোৰ খিপিতব্বউসূনং গহণে অত্থিকো ইস্সাসো ৰিয. সোভনেসু তদিতরেসু চ পকারেন কিণ্ণা ৰিপ্পকিণ্ণাতি পকিণ্ণকা.
৪. সোভনাপেক্খায ইতরে, ইতরাপেক্খায সোভনা চ অঞ্ঞে নাম, তেসং সমানা ন উদ্ধচ্চসদ্ধাদযো ৰিয অকুসলাদিসভাৰাযেৰাতি অঞ্ঞসমানা.
অঞ্ঞসমানচেতসিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচেতসিকৰণ্ণনা
৫. এৰং তাৰ সব্বচিত্তসাধারণৰসেন, পকিণ্ণকৰসেন চ সোভনেতরসভাৰে তেরস ধম্মে উদ্দিসিত্ৰা ইদানি হেট্ঠা চিত্তৰিভাগে নিদ্দিট্ঠানুক্কমেন অকুসলধম্মপরিযাপন্নে পঠমং, ততো সোভনধম্মপরিযাপন্নে চ দস্সেতুং ‘‘মোহো’’ত্যাদি ৰুত্তং. অহেতুকা পন আৰেণিকধম্মা নত্থীতি ন তে ৰিসুং ৰুত্তা. আরম্মণে মুয্হতীতি মোহো, অঞ্ঞাণং, সো আরম্মণসভাৰচ্ছাদনলক্খণো. আরম্মণগ্গহণৰসপ্পৰত্তোপি হেস তস্স যথাসভাৰপ্পটিচ্ছাদনাকআরেনেৰ পৰত্ততি. ন হিরীযতি ন লজ্জতীতি অহিরিকো, পুগ্গলো, ধম্মসমূহো ৰা. অহিরিকস্স ভাৰো অহিরিক্কং, তদেৰ অহিরিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পং. তত্থ গূথতো গামসূকরো ৰিয কাযদুচ্চরিতাদিতো অজিগুচ্ছনলক্খণং অহিরিকং, অগ্গিতো সলভো ৰিয ততো অনুত্তাসলক্খণং অনোত্তপ্পং. তেনাহু পোরাণা –
‘‘জিগুচ্ছতি নাহিরিকো, পাপা গূথাৰ সূকরো;
ন ভাযতি অনোত্তপ্পী, সলভো ৰিয পাৰকা’’তি.
উদ্ধতস্স ভাৰো উদ্ধচ্চং, তং চিত্তস্স অৰূপসমলক্খণং পাসাণাভিঘাতসমুদ্ধতভস্মং ৰিয. লুব্ভতীতি লোভো, সো আরম্মণে অভিসঙ্গলক্খণো মক্কটালেপো ৰিয. চিত্তস্স আলম্বিতুকামতামত্তং ছন্দো, লোভো তত্থ অভিগিজ্ঝনন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো. ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি মিচ্ছাভিনিৰেসলক্খণা দিট্ঠি. ঞাণঞ্হি আরম্মণং যথাসভাৰতো জানাতি, দিট্ঠি যথাসভাৰং ৰিজহিত্ৰা অযাথাৰতো গণ্হাতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’ত্যাদিনা মঞ্ঞতীতি মানো, সো উণ্ণতিলক্খণো. তথা হেস ‘‘কেতুকম্যতাপচ্চুপট্ঠানো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪০০) ৰুত্তো. দুস্সতীতি দোসো, সো চণ্ডিক্কলক্খণো পহটাসীৰিসো ৰিয, ইস্সতীতি ইস্সা, সা পরসম্পত্তিউসূযনলক্খণা. মচ্ছরস্স ভাৰো মচ্ছরিযং, ‘‘মা ইদং অচ্ছরিযং অঞ্ঞেসং হোতু, ময্হমেৰ হোতূ’’তি পৰত্তং ৰা মচ্ছরিযং, তং অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণং. কুচ্ছিতং কতন্তি কুকতং. কতাকতদুচ্চরিতসুচরিতং. অকতম্পি হি কুকত’’ন্তি ৰোহরন্তি ‘‘যং মযা অকতং. তং কুকত’’ন্তি. ইধ পন কতাকতং আরব্ভ উপ্পন্নো ৰিপ্পটিসারচিত্তুপ্পাদো কুকতং, তস্স ভাৰো কুক্কুচ্চং, তং কতাকতদুচ্চরিতসুচরিতানুসোচনলক্খণং. থিননং থিনং, অনুস্সাহনাৰসংসীদনৰসেন সংহতভাৰো. মিদ্ধনং মিদ্ধং, ৰিগতসামত্থিযতা, অসত্তিৰিঘাতো ৰা, তত্থ থিনং চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতালক্খণং, মিদ্ধং ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. তথা হি পাল়িযং (ধ. স. ১১৬২-১১৬৩) ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’ত্যাদিনা ইমেসং নিদ্দেসো পৰত্তো. ননু চ ‘‘কাযস্সা’’তি ৰচনতো রূপকাযস্সপি অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধন্তি তস্স রূপভাৰোপি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, তত্থ তত্থ আচরিযেহি আনীতকারণৰসেনেৰস্স পটিক্খিত্তত্তা. তথা হি মিদ্ধৰাদিমতপ্পটিক্খেপনত্থং তেসং ৰাদনিক্খেপপুব্বকং অট্ঠকথাদীসু বহুধা ৰিত্থারেন্তি আচরিযা. অযং পনেত্থ সঙ্গহো –
‘‘কেচি মিদ্ধম্পি রূপন্তি, ৰদন্তেতং ন যুজ্জতি;
পহাতব্বেসু ৰুত্তত্তা, কামচ্ছন্দাদযো ৰিয.
‘‘পহাতব্বেসু অক্খাত-মেতং নীৰরণেসু হি;
রূপন্তু ন পহাতব্ব-মক্খাতং দস্সনাদিনা.
‘‘‘ন তুম্হং ভিক্খৰে রূপং, পজহেথা’তি পাঠতো;
পহেয্যভাৰলেসোপি, যত্থ রূপস্স দিস্সতি.
‘‘তত্থ তব্বিসযচ্ছন্দ-রাগহানি পকাসিতা;
ৰুত্তঞ্হি তত্থ যো ছন্দ-রাগক্খেপোতিআদিকং.
‘‘রূপারূপেসু মিদ্ধেসু, অরূপং তত্থ দেসিতং;
ইতি চে নত্থি তং তত্থ, অৰিসেসেন পাঠতো.
‘‘সক্কা হি অনুমাতুং যং, মিদ্ধং রূপন্তি চিন্তিতং;
তম্পি নীৰরণং মিদ্ধ-ভাৰতো ইতরং ৰিয.
‘‘সম্পযোগাভিধানা চ, ন তং রূপন্তি নিচ্ছযো;
অরূপীনঞ্হি খন্ধানং, সম্পযোগো পৰুচ্চতি.
‘‘তথারুপ্পে সমুপ্পত্তি, পাঠতো নত্থি রূপতা;
নিদ্দা খীণাসৰানন্তু, কাযগেলঞ্ঞতো সিযা’’তি.
অকুসলচেতসিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোভনচেতসিকৰণ্ণনা
৬. সদ্দহতীতি সদ্ধা, বুদ্ধাদীসু পসাদো, সা সম্পযুত্তধম্মানং পসাদনলক্খণা উদকপ্পসাদকমণি ৰিয. সরণং সতি, অসম্মোসো, সা সম্পযুত্তধম্মানং সারণলক্খণা. হিরীযতি কাযদুচ্চরিতাদীহি জিগুচ্ছতীতি হিরী, সা পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা. ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, তং পাপতো উত্তাসলক্খণং. অত্তগারৰৰসেন পাপতো জিগুচ্ছনতো কুলৰধূ ৰিয হিরী, পরগারৰৰসেন পাপতো উত্তাসনতো ৰেসিযা ৰিয ওত্তপ্পং. লোভপ্পটিপক্খো অলোভো, সো আরম্মণে চিত্তস্স অলগ্গতালক্খণো মুত্তভিক্খু ৰিয. দোসপ্পটিপক্খো অদোসো, সো অচণ্ডিক্কলক্খণো অনুকূলমিত্তো ৰিয. তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততা তত্রমজ্ঝত্ততা, সা চিত্তচেতসিকানং অজ্ঝুপেক্খনলক্খণা সমপ্পৰত্তানং অস্সানং অজ্ঝুপেক্খকো সারথি ৰিয.
কাযস্স পস্সম্ভনং কাযপ্পস্সদ্ধি. চিত্তস্স পস্সম্ভনং চিত্তপ্পস্সদ্ধি. উভোপি চেতা কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা. কাযস্স লহুভাৰো কাযলহুতা. তথা চিত্তলহুতা. তা কাযচিত্তগরুভাৰৰূপসমলক্খণা. কাযস্স মুদুভাৰো কাযমুদুতা. তথা চিত্তমুদুতা. তা কাযচিত্তথদ্ধভাৰৰূপসমলক্খণা. কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৰো কম্মঞ্ঞতা, কাযস্স কম্মঞ্ঞতা কাযকম্মঞ্ঞতা. তথা চিত্তকম্মঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তঅকম্মঞ্ঞভাৰৰূপসমলক্খণা. পগুণস্স ভাৰো পাগুঞ্ঞং, তদেৰ পাগুঞ্ঞতা, কাযস্স পাগুঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা. তথা চিত্তপাগুঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তানং গেলঞ্ঞৰূপসমলক্খণা. কাযস্স উজুকভাৰো কাযুজুকতা. তথা চিত্তুজুকতা. তা কাযচিত্তানং অজ্জৰলক্খণা. যথাক্কমং পনেতা কাযচিত্তানং সারম্ভাদিকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানা, কাযোতি চেত্থ ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স গহণং. যস্মা চেতে দ্ৰে দ্ৰে ধম্মাৰ একতো হুত্ৰা যথাসকং পটিপক্খধম্মে হনন্তি, তস্মা ইধেৰ দুৰিধতা ৰুত্তা, ন সমাধিআদীসু. অপিচ চিত্তপ্পস্সদ্ধিআদীহি চিত্তস্সেৰ পস্সদ্ধাদিভাৰো হোতি, কাযপ্পস্সদ্ধিআদীহি পন রূপকাযস্সপি তংসমুট্ঠানপণীতরূপফরণৰসেনাতি তদত্থসন্দস্সনত্থঞ্চেত্থ দুৰিধতা ৰুত্তা. সোভনানং সব্বেসম্পি সাধারণা নিযমেন তেসু উপ্পজ্জনতোতি সোভনসাধারণা.
৭. সম্মা ৰদন্তি এতাযাতি সম্মাৰাচা, ৰচীদুচ্চরিতৰিরতি. সা চতুব্বিধা মুসাৰাদা ৰেরমণি, পিসুণৰাচা ৰেরমণি, ফরুসৰাচা ৰেরমণি, সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণীতি. কম্মমেৰ কম্মন্তো সুত্তন্তৰনন্তাদযো ৰিয. সম্মা পৰত্তো কম্মন্তো সম্মাকম্মন্তো, কাযদুচ্চরিতৰিরতি. সা তিৰিধা পাণাতিপাতা ৰেরমণি, অদিন্নাদানা ৰেরমণি, কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণীতি. সম্মা আজীৰন্তি এতেনাতি সম্মাআজীৰো, মিচ্ছাজীৰৰিরতি. সো পন আজীৰহেতুককাযৰচীদুচ্চরিততো ৰিরমণৰসেন সত্তৰিধো, কুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৰৰিরমণৰসেন বহুৰিধো ৰা. তিৰিধাপি পনেতা পচ্চেকং সম্পত্তসমাদানসমুচ্ছেদৰিরতিৰসেন তিৰিধা ৰিরতিযো নাম যথাৰুত্তদুচ্চরিতেহি ৰিরমণতো.
৮. করোতি পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযখেদং জনেতি, কিরতি ৰা ৰিক্খিপতি পরদুক্খং, কিণাতি ৰা তং হিংসতি, কিরিযতি ৰা দুক্খিতেসু পসারিযতীতি করুণা, সা পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা. তায হি পরদুক্খং অপনীযতু ৰা, মা ৰা, তদাকারেনেৰ সা পৰত্ততি. মোদন্তি এতাযাতি মুদিতা, সা পরসম্পত্তিঅনুমোদনলক্খণা, অপ্পমাণসত্তারম্মণত্তা অপ্পমাণা, তা এৰ অপ্পমঞ্ঞা. ননু চ ‘‘চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা’’তি ৰক্খতি, কস্মা পনেত্থ দ্ৰেযেৰ ৰুত্তাতি? অদোসতত্রমজ্ঝত্ততাহি মেত্তুপেক্খানং গহিতত্তা. অদোসোযেৰ হি সত্তেসু হিতজ্ঝাসযৰসপ্পৰত্তো মেত্তা নাম. তত্রমজ্ঝত্ততাযেৰ তেসু পটিঘানুনযৰূপসমপ্পৰত্তা উপেক্খা নাম. তেনাহু পোরাণা –
‘‘অব্যাপাদেন মেত্তা হি, তত্রমজ্ঝত্ততায চ;
উপেক্খা গহিতা যস্মা, তস্মা ন গহিতা উভো’’তি. (অভিধ. ৭০);
পকারেন জানাতি অনিচ্চাদিৰসেন অৰবুজ্ঝতীতি পঞ্ঞা, সা এৰ যথাসভাৰাৰবোধনে আধিপচ্চযোগতো ইন্দ্রিযন্তি পঞ্ঞিন্দ্রিযং. অথ সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং কিং নানাকরণন্তি? সঞ্ঞা তাৰ নীলাদিৰসেন সঞ্জাননমত্তং করোতি, লক্খণপ্পটিৰেধং কাতুং ন সক্কোতি. ৰিঞ্ঞাণং লক্খণপ্পটিৰেধম্পি সাধেতি, উস্সক্কিত্ৰা পন মগ্গং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা পন তিৰিধম্পি করোতি, বালগামিকহেরঞ্ঞিকানং কহাপণাৰবোধনমেত্থ নিদস্সনন্তি. ঞাণৰিপ্পযুত্তসঞ্ঞায চেত্থ আকারগ্গহণৰসেন উপ্পজ্জনকালে ৰিঞ্ঞাণং অব্বোহারিকং, সেসকালে বলৰং. ঞাণসম্পযুত্তা পন উভোপি তদনুগতিকা হোন্তি. সব্বথাপি পঞ্চৰীসতীতি সম্বন্ধো.
৯. ‘‘তেরসঞ্ঞসমানা’’ত্যাদি তীহি রাসীহি ৰুত্তানং সঙ্গহো.
সোভনচেতসিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্পযোগনযৰণ্ণনা
১০. চিত্তেন সহ অৰিযুত্তা চিত্তাৰিযুত্তা, চেতসিকাতি ৰুত্তং হোতি. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদো, চিত্তমেৰ উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদো. অঞ্ঞত্থ পন সসম্পযুত্তং চিত্তং চিত্তুপ্পাদোতি ৰুচ্চতি ‘‘উপ্পজ্জতি চিত্তং এতেনাতি উপ্পাদো, ধম্মসমূহো, চিত্তঞ্চ তং উপ্পাদো চাতি চিত্তুপ্পাদো’’তি কত্ৰা. সমাহারদ্ৰন্দেপি হি পুল্লিঙ্গং কত্থচি সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তি. তেসং চিত্তাৰিযুত্তানং চিত্তুপ্পাদেসু পচ্চেকং সম্পযোগো ইতো পরং যথাযোগং পৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো.
অঞ্ঞসমানচেতসিকসম্পযোগনযৰণ্ণনা
১৩. সভাৰেন অৰিতক্কত্তা দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি ৰজ্জিতানি এতেহি, তেহি ৰা এতানি ৰজ্জিতানীতি দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জিতানি, চতুচত্তালীস কামাৰচরচিত্তানি. তেসু চেৰ একাদসসু পঠমজ্ঝানচিত্তেসু চ ৰিতক্কো জাযতি সেসানং ভাৰনাবলেন অৰিতক্কত্তাতি অধিপ্পাযো.
১৪. তেসু চেৰ পঞ্চপঞ্ঞাসসৰিতক্কচিত্তেসু, একাদসসু দুতিযজ্ঝানচিত্তেসু চাতি ছসট্ঠিচিত্তেসু ৰিচারো জাযতি.
১৫. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি, ৰিচিকিচ্ছাসহগতেন চাতি একাদসহি ৰজ্জিতেসু অট্ঠসত্ততিচিত্তেসু অধিমোক্খো জাযতি.
১৬. পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনেন, দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি, সম্পটিচ্ছনদ্ৰযেন, সন্তীরণত্তযেন চাতি সোল়সহি ৰজ্জিতেসু তেসত্ততিযা চিত্তেসু ৰীরিযং জাযতি.
১৭. দোমনস্সসহগতেহিদ্ৰীহি, উপেক্খাসহগতেহি পঞ্চপঞ্ঞাসচিত্তেহি, কাযৰিঞ্ঞাণদ্ৰযেন, একাদসহি চতুত্থজ্ঝানেহি চাতি সত্ততিচিত্তেহি ৰজ্জিতেসু একপঞ্ঞাসচিত্তেসু পীতি জাযতি.
১৮. অহেতুকেহি অট্ঠারসহি, মোমূহেহি দ্ৰীহি চাতি ৰীসতিযা চিত্তেহি ৰজ্জিতেসু একূনসত্ততিচিত্তেসু ছন্দো জাযতি.
১৯. তে পনাতি পকিণ্ণকৰিৰজ্জিতা তংসহগতা চ. যথাক্কমন্তি ৰিতক্কাদিছপকিণ্ণকৰজ্জিততংসহিতকমানুরূপতো. ‘‘ছসট্ঠি পঞ্চপঞ্ঞাসা’’ত্যাদি একৰীসসতগণনৰসেন, একূননৰুতিগণনৰসেন চ যথারহং যোজেতব্বং.
অঞ্ঞসমানচেতসিকসম্পযোগনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচেতসিকসম্পযোগনযৰণ্ণনা
২০. ‘‘সব্বাকুসলসাধারণা’’তি ৰত্ৰা তদেৰ সমত্থেতুং ‘‘সব্বেসুপী’’ত্যাদি ৰুত্তং. যো হি কোচি পাণাতিপাতাদীসু পটিপজ্জতি, সো সব্বোপি মোহেন তত্থ অনাদীনৰদস্সাৰী অহিরিকেন ততো অজিগুচ্ছন্তো, অনোত্তপ্পেন অনোত্তপ্পন্তো, উদ্ধচ্চেন অৰূপসন্তো চ হোতি, তস্মা তে সব্বাকুসলেসু উপলব্ভন্তি.
২১. লোভসহগতচিত্তেস্ৰেৰাতি এৰ-কারো অধিকারত্থাযপি হোতীতি ‘‘দিট্ঠিসহগতচিত্তেসূ’’তিআদীসুপি অৰধারণং দট্ঠব্বং. সক্কাযাদীসু হি অভিনিৰিসন্তস্স তত্থ মমাযনসম্ভৰতো দিট্ঠি লোভসহগতচিত্তেস্ৰেৰ লব্ভতি. মানোপি অহংমানৰসেন পৰত্তনতো দিট্ঠিসদিসোৰ পৰত্ততীতি দিট্ঠিযা সহ একচিত্তুপ্পাদেন পৰত্ততি কেসরসীহো ৰিয অপরেন তথাৰিধেন সহ একগুহাযং, ন চাপি দোসমূলাদীসু উপ্পজ্জতি অত্তসিনেহসন্নিস্সযভাৰেন একন্তলোভপদট্ঠানত্তাতি সো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তেস্ৰেৰ লব্ভতি.
২৪. তথা পরসম্পত্তিং উসূযন্তস্স, অত্তসম্পত্তিযা চ পরেহি সাধারণভাৰং অনিচ্ছন্তস্স, কতাকতদুচ্চরিতসুচরিতে অনুসোচন্তস্স চ তত্থ তত্থ পটিহননৰসেনেৰ পৰত্তনতো ইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চানি পটিঘচিত্তেস্ৰেৰ.
২৫. অকম্মঞ্ঞতাপকতিকস্স তথা সভাৰতিক্খেসু অসঙ্খারিকেসু পৰত্তনাযোগতো থিনমিদ্ধং সসঙ্খারিকেস্ৰেৰ লব্ভতি.
২৭. সব্বাপুঞ্ঞেস্ৰেৰ চত্তারো চেতসিকা গতা, লোভমূলেযেৰ যথাসম্ভৰং তযো গতা, দোসমূলেস্ৰেৰ দ্ৰীসু চত্তারো গতা, তথা সসঙ্খারেযেৰ দ্ৰযন্তি যোজনা. ৰিচিকিচ্ছা ৰিচিকিচ্ছাচিত্তে চাতি চ-সদ্দো অৰধারণে. ৰিচিকিচ্ছা ৰিচিকিচ্ছাচিত্তেযেৰাতি সম্বন্ধো.
অকুসলচেতসিকসম্পযোগনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোভনচেতসিকসম্পযোগনযৰণ্ণনা
২৯. লোকুত্তরচিত্তেসু পাদকজ্ঝানাদিৰসেন কদাচি সম্মাসঙ্কপ্পৰিরহো সিযা, ন পন ৰিরতীনং অভাৰো মগ্গস্স কাযদুচ্চরিতাদীনং সমুচ্ছেদৰসেন, ফলস্স চ তদনুকূলৰসেন পৰত্তনতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰিরতিযো পনা’’ত্যাদি. সব্বথাপীতি সব্বেহিপি তংতংদুচ্চরিতদুরাজীৰানং ৰিধমনৰসপ্পৰত্তেহি আকারেহি. ন হি এতাসং লোকিযেসু ৰিয লোকুত্তরেসুপি মুসাৰাদাদীনং ৰিসুং ৰিসুং পহানৰসেন পৰত্তি হোতি সব্বেসমেৰ দুচ্চরিতদুরাজীৰানং তেন তেন মগ্গেন কেসঞ্চি সব্বসো, কেসঞ্চি অপাযগমনীযাদিঅৰত্থায পহানৰসেন একক্খণে সমুচ্ছিন্দনতো. ননু চাযমত্থো ‘‘একতোৰা’’তি ইমিনাৰ সিদ্ধোতি? তং ন, তিস্সন্নং একতোৰুত্তিপরিদীপনমত্তেন চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতাদীনং পটিপক্খাকারপ্পৰত্তিযা অদীপিতত্তা. কেচি পন ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৰাৰ ‘‘‘সব্বথাপী’তি ইদং অতিরিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তত্থ তেসং অঞ্ঞাণমেৰ কারণং. ‘‘নিযতা’’তি ইমিনাপি লোকিযেসু ৰিয কদাচি সম্ভৰং নিৰারেতি. তথা হেতা লোকিযেসু যেৰাপনকৰসেন দেসিতা, ইধ পন সরূপেনেৰ. কামাৰচরকুসলেস্ৰেৰাতি অৰধারণেন কামাৰচরৰিপাককিরিযেসু মহগ্গতেসু চ সম্ভৰং নিৰারেতি. তথা চেৰ উপরি ৰক্খতি. কদাচীতি মুসাৰাদাদিএকেকদুচ্চরিতেহি পটিৰিরমণকালে. কদাচি উপ্পজ্জন্তাপি ন একতো উপ্পজ্জন্তি ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুসঙ্খাতানং অত্তনো আরম্মণানং সম্ভৰাপেক্খত্তাতি ৰুত্তং ‘‘ৰিসুং ৰিসু’’ন্তি.
৩০. অপ্পনাপ্পত্তানং অপ্পমঞ্ঞানং ন কদাচি সোমনস্সরহিতা পৰত্তি অত্থীতি ‘‘পঞ্চম…পে… চিত্তেসু চা’’তি ৰুত্তং. ৰিনীৰরণাদিতায মহত্তং গতানি, মহন্তেহি ৰা ঝাযীহি গতানি পত্তানীতি মহগ্গতানি. নানা হুত্ৰাতি ভিন্নারম্মণত্তা অত্তনো আরম্মণভূতানং দুক্খিতসুখিতসত্তানং আপাথগমনাপেক্খতায ৰিসুং ৰিসুং হুত্ৰা. এত্থাতি ইমেসু কামাৰচরকুসলচিত্তেসু, করুণামুদিতাভাৰনাকালে অপ্পনাৰীথিতো পুব্বে পরিচযৰসেন উপেক্খাসহগতচিত্তেহিপি পরিকম্মং হোতি, যথা তং পগুণগন্থং সজ্ঝাযন্তস্স কদাচি অঞ্ঞৰিহিতস্সপি সজ্ঝাযনং, যথা চ পগুণৰিপস্সনায সঙ্খারে সম্মসন্তস্স কদাচি পরিচযবলেন ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেহিপি সম্মসনন্তি উপেক্খাসহগতকামাৰচরেসু করুণামুদিতানং অসম্ভৰৰাদো কেচিৰাদো কতো. অপ্পনাৰীথিযং পন তাসং একন্ততো সোমনস্সসহগতেস্ৰেৰ সম্ভৰো দট্ঠব্বো ভিন্নজাতিকস্স ৰিয ভিন্নৰেদনস্সপি আসেৰনপচ্চযাভাৰতো.
৩২. তযো সোল়সচিত্তেসূতি সম্মাৰাচাদযো তযো ধম্মা অট্ঠলোকুত্তরকামাৰচরকুসলৰসেন সোল়সচিত্তেসু জাযন্তি.
৩৩. এৰং নিযতানিযতসম্পযোগৰসেন ৰুত্তেসু অনিযতধম্মে একতো দস্সেত্ৰা সেসানং নিযতভাৰং দীপেতুং ‘‘ইস্সামচ্ছেরা’’ত্যাদি ৰুত্তং. ইস্সামচ্ছেরকুক্কুচ্চৰিরতিকরুণাদযো নানা কদাচি জাযন্তি, মানো চ কদাচি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’ত্যাদিৰসপ্পৰত্তিযং জাযতি. থিনমিদ্ধং তথা কদাচি অকম্মঞ্ঞতাৰসপ্পৰত্তিযং সহ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিপ্পযোগিৰসেন জাযতীতি যোজনা. অথ ৰা মানো চাতি এত্থ চ-সদ্দং ‘‘সহা’’তি এত্থাপি যোজেত্ৰা থিনমিদ্ধং তথা কদাচি সহ চ সসঙ্খারিকপটিঘে, দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তসসঙ্খারিকেসু চ ইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চেহি, মানেন চ সদ্ধিং, কদাচি তদিতরসসঙ্খারিকচিত্তসম্পযোগকালে, তংসম্পযোগকালেপি ৰা নানা চ জাযতীতি যোজনা দট্ঠব্বা. অপরে পন আচরিযা ‘‘মানো চ থিনমিদ্ধঞ্চ তথা কদাচি নানা কদাচি সহ চ জাযতী’’তি এত্তকমেৰ যোজেসুং.
৩৪. সেসাতি যথাৰুত্তেহি একাদসহি অনিযতেহি ইতরে একচত্তালীস. কেচি পন ‘‘যথাৰুত্তেহি অনিযতযেৰাপনকেহি সেসা নিযতযেৰাপনকা’’তি ৰণ্ণেন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, ইধ যেৰাপনকনামেন কেসঞ্চি অনুদ্ধটত্তা. কেৰলঞ্হেত্থ নিযতানিযতৰসেন চিত্তুপ্পাদেসু যথারহং লব্ভমানচেতসিকমত্তসন্দস্সনং আচরিযেন কতং, ন যেৰাপনকনামেন কেচি উদ্ধটাতি.
এৰং তাৰ ‘‘ফস্সাদীসু অযং ধম্মো এত্তকেসু চিত্তেসু উপলব্ভতী’’তি চিত্তপরিচ্ছেদৰসেন সম্পযোগং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘ইমস্মিং চিত্তুপ্পাদে এত্তকা চেতসিকা’’তি চেতসিকরাসিপরিচ্ছেদৰসেন সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘সঙ্গহঞ্চা’’ত্যাদি ৰুত্তং.
সোভনচেতসিকসম্পযোগনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্পযোগনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্গহনযৰণ্ণনা
৩৫. ‘‘ছত্তিংসা’’ত্যাদি তত্থ তত্থ যথারহং লব্ভমানকধম্মৰসেন গণনসঙ্গহো.
৩৬. পঠমজ্ঝানে নিযুত্তানি চিত্তানি, তং ৰা এতেসং অত্থীতি পঠমজ্ঝানিকচিত্তানি. অপ্পমঞ্ঞানং সত্তারম্মণত্তা, লোকুত্তরানঞ্চ নিব্বানারম্মণত্তা ৰুত্তং ‘‘অপ্পমঞ্ঞাৰজ্জিতা’’তি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা অঞ্ঞসমানা, অপ্পমঞ্ঞাৰজ্জিতা সোভনচেতসিকা চ সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি আকড্ঢতি. উপেক্খাসহগতাতি ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখৰজ্জা সুখট্ঠানং পৰিট্ঠউপেক্খায সহগতা. পঞ্চকজ্ঝানৰসেনাতি ৰিতক্কৰিচারে ৰিসুং ৰিসুং অতিক্কমিত্ৰা ভাৰেন্তস্স নাতিতিক্খঞাণস্স ৰসেন দেসিতস্স ঝানপঞ্চকস্স ৰসেন. তে পন একতো অতিক্কমিত্ৰা ভাৰেন্তস্স তিক্খঞাণস্স ৰসেন দেসিতচতুক্কজ্ঝানৰসেন দুতিযজ্ঝানিকেসু ৰিতক্কৰিচারৰজ্জিতানং সম্ভৰতো চতুধা এৰ সঙ্গহো হোতীতি অধিপ্পাযো.
৩৭. তেত্তিংসদ্ৰযং চতুত্থপঞ্চমজ্ঝানচিত্তেসু.
মহগ্গতচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা
৩৮. তীসূতি কুসলৰিপাককিরিযৰসেন তিৰিধেসু সীলৰিসুদ্ধিৰসেন সুৰিসোধিতকাযৰচীপযোগস্স কেৰলং চিত্তসমাধানমত্তেন মহগ্গতজ্ঝানানি পৰত্তন্তি, ন পন কাযৰচীকম্মানং ৰিসোধনৰসেন, নাপি দুচ্চরিতদুরাজীৰানং সমুচ্ছিন্দনপটিপ্পস্সম্ভনৰসেনাতি ৰুত্তং ‘‘ৰিরতিৰজ্জিতা’’তি. পচ্চেকমেৰাতি ৰিসুং ৰিসুংযেৰ. পন্নরসসূতি রূপাৰচরৰসেন তীসু, আরুপ্পৰসেন দ্ৰাদসসূতি পন্নরসসু. অপ্পমঞ্ঞাযো ন লব্ভন্তীতি এত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ.
মহগ্গতচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কামাৰচরসোভনচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা
৪০. পচ্চেকমেৰাতি একেকাযেৰ. অপ্পমঞ্ঞানং হি সত্তারম্মণত্তা, ৰিরতীনঞ্চ ৰীতক্কমিতব্বৰত্থুৰিসযত্তা নত্থি তাসং একচিত্তুপ্পাদে সম্ভৰোতি লোকিযৰিরতীনং একন্তকুসলসভাৰত্তা নত্থি অব্যাকতেসু সম্ভৰোতি ৰুত্তং ‘‘ৰিরতিৰজ্জিতা’’তি. তেনাহ ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলাযেৰা’’তি (ৰিভ. ৭১৫). ইতরথা সদ্ধাসতিআদযো ৰিয ‘‘সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা’’তি ৰদেয্য. ফলস্স পন মগ্গপটিবিম্বভূতত্তা, দুচ্চরিতদুরাজীৰানং পটিপ্পস্সম্ভনতো চ ন লোকুত্তরৰিরতীনং একন্তকুসলতা যুত্তাতি তাসং তত্থ অগ্গহণং. কামাৰচরৰিপাকানম্পি একন্তপরিত্তারম্মণত্তা, অপ্পমঞ্ঞানঞ্চ সত্তারম্মণত্তা, ৰিরতীনম্পি একন্তকুসলত্তা ৰুত্তং ‘‘অপ্পমঞ্ঞাৰিরতিৰজ্জিতা’’তি.
ননু চ পঞ্ঞত্তাদিআরম্মণম্পি কামাৰচরকুসলং হোতীতি তস্স ৰিপাকেনপি কুসলসদিসারম্মণেন ভৰিতব্বং যথা তং মহগ্গতলোকুত্তরৰিপাকেহীতি? নযিদমেৰং, কামতণ্হাধীনস্স ফলভূতত্তা. যথা হি দাসিযা পুত্তো মাতরা ইচ্ছিতং কাতুং অসক্কোন্তো সামিকেনেৰ ইচ্ছিতিচ্ছিতং করোতি, এৰং কামতণ্হাযত্ততায দাসিসদিসস্স কামাৰচরকম্মস্স ৰিপাকভূতং চিত্তং তেন গহিতারম্মণং অগ্গহেত্ৰা কামতণ্হারম্মণমেৰ গণ্হাতীতি. দ্ৰাদসধাতি কুসলৰিপাককিরিযভেদেসু পচ্চেকং চত্তারো চত্তারো দুকাতি কত্ৰা তীসু দ্ৰাদসধা.
৪২. ইদানি ইমেসু পঠমজ্ঝানিকাদীহি দুতিযজ্ঝানিকাদীনং ভেদকরধম্মে দস্সেতুং ‘‘অনুত্তরে ঝানধম্মা’’ত্যাদি ৰুত্তং. অনুত্তরে চিত্তে ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখৰসেন ঝানধম্মা ৰিসেসকা ভেদকা. মজ্ঝিমে মহগ্গতে অপ্পমঞ্ঞা, ঝানধম্মা চ. পরিত্তেসু কামাৰচরেসু ৰিরতী, ঞাণপীতী চ অপ্পমঞ্ঞা চ ৰিসেসকা, তত্থ ৰিরতী কুসলেহি ৰিপাককিরিযানং ৰিসেসকা, অপ্পমঞ্ঞা কুসলকিরিযেহি ৰিপাকানং, ঞাণপীতী পন তীসু পঠমযুগল়াদীহি দুতিযযুগল়াদীনন্তি দট্ঠব্বং.
কামাৰচরসোভনচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা
৪৪. দুতিযে অসঙ্খারিকেতি দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তে অসঙ্খারিকে লোভমানেন তথেৰ অঞ্ঞসমানা, অকুসলসাধারণা চ একূনৰীসতি ধম্মাতি সম্বন্ধো.
৪৫. ততিযেতি উপেক্খাসহগতদিট্ঠিসম্পযুত্তে অসঙ্খারিকে.
৪৬. চতুত্থেতি দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তে অসঙ্খারিকে.
৪৭. ইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চানি পনেত্থ পচ্চেকমেৰ যোজেতব্বানি ভিন্নারম্মণত্তাযেৰাতি অধিপ্পাযো.
৫০. অধিমোক্খস্স নিচ্ছযাকারপ্পৰত্তিতো দ্ৰেল়্হকসভাৰে ৰিচিকিচ্ছাচিত্তে সম্ভৰো নত্থীতি ‘‘অধিমোক্খৰিরহিতা’’তি ৰুত্তং.
৫১. একূনৰীসতি পঠমদুতিযঅসঙ্খারিকেসু, অট্ঠারস ততিযচতুত্থঅসঙ্খারিকেসু, ৰীস পঞ্চমে অসঙ্খারিকে, একৰীস পঠমদুতিযসসঙ্খারিকেসু, ৰীসতি ততিযচতুত্থসসঙ্খারিকেসু, দ্ৰাৰীস পঞ্চমে সসঙ্খারিকে, পন্নরস মোমূহদ্ৰযেতি এৰং অকুসলে সত্তধা ঠিতাতি যোজনা.
৫২. সাধারণাতি অকুসলানং সব্বেসমেৰ সাধারণভূতা চত্তারো সমানা চ ছন্দপীতিঅধিমোক্খৰজ্জিতা অঞ্ঞসমানা অপরে দসাতি এতে চুদ্দস ধম্মা সব্বাকুসলযোগিনোতি পৰুচ্চন্তীতি যোজনা.
অকুসলচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অহেতুকচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা
৫৪. ‘‘তথা’’তি ইমিনা অঞ্ঞসমানে পচ্চামসতি.
৫৬. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিয ৰিসিট্ঠমননকিচ্চাযোগতো মননমত্তা ধাতূতি মনোধাতু. অহেতুকপটিসন্ধিযুগল়েতি উপেক্খাসন্তীরণদ্ৰযে.
৫৮. দ্ৰাদস হসনচিত্তে, একাদস ৰোট্ঠব্বনসুখসন্তীরণেসু, দস মনোধাতুত্তিকাহেতুকপটিসন্ধিযুগল়ৰসেন পঞ্চসু, সত্ত দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসূতি অট্ঠারসাহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু সঙ্গহো চতুব্বিধো হোতীতি যোজনা.
৫৯. তেত্তিংসৰিধসঙ্গহোতি অনুত্তরে পঞ্চ, তথা মহগ্গতে, কামাৰচরসোভনে দ্ৰাদস, অকুসলে সত্ত, অহেতুকে চত্তারোতি তেত্তিংসৰিধসঙ্গহো.
৬০. ইত্থং যথাৰুত্তনযেন চিত্তাৰিযুত্তানং চেতসিকানং চিত্তপরিচ্ছেদৰসেন ৰুত্তং সম্পযোগঞ্চ চেতসিকরাসিপরিচ্ছেদৰসেন ৰুত্তং সঙ্গহঞ্চ ঞত্ৰা যথাযোগং চিত্তেন সমং ভেদং উদ্দিসে ‘‘সব্বচিত্তসাধারণা তাৰ সত্ত একূননৰুতিচিত্তেসু উপ্পজ্জনতো পচ্চেকং একূননৰুতিৰিধা, পকিণ্ণকেসু ৰিতক্কো পঞ্চপঞ্ঞাসচিত্তেসু উপ্পজ্জনতো পঞ্চপঞ্ঞাসৰিধো’’ত্যাদিনা কথেয্যাতি অত্থো.
অহেতুকচিত্তসঙ্গহনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অভিধম্মত্থৰিভাৰিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৰণ্ণনায
চেতসিকপরিচ্ছেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.