৪. মেত্তাসহগতসুত্তং
২৩৫. একং সমযং ভগৰা কোলিযেসু ৰিহরতি হলিদ্দৰসনং নাম কোলিযানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায হলিদ্দৰসনং পিণ্ডায পৰিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৰ হলিদ্দৰসনে পিণ্ডায চরিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এতদৰোচুং –
‘‘সমণো, আৰুসো, গোতমো সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথ. করুণাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং করুণাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথ. মুদিতাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মুদিতাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথ. উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথা’’’তি.
‘‘মযম্পি খো, আৰুসো, সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৰুসো, পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ…পে… করুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথা’তি. ইধ নো, আৰুসো, কো ৰিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকরণং সমণস্স ৰা গোতমস্স অম্হাকং ৰা, যদিদং – ধম্মদেসনায ৰা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’’ন্তি?
অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ভাসিতং নেৰ অভিনন্দিংসু নপ্পটিক্কোসিংসু. অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৰতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ হলিদ্দৰসনে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং –
‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায হলিদ্দৰসনে পিণ্ডায পৰিসিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৰ হলিদ্দৰসনে পিণ্ডায চরিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’’তি.
‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমিম্হ, উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হ. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিম্হ. একমন্তং নিসিন্নে খো অম্হে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এতদৰোচুং –
‘‘সমণো, আৰুসো, গোতমো সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ…পে… করুণাসহগতেন চেতসা … মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথা’’’তি.
‘‘মযম্পি খো, আৰুসো, সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৰুসো, পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ…পে… করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরথা’তি. ইধ নো, আৰুসো, কো ৰিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকরণং সমণস্স ৰা গোতমস্স অম্হাকং ৰা, যদিদং, ধম্মদেসনায ৰা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’’ন্তি?
অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ভাসিতং নেৰ অভিনন্দিম্হ নপ্পটিক্কোসিম্হ, অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হ – ‘ভগৰতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’তি.
‘‘এৰংৰাদিনো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰমস্সু ৰচনীযা – ‘কথং ভাৰিতা পনাৰুসো, মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? কথং ভাৰিতা পনাৰুসো, করুণাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? কথং ভাৰিতা পনাৰুসো, মুদিতাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? কথং ভাৰিতা পনাৰুসো, উপেক্খাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা’’’তি? এৰং পুট্ঠা, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা ন চেৰ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তরিঞ্চ ৰিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৰে, অৰিসযস্মিং. ‘‘নাহং তং, ভিক্খৰে, পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায, যো ইমেসং পঞ্হানং ৰেয্যাকরণেন চিত্তং আরাধেয্য, অঞ্ঞত্র তথাগতেন ৰা তথাগতসাৰকেন ৰা ইতো ৰা পন সুত্ৰা’’.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু মেত্তাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… মেত্তাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো চ তত্থ ৰিহরতি সতো সম্পজানো, সুভং ৰা খো পন ৰিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুভপরমাহং, ভিক্খৰে, মেত্তাচেতোৰিমুত্তিং ৰদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তরিৰিমুত্তিং অপ্পটিৰিজ্ঝতো.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, করুণাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু করুণাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… করুণাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি…পে… সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৰা পন রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. আকাসানঞ্চাযতনপরমাহং, ভিক্খৰে, করুণাচেতোৰিমুত্তিং ৰদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তরিৰিমুত্তিং অপ্পটিৰিজ্ঝতো.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, মুদিতাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু মুদিতাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… মুদিতাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি …পে… সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৰা পন আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপরমাহং, ভিক্খৰে, মুদিতাচেতোৰিমুত্তিং ৰদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তরিৰিমুত্তিং অপ্পটিৰিজ্ঝতো.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, উপেক্খাচেতোৰিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপরমা, কিংফলা, কিংপরিযোসানা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপেক্খাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৰা পন ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপরমাহং, ভিক্খৰে, উপেক্খাচেতোৰিমুত্তিং ৰদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তরিৰিমুত্তিং অপ্পটিৰিজ্ঝতো’’তি. চতুত্থং.