২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তং
১. পব্বতৰগ্গো
১. হিমৰন্তসুত্তং
১৮২. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, হিমৰন্তং পব্বতরাজানং নিস্সায নাগা কাযং ৰড্ঢেন্তি, বলং গাহেন্তি; তে তত্থ কাযং ৰড্ঢেত্ৰা বলং গাহেত্ৰা কুসোব্ভে ওতরন্তি, কুসোব্ভে ওতরিত্ৰা মহাসোব্ভে ওতরন্তি, মহাসোব্ভে ওতরিত্ৰা কুন্নদিযো ওতরন্তি, কুন্নদিযো ওতরিত্ৰা মহানদিযো ওতরন্তি, মহানদিযো ওতরিত্ৰা মহাসমুদ্দসাগরং ওতরন্তি; তে তত্থ মহন্তত্তং ৰেপুল্লত্তং আপজ্জন্তি কাযেন; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো মহন্তত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি ধম্মেসু. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো মহন্তত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি ধম্মেসূতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং; ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো মহন্তত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি ধম্মেসূ’’তি. পঠমং.
২. কাযসুত্তং
১৮৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহারো নো তিট্ঠতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ নীৰরণা আহারট্ঠিতিকা, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহারা নো তিট্ঠন্তি.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৰে, সুভনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৰে, পটিঘনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৰে, অরতি তন্দি ৰিজম্ভিতা ভত্তসম্মদো চেতসো চ লীনত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৰে, চেতসো অৰূপসমো. তত্থ অযোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নায ৰা ৰিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৰা ৰিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৰে, ৰিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ অযোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নায ৰা ৰিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৰা ৰিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহারো নো তিট্ঠতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চ নীৰরণা আহারট্ঠিতিকা, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহারা নো তিট্ঠন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহারো নো তিট্ঠতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আহারট্ঠিতিকা, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহারা নো তিট্ঠন্তি.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, কুসলাকুসলা ধম্মা, সাৰজ্জানৰজ্জা ধম্মা, হীনপণীতা ধম্মা, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, আরম্ভধাতু [আরব্ভধাতু (স্যা. ক.)] নিক্কমধাতু পরক্কমধাতু. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, কাযপস্সদ্ধি, চিত্তপস্সদ্ধি. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, সমথনিমিত্তং [সমাধিনিমিত্তং (স্যা.)] অব্যগ্গনিমিত্তং. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা? অত্থি, ভিক্খৰে, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো – অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৰা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায পারিপূরিযা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহারো নো তিট্ঠতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আহারট্ঠিতিকা, আহারং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহারা নো তিট্ঠন্তী’’তি. দুতিযং.
৩. সীলসুত্তং
১৮৪. ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না ঞাণসম্পন্না ৰিমুত্তিসম্পন্না ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না, দস্সনম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহুকারং [বহূপকারং (স্যা.)] ৰদামি; সৰনম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহুকারং ৰদামি; উপসঙ্কমনম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহুকারং ৰদামি; পযিরুপাসনম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহুকারং ৰদামি; অনুস্সতিম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহুকারং ৰদামি; অনুপব্বজ্জম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহুকারং ৰদামি. তং কিস্স হেতু? তথারূপানং, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং ধম্মং সুত্ৰা দ্ৰযেন ৰূপকাসেন ৰূপকট্ঠো [দ্ৰযেন ৰূপকট্ঠো (সী. স্যা.)] ৰিহরতি – কাযৰূপকাসেন চ চিত্তৰূপকাসেন চ. সো তথা ৰূপকট্ঠো ৰিহরন্তো তং ধম্মং অনুস্সরতি অনুৰিতক্কেতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথা ৰূপকট্ঠো ৰিহরন্তো তং ধম্মং অনুস্সরতি অনুৰিতক্কেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. সো তথা সতো ৰিহরন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতি পৰিচরতি পরিৰীমংসমাপজ্জতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথা সতো ৰিহরন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতি পৰিচরতি পরিৰীমংসমাপজ্জতি, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. তস্স তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতো পৰিচরতো পরিৰীমংসমাপজ্জতো আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতো পৰিচরতো পরিৰীমংসমাপজ্জতো আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনং, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. আরদ্ধৰীরিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিরামিসা.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো আরদ্ধৰীরিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিরামিসা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি, চিত্তম্পি পস্সম্ভতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি চিত্তম্পি পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. সো তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি; উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি; উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, সত্তসু সম্বোজ্ঝঙ্গেসু এৰং বহুলীকতেসু সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা? দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, সত্তসু বোজ্ঝঙ্গেসু এৰং বহুলীকতেসু ইমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. ততিযং.
৪. ৰত্থসুত্তং
১৮৫. একং সমযং আযস্মা সারিপুত্তো সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, ভিক্খৰো’’তি! ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –
‘‘সত্তিমে, আৰুসো, বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, আৰুসো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. ইমেসং খ্ৰাহং, আৰুসো, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন পুব্বণ্হসমযং ৰিহরামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি মজ্ঝন্হিকং সমযং ৰিহরিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন মজ্ঝন্হিকং সমযং ৰিহরামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন সাযন্হসমযং ৰিহরামি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৰুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমারদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৰতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৰতী’তি পজানামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৰুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমারদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৰতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৰতী’তি পজানামি.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, রঞ্ঞো ৰা রাজমহামত্তস্স ৰা নানারত্তানং দুস্সানং দুস্সকরণ্ডকো পূরো অস্স. সো যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পারুপেয্য; যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকং সমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং মজ্ঝন্হিকং সমযং পারুপেয্য; যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য সাযন্হসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পারুপেয্য. এৰমেৰ খ্ৰাহং, আৰুসো, ইমেসং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন পুব্বণ্হসমযং ৰিহরামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি মজ্ঝন্হিকং সমযং ৰিহরিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন মজ্ঝন্হিকং সমযং ৰিহরামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন সাযন্হসমযং ৰিহরামি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৰুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমারদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৰতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৰতী’তি পজানামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৰুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমারদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৰতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৰতী’তি পজানামী’’তি. চতুত্থং.
৫. ভিক্খুসুত্তং
১৮৬. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘বোজ্ঝঙ্গা, বোজ্ঝঙ্গা’তি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৰুচ্চন্তী’’তি? ‘‘বোধায সংৰত্তন্তীতি খো, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৰুচ্চন্তি. ইধ, ভিক্খু, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. তস্সিমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰযতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. বোধায সংৰত্তন্তীতি, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৰুচ্চন্তী’’তি. পঞ্চমং.
৬. কুণ্ডলিযসুত্তং
১৮৭. একং সমযং ভগৰা সাকেতে ৰিহরতি অঞ্জনৰনে মিগদাযে. অথ খো কুণ্ডলিযো পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো কুণ্ডলিযো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহমস্মি, ভো গোতম, আরামনিস্সযী [আরামনিসাদী (সী.), আরামনিযাদী (স্যা.)] পরিসাৰচরো. তস্স ময্হং, ভো গোতম, পচ্ছাভত্তং ভুত্তপাতরাসস্স অযমাচারো [অযমাহারো (স্যা. ক.)] হোতি – আরামেন আরামং উয্যানেন উয্যানং অনুচঙ্কমামি অনুৰিচরামি. সো তত্থ পস্সামি একে সমণব্রাহ্মণে ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসঞ্চেৰ কথং কথেন্তে উপারম্ভানিসংসঞ্চ – ‘ভৰং পন গোতমো কিমানিসংসো ৰিহরতী’’’তি? ‘‘ৰিজ্জাৰিমুত্তিফলানিসংসো খো, কুণ্ডলিয, তথাগতো ৰিহরতী’’তি.
‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তী’’তি? ‘‘সত্ত খো, কুণ্ডলিয, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তী’’তি. ‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তি? ‘‘চত্তারো খো, কুণ্ডলিয, সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তি. ‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৰিতা, বহুলীকতা চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেন্তী’’তি? ‘‘তীণি খো, কুণ্ডলিয, সুচরিতানি ভাৰিতানি বহুলীকতানি চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেন্তী’’তি. ‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা তীণি সুচরিতানি পরিপূরেন্তী’’তি? ‘‘ইন্দ্রিযসংৰরো খো, কুণ্ডলিয, ভাৰিতো বহুলীকতো তীণি সুচরিতানি পরিপূরেতী’’তি.
‘‘কথং ভাৰিতো চ, কুণ্ডলিয, ইন্দ্রিযসংৰরো কথং বহুলীকতো তীণি সুচরিতানি পরিপূরেতীতি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মনাপং নাভিজ্ঝতি নাভিহংসতি, ন রাগং জনেতি. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. চক্খুনা খো পনেৰ রূপং দিস্ৰা অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অদীনমানসো অব্যাপন্নচেতসো. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং.
‘‘পুন চপরং, কুণ্ডলিয, ভিক্খু সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মনাপং নাভিজ্ঝতি নাভিহংসতি, ন রাগং জনেতি. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. মনসা খো পনেৰ ধম্মং ৰিঞ্ঞায অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অদীনমানসো অব্যাপন্নচেতসো. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং.
‘‘যতো খো, কুণ্ডলিয, ভিক্খুনো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মনাপামনাপেসু রূপেসু ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মনাপামনাপেসু ধম্মেসু ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৰিমুত্তং. এৰং ভাৰিতো খো, কুণ্ডলিয, ইন্দ্রিযসংৰরো এৰং বহুলীকতো তীণি সুচরিতানি পরিপূরেতি.
‘‘কথং ভাৰিতানি চ, কুণ্ডলিয, তীণি সুচরিতানি কথং বহুলীকতানি চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেন্তি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতি, ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতি, মনোদুচ্চরিতং পহায মনোসুচরিতং ভাৰেতি. এৰং ভাৰিতানি খো, কুণ্ডলিয, তীণি সুচরিতানি এৰং বহুলীকতানি চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেন্তি.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, কুণ্ডলিয, চত্তারো সতিপট্ঠানা কথং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং ভাৰিতা খো, কুণ্ডলিয, চত্তারো সতিপট্ঠানা এৰং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তি.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, কুণ্ডলিয, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং ভাৰিতা খো, কুণ্ডলিয, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৰং বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তী’’তি.
এৰং ৰুত্তে কুণ্ডলিযো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য, চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰ ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. কূটাগারসুত্তং
১৮৮. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কূটাগারস্স যা কাচি গোপানসিযো, সব্বা তা কূটনিন্না কূটপোণা কূটপব্ভারা; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোন্তো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো’’তি. সত্তমং.
৮. উপৰানসুত্তং
১৮৯. একং সমযং আযস্মা চ উপৰানো আযস্মা চ সারিপুত্তো কোসম্বিযং ৰিহরন্তি ঘোসিতারামে. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা উপৰানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা উপৰানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং উপৰানং এতদৰোচ –
‘‘জানেয্য নু খো, আৰুসো উপৰান, ভিক্খু ‘পচ্চত্তং যোনিসোমনসিকারা এৰং সুসমারদ্ধা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ফাসুৰিহারায সংৰত্তন্তী’’’তি? ‘‘জানেয্য খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু ‘পচ্চত্তং যোনিসোমনসিকারা এৰং সুসমারদ্ধা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ফাসুৰিহারায সংৰত্তন্তী’’’তি.
‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং খো, আৰুসো, ভিক্খু আরব্ভমানো পজানাতি ‘চিত্তঞ্চ মে সুৰিমুত্তং, থিনমিদ্ধঞ্চ মে সুসমূহতং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ মে সুপ্পটিৰিনীতং, আরদ্ধঞ্চ মে ৰীরিযং, অট্ঠিংকত্ৰা মনসি করোমি, নো চ লীন’ন্তি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং আৰুসো, ভিক্খু আরব্ভমানো পজানাতি ‘চিত্তঞ্চ মে সুৰিমুত্তং, থিনমিদ্ধঞ্চ মে সুসমূহতং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ মে সুপ্পটিৰিনীতং, আরদ্ধঞ্চ মে ৰীরিযং, অট্ঠিংকত্ৰা মনসি করোমি, নো চ লীন’ন্তি. এৰং খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু জানেয্য ‘পচ্চত্তং যোনিসোমনসিকারা এৰং সুসমারদ্ধা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ফাসুৰিহারায সংৰত্তন্তী’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমউপ্পন্নসুত্তং
১৯০. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্র তথাগতস্স পাতুভাৰা অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্র তথাগতস্স পাতুভাৰা অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযউপ্পন্নসুত্তং
১৯১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্র সুগতৰিনযা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্র সুগতৰিনযা’’তি. দসমং.
পব্বতৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
হিমৰন্তং কাযং সীলং, ৰত্থং ভিক্খু চ কুণ্ডলি;
কূটঞ্চ উপৰানঞ্চ, উপ্পন্না অপরে দুৰেতি.
২. গিলানৰগ্গো
১. পাণসুত্তং
১৯২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি পাণা চত্তারো ইরিযাপথে কপ্পেন্তি – কালেন গমনং, কালেন ঠানং, কালেন নিসজ্জং, কালেন সেয্যং, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায এৰমেতে চত্তারো ইরিযাপথে কপ্পেন্তি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতী’’তি. পঠমং.
২. পঠমসূরিযূপমসুত্তং
১৯৩. ‘‘সূরিযস্স, ভিক্খৰে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অরুণুগ্গং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – কল্যাণমিত্ততা. কল্যাণমিত্তস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরিস্সতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতী’’তি. দুতিযং.
৩. দুতিযসূরিযূপমসুত্তং
১৯৪. ‘‘সূরিযস্স, ভিক্খৰে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অরুণুগ্গং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – যোনিসোমনসিকারো. যোনিসোমনসিকারসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরিস্সতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকারসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকারসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতী’’তি. ততিযং.
৪. পঠমগিলানসুত্তং
১৯৫. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং [ৰিপ্ফলিগুহাযং (সী.)] ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচ –
‘‘কচ্চি তে, কস্সপ, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘সত্তিমে, কস্সপ, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, কস্সপ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৰা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৰুট্ঠহি চাযস্মা মহাকস্সপো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসীতি. চতুত্থং.
৫. দুতিযগিলানসুত্তং
১৯৬. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ –
‘‘কচ্চি তে, মোগ্গল্লান, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘সত্তিমে, মোগ্গল্লান, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, মোগ্গল্লান, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৰা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৰুট্ঠহি চাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স সো আবাধো অহোসীতি. পঞ্চমং.
৬. ততিযগিলানসুত্তং
১৯৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা মহাচুন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং মহাচুন্দং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পটিভন্তু তং, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
‘‘সত্তিমে, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গা ভগৰতা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৰতা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৰতা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভগৰতা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৰোচাযস্মা চুন্দো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. ৰুট্ঠহি চ ভগৰা তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চ ভগৰতো সো আবাধো অহোসীতি. ছট্ঠং.
৭. পারঙ্গমসুত্তং
১৯৮. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অপারা পারং গমনায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অপারা পারং গমনায সংৰত্তন্তী’’তি.
‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পারগামিনো;
অথাযং ইতরা পজা, তীরমেৰানুধাৰতি.
‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৰত্তিনো;
তে জনা পারমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তরং.
‘‘কণ্হং ধম্মং ৰিপ্পহায, সুক্কং ভাৰেথ পণ্ডিতো;
ওকা অনোকমাগম্ম, ৰিৰেকে যত্থ দূরমং.
‘‘তত্রাভিরতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৰা কামে অকিঞ্চনো;
পরিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.
‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৰিতং;
আদানপ্পটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে রতা;
খীণাসৰা জুতিমন্তো, তে লোকে পরিনিব্বুতা’’তি. সত্তমং;
৮. ৰিরদ্ধসুত্তং
১৯৯. ‘‘যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৰিরদ্ধা, ৰিরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আরদ্ধা, আরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৰিরদ্ধা, ৰিরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আরদ্ধা, আরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী’’তি. অট্ঠমং.
৯. অরিযসুত্তং
২০০. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. নৰমং.
১০. নিব্বিদাসুত্তং
২০১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. দসমং.
গিলানৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
পাণা সূরিযূপমা দ্ৰে, গিলানা অপরে তযো;
পারঙ্গামী ৰিরদ্ধো চ, অরিযো নিব্বিদায চাতি.
৩. উদাযিৰগ্গো
১. বোধাযসুত্তং
২০২. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘‘বোজ্ঝঙ্গা, বোজ্ঝঙ্গা’তি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৰুচ্চন্তী’’তি? ‘‘‘বোধায সংৰত্তন্তী’তি খো, ভিক্খু, তস্মা বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুচ্চন্তি. ইধ, ভিক্খু, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ‘বোধায সংৰত্তন্তী’তি খো, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৰুচ্চন্তী’’তি. পঠমং.
২. বোজ্ঝঙ্গদেসনাসুত্তং
২০৩. ‘‘সত্ত ৰো, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গে দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’তি. দুতিযং.
৩. ঠানিযসুত্তং
২০৪. ‘‘কামরাগট্ঠানিযানং, [কামরাগট্ঠানীযানং (সী.)] ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্নো চেৰ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি. ব্যাপাদট্ঠানিযানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্নো চেৰ ব্যাপাদো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি. থিনমিদ্ধট্ঠানিযানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্নঞ্চেৰ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লাযং সংৰত্ততি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চট্ঠানিযানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্নঞ্চেৰ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি. ৰিচিকিচ্ছাট্ঠানিযানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্না চেৰ ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৰিচিকিচ্ছা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি.
‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্নো চেৰ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং মনসিকারবহুলীকারা অনুপ্পন্নো চেৰ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতী’’তি. ততিযং.
৪. অযোনিসোমনসিকারসুত্তং
২০৫. ‘‘অযোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্নো চেৰ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি; অনুপ্পন্নো চেৰ ব্যাপাদো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি; অনুপ্পন্নঞ্চেৰ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি; অনুপ্পন্নঞ্চেৰ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি; অনুপ্পন্না চেৰ ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৰিচিকিচ্ছা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি; অনুপ্পন্নো চেৰ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নিরুজ্ঝতি…পে… অনুপ্পন্নো চেৰ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নিরুজ্ঝতি.
যোনিসো চ খো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্নো চেৰ কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো পহীযতি; অনুপ্পন্নো চেৰ ব্যাপাদো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো পহীযতি; অনুপ্পন্নঞ্চেৰ থিনমিদ্ধং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং পহীযতি; অনুপ্পন্নঞ্চেৰ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি; অনুপ্পন্না চেৰ ৰিচিকিচ্ছা নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৰিচিকিচ্ছা পহীযতি.
‘‘অনুপ্পন্নো চেৰ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি…পে… অনুপ্পন্নো চেৰ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতী’’তি. চতুত্থং.
৫. অপরিহানিযসুত্তং
২০৬. ‘‘সত্ত ৰো, ভিক্খৰে, অপরিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা’’তি. পঞ্চমং.
৬. তণ্হক্খযসুত্তং
২০৭. ‘‘যো, ভিক্খৰে, মগ্গো যা পটিপদা তণ্হক্খযায সংৰত্ততি, তং মগ্গং তং পটিপদং ভাৰেথ. কতমো চ, ভিক্খৰে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা তণ্হক্খযায সংৰত্ততি? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি. এৰং ৰুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং ভাৰিতা নু খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, কথং বহুলীকতা তণ্হক্খযায সংৰত্তন্তী’’তি?
‘‘ইধ, উদাযি, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ৰিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং [অব্যাপজ্ঝং (সী. স্যা. পী.)]. তস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰযতো ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ৰিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং তণ্হা পহীযতি. তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খং পহীযতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ৰিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. তস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰযতো ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ৰিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং তণ্হা পহীযতি তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খং পহীযতি. ইতি খো, উদাযি, তণ্হক্খযা কম্মক্খযো, কম্মক্খযা দুক্খক্খযো’’তি. ছট্ঠং.
৭. তণ্হানিরোধসুত্তং
২০৮. ‘‘যো, ভিক্খৰে, মগ্গো যা পটিপদা তণ্হানিরোধায সংৰত্ততি, তং মগ্গং তং পটিপদং ভাৰেথ. কতমো চ, ভিক্খৰে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা তণ্হানিরোধায সংৰত্ততি? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. কথং ভাৰিতা, চ ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা তণ্হানিরোধায সংৰত্তন্তি?
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৰং বহুলীকতা তণ্হানিরোধায সংৰত্তন্তী’’তি. সত্তমং.
৮. নিব্বেধভাগিযসুত্তং
২০৯. ‘‘নিব্বেধভাগিযং ৰো, ভিক্খৰে, মগ্গং দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৰে, নিব্বেধভাগিযো মগ্গো? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি. এৰং ৰুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং ভাৰিতা নু খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা নিব্বেধায সংৰত্তন্তী’’তি?
‘‘ইধ, উদাযি, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ৰিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰিতেন চিত্তেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ৰিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. সো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰিতেন চিত্তেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি. এৰং ভাৰিতা খো, উদাযি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৰং বহুলীকতা নিব্বেধায সংৰত্তন্তী’’তি. অট্ঠমং.
৯. একধম্মসুত্তং
২১০. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যো এৰং ভাৰিতো বহুলীকতো সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৰত্ততি, যথযিদং, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৰত্তন্তি?
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৰং বহুলীকতা সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৰত্তন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, সংযোজনীযা ধম্মা? চক্খু, ভিক্খৰে, সংযোজনীযো ধম্মো. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৰিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা…পে… জিৰ্হা সংযোজনীযা ধম্মা. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৰিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা…পে… মনো সংযোজনীযো ধম্মো. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৰিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, সংযোজনীযা ধম্মা’’তি. নৰমং.
১০. উদাযিসুত্তং
২১১. একং সমযং ভগৰা সুম্ভেসু ৰিহরতি সেতকং নাম সুম্ভানং নিগমো. অথ খো আযস্মা উদাযী যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উদাযী ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ বহুকতঞ্চ মে, ভন্তে, ভগৰতি পেমঞ্চ গারৰো চ হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ. অহঞ্হি, ভন্তে, পুব্বে অগারিকভূতো সমানো অবহুকতো অহোসিং ধম্মেন [ধম্মে (?)] অবহুকতো সঙ্ঘেন. সো খ্ৰাহং ভগৰতি পেমঞ্চ গারৰঞ্চ হিরিঞ্চ ওত্তপ্পঞ্চ সম্পস্সমানো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. তস্স মে ভগৰা ধম্মং দেসেসি – ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি.
‘‘সো খ্ৰাহং, ভন্তে, সুঞ্ঞাগারগতো ইমেসং পঞ্চুপাদানক্খন্ধানং উক্কুজ্জাৰকুজ্জং সম্পরিৰত্তেন্তো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. ধম্মো চ মে, ভন্তে, অভিসমিতো, মগ্গো চ মে পটিলদ্ধো; যো মে ভাৰিতো বহুলীকতো তথা তথা ৰিহরন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি.
‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো মে, ভন্তে, পটিলদ্ধো, যো মে ভাৰিতো বহুলীকতো তথা তথা ৰিহরন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো মে, ভন্তে, পটিলদ্ধো, যো মে ভাৰিতো বহুলীকতো তথা তথা ৰিহরন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি. অযং খো মে, ভন্তে, মগ্গো পটিলদ্ধো, যো মে ভাৰিতো বহুলীকতো তথা তথা ৰিহরন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামী’’তি.
‘‘সাধু সাধু, উদাযি! এসো হি তে, উদাযি, মগ্গো পটিলদ্ধো, যো তে ভাৰিতো বহুলীকতো তথা তথা ৰিহরন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথা ত্ৰং – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সসী’’তি. দসমং.
উদাযিৰগ্গো ততিযো.
তস্সুদ্দানং –
বোধায দেসনা ঠানা, অযোনিসো চাপরিহানী;
খযো নিরোধো নিব্বেধো, একধম্মো উদাযিনাতি.
৪. নীৰরণৰগ্গো
১. পঠমকুসলসুত্তং
২১২. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, ধম্মা কুসলা কুসলভাগিযা কুসলপক্খিকা, সব্বে তে অপ্পমাদমূলকা অপ্পমাদসমোসরণা; অপ্পমাদো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতি. অপ্পমত্তস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরিস্সতি.